Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų
Full text
146 Acta Linguistica Lithuanica LXXX NIJOLĖ ČEPIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: leksykologia, zapożyczenia, germanizmy, leksykografia, etymologia, historia języka, piśmiennictwo. DOI LEKSYKA RELIGIJNA, MITOLOGICZNA: ZAPOŻYCZENIA Z JĘZYKÓW GERMAŃSKICH Słownictwo religijne i mitologiczne: zapożyczenia z języków germańskich ADNOTACJA W artykule analizuje się leksykę pochodzenia germańskiego z tematycznych grup religii i mitologii w aspekcie semantyki i pochodzenia. Zapożyczenia podzielono na siedem podgrup: budynków kościelnych i ich części, administracji, otoczenia; wyposażenia wnętrza kościoła, znajdujących się w nim miejsc; przedmiotów obrzędowych, przedmiotów kościelnych; świąt, obrzędów; działalności kościelnej, ksiąg, instrumentów muzycznych; nazwy osób; leksyka mitologiczna, nazwy istot nadprzyrodzonych. Wskazano podstawowe słowo germanizmu, od którego się wywodzi, oraz pierwotne pochodzenie zapożyczenia. Podawane są odpowiedniki w innych językach. Obok przedstawiono poświadczanie leksemów w piśmiennictwie od XVI w. oraz ich użycie w żywej mowie i dialektach. Omówiono chronologię zapożyczeń. Ustalono, że litewskie olà jest używane nie tylko w znaczeniu „nora lub kryjówka zwierząt albo ptaków”, jak podano w LKŽe, lecz w Biblii Bretkūnasa zostało odnotowane także w znaczeniu „pomieszczenie (do pochówku), krypta”. Scharakteryzowano derywaty utworzone z germanizmów. SŁOWA KLUCZOWE: leksyka religijna i mitologiczna, zapożyczenia, germanizmy, semantyka, słowniki Prus, piśmiennictwo, dialekty. ADNOTACJA Artykuł omawia słownictwo religijne i mitologiczne pochodzenia germańskiego z perspektywy semantyki i pochodzenia. Zapożyczenia dzieli się na siedem podgrup: budynki kościelne i ich części, administracja, środowisko; wnętrze kościoła, znajdujące się w nim miejsca; przedmioty używane w obrzędach, przedmioty kościelne; festiwale, rytuały; działalność kościelna, księgi, instrumenty muzyczne; nazwy osób; słownictwo mitologiczne, nazwy istot nadprzyrodzonych.
Artykuły / Articles 147 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų Ustala się wyraz bazowy germanizmu, od którego dane słowo się wywodzi; identyfikuje się pierwotne źródło zapożyczenia. Przedstawiono odpowiedniki w innych językach. Podano również zapis leksemów w języku pisanym, pochodzący z XVI wieku, oraz ich użycie w języku mówionym i dialektach. Omówiono chronologię zapożyczeń. Stwierdzono, że litewskie olà jest używane nie tylko w znaczeniu „jaskinia, nora zwierząt lub ptaków”, zdefiniowanym w Słowniku języka litewskiego, lecz także w znaczeniu „komora (grobowa), krypta”, zgodnie z danymi ing to Bretkūnas’ Bible. The formations deriving from Germanisms are described as well. KEYWORDS: religious, mythological vocabulary, loanwords, Germanisms, sesłownikowymi, językiem Prus, językiem pisanym i dialektami. 1. WSTĘP Dauguma lietuvių kalbos skolinių iš germanų kalbų, daugiausia vokiečių kalbos, są słowami określającymi kulturę materialną. Jednakże istnieją również słowa pochodzenia germańskiego lub zapożyczone z języków germańskich, należące do kultury niematerialnej, choć one także często nazywają przedmioty materialne. Zapożyczenia z tematycznych grup religii i mitologii zostały odnotowane już w pierwszych pismach XVI wieku, przede wszystkim w Prusach. Materiał do artykułu zebrano ze starych pism języka litewskiego, późniejszych prac, prusko-litewskich i niemiecko-litewskich słowników, a także z żywego języka, tekstów gwarowych, słowników mów i gwar oraz współczesnego języka literackiego. Wykorzystano w nim materiały ze „Słownika języka litewskiego” t. I–XX (LKŽ, LKŽe) oraz innych prac (zob. wykaz literatury i źródeł). Celem artykułu jest przedstawienie i analiza leksyki religijnej oraz mitologicznej pochodzenia germańskiego w aspekcie semantyki, pochodzenia i chronologii, a także wyjaśnienie pierwotnego pochodzenia zapożyczeń; wskazanie odnotowania leksemów w piśmiennictwie i ich użycia w żywej mowie, w dialektach; przedstawienie derywatów utworzonych z germanizmów należących do leksyki religijnej. W pracy przedstawiono słowa pochodzenia z języków germańskich, głównie z języka niemieckiego, które bezpośrednio weszły do języka litewskiego; słowa pochodzenia z języków germańskich, które mogły wejść do języka litewskiego za pośrednictwem innych języków, głównie słowiańskich; słowa, których pierwotne pochodzenie nie jest germańskie, lecz które zapożyczono z języków germańskich. W nowszych badaniach leksyki religijnej i terminów religijnych odnotowano niewiele germanizmów. Algis Rubinas w rozdziale swojej rozprawy doktorskiej Lietuvių kalbos religinė leksika ir jos istorija (2002) zatytułowanym Lietuvių kalbos germanizmai podał tylko trzy germanizmy: kùnigas ‘duchowny, proboszcz’, pdė ‘matka chrzestna’, agenda ‘księga modlitw, rytuał’. W rozdziale Lietuvių kalbos slavizmai znajdują się jeszcze inne
NIJOLĖ ČEPIENĖ 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXX ‘katechizm’, derywaty: kapłaństwo, księstwo. Autorka niniejszego artykułu znalazła w piśmiennictwie, słownikach i gwarach więcej słów leksyki religijnej, które wywodzą się z języków germańskich, przede wszystkim z języka niemieckiego, lub trafiły do języka litewskiego z języków germańskich; zostaną one tutaj omówione. W artykule stosuje się diachroniczne i synchroniczne metody badań: historyczno-porównawczą, porównawczą, fonetyczną i inne; opiera się on na słownikach etymologicznych oraz najnowszych pracach językoznawczych. 2. SEMANTYKA, POCHODZENIE, ROZPOWSZECHNIENIE I UŻYCIE LEKSYKI RELIGIJNEJ I MITOLOGICZNEJ POCHODZENIA GERMAŃSKIEGO leksyka. Najwięcej germanizmów z tej grupy tematycznej znaleziono w wydawanych w Prusach w XVII–XX w. Raštijoje nuo XVI a. (daugiausia Prūsijos, Mažosios Lietuvos) ir tarmėse užfiksuota germanų kilmės ar pasiskolinta iš germanų kalbų religinės teminės grupės leksika suskirstyta į šešis pogrupius, septintajame pateikta mitologinė słownikach niemiecko-litewskich i litewsko-niemieckich: Lexicon Lithuanicum, Clavis Germanico–Lithvana, rękopiśmiennym słowniku byłego archiwum królewieckiego (zwanym słownikiem A. Krauzego), Lexicon Germanico–Lithvanicvm et Lithvanico–Germanicvm Jokūbasa Brodovskisa, Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon Pilypasa Ruigysa, Littauisch–deutsches und Deutsch–littauisches Wörter-Buch Christiana Gottlieba Mielckego, Wörterbuch der Littauischen Sprache G. H. F. Nesselmanna, Littauisch–deutsches Wörterbuch i Deutsch–littauisches Wörterbuch Friedricha Kuršaitisa oraz Lietuviškai-vokiškame žodyne Aleksandrasa Kuršaitisa. Germanizmy analizowane są w porządku alfabetycznym. Obok zapożyczenia podawane są następujące dane: oznaczenia gramatyczne, znaczenia, poświadczenia w źródłach, rozpowszechnienie w gwarach, pochodzenie; podawane są podstawowe słowa pochodzenia germańskiego, od których pochodzą zapożyczenia, wyjaśniane jest pierwotne pochodzenie słowa, podawane są odpowiedniki w innych językach europejskich; podawane są etymologie innych badaczy. 1) nazwy budynków kościelnych i ich części, administracji, otoczenia, np.: aptja sf. ‘katolicki klasztor wraz z należącymi do niego dobrami’ Lex 3a, C I 43 (orig. Aptye), Q 13, K I 32, Alm 27; abtja N 2 (abtije), Alm 23 < śr.wys.niem. abbeteie (eppetige); abbetīe; por. śr.wys.niem. ebedîe, Pr.w. Abtey (Lex 3a), n.w.niem. Abtei f. ‘opactwo, klasztor’; s.v.a. abbateia z śr.-łac. abbātia (Kluge 2002: 11; Lexer I 1; PaulW 11). zapożyczenia, które zdaniem autora przyszły za pośrednictwem języka niemieckiego: kardinolius, abtas (aptas) ‘przełożony męskiego klasztoru katolickiego’, kapucyneris ‘mnich zakonu franciszkanów’, keceris ‘heretyk, odszczepieniec’. W rozprawie doktorskiej Aušros Rimkutė z 2012 r. terminy religijne katechizmów z lat 1883–1916 również obejmują niewiele germanizmów: kunigas, gizelis ‘uczeń’, podė, l. mn. podžiai ‘rodzice chrzestni’, katgismas domskirchė sf. ‘kościół katedralny’ S. Dauk < n.v.a. Domkirche ‘t. p.’. dreskamara sf. ‘zakrystia’ B 361, 1033 (orig. Dreʒkamara), MŽ II 135, 398, N 155; drskamarė sf. (1) K, Prel 56 (drskamare), Alm 45, KŽ, Skr;
Artykuły / Articles 149 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų dryskamarė sf. LC 1885, 12 < Pr.v. Drêskammer ‘zakrystia, w której przechowywane są dobra kościelne, pieniądze, cenne narzędzia’ (Fr I 150, Ziesemer II 107), śr.-w.-niem. trëse-kamere f. (dresekamer, dryskamer), st.s. tresocamara (Lexer II 1505; Grimm XXII 163); por. bałtyckoniemiecki Drähskammer ‘t., p.’, v.ż. drēskammer ‘zakrystia’ (Sehwers 1953: 28, 326); niem. Dresekammer, tresekammer f., trisekammer ‘skarbiec kościelny, skarbnica; archiwum; zakrystia (od końca XV w.)’, st.niem. tresecamere, dresecamere, v.v.ž. tresekamere f., v.nl. trescamere; złożenie z tresso < łac.–rom. thesaurum i łac.–rom. camara, camera (Grimm XXII 163; MndW IV 611-612). gemýnė sf. (1) ‘okolica; kośc. parafia’ N 249, [K], KŽ, gemynė Alm 53, gemyna sf. LC 1878, 42; gimýna sf. (1) ‘gmina; parafia’ K, Alm 54, KŽ < Pr.v. gemne ‘wspólnota; parafia’ dialektyzm (Alm (PrW)); por. w.w.ż. gerapijos ir kt.) wspólnota’ meine, gemene f., n. ‘bendras turtas; bendruomenės susirinkimas; (kaimo, pa- (MndW II 53), w.w.niem. ge-meinde f. ‘wspólność; ja’, → niem. adj. gemein „wspólny” bendruomenė’, s.v.a. gimeinida, n.v.a. Gemeinde f. ‘bendruomenė; bažn. parapi- (Kluge 2002: 343; Lexer I 839); l. gmina ‘wspólnota’ z niem. gemein, Gemein(d)e (Brückner 1974: 146). kapelė sf. ‘mały kościół, kaplica’ B 795 < w.w.niem. kappëlle, kapëlle, kappel f. ‘mały kościół, dom Boży’, n.w.niem. Kapelle f. ‘kaplica, kapliczka’; niem. z śrdw.-łac. capella ‘kaplica’; por. n.niem. kapel (Lexer I 1514; Kluge 2002: 468). kikapis (hyb.) rzecz. (1) ‘cmentarz przy kościele; cmentarz przykościelny’ R I 54, R II 223, MŽ II 298, N 200, K, KŽ, Alm 66, kirkkapis KŽ; złożenie z germ. kirkė i lit. kapas; por. n.n niem. Kirchhof m. ‘groby, cmentarz’. krkė sf. (1) ‘kościół protestancki’ NdŽ, BM 177 (Są trzy kościoły: kościół katolicki, żydowska synagoga i łotewski kościół), Š, KŽ, KrtnŽ, FrnW, Srj, kikė (2) ZŠŽ (Nm); kirchė Š, krka sf. (1) ‘kościół protestancki’ M. Valanč, M, rš, KŽ, ZtŽ < śrwniem. kerke f. ‘kościół’ (MndW II 449; Lasch 1914: 51), śr.-w.-niem. kirche f. ‘(chrześcijański) kościół, budynek; świątynia żydowska; wspólnota wiernych’, n.-w.-niem. Kirche f. ‘kościół’; por. n.norw. kirke, n.sz. kyrka, s.fryz. kerke, s.zob. kirika, n.niderl. kerk; niem. z wulg. gr. *kyrik (Lexer I 1580; Kluge 2002: 489). klasztor m. ‘klasztor’ B 313; klostorius (klostorus) Lex 21a (oryg. Kloʃtorus), 54a (Kloʃtorus), C I 1079 (Klóʃtorus) < Pr.v. Kloʃter (Lex 21a), śr.wys.niem. klôster n., śr.wys.niem. Kloster n. ‘klasztor’; por. śr.wys.ż. klōster-, śr.niem. clooster, rzecz.niem. klooster, zob. także. klōstar; niem. zapożyczyło z wczesnego romańskiego *clōstrum ‘zamknięty’, łac. claustrum ‘zamek, zamknięcie; zamek’ (Kluge 2002: 499; Lexer I 1631). kodryna ż. ‘flaga wieży kościelnej’ C I 649, N 203, [K]; por. Pr.v. Kodder ‘szmata, łachmany; złe, podarte ubrania’ (Fr I 399), Koder ‘szmata, łachmany, skrawek’ (Grimm XI 1569). kõras (kòras) rzecz. 1. ‘wieża, dzwonnica’ NT Mt 21,33, B 190, R I 65 (Kôras), R II 180, MŽ I 127, N 205 (Kóras), K (i kúras), KlvD 115, J, V. Kudir, dem.
NIJOLĖ ČEPIENĖ 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXX koratis N 205. 2. ‘przedsionek kościoła’ R II 91 (Kóras), MŽ II 120; kuõras1 rzecz. 1. ‘wieża, dzwonnica’ SD 7, SD3 8, R I 71 (orig. Kůras), N 205, K, J, Vaižg, FrnW, V. Krėv, rš, Pnm, Čk, Klt, dem. kuorelis NS 1157, kuoratis RD 35. 2. ‘flaga wieży kościelnej’ Lex 34 (orig. Kûras), C I 628 (Kůras), Q 173, B 444 (Kůras); < Pr.v. kor, kur, kûr ‘chór; podwyższone miejsce w kościele dla chóru, empora’ (Alm (PrW)), kūər (Natau 1937: 18), st.wys.niem. kôr, kur m. ‘chór kościelny, śpiewacy w chórze; kapituła katedralna; przen. sklepienie niebieskie; miejsce w niebie jako siedziba Boga; sfera aniołów’ (Lexer I 1678; Grimm XI 1792), śr.wys.niem. kôr (Lasch 1914: 95), n.dol.niem. Chor m. ‘grupa śpiewaków; w kościołach chrześcijańskich miejsce śpiewaków przed ołtarzem; podwyższenie, scena (w kościołach protestanckich)’; por. n.nl. koor; s.v.a. chōr z łac. chorus ‘taniec ze śpiewem, korowód; zastęp, oddział, mnogość’, a ten z gr. chorós ‘miejsce do tańca; grupa tancerzy; pieśń kultowa lub taniec kultowy 171; LLŽ); v.v.ž. kur(e) ‘sargybinis, žvalgas (bokšte)’, kuren ‘sekant žiūrėti (meBogom’ (Kluge 2002: termin łowców fok)’ (MndW II 602). Por. także 2) kūras. 703, Alm kunzistórija sf. (1) ‘centrinė vadovaujanti bažnytinė valdymo įstaiga’ K I 76 < n.v.a. Konsistorium n. ‘t. p.’ dialektyzmu; por. łac. consistorium ‘miejsce narady, zgromadzenia’. olà sf.‘jaskinia, pomieszczenie (do pochówku), krypta’ zob. przy 3. tumas2 sm. (2) ‘wieża, dzwonnica; osada (wokół grodziska)’ BB 1 Moz 11,4, BB 2 Kar 9,17, BB Teis 9,46, BB 1 Mak 4,60 (acc. pl. Thurmus), BB 2 Krn 26,9, BB 2 Mak 13,5, BB Jdt 1,3, BB Ez 26,4, BB Jer 51,58, BB GG 4,4, BB Bar 6,17, BB Luk 14,28, BB Ezd 3,1, Lex 87a, RB Ps 48,13, C II 583, Q 523, H I 135, H II 211, K, K II 228, Mit V 151, J, Kel, Dor (Klp, orig. tórms), NdŽ, ALL 54, 35 (NTK), Alm 144, KŽ, Smln, Ser; stunis sm. (2) ‘dzwonnica’ K I 555, KŽ < Pr.v. Turm ‘więzienie miejskie; wieża’ (Fr II 416), Thurm (Lex 87a), trm ‘wieża, więzienie’ (Alm 144), Ryt. Pr.v. torǝm (Mitzka 1919: 126), w.w.niem. turm, torm, śr.wys.niem. turn, turm, sturm; niem. Turm, Thurm ‘wieża, dzwonnica; umocnienie; więzienie’ od turrem, a ten od starofranc. *torn; ten ostatni od łac. turris f. ‘wieża, zamek, 1 W. Smoczyński uważa kuras za słowo niejasne (Smoczyński 2007: 326). Kuras znaczenie ‘kopa, stóg dziesięciostopowy, rikė’ LKA I 186, mapa. 109, Trgn, Slk, Lb, Ign, Švnč, Dglš, Lkm, Klt, dem. pl. kuorliai Pls być może należy wiązać z niem. kar ‘naczynie, misa; miara zboża; wysoki (dom); jedne na drugich ułożone skrzynie; szopa, wiata; złożona kupa siana lub słomy’; por. s.s. kar, v.v.a. kar, n.v.a. Kar n., dan. kar, šv. kar (Grimm XI 202); v.v.ż. kar, kare n. ‘naczynie, kosz’ (MndW II 428), stare wędrujące słowo (Kluge 2002: 470). W słowniku J. Brodowskiego odnotowane z Biblii niem. Cor (menʃura) ‘miara (zbóż)’ przetłumaczone lit. Korras (B 315). 2 Dolne kondygnacje wież zamkowych i miejskich były wykorzystywane jako więzienia. Dlatego słowo to używane jest także w znaczeniu ‘więzienie’ BB ApD 5,20, BB Jon 3,24, VlnE 43,5 (loc. pl. turmůʃu), VlnE 202,19, VlnE 205,25, ŽCh 71, Lex 87a, R II 162, 351, MŽ II 214, 470, N 110, K, S. Dauk, M, J I 149, L, JD 201, KlvD 144 (Vlkš), BsO 397, BsMt II 166 (Dkš), Sln, Alm 144, LTR (Zp), LTs V 583, KŽ (A 1883, 226), DrskŽ, ZŠŽ, Als, Žg, Ūd, Vl.
Straipsniai / Articles 151 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų wysoki budynek’; por. n.wys. torn, n.isl. turn (Grimm XXI 466; Lexer II 1582; Kluge 1957: 798; 2002: 936); w.z.ż. torn, s.s. turn ‘wieża; więzienie’ (MndW IV 580); łac. turnis (Tuhrnis, Turrnis) ‘wieża’ z w.z.ż. torn, torne, turn ‘wieża’. s. (Sehwers 1953: 146, 324); (w. l.) n. l. turma ‘wieża (używana na potrzeby więzienia); więzienie; kajdany, ciężar; taka gra’ < śr.-w.-niem. turm ‘wieża’; s.brus. myрма ‘więzienie’, n.brus. (dial.) myрмá ‘t. s.” (Brückner 1974: 585; LKPŽ 656). 2) nazwy wyposażenia wnętrza kościoła i miejsc w nim, np.: gángos sf. pl. (1) ‘miejsce w kościele przy organach; viškos’ C II 752, K, K I 369, K II 102, Alm 52, FrnW, KŽ; gángai sm. pl. NmŽ < Pr.v. Gang ‘schody’ (R II 157), n.v.a. Gang m. ‘chodzenie, chód; miejsce do chodzenia, przejście, korytarz; droga, viškos (w kościele), podest’; por. w.w.a. ganc m. ‘chodzenie; droga’, s.w.a. gang, s.s. gang, s.ang. gang, s.skand. gangr m., ganga f., s.fryz. gang, gong, gung, szw. dial. ganga, rz. nijak. gang (Kluge 2002: 329; Lexer I 734; Grimm IV 1219). kras, rz. m. (1) (kuras) 1. ‘podwyższone miejsce w kościele dla chóru, gdzie znajdują się organy, chór muzyczny, empora’ Lex 20a (oryg. Kuras), C I 428, B 302, 311 (kuras), K 197 (kúras), K II 102; lm. krai (2) Vdk, Žgč, Nmk, Kltn; kùras (kuras) ‘(organowy) chór’ Lex 21a, C I 428, Q 110, B 312, Alm 76, ‘zastęp, oddział (aniołów)’ C I 428, ‘schody’ C I 428; kõras, rz. m. 1. ‘podwyższone miejsce w kościele dla chóru, empora’ B 311, I. Simon, Prk. 2. ‘chór, grupa śpiewaków’ B 311, NdŽ; kòras (2) LzŽ, kóras (1) Alm 70. 3. ‘głos, ton (tylko w Biblii)’ Bb1 Ps 120,1, B 698 (oryg. Dangaus Kóras); kuõras (4) ‘chór; gromada, oddział (apostołów, aniołów)’ DK 30 (oryg. nom. pl. kůrái), 37, 148, DP 38, 543, R I 71 (oryg. Kras), VoK 11, KrtnŽ (kûors), ŠVŽŽ (kûors Vin, Kra, Meds, Žbr); < Pr.v. kor, kur, kûr ‘podwyższone miejsce w kościele dla chóru, empora; chór’ (Alm (PrW)), w.śr.niem. kôr m. ‘chór kościelny; grupa śpiewaków; miejsce w domu modlitwy, w którym przebywają śpiewający duchowni’ (Lexer I 1678), n.v.a. Chor m. ‘śpiewacy, chórzyści, śpiewanie, śpiew; koło, grupa, oddział; w kościele chrześcijańskim miejsce dla śpiewaków przed ołtarzem, w kościołach protestanckich podwyższenie, chór, gdzie śpiewa się i gra muzykę’; por. s.v.a. chōr ‘chór duchownych w kościele’, n.nl. koor; łac. chorus; gr. χopóϛ; ze znaczenia „śpiewak” w kościele chrześcijańskim powstało znaczenie „miejsce śpiewaków rių’, iš čia ‘vieta bažnyčioje, skirta dvasininkams’ (Kluge 1957: 117; 2002: 171), przed ołtarzem”; kôr (Lasch 1914: 95); łac. kuris z niem. (Sehwers 1953: 61); lit. chór „chór; galeria’ z gr., łac. choros, chorus (Brückner 1974: 182). Por. 1) chór. 3) nazwy przyborów obrzędowych, przedmiotów kościelnych, np.: ablótas sm. ‘opłatek, cienki placek, upieczony z mąki i wody’ Q 372 (orig. Ablots), R II 210, MŽ II 368, N 2, 30, [K], K II 98, Alm 23 < Pr.v. Ablatt ‘t. s.’ (Fr I 8; Alm 23); por. Oblat (C II 161), w.w.a. oblâte, oblât f., n. ‘komunijny
NIJOLĖ ČEPIENĖ 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXX opłatek, hostia’, n.nl. oblaat, n.w.a. Oblate f., w.łac. oblata (hostia) (Lexer II 138; Kluge 2002: 661). Por. także oblotas. bikeri; por. w.ang. biker, w.w.a. becher m. bikierelis sm. dem. ‘kaušelis, taurelė’ SD 116, SD3 134 < s.s. bikeri, s.v.ž. ‘kielich; jako miara’, wsch. Pr.w. bēkǝř ‘kielich’, n.w.a. Becher m., n.niderl. beker; niem. z wł.łac. bicarium n. ‘naczynie na wino, wodę, kielich’ (Kluge 2002: 99; Lexer I 137; Mitzka 1919: 122); łot. biķeris z ś.w.niem. bikeri (Sehwers 1953: 12, 326); l. becher (bekier), zdrob. becherek. Urbutis lit. dem. bikerėlis od *bikeris wraz z la. biķeris uważa za bezpośredni germanizm (Urbutis 2009: 418). ALEW lit. bikierelis wywodzi od l. becherek, które za pośrednictwem niem. zapożyczone z łac. (ALEW I 113). isopas rzecz. bot. ‘lekarski hyzop, izop (Hysopus officinalis), jego sok; gałązki hyzopu używane w kościele jako kropidło’ Mž 358,5, BB 2 Moj 12,22, BB 3 Moj 14,4, BB 4 Moj 19,18, VlnE 210,12 (oryg. instr. sing. Iʃopu), R II 217, rš, P, TA 417 (Issopas), BzF 118; hysopas Mž 538,19 (instr. sing. hyʃopu); yzopas Vln1 175, Lex 52a, C I 416, 1023, C II 249, 1025, RB Ps 51,8, B 272 (pl. iʃopai), 735, 760 (Ÿʒopas), 989, R I 51, R II 217, MŽ I 101, MŽ II 288, NT PvŽ 9,19, NT Jn 13,29, K (ýzopas), NdŽ, P, TA 417 (Yzopas), BzF 118, Alm 57, LBŽ; zopas (1) NdŽ < Pr.v. Iʃop ‘lekarski hyzop’ (Lex 52a; C I 1023), Yʃop (C II 1025), śr.g.ż. isop (MndW II 393), śr.g.n. isôpe, isôp m. ‘lekarski hyzop’ (Lexer I 1459), śr.g.n. Ysop, Hysop m. (f.), Isop ‘niewielki krzew o bardzo aromatycznych liściach i fioletowych kwiatach (Hyssopus officinalis L)’; por. anglos. ysope f., staro-wysoko-niem. hyzop m., późn. s.w.a. – wczesn. n.w.a. izop f.; łac. hyssōpus f., hyssōpum n. (Grimm XXX 2575). kielich m. ‘(liturgiczny) kielich’ BB Ps 23,5, BB Ez 23,31, BP I 366, BzB 294 < w.wys.niem. kelich, kelch m. ‘kielich’; por. s.v.a. kelih, s.s. kelik, n.wys.niem. Kelch m. ‘kielich’; niem. z łac. calix ‘kielich’ (Lexer I 1539; Kluge 2002: 483), w.ż.niem. kelk, kellik m. ‘kielich’ (MndW II 440); (s.l., v.l.) n.l. kielich ‘naczynie używane do obrzędów w kościele chrześcijańskim; puchar itp.’ < w.w.a. kelch, s.w.a. kelih, n.w.a. Kelch ‘t. p.’, z łac. calix ‘puchar, misa’; s.brus. келuкъ (кuлuхъ) „(ofiarny) kielich; symbolnis likimo įvardijimas’, n.brus. кéлuхъ, кéлiх ‘didelė, aukšta taurė’ (LKPŽ 372). Por. także kylikas. kylkas (kilikas, kylỹkas K) rzecz. (2) K „(liturgiczny) kielich” Mž 143, 380, 534 (kilikas), BP I 62, Vln 33,10, Vln 35, Vln 65,23, Vln¹ 36, VlnE 164,23, VlnE 172, VlnE 190,2 (Kilikas), Lex 53a (kilikas), C I 1050, Q 293 (kilikas), B 341, 566, 655, 776, H 55, R I 72, MŽ I 139, N 199, K II 223, KŽ, Alm 66 (kylikas), Rg, Kč (klikas (1)); kilichas rzecz. RB 116, kylichas Alm 66; < st.wys. kilich m. „kielich”; por. w.w.a. kelch, kelich m. (Lexer I 1539), s.s. kẹlik, s.w.a. kẹlich (Kluge 1957: 362); w.w.ż. kellik m. ‘naczynie do picia, kielich’ (MndW II 440), n.w.a. Kelch m. ‘kielich’; niem. z łac. calix ‘kielich’; po wprowadzeniu chrześcijaństwa początkowo używane jest tylko klingbidelis sm. ‘sakiewka do zbierania pieniędzy w kościele’ B
Artykuły / Articles 153 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų reikšme ‘religinių apeigų taurė’ (Grimm XI 504); la. ķelliks ‘indas’ iš v.ž. kellik ‘indas gerti, taurė’ (Sehwers 1953: 63). Plg. dar kelichas. 802, 1032 < Pr.v.ž. Klingbüdel ‘portmonetka, sakiewka z dzwoneczkiem na kiju do zbierania jałmużny podczas nabożeństw’ (Fr I 378); zamiast niem. ü już w dialekcie niemieckim Prus wymawiano jako głoskę i (zob. Čepienė 2006: 211); por. n.v.a. Klingelbeutel m. ‘kosz z dzwoneczkiem na długim kiju, używany podczas nabożeństw do zbierania ofiar’. kozoliai sm. pl. ‘liturgiczny strój księdza, komża’ Q 110 < Pr.v. Kâsel ‘szata liturgiczna, koszula chóralna; szeroki płaszcz, wygodna marynarka, stara, ulubiona część garderoby; długa spódnica z gręplowanego płótna z kapturem’ (Fr I 343); por. l. koszula ‘koszula; abit, habit zakonny; kośc. ornat, wierzchnia szata księdza noszona podczas mszy’ z łac. casula ‘płaszcz z kapturem’. mras (myras) rzecz. m. ‘pachnąca żywica znajdująca się w korze niektórych drzew Afryki i Arabii, używana do kadzidła’ Mž 195, BB 1 Moz 37,25, BB SalK 7,17, BB GG 5,1 (orig. acc. sing. mÿrrha), BB Sir 24,1, BB Est 2,2, BB Ps 45,9 (myras), RB Ps 45,9, B 235 (pl. Myrrai), BsMt I 29; mirė rzecz. ż. R I 88 (mirrė), MŽ I 170, N 403, K, Alm 87 (mirrė), FrnW; por. Pr.v. Mîre, Myrrhen (C II 96), Myrrhe (Lex 63), st.wys.n. mirre ‘(gorzka) mirra’ (MndW III 95), st.wys.a. mirre, mirr rzecz. m. ‘mira’ z arabskiego mirren (Lexer I 2158), s.v.a. mirra, myrra, s.s. myrra, ags. myrre, n.nl. mirre, n.šw. myrra, n.wys.a. Myrrhe f. ‘mira (żywica)’; niem. z łac. murra, myrrha, a to z gr. mýrrha f., mýrra; słowo pochodzenia semickiego; arab. murra wiąże się z rdzeniem marru ‘być gorzkim’; do języków germańskich dostało się za pośrednictwem Biblii (Kluge 1957: 497; 2002: 641); l. mira. E. Fraenkel, powołując się na P. Skardžiusa, uważa lit. mirà za zapożyczenie z języka polskiego (FrnW). oblótas m. (1) ‘opłatek komunijny’ C II 161, B 727 (orig. Oblot’s), B 956 (oblotas), N 30, [K], Alm 93 < Pr.v. Oblat ‘t. p.’ (C II 161), v.v.a. oblâte, oblât placek f., n. (oflôte) ‘komunijos paplotėlis; kepinio rūšis’; plg. n.v.a. Oblate f. ‘plonas upieczony z mąki i wody; bażn. opłatek komunijny’, s.v.a. oblāta, ovelāta, n.nl. oblaat, n.św. oblat; niem. z śr.dol. oblata (hostia) ‘t. p.’ (Lexer II 138; Kluge 2002: 661). Por. jeszcze ablotas. skrỹnė ż. (2), skryn (4) 1. ‘w kościele katolickim ozdobna szafka pośrodku ołtarza do przechowywania hostii’ BB 2 Mak 2,5, BB 2 Krn 31,11. 2. ‘puszka na ofiary, kasa’ BB Łk 21,2, VlnE 199, Lex 43a (orig. Diewa ʃkrine), H 181, B 596, K I 93, 678, TP 1881, 9, LC 1878, 21, dem. skrynelė I. 3. ‘statek (o statku zbudowanym przez biblijnego Noego)’ BB 1 Mojż 6,14, B 117 ◊ suderėjimo skrynė bažn. ‘Arka Przymierza’ BB Sdz 20,27, BB Joz 4,18, C I 1142 (orig. Skryne Suderejimô), B 302, 833, R I 134, MŽ I 246, dem. skrynelė liudijimo (orig. Skrinele Liudimo) ‘Arka Przymierza’ BB 2 Mojż 26,33); < v.v.ż. schrîn ‘skrynia, dėžė; trumna’ (MndW IV 138); v.v.a. schrîn m., n. ‘skrynia, dėžė drabužiams, pinigams, brangenybėms, relikvijoms; trumna’ (Lexer II 799), v.nl. scrīne; por. s.v.a. scrīn(i), s.ang. scrīn, s.fryz. skrīn,
NIJOLĖ ČEPIENĖ 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXX ags. scrīn ‘skrzynia, walizka, klatka, pudełko na cenne przedmioty, klejnoty, relikwie’, ang. shrine ‘skrzynia; ołtarz; sanktuarium’, n.św. skrin, n.w.a. Schrein m. ‘ozdobna skrzynia do przechowywania przedmiotów kultu, relikwii; trumna; skrzynia; szafa’; niem. z łac. scrīnium ‘okrągłe naczynie do przechowywania czegoś’ (Kluge 1957: 679-680; 2002: 826; Grimm XV 1725); łot. skrne, skrīnis ‘skrzynia, kufer (na ubrania, mąkę); spinta’ z goc. ‘szafa’. schrīn ‘szafa; skrzynia; pudło; szuflada’ (Sehwers 1953: 106; Karulis II 206) albo z śrwn. schrijn, schrine ‘pudło, skrzynia; szuflada’ (Karulis II 206); (s.l., v.l.) n.l. skrzynia ‘zamykana skrzynia; kufer itp.’ < s.cz. škřně ‘szafa; skrzynia’, z śr.-w.-niem. schrîn, st.-w.-niem. scrîni, skrîni ‘skrzynia; szafa’, z łac. scrnium ‘okrągła skrzynia do przechowywania ksiąg, dokumentów’; s.brus. скрыня, скрuня ‘skrzynia; pojemnik w kształcie prostokąta; kryjówka; trumna’; n.brus. (dial.) скрыня ‘duża skrzynia; skiaurė (skrzynia z otworami do przechowywania żywych ryb); skrzynia do przechowywania mąki, zboża; żłób’; ros. скрынa ‘okuta skrzynia, kufer; skrzynia z pokrywą’, ros. dial. скрыня ‘skrzynia, zamykane pudełko’ (LKPŽ 581-582). P. Skardžius uważa litewskie skrynià, skrnė za zapożyczenia z białorus. скрыня lub pol. skrzynia (Skardžius 1931: 199), natomiast W. Smoczyński wywodzi je z białor. skrýnja (Smoczyński 2007: 567). Autorka niniejszej pracy uważa, że litewski wyraz skrynė wraz z łotewskim skrne mogły zostać zapożyczone ze średnio-dolnoniemieckiego schrīn ‘pudełko, skrzynia, szafa, szuflada’. W sprawie połączenia spółgłosek sk zob. Čepienė 2006: 291-292. tapelis sm. ‘woreczek z dzwoneczkiem do zbierania ofiar w kościele’ Q 478, N 89, [K], BzF 189 (orig. tåpel’), BS 146, Alm 141, FrnW, KŽ; por. Pr.v. tofel ‘płyta’ (Alm (PrW)), n.v.a. Tafel f. ‘deska; płytka; płyta’. Por. także tobelis. tõbelis sm. (1) 1. ‘woreczek z dzwoneczkiem do zbierania ofiar w kościele (Klingsäckel)’ N 107 (Klp), Fr II 403, K, Alm 142, KŽ, Klp. 2. (pa)tobelis ‘kościelny [w Prusach] na Litwie, sługa nas, kuris kaip vertėjas stovėjo po lenta’ FrnW → patobelis < Pr.v. Potabel ‘ankskościelny pomagający niemieckim sługom kościelnym. Ich służba polega na dzwonieniu dzwonami, dostarczaniu wina i opłatków komunijnych, utrzymywaniu kościoła i jego wyposażenia itp.’ (Fr II 172); por. patobelis ‘kościelny, który stał za deską, niem. Tafel, jako tłumacz’ (R I 162, MŽ I 296, Alm 97), Pr.zach. tôfel ‘tabliczka, płyta’ (Alm 142), n.zach. Tafel, dial. alzacki tôfel ‘(zawieszona) płyta, deska, w którą uderzano w celu wydobycia dźwięku, dawania znaku, używana w kościołach, klasztorach zamiast dzwonienia’ (Grimm XXI 13), Pr.zach. Tobolize f. ‘kieszeń, koszyczek’ (Fr II 403); l. toboła ‘(podróżna) torba, plecak, woreczek’ (Brückner 1974: 572), tobół. Por. jeszcze tapelis. 4) nazwy świąt, obrzędów, np.: bėrės sf. pl. ‘stypa, czuwanie przy zmarłym’ BzF 99, LTR, KŽ < Pr.v. Behre ‘uczta dla cieśli’ (Ziesemer I 530); por. w.w.ż. bȫre ‘nosze’; bore (MndW I 392); s.fryz. bere, s.ang. bǣr, n.v.a. Bahre f. ‘nosze’ → germ. *ber-a- ‘nosić’ kùnigė sf. (1) 1. ‘kobieta duchowna, wajdelotka’ S. Dauk, Pt, kùningė rš, ‘przełożona klasztoru, świątyni, zwierzchniczka’ SD3 138, N 210, (Kluge 2002: 83); la. bres ‘(laidotuvių) neštuvai’ iš v.v.ž. (Sehwers 1953: 11).
Artykuły / Articles 161 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų A 1884, 63, KŽ. 2. ‘żona księdza (pastora)’ [K (Kt)], KŽ, I. Simon; → kunigas, kuningas. Por. jeszcze księżna. kuniglis rzecz. m. (2) ‘wikariusz’ NG 60, Sln, Skp, kunigẽlis ŠVŽŽ (Šts); derywat od kunigas. kunigenė rzecz. żeń. (1) Brž, kùnigienė (1) K; OsG 18 ‘żona księdza (pastora)’ R I 71 (oryg. Kunngn), K, LC 1881, 17, Alm 76, KŽ → kunigas. kunigijà sf. (2) kol. ‘księża, ich ogół’ M, J, sp, FrnW, V. Kudir, KŽ, Prn, Bs, Blv, kunigija Alm 75, kuningijà A 1884, 381, kuningja KŽ, Gmž; derywaty od kunigas, kuningas. kunignas sm. (2) ‘pastor’ Prk; derywat od kunigas. kùnigininkas, -ė smob. (1) ‘uczeń księdza, przygotowywany do przyjęcia święceń’ A 1885, 372, BsV 164, KŽ (orig. kuniginiñkas), Klp, Prk → kunigas. kunignis, -ė smob. (2) ‘osoba o poglądach księdza, zwolennik księży’ rš, Žem, ZŠŽ (Grš); derywat od kunigas. kùnigiškas sm. (1) ‘ksiądz’ Slv; derywat od kunigas. kunigškis, -ė smob. (2) 1. ‘duchowny (zazwyczaj katolicki)’ Ch 2 Moz 30,30, Grv. 2. ‘uczeń księdza, przygotowywany do bierzmowania’ KŽ, Šlu, Prk, kuningškis N 210, K, KŽ; derywaty od kunigas, kuningas. kunigiùkas rzecz. (2) ‘kleryk’ Jrb; dem. derywat od kunigas. kunigùžis rzecz. (2) ‘ksiądz protestancki lub luterański’ Alm 76, KŽ, ZŠŽ (Lkč, Žvr, Šk, Nm), Vdžg, Alk, Dkš, Gs, ‘ksiądz luterański’ KrtnŽ; pochodna od kunigas. kùningas sm. (3b) FrnW 1. ‘pan, władca; wódz’ B 99, N 210. 2. ‘duchowny (zwł. katolicki), proboszcz’ C II 204 (orig. Kúnnɨgas), 237 (Kúnningas), 647 (Kunnings), 1121, Q 75 (Kunnings), 179, R I 70 (Kunnɨgs), R II 58, 208 (Kunningas), 276, 282, H II 186, PVG 193 (1748 m.), 362 (1793 m.), MŽ II 23, 78, 277, JV 615, Sln, BzF 52, N 210, K, KŽ (A 1883, 42), Prel 44, Šlv, dem. kuningėlis N 210, kuningytis N 210, kuningužis N 210; < st. w. kuninc, kuning ‘król, władca’ (Lexer I 1774); por. s.v.a. kuni(n)g, w.niem. kunig ‘król, władca, pan’, śr.-niem. kuning, śrdol.-nl. koning; fiń. kuningas (Kluge 1957: 391; 2002: 519–520), w.niem. konink, konnink ‘król’ (MndW II 524); prus. konagis ‘książę, król’ ze śr.wys.niem. (lub śr.niem.) künic ‘król’, w.niem. kunic (kunig) ‘król’ (Mažiulis II 242–243 (E 405)). Por. także kunigas. kùningė ż. (1) 1. „kobieta duchowna, wajdelotka” rš. 2. „przełożona klasztoru katolickiego, przełożona” N 210, KŽ; → kuningas. Por. także kunigė. kuningenė R I 71 (oryg. Kunnɨgn), N 210 → kuningas. kuningystis m. „kardynał, duchowny katolicki” Q 109 (oryg. Kunningystis, Popeƶaus Kraʃʃes) → kuningas.
NIJOLĖ ČEPIENĖ 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXX manstas rzecz. „menonita, należący do sekty protestanckiej” K II 54, Alm 84, KŽ < Pr.v. Manist „t. p.”. Menonici mieszkali w Prusach, głównie w Werderze (Werder), na Nizinach (Niederungen) (Fr II 48); por. v.v.ż. menniste „t. p.” (MndW III 71), n.v.a. Mennonista, od pastora Menno Simonsa (1496–1561, Niderlandy). mukara sm. l.mn. (3b) „starożytni Niemcy, którzy zwykle modlą się w domu” ZŠŽ (Lkš), mùchariai sm. l.mn. (1) ZŠŽ (Ssr); mukeris „świętoszek” I. Simon, mùkuris (1) „t. p.” prš, Yl < n.v.a. Mucker m. „obłudnik, świętoszek, przezwisko wyznawców pietyzmu J. F. Buddego w XVIII w.”; por. w. w. a. mûcheler m. „skrytobójca, sicarius” (Kluge 2002: 634–635; Lexer I 2191). nacarėnas, -ė rzecz. męsk.-żeń. ‘nazarejczyk’ Alm 90; por. niem. Nazarener ‘należący do sekty judeochrześcijańskiej (w pierwszych wiekach naszej ery)’, łac. Nazareus z gr. Nazarēnos ‘Nazarejczyk, przydomek Jezusa Chrystusa’. nowo wyświęcony kapłan (hyb.) rzecz. męsk. ‘niedawno wyświęcony ksiądz’ Blv; złożenie z germ. kunigas i lit. nowy. pãkunigis żm. (1) ‘świecki pomocnik księdza protestanckiego’ Šts; derywat z germ. kunigas i lit. praef. pa-. patóbelis m. (1) ‘sługa kościelny, dzwonnik, zakrystianin’ Lex 43, Q 227, 297, C I 785, 1063, B 308, 591, 795, 831, R I 162, MŽ I 296, LLICh (Žodynėlis), N 107, [K], K I 555, KŽ, Alm 97, FrnW, Prk, ‘sługa kościelny, który stał za deską, niem. Tafel, jako tłumacz’ R I 162, MŽ I 296, Alm 97 < Pr.v. Potabel ‘dawniej na Litwie Pruskiej sługa kościelny pomagający niemieckim sługom kościelnym. Ich służba polegała na dzwonieniu, dostarczaniu wina i opłatków komunijnych, utrzymywaniu kościoła i jego wyposażenia w porządku, noszeniu woreczka na zbieranie ofiar (Klingsäckel), obserwowaniu niedbałych uczestników nabożeństw, zakładaniu nieposłusznym żelaznych obroży (Halseisen), usługiwaniu kaznodziejom, gdy udawali się do chorych lub przygotowywali się do chrztu; mieli także zajmować się pobieraniem dziesięciny; ich obowiązkiem było doglądanie budynków i pomaganie kaznodziejom w pracach polowych’ (Fr II 172). W ALEW napisano, że niem. Potabel (Patabel) mógłby być zapożyczony z lit. patóbelis (ALEW II 741-742). piligrmas, -ė smob. (2) ‘keliaujantis maldininkas, keliautojas į šventąsias miejsca’ TrpŽ, Š, DŽ pilgrmas, -ė brš, pilgrmas KŽ < Pr.v. Pilgrim, n.v.a. Pilgrim ‘wędrujący pielgrzym’ (Prel 40), s.v.a. piligrīm; por. w.v.a. bilgerīm, pilgerīn, s.fryz. pielgrzym, w.ang. pilgrim; niem. z śrłac. pelegrinus ‘cudzoziemiec, podróżnik’ (Kluge 2002: 703), st.wys.niem. pelegrim(e) ‘t. p.’ (MndW III 315); it. pellegrino z łac. põdė sf. (2) „matka chrzestna” C II 192, KŽ, Alm 103 (na Auksztocie), Pt, FrnW, ZŠŽ, KzRŽ, Šl, Jnš, Žml, Vl, Erž, Jrb, Sk; põdė scom. (2) „chrześniak- (puodė kis’ N 294, K, M. Valanč, S. Dauk, BM 400 (Slnt), LMD (Šts), KŽ, Alm 103 (Žemaitijoje), NmŽ, FrnW, BM 400, Slnt, LMD (Šts), KrtnŽ (puodė), ŠVŽŽ Bks, Meds, Lyk), Dr, Kv, Plt, Vkš, Sd, Trk, Ms, Nt, Trk, „chrześniaczka” pùskunigis
Artykuły / Articles 163 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų B 967 < Pr.v. pôde, pôt ‘ojciec chrzestny, chrześniak’ (Alm (PrW)); por. v.v.ż. pade m. ‘ojciec chrzestny, matka chrzestna, kum, kuma’ (MndW III 291), n.v.a. Pate m. ‘ojciec chrzestny; chrześniak’; f. ‘matka chrzestna; ‘chrześniaczka’, łac. pater ‘duchowy ojciec, ojciec chrzestny’ (Kluge 2002: 685). precenteris m. ‘nauczyciel dzieci w parafialnym kościele protestanckim’ PVG 413 (1794 r.) < Pr.v. prezenter ‘t. p.’ (Alm 105 (PrW)); por. łac. praecentor ‘kantor, solista, dyrygent’. (hybryd.) sm. (1) 1. „luterański kaznodzieja, kaznodzieja, człowiek pełniący obowiązki księdza” Grdm, Vn. 2. „kleryk mający święcenia diakonatu” NdŽ; złożenie z germ. kunigas i lit. pus-. rabýneris rzecz. męski ‘rabin, duchowny żydowski’ K II 118, Alm 109 < n.v.a. Rabbiner ‘t. p.’ ; por. hebr. rabbi ‘mój nauczyciel’; w.w.a. Râbînîs ‘Araber’ (Lexer II 330). sénkunigis (hyb.) m. (1) „stary, o staromodnym sposobie myślenia ksiądz” Vaižg; złożenie z germ. kunigas „ksiądz” i lit. senas „stary”. velniakunigis (hybryd.) rzecz. męski „ten, kto przebrany za księdza ma złe zamiary” BsV 291, S I 165; złożenie z germ. kunigas „ksiądz” i lit. velnias „diabeł”. vštkunigis (hybryd.) rzecz. męski lm. (1) „ten, kto nie ukończył nauki kapłańskiej” Nj, Skr; złożenie z niem. ksiądz i lit. kura. 7) leksyka mitologiczna, nazwy istot nadprzyrodzonych, np.: baziliškas (basiliškas, baziliškus) przym. ‘baśniowy potwór, smok’ WP 98a,8, SD 8, SD3 9 (oryg. baʒyliʃʒkas), Bb Iz 11,8, B 189 (Baʃiliʃʒkas), baziliškus Lex 236 (Baʒiliʃʒkus), C I 236, Prel 51 (bazylìszkas); por. śr.-wys.-niem. basiliske m., basilisk (Lexer I 133), n.-wys.-niem. Basilisk mit. ‘bazyliszek, smok’, Pr.v. Baʃiliʃʒke (C I 236); n.nl. bazyliszek, n.ang. bazyliszek; niem. zapożyczone z łac. basiliscus, a to z gr. basilískos ‘mały król’ (Kluge 2002: 94); litew. bazyliszek. ALEW lit. baziliškas grãlis rzecz. ‘tajemnicze i cudowne naczynie (miska, kielich), kamień (w kildinamas iš lenkų kalbos (ALEW I 100). średniowiecznych podaniach i twórczości niemieckiej)’ TrpŽ, KŽ, NSŽ; ‘legendarny kielich, z którego pił Jezus Chrystus podczas ostatniej wieczerzy’ TrpŽ, NSŽ 144 < niem. Gral m. ‘świętość (kamień, kielich lub in.)’; por. śr.-wys.-niem. grâl m. ‘św. gral, misa wieczerzy Chrystusa’, st.franc. graal ‘k. p.’, łac. gradalis (Kluge 2002: 367; Grimm VIII 1737; Lexer I 1066). kãbalas m. (1), zazwycz. l.mn. ‘wróżenie przyszłości za pomocą kart i innymi sposobami’ Vad, Lp, Kt, kablai l.mn. ZtŽ; por. Pr.v. kabâl ‘nieprzyjemności’ (Alm (PrW)), Cabale f. ‘tajne intrygi, pułapki’ (K I 673), n.v.a. Kabale f. ‘podstęp, podstępność; pułapki’; n.ang. cabal, n.św. kabal, n.norw. kabale; niem. z fr. la, judėjų, žydų slaptas mokslas’, o šis iš hebr. qabbālā(h) ‘perdavimas; tradicija’ (Kluge 2002: 457); hebr. gabbala ‘(slapta) tradicija’, s.žyd. kabbālāh ‘būrimas
NIJOLĖ ČEPIENĖ 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXX z liczb, magia, intryga’ (Vasmer II 1986, 149); (wł.), n.l. kabała, l. mn. kabały ‘żydowski filozoficzny traktat apokryficzny; wróżenie z kart; wróżenie ze znaków, liczb; podręcznik nauki wróżbiarstwa; spisek, intryga; troski, trudności’< l. jid. qabole ‘tajemna nauka żydowska’, v.lot. cabbala ‘Kabała (mądrość przekazywana przez rabinów)’, iš v.hebr. qábbālāh ‘otrzymywanie, przyjmowanie; przekazywanie tradycji z pokolenia na pokolenie; prawo zwyczajowe; dzieła napisane po Mojżeszu; kabala, tajemna mądrość’; n.brus. кaбалá ‘zmartwienia; łamigłówka; oszustwo, bzdury’, n.brus. dial. кaбалы pl. ‘karty wróżebne’ (LKPŽ 337), l. kabała ‘intryga, tajemna nauka’ < niem. i wł. cabala, a to z hebr. kabbalah (Brückner 1974: 211). špkas sm. (1, 3) ‘duch, zjawa, widmo’ K II 200, Cp, NdŽ, BzF 185 (Prk), Alm 134, FrnW, KŽ, ZŠŽ (Grš, Šk, Ssr, Snt), NmŽ, Šn, Vlkv, Nm, Gs, Mrj, Tlž; špūkis, -ė smob. ‘ten, kto nocą chodzi, włóczęga nocny, duch’ J, BzF 185 (oryg. szpúks); špókas (1) ‘duch, zjawa’ ZŠŽ (Snt) < niem. dial. Spuk (Spuch) m. ‘zjawa, duch, widmo’, który został zapożyczony ze śr.-wys.-niem. spōk, spūk, n. ‘duch, zjawa, nędzna istota’; por. śr.-niderl. spoke, stang. pūca mit. ‘gnom, brodacz, kaukas, aitwar, duch domowy’. Pochodzenie niejasne (Kluge 2002: 871; MndW IV 335). cabale ‘kabapracauberoti, -oja, -ojo czasownik. ‘oczarować, zaczarować’ BzF 205 < n.v.a. verzaubern ‘t. p.’. Valhala sf. „w starożytnej mitologii skandynawskiej – pałac boga Odyna, siedziba wojowników poległych w walce” TrpŽ; co do pochodzenia por. niem. Walhall(a) < st. skand. Valhǫll „pałac zabitych”; w mitologii północnogermańskiej tak nazywana jest sala, niem. Halle, do której przybywają polegli w walkach (Kluge 2002: 970). valkrijos sf. pl. (1) ‘senovės skandinavų mitologijoje – karingos merginos boginie, które pomagały wojownikom w bitwach, odprowadzały dusze poległych wojowników do Walhalli i tam podczas uczt im usługiwały” TrpŽ, NSŽ 454; por. n.w.a. Walküre f. < s.skand. valkyrja ‘wybierająca zmarłych’, n.św. valkyria, n.ang. Valkyrie, n.nl. walkure (Kluge 2002: 970). Noc Walpurgii ‘starożytne germańskie pogańskie święto początku wiosny obchodzone w nocy z 30 kwietnia na 1 maja; według niemieckich przesądów tej nocy na górze Brocken złe duchy i czarownice urządzały ucztę, orgię; uczta, orgia’ TrpŽ, Walpurgija KŽ, NSŽ; por. niem. Walpurgisnacht ‘sabat czarownic’; Walpurg(is) jest germańską świętą, pochodzącą z Anglii, po niemiecku Walt-purc; w nocy z 30 kwietnia na 1 maja czarownice jeżdżą konno na górę Blocksberg – związek między czarownicami a świętą jest umotywowany tylko datą’; niderl. wsp. Walpurgisnacht, nowoang. Walpurgis Night (Kluge 2002: 971); lot. Valpurgis.
Artykuły / Articles 165 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų 3. O ZNACZENIACH I POCHODZENIU SŁOWA OLA W Biblii Bretkūnasa odnotowano słowo ola4 sf. ‘jaskinia, grota, pomieszczenie, krypta’ (BB 1 Moz 23,9 ‘jaskinia do pochówku’, BB 1 Kar 18,4, BB 1 Kar 19,9, BB 1 Kar 19,13, BB Ps 142,1, olė BB 1 Kar 18,4, ala BB 1 Sam 24,4, BB 1 Sam 24,11, uola BB 1 Sam 24,4). Jaskinie, jako tajemnicze bramy do podziemnego świata, są przedmiotem wielu kultów, mitów i podań. Uważano je za miejsca narodzin bogów, siedziby pustelników. W wierzeniach kreteńskich i mykeńskich było wiele świętych jaskiń (NSŽ 294-296). Ola jest używane nie tylko w znaczeniu ‘nora, grota zwierząt lub ptaków’, jak podano w LKŽe, lecz także ‘pomieszczenie, krypta, miejsce, w którym można się ukryć; schronienie’. Krypty były pomieszczeniami kultu i pochówku pierwszych chrześcijan w katakumbach, podziemnych cmentarzach. Z Biblii dowiadujemy się, że jaskinie miały drzwi (1 Krl 19,13), były duże (ukrył w jaskini po 50 proroków tu i tam po 50 (1 Krl 18,4)). W nich odbywały się pochówki – w przekładzie Pisma Świętego Antanasa Rubšysa (ŠvR, 1 Moj 23,19) czytamy: Wtedy Abraham pochował swoją żonę w jaskini na polu Machpela, naprzeciwko Mamre {to jest Hebronu}, w ziemi Kanaan. Pole i jaskinia przeszły z rąk Chetytów na własność Abrahama jako miejsce grobowe. Bretkūnas i korektorzy przetłumaczonej przez niego Biblii prawdopodobnie wątpili, czy znaczenie przetłumaczonych litewskich słów dokładnie odpowiada słowu oryginału, dlatego często dopisywano ola, odpowiadające n.v.a. Höhle f. (Hohl n.), średnio-wysoko-niemieckie Hohle f. ‘jaskinia, zagłębienie; duże puste pomieszczenie w ziemi’ (Grimm X 1714, 1715, PaulW 299); por. środkowo-dolnoniemieckie hol n. ‘jaskinia, zagłębienie, puste pomieszczenie; ‘prieglobstis, slėptuvė’, w XV-wiecznej kronice miasta Lubeki (Lübeck), autorstwa dominikanina Hermanna Kornera, czasownik odnotowany w pismach napisanych dolnoniemieckim językiem. holen ‘sich in eine Höhle, Versteck begeben (udać się, wyruszyć, iść do jaskini, kryjówki)’ (MndW II 285, 288). Litewskie ola wiąże się n., m. ‘ola, duobė, kiaurymė, įduba’, v.v.a. hüle f. (hol) ‘ola, prieglobstis, lindyrównież ze śr.wys.niem. hol5 nē (Schlupfwinkel)’, [hule BB 1 Moz 19,30], śr.wys.niem. czas. hëln ‘trzymać w tajemnicy, ukryć’ (Lexer I 1324, 1381, 1242). Por. także spokrewnione st.skand. hǫll (n.wys.niem. Halle f. ‘przedsionek, przybudówka z kolumn’), którego podstawowe znaczenie to ‘zakryty, ukryty’; (gotų hallu-s ‘skała, budowla z kamieni, sala w skałach’); → germ. *hel- ‘ukrywać, schować’. Z śr.wys.niem. czas. hëlen, hëln ‘utrzymywać w tajemnicy, ukrywać, schować, kryć się’ (now.wys.niem. hehlen) powstało śr.wys.niem. helle ż. średn. ‘ukryty, tajemny podziemny świat zmarłych, piekło; wąskie pomieszczenie między piecem a ścianą’, śr. wys. niem. halle f. 4 Ola odnotowane już w VlnE 101,11, DP 488, MP 284, SD3 76, 85, 155, 281, 291, SD 66, 238, 246, Q 235, B 860, R I 167 (orig. ůla), MŽ I 306 (ůla), A. Baran, J, JD 853, Jrk 25, FrnW, ZŠŽ (Grš, Šk, Br), KzRŽ, Ds, Dkš, Km, Sg, Skp, Rš, dem. olùkė ZŠŽ (Lkš); występują również hola ‘dół, jaskinia’ SP I 42,6; 42,11; 255,2, BzF 116, FrnW I 516, hala SD1 44, BzF 116. 5 Por. także śr. wys. niem., śr. dolnoniem., fryz. hol, ang. hole ‘jaskinia, grota’ (Kluge 1957: 313).
NIJOLĖ ČEPIENĖ 166 Acta Linguistica Lithuanica LXXX ‘medinis bokštas, medinės kolonos, trobelė; vieta ruošti ir saugoti druskai’; plg. ponadto goc. halja ‘podziemny świat zmarłych’ (Lexer I 1232, 1149; Kluge 1957: 283; Grimm X 229). W. Smoczyński uważa litewskie ola za słowo niejasnego pochodzenia (Smoczyński 2007: 432). Łotewskie ala ‘jaskinia, grota, jama’ J. Sehwers wywodzi ze śr.-w.-niem. hol ‘jaskinia, dziura, zagłębienie’ (Sehwers 1953: 1). Zatem litewskie ola ‘grota, wąwóz, pomieszczenie, krypta; „prieglobstis”, užfiksuotas w XVI-wiecznej Biblii Bretkūna, może wywodzić się nie tylko od średnio-dolnoniemieckiego hol n. „jaskinia, grota, puste pomieszczenie; przytułek”, jak pisał E. Fraenkel, lecz także od średnio-wysokoniemieckiego Hohle f. „jaskinia, zagłębienie; duże puste pomieszczenie w ziemi”; por. średnio-wysokoniemieckie hüle (hule, hol) f. „jaskinia, dół, schronienie”. Por. także Walhalla (przy 2, 7). W tłumaczonej przez Antanasa Rubšysa Biblii znajdujemy zapożyczenie šeolas sm. „siedziba umarłych, piekło” ŠvR (Moz 37,35; GG 8,6; Job 24,19), pochodzące prawdopodobnie od hebr. še’ol, które zapewne wiąże się z n.w.a. Hölle f. ‘podziemny świat zmarłych, piekło’, got. halja, s.v.a. hella ‘bogini śmierci Hel, jej miejsce zamieszkania’ (Grimm X 1747); por. łac. ele ‘piekło’ z w.w.ż. helle (Sehwers 1953: 331–332). We wcześniejszych starolitewskich pismach, według posiadanych danych, słowo šeolas nie występuje. W XVI-wiecznej Biblii Bretkūnasa niem. Hölle f. ‘piekło’ przetłumaczone zapożyczeniem z języka polskiego peklà6. 4. FORMACJE Z germanizmów leksyki religijnej tworzone są nowe wyrazy: derywaty, denominatywy, złożenia. Szczególnie często do rdzenia germanizmu dodawane są litewskie przyrostki -ienė, -ystė, -iškas, -auti. Występują również wyrazy złożone, hybrydy, których jeden człon jest germanizmem, a drugi – wyrazem litewskim. Wiele formacji utworzono z użyciem starego germanizmu kunigas. Derywaty, np.: ptienė, abtienė sf. ‘przełożona klasztoru katolickiego’ → aptas, abtas; kunigenė, kùnigienė, kuningenė sf. (1) ‘żona księdza (pastora)’. Szczególnie wiele derywatów utworzono od zapożyczeń kunigas, kuningas: kùnigė, kùningė sf. (1) 1. ‘kobieta duchowna, wajdelotka; przełożona, zwierzchniczka klasztoru, świątyni’. 2. ‘żona księdza (pastora)’; → kunigas, kuningas; kunigáitis sm. (1) ‘młody ksiądz, wikariusz; kleryk’; kunigystà sf. (2) ‘panowanie’ BP II 117, WP 27,13, DP 226, MT 30,31, ‘obowiązki księdza, kapłaństwo’ WP 27,13, DP 465, MT 18, Alm 76, FrnW, KŽ, KrtnŽ; kunigstė sf. (2) ‘panowanie’ BB Joz 18,7, WP 152,19, DP 542, SP 204, B 684, R I 71, MŽ I 136, PG, ‘obowiązki księdza, 6 LKŽe nie podaje źródła słowa peklà z Biblii Brétykūnasa.
Straipsniai / Articles 167 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų kapłaństwo’ BB 1 Sam 2,28, DK 94, AK 93, DP 75, MT 18, Ch¹ 312, PK 13, SD3 96, SD 84, SG I 51, Lex 68a, Q 396, B 721, 810, 986, H 54, R I 71 (orig. Kunngystė), MŽ I 136, A 1885, 35, K, M. Valanč, M, FrnW, J. Bil, J. Šimk, KŽ, ŠVŽŽ (Dauk), kuningstė (2) ‘obowiązki księdza, kapłaństwo’ Lex 68a, C II 237, Q 396, H 54, R I 71 (Kunngystė), R II 282, N 210, A 1885, 78, ‘panowanie’ R I 71, N 210; kecerỹstė sf. ‘herezja; zbłądzenie (w wierze)’ Alm 64; bybelijski adj. ‘charakterystyczny dla Biblii’ N 329, K, Alm 31, adv. býbelijski K; → Bybelis; por. n.v.a. biblisch; kecerski adj. ‘charakterystyczny dla kecera’ K I 683, adv. ketseriškai K I 683; kùnigiškas, -a adj. (1), -à (3⁴b) ‘charakterystyczny dla duchownego (zwykle katolickiego)’ BB 2 Moz 19,6, DK 147, DP 27, 76, 547, SD3 96, SD 84, B 986, K, BsMt II 238, M. Valanč, J. Jabl, KŽ, Ggr; kùningiškas, -a R II 282, N 210, A 1885, 81, adv. kùnigiškai ‘jak ksiądz’ K, ZŠŽ (Nm); kunignis, -ė adj. (2) ‘duchownych (zwykle katolickich)’ J. Jabl, KŽ, Šts. Derywaty denominatywne: kunigáuti, -áuja (-áuna), -ãvo intr., kunigáut ZŠŽ 1. ‘być księdzem, duchownym’ Mž 421, BB Luk 1,8, S. Dauk, BzB 297, FrnW, P. Cvir, J. Jabl, J. Balt, Alm 75, KŽ, DŽ, ŠVŽŽ (Žbr). 2. ‘panować’ Mž 421, MT 250, rš; denominatyw od kunigas; podžiuti, -iáuja, -iãvo intr. ‘być podżem lub podą, być kumem’ rš, ZŠŽ (Jnk), apipodžiáuti tr. ‘pobyć podżami, kumami’ ZŠŽ (Jnk), denominatyw od podžius; spredikauti czasownik. intr. ‘sakyk pamoksl’ Alm 118, spredekóti KŽ, denominatywy od sprėdika; pielgrzymować, -uje, -ował czasownik. nieprzech. ‘podróżować do miejsc świętych’ BB Iz 23,7, Prel 43 → pielgrzym; por. st.-żm. pelegrine ‘pielgrzym’ (Prel 43). Złożenia: býbelnešis (hybryd.) rzecz. m. (1) ‘Roznosiciel, kolporter Biblii’ LC 1882, 48, złożenie z germ. bybelė, bybelis i lit. nešti; iškunigis rzecz. m. ‘były ksiądz, eksksiądz’ NdŽ, LzP, derywat od germ. kunigas i lit. praef. -iš; kikapis (hyb.) rzecz. m. (1) ‘cmentarz przy kościele; šventorius’ R I 54, R II 223, MŽ II 298, N 200, K, KŽ, Alm 66, kirkkapis KŽ, dūrinys iš germ. kirkė ir liet. kapas; plg. n.v.a. Kirchhof m. ‘kapai, kapinės’; kunegbuvis (dial.) sm. ‘buvęs kunigas ar klierikas’ Pron, Užv; kunigbuvis BŽ 477, dūriniai iš germ. kunegas, kunigas ir liet. būti; Luter–Klebon–Patobel penigai (Luter [penigai], Klebon [penigai]) sm. niem. liuter i fenigi; z śl. proboszcz i niem. fenigi; z niem. patobel i pl. ‘dešimtinė, bažnytpinigiai, mokami liuteronų bažnyčiose’ Lex 23; dūriniai iš fenigi; põdženklis (hibr.) rzecz. (1) ‘ozdobne, opieczętowane karteczki rodziców chrzestnych z życzeniami, do których wkłada się prezent lub pieniądze dla chrześniaka’ K II 105 (oryg. s. pd-ženklis); złożenie z germ. podis i lit. ženklas; por. n.niem. Patenbrief, Patenzettel ‘t. s.’ (Grimm XIII 1502); šprùkknygės sf. pl. (1) ‘zbiór pouczeń, sentencji, katechizm’ K II 199, NmŽ, šprùknygės ‘księgi modlitewne’ NmŽ, złożenie w piśmiennictwie, nieco więcej ich znaleziono w Biblii Bretkūnasa, np.: kunigas iš germ. šprukas ir liet. knygos pl.; plg. n.v.a. Spruchbuch n. ‘t. p.’.
NIJOLĖ ČEPIENĖ 168 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 5. UWAGI CHRONOLOGICZNE Nedaug religijos srities žodžių užfiksuota pirmuosiuose XVI a. senuosiuose (kunegas, kungas); turmas ‘wieża, dzwonnica’; psalteras (psaltrius, psaltieras) ‘psałterz; strunowy instrument muzyczny’; mras (mirras, myras) ‘wonny żywica’; izopas (yzopas, yzapas) ‘leczniczy hyzop (Hyssopus officinalis); gałązki hyzopu w kościele jako kropidło’; skrzynia ‘w kościele katolickim ozdobna szafka pośrodku ołtarza do przechowywania hostii; skarbonka na ofiary, kasa; statek (o statku zbudowanym przez biblijnego Noego)’. Od XVII w. przybywa zapożyczeń, zwłaszcza w prusko-niemiecko-litewskich i litewsko-niemieckich słownikach, np.: ablótas ‘opłatek’; almzas ‘jałmużna, dar’; igės sf. lm. (2), lgės (1) ‘Święto Wszystkich Świętych (1 listopada)’; kañteris ‘pewien urzędnik kościoła protestanckiego, organista’; katgismas ‘katechizm, krótkie przedstawienie wiary chrześcijańskiej w formie pytań i odpowiedzi’; kėrbas (kerub) kośc. ‘anioł najwyższej rangi’; por. niem. Cherub, Pr.v. Cherub (C I 426), hebr. kerub (lm. kerubin) ‘t. s.’ ; asirų k’rub „olbrzymi ptak ze szponami lwa i ludzką głową, gryf” (Kluge 1957: 268); kirpoderis „sługa kościelny, organista, zakrystian”, kirkpoderis; klebonpenigai rzecz. l.mn. kośc. „dziesiąta część zysku lub dochodów, którą wierni musieli oddawać kościołowi, proboszczowi; dziesięcina”; złożenie od słow. klebonas i germ. pieniądze; klebónpiningai (oryg. Lutter-Klebón-Patóbel-Pinningai); gángos sf. pl. (1) ‘miejsce w kościele przy organach; chór’< niem. Gang ‘t. p.’ ; głosić kazania, -a, -a intr. ‘wygłaszać kazanie, publicznie besztać’; tapelis ‘woreczek do zbierania ofiar w kościele’< śr.wys.niem. tofel ‘płyta’, por. dial. alzacki tôfel ‘(zawieszona) płyta, deska, w którą uderzano w celu wydobycia dźwięku, dawania znaku, używana w kościołach, klasztorach zamiast dzwonienia’, n.wys.niem. Tafel (Grimm XXI 13). W XVIII w. pojawiają się nowe zapożyczenia, wiele z nich podano w słowniku Jakuba Brodowskiego, np.: dreskamara sf. ‘zakrystia’, drskamarė, dryskamarė LC 1885, 12; kapelė ‘mały kościółek, kaplica’; klekneris ‘dzwonnik’; klingbidelis lis pinigams bažnyčioje rinkti’; klosteris ‘vienuolynas’; precenteris ‘parapinės ‘małopolski nauczyciel dzieci w kościele protestanckim’ PVG 413 (1794 r.); hyb. kirkapis ‘groby przy kościele, cmentarz przykościelny’. Od XIX w. odnotowano nowe zapożyczenia w słownikach G. H. F. Nesselmanna, a zwłaszcza F. Kuršaitisa, np.: bybelis sm., býbelės sf. pl. ‘Biblia’; býbelšprukis ‘słowo Pisma Świętego’; czas. fimeliuoti ‘święcić, konfirmować’; franciskõnas ‘członek zakonu katolickich mnichów żebrzących’; gnóda ‘łaska’; jergutãliau wykrz. ‘Bożeńku, Boże’; kapucýneris (kaputsýneris) ‘członek katolickiego zakonu, gałęzi zakonu franciszkanów, nazwanej tak od ich szczególnie spiczastych kapturów’; likts sf. (4, 2) ‘Święto Matki Boskiej Gromnicznej; nabożeństwo, na które wierni udają się ze świecami (2 lutego)’; liturgja ‘porządek publicznych
Straipsniai / Articles 169 Religinė, mitologinė leksika: skoliniai iš germanų kalbų bažnyčiose’< vok. Liturgie ‘t. p.’, plg. n.nl. liturgie, bažn.lot. liturgia, gr. leitonabożeństw, zwłaszcza mszy, w chrześcijaństwie urga (Kluge 2002: 578); própstas ‘proboszcz’; rabýneris ‘rabin’; sprėdika sf. (1) ‘mowa, kazanie’, spredika Alm 118, FrnW, spredeka KŽ, spredikas sm. ; šprukknygės pl. ‘zbiór pouczeń, sentencji, katechizm’; tõbelis ‘woreczek do zbierania ofiar w kościele’. W pracach A. Bezzenbergera po raz pierwszy podano słowa: bėrės sf. pl. ‘stypa, uczta pogrzebowa’ BzF 99; por. Pr.v. Behre ‘uczta dla cieśli’ (Ziesemer I 530), wschodnio-środkowoniemiecki. bȫre „nosze” (Sehwers 1953: 11), doln. fryz. bere „nosze”, niderl. dial. Bahre f., późniejsze znaczenie „nosze do przenoszenia zmarłego” (Kluge 2002: 83), śrwniem. boringe f. „podniesienie, pobranie; ofiara (Hebung, Einnahme)” (MndW I 397, VI 80); łac. bēres „nosze do przenoszenia zmarłego” ze śrwniem. bȫre albo wschodniofryzyjskie bēre „nosze” (Karulis I 121); pracauberoti ‘oczarować, zaczarować’ BzF 205 (Dargùžiai), Prel 58 (pracauberots). Wiele zapożyczeń z tej grupy tematycznej odnotowano w czterotomowym słowniku litewsko-niemieckim Aleksandra Kuršaitisa, wydanym w latach 1968–1973 (grãlis rzecz. ‘tajemnicze i cudowne naczynie (miska, kielich), kamień (w średniowiecznych podaniach i twórczości niemieckiej); legendarny kielich, z którego pił Jezus Chrystus podczas ostatniej wieczerzy’; ilgikrstis rzecz. (2) ‘Wigilia (?), lm. dary wigilijne’; złożenie z w.n.niem. hilgen ‘święci’ i lit. Chrystus, por. niem. der heilige Christabend; kirvelis ‘święto parafialne (z okazji poświęcenia kościoła); jarmark (w związku ze świętem parafialnym)’; nacarėnas, -ė rzecz. os. ‘nazarejczyk’ Alm 90. 6. WNIOSKI W piśmiennictwie pruskim, w słownikach odnotowano niemało zapożyczeń leksyki religijnej z języków germańskich, ponieważ Małą Litwę chrzcili Niemcy i długo władali tym krajem. Ponieważ zakony uczestniczyły w tym procesie, w języku litewskim występują nazwy klasztorów i zakonników pochodzenia niemieckiego: klosteris ‘vienuolynas’, kapucýneris ‘katalikų vienuolių ordino, pranciškonų oraptja ‘klasztor katolicki’, dino narys, nazwana tak ze względu na ich szczególnie spiczaste kaptury’, francisknas ‘członek zakonu żebrzących zakonników katolickich’, a także nazwy innych duchownych; budynków; przedmiotów obrzędów kościelnych; świąt i innych nazw. Pod względem pochodzenia zapożyczona leksyka religijna i mitologiczna obejmuje: 1) zapożyczenia z języków germańskich, głównie z języka niemieckiego; 2) wyrazy greckie (np. psalteras), łacińskie (np. skrynė), hebrajskie (np. kėrbas ‘anioł najwyższej rangi’ z hebr. kerub (lm. kerubim), aramejskie (aptas ‘przełożony klasztoru’), starofrancuskie (np. gralis) oraz wyrazy z innych języków, które trafiły do języka litewskiego z języków germańskich. Pierwsze słowa leksyki religijnej pochodzenia germańskiego, odnotowane w XVI–XVII-wiecznych piśmiennictwie litewskim, wywodziły się głównie z języka średnio-wysoko-niemieckiego, z jego dialektu środkowoniemieckiego. Leksyki mitologicznej jest niewiele, a większość jej zasobu zapisano dopiero w XIX wieku.
NIJOLĖ ČEPIENĖ 170 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Kai kurie religinės leksikos skoliniai yra bendri lietuvių ir latvių kalbose. Jie ma odpowiedniki w innych językach europejskich. Znaczenie litewskiego słowa olà to nie tylko ‘nora, jama zwierząt lub ptaków, kryjówka’, jak podano w LKŽe, lecz w XVI-wiecznej Biblii Bretkūnasa zostało ono zapisane także w znaczeniu ‘pomieszczenie (do pochówku), krypta; schronienie’, którym przetłumaczono niemieckie Höhle f. (środkowoniemiecki dial. Hohle), Hohl n. Litewskie słowo olà wiąże się ze śr.-wys.-niem. hol n. ‘jaskinia, grota; schronienie’, śr.-wys.-niem. hüle (hule, hol) f. ‘jama, dół, schronienie’, n.n.w.a. Hohl n. ‘jama, legowisko, zagłębienie, zagłębione puste pomieszczenie’, germańskie *hel- ‘ukrywać’, ś.n.w.a. czas. hëlen, hëln ‘trzymać w tajemnicy, ukrywać, schować’, ś.n.p. helen, s.n.w.a. helan, s.s. helan. Większość germanizmów należących do leksyki religijnej występuje wyłącznie w starych pismach litewskich oraz w słownikach wydawanych w Prusach. Niektóre zapożyczenia z leksyki religijnej są używane zazwyczaj tylko w żywej mowie, w gwarach, np.: bdelis ‘diabeł’ Trg, Pgr, Erž (biedelis Grk, Skr, Krš, Rs, Trg); bybelštundė ‘czas przeznaczony na czytanie Biblii’ NmŽ; hybryd. jegumano interj. ‘Boże mój’ Šts, dūrinys z germ. jergau i lit. zaimka mano, por. jergutalis; kañtaras ‘śpiewak’ ZŠŽ (okolice Šakių), por. kanteris (od XVII w.); mukara (3b) ‘dawni Niemcy, którzy zwykle modlą się w domu’ ZŠŽ (Lkš), muchariai ZŠŽ (Ssr), mùkuris prš, Yl, mùkeris ‘świętoszek’ Prk; podina rzecz. m. pl. (3b) ‘rodzice chrzestni, podis i podė’ Šl, Mšk, pdinai (1) Vkš, Žml, põdinas sm. (1, 3b) ‘ojciec chrzestny, podis’ FrnW, Žg, Mšk, Šl, Jnš, Lg, Žml, Pš, Lnkv, Ps, dem. podinùkas, -ė smob. (2) ‘dziecko chrzestne’ Gs, ZŠŽ (okolice Szaków), derywat od podinas; šprùkai pl. ‘modlitwy’ NmŽ. Najpowszechniej w żywym języku rozpowszechnione są słowa: kùnigas (kùnegas), pdė ‘matka chrzestna; chrześniak’, pdis ‘ojciec chrzestny, matka chrzestna’, pdžius ‘ojciec chrzestny, podis’, pdžiai sm. pl. ‘rodzice chrzestni, podis i podė’, pdinas ‘ojciec chrzestny’, interj. jegutalis ‘Bożeńku, Boże’, sprdikis ‘mowa, kazanie’, bdelis (bíedelis) ‘diabeł’. SANTRUMPOS acc. – accusativus, biernik ags. – anglosaski ang. – angielski wczesn. – wczesny aram. – aramejski kośc.łac. – kościelna łacina brus. – białoruski czes. – czeski dan. – duński dem. – deminutyw dial. – dialekt est. – estoński fryz. – fryzyjski germ. – germański gr. – grecki hebr. – hebrajski hybry. – hibridas instr. – instrumental, narzędnik gen. – genitivus, kilmininkas got. – gotų