Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai

Straipsniai / Articles 57 NIJOLĖ TUOMIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia gwar pogranicza, leksyka, fonetyka, socjolingwistyka, interakcja językowa. DOI WYRÓWNANIE FONETYCZNE VYKSTANT KODŲ KAITAI Phonetic Levelling in the Context of Code-switching ADNOTACJA W niniejszym artykule analizowane są podstawowe zjawiska fonetyczne języków używanych na obszarach pogranicza (na Białorusi, w rejonie Woranowa (br. Вороново)) oraz ich wzajemne oddziaływanie. Analizowane jest upodobnienie fonetyki dominujących odmian języków lokalnych – białoruskiego, polskiego i biernie używanego litewskiego; ustalane są prawidłowości tego procesu. Badane są sytuacje naturalnej komunikacji zachodzące podczas zmiany kodów: gdy rozmówcy dobrze znają kilka języków i jednocześnie ich używają, aktywnie przełączając się między nimi w rozmowach. Celem jest ujawnienie, jaki wpływ na fonetykę tych języków wywiera ich konkurowanie ze sobą. Badanie opiera się na teorii badacza interakcji językowych, slawisty Walerija Czekmona: przejście z jednego języka na drugi odbywa się zgodnie z określonymi regułami, które można opisać za pomocą algorytmów. Stosując tę metodę algorytmiczną, ujawnia się prawidłowości fonetyczne i dowodzi się labai svarbus dabar jau pasyviai vartojamos lietuvių kalbos vaidmuo bei įtaka dabartinių slavų kalbų artikuliacijai. Badanie wykazało, że przyczyny upodobnienia się zjawisk fonetycznych odmian języków funkcjonujących na obszarach arealnych są w głównej mierze socjolingwistyczne. Po porównaniu cech fonetycznych polskich i białoruskich gwar okazało się, że obie gwary mają zasadniczo wspólną fonetykę. Informatorzy wymawiają miękkie spółgłoski używane w gwarze litewskiej również wtedy, gdy mówią lokalnymi gwarami słowiańskimi. Odnotowano przypadki nietypowe dla gwar białoruskich i polskich, w których spółgłoski są intensywnie mylone; prawdopodobnie jest to jeden z przejawów substratu litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: przygraniczne obszary języka litewskiego, lokalna gwara polska, białoruska gwara poprostu, zmiana kodów, wyrównanie fonetyczne, interakcja języków. NIJOLĖ TUOMIENĖ 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXX ADNOTACJA Niniejszy artykuł omawia główne zjawiska fonetyczne języków używanych w procesie borderland areas (Belarus, Voranava district (Вороново)) and their interaction. It analyses konwergencji fonetycznej dominujących lokalnych odmian językowych – białoruskiej, polskiej i biernie używanej litewskiej – oraz ustala tendencje tego procesu. Sytuację, w której tions of natural communication in the context of code-switching are analysed in the study: użytkownicy biegle posługują się kilkoma językami jednocześnie, aktywnie przełączając się między nimi w rozmowach. Podjęto próbę ustalenia, jak rywalizacja języków wpływa na fonetykę tych języków. Badania opierają się na teorii zaproponowanej przez Valerijusa Čekmonasa, badacza interakcji języków i slawistę: mówiący przełącza się między językami zgodnie z określonymi regułami, które można opisać za pomocą algorytmów. Na podstawie tej metody algorytmów badanie ujawnia tendencje fonetyczne oraz dowodzi bardzo ważnej roli i wpływu obecnie biernie używanego języka litewskiego na artykulację współczesnych języków słowiańskich. Badanie wykazało, że przyczyny konwergencji zjawisk fonetycznych odmian językowych funkcjonujących na obszarach pogranicza są przede wszystkim socjolingwistyczne. Po porównaniu cech fonetycznych lokalnych dialektów polskich i białoruskich okazało się, że fonetyka obu dialektów jest zasadniczo taka sama. Informatorzy wymawiają miękkie spółgłoski występujące w lokalnym dialekcie litewskim w taki sam sposób, w jaki wymawia się je podczas mówienia lokalnymi dialektami słowiańskimi. Odnotowano przypadki nietypowe dla dialektów białoruskich i polskich, w których dochodzi do intensywnego mieszania spółgłosek; prawdopodobnie jest to cecha substratu litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: litewskie obszary pograniczne, lokalny dialekt polski, białoruski dialekt poprostu, przełączanie kodów, niwelacja fonetyczna, interakcja języków. 1. UWAGI WSTĘPNE, PRZEDMIOT BADAŃ Do XXI wieku na Litwie dominowały badania geografii lingwistycznej – powszechne było badanie dialektów jako zamkniętych, spójnych i statycznych systemów funkcjonujących na określonym terytorium, zasadniczo niepoddających się wpływom sąsiednich dialektów, innych języków ani ich odmian, a „odchylenia od systemu” traktowano jako przypadki losowe i pomijano. Rejestrowano geograficzne rozpowszechnienie języka lub dialektu, różnice między językiem dialektalnym a kanonem języka ogólnego oraz sporządzano Artykuły / Articles 59 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai wykaz zapożyczeń. Nagrywano wyłącznie wypowiedzi tych informatorów, którzy spełniali określone kryteria1: poszukiwano osób osiadłych, w starszym wieku, nemokančio kitų kalbų žmogaus (geriausiai – vyro). Jeigu pateikėjas „nukrypdavo“ nuo laukiamos tarminės normos, tie pavyzdžiai paprasčiausiai nebūdavo pozostających w „małżeństwie lokalnym”, słabo wykształconych, a ich wypowiedzi analizowano i traktowano jako lapsus linguae. Nie podejmowano prób ankietowania osób należących do innych grup etnicznych mieszkających na Litwie lub poza jej granicami, na przykład zgodnie z programem zbierania materiałów do Buvo laikoma norma „nesikišti“ į kitų kalbų duomenis. Atlasu języka litewskiego (zob. LKA 1977: 10–12), a dane dotyczące ich języków w ogóle nie były przez lituanistów ani gromadzone, ani wiązane z danymi litewskimi. W šias kalbas vartojančių gyventojų tautinę savimonę bei etninę kilmę ir priklauostatnich dziesięcioleciach nieco więcej pisano już o interakcji języków litewskiego, białoruskiego i polskiego, historii rozprzestrzeniania się tych języków i obszarach ich występowania, a także o somybė. W 1997 r. opracowano kwestionariusz Socjolingwistyka. Program badań dialektów języka litewskiego i ich interakcji (Čekmonas, Grumadienė 1997). Mimo korzystania z tego programu materiał zbierano osobno – tylko języka litewskiego. Jednak także współcześni badacze najczęściej koncentrują się tylko na jednym z języków – nadal dominuje przekonanie, by „nie przekraczać granic innego języka”, chociaż badane przez nich osoby stale posługują się tymi dwoma lub kilkoma językami. Sporządzone najnowsze mapy rozpowszechnienia języków na Litwie potwierdzają, że we wschodniej i południowo-wschodniej części Litwy mieszkają osoby posługujące się innymi językami (zob. Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 262–263 (mapa XIV i komentarz)), jednak obszary te nie są traktowane jako strefy kontaktów językowych, w przeciwieństwie do prac Petra Gaučasa dotyczących dwui wielojęzyczności miejscowej ludności pod koniec XIX – na początku XX wieku (Gaučas 2004: 54). W jego badaniach ustalono, że południowo-wschodnia granica obszaru języka litewskiego sięgała wówczas okolic Geranáinių, Armõniškių, Ródūnios, Asavõs i Pelesõs na Białorusi. Jak sytuacja zmieniała się później, widać z porównania map zamieszczonych w książce Lietuvos Rytai (1993): sytuacja rozpowszechnienia języków w połowie XX wieku (autorzy A. Vidugiris i P. Gaučas) wyraźnie różni się od tej, która ukształtowała się pod koniec XX wieku, gdy obszar języka litewskiego znacznie się skurczył, a w okolicach Wilna, Solecznik i Ejszyszek zaczęły dominować odmiany miejscowych języków białoruskiego i polskiego (zob. mapę rozpowszechnienia języków na Litwie Wschodniej opracowaną i opisaną przez L. Grumadienė, P. Gaučasa i V. Čekmonasa (1993: 132–136)). Z całokształtu przedstawionych informacji można wywnioskować, że obszary wschodniej i południowo-wschodniej Litwy (zwłaszcza strefy przygraniczne z Białorusią), istniejące niegdyś i nadal istniejące litewskie mikroobszary na Białorusi, od ponad stu lat pod względem używania języków są mieszane – mówi się w nich kilkoma językami, nierzadko – jednocześnie, tj. w jednej 1 Dobór informatorów tradycyjnej dialektologii przeprowadzano z zastosowaniem tak zwanego kryterium NORM: dobry informator powinien być osiadłym, starym (w podeszłym wieku) mężczyzną (szerzej o tych zasadach doboru informatorów zob. Aliūkaitė, Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 31–34). NIJOLĖ TUOMIENĖ 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXX rozmowie, zmieniając odmiany językowe. A zatem na tych obszarach zachodziła i nadal zachodzi aktywna zmiana kodów (szerzej na ten temat zob. : Grumadienė 1996: 190–197; 2001: 38–44; 2005: 42–48; Грумадене 1990: 126–130; Tuomienė, Grumadienė 2004: 124– 133; Tuomienė 2006: 161–172; Urbanavičienė 2011: 95–114; Urnėžiūtė 1998: 131–140 i in. ). Vietiniai aptariamų teritorijų žmonės sugeba iš kartos į kartą perduoti savo doświadczenie – co najmniej trzy pokolenia potrafią porozumieć się w dwóch, trzech, a nawet czterech językach. Jak subtelnie wyczuwają oni niuanse języków, pokazuje zestawienie tekstów śpiewanych po litewsku i białorusku (zob. Čekmonas, Gudaitė, Šmitienė 1998: 202–205): dla tekstów białoruskich odnajdują identyczne čiai) galima tik todėl, kad abi kalbos yra labai gerai suvokiamos. Be to, folkloro litewskie (albo odwrotnie). Badania pokazują, że osoby mówiące po białorusku mają znacznie bogatszą tradycję folklorystyczną niż osoby mówiące po polsku.¹¹ Odpowiednie wartości fonemów w transkrypcji fonetycznej podano w nawiasach kwadratowych.¹² Zob. przypis 7.¹³ W tych gwarach istnieją fonemy [k'], [g'], które jednak nie mają odpowiedników w języku ogólnolitewskim.¹⁴ Można znaleźć szereg innych podobieństw (zob. także: Струк 1978).¹⁵ Szczegółowe omówienie różnic można znaleźć w pracach A. Grumadienė (1996; 2001; 2005), A. Tuomienė (2006) i in.¹⁶ Stosunek innowacji fonetycznych do archaizmów w gwarze starotrockiej został przeanalizowany w pracy E. Garšaitė (2019).¹⁷ Zob. także: P. Кыприё 2011; Белевич, Гавор 2021.¹⁸ Zob. także: Бялькевіч 2016.¹⁹ Odnosi się to przede wszystkim do obszarów zamieszkanych przez Litwinów i Białorusinów (por. Бялькевіч 2014).²⁰ Odmienną sytuację językową obserwuje się w gminie Dziewieniszki (zob. także: Brzozowska 2005).²¹ Według J. Marcinkiewicza (Marcinkiewicz 2008: 41), we wsiach w rejonie solecznickim już od lat 60. XX wieku można było zaobserwować, że „w użyciu były trzy języki: litewski, białoruski i polski”.²² Zob. także: Vaiščiūnaitė, Valotka 2013; Бялькевіч 2015.²³ Por. także: Mikelionytė 2015.¹¹ Ich folklor jest nowszy, niechłopski, ponieważ wiąże się z folklorem szlachty. W warunkach kontaktu językowego osoby mówiące zarówno po białorusku, jak i po polsku tłumaczyły i adaptowały litewskie pieśni ludowe oraz baśnie (zob. tamże: 204). Jest to bardzo ważny fakt. Dlatego dziś ważne jest gromadzenie nie odizolowanych faktów dotyczących znajomości któregoś z lokalnych języków ludności pogranicza, lecz udokumentowanego zbioru danych. Młodsze bowiem pokolenie mieszkańców znajdujących się (lub niegdyś znajdujących się) na Białorusi litewskich obszarów językowych w miejscach publicznych często porozumiewa się wyłącznie po rosyjsku, natomiast język litewski jest obecnie używany już pasywnie, dlatego można powiedzieć, że nie uczestniczy na żywo w procesie interakcji. Mimo to bałtycka podstawa tych obszarów oraz wyraźny wpływ języka litewskiego (w okresie jego wcześniejszego aktywnego używania) są rozpoznawalne – można je ustalić za pomocą określonych metod. W ostatnim czasie niemal nie prowadzi się wszechstronnych wspólnych badań języków bałtyckich i słowiańskich, chociaż badacze dialektów dowiedli, że badania języków słowiańskich lub ich odmian, którymi posługują się ci sami informatorzy dwulub wielojęzyczni, są bardzo ważne dla badania rozwoju i przemian samych dialektów języka litewskiego. Jeszcze pod koniec XX w. profesor V. Čekmonas przedstawił dwojaką – typologiczno-rekonstrukcyjną i socjolingwistyczną – metodologię badania interakcji języków bałtyckich i słowiańskich. Naukowiec ten jako bodaj pierwszy w historii językoznawstwa zaczął konsekwentnie opierać wyjaśnienia konkretnych zjawisk językowych nie tylko na danych diachronicznych, lecz także synchronicznych, stosując opracowany przez siebie program badań diachronicznych (szerzej zob.: Чекман 1973: 29–43; 1980: 206–226; Чекмонас 1982). V. Čekmonas jako pierwszy, opierając się na faktach gromadzonych w sposób ukierunkowany przez wiele lat, sformułował i ujawnił mechanizm zmian językowych w przestrzeni interakcji bałtycko-słowiańskich. Konsekwentnie przedstawił, jakimi zasadami kieruje się przechodzenie z jednego języka na drugi, a także sformułował i wielokrotnie sprawdził, jak za pomocą reguł transformacji wyjaśnić procesy dwulub trójjęzyczności miejscowej ludności. Artykuły / Articles 61 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai V. Čekmonas uważał, że prawdziwa sytuacja ujawnia się jedynie w komunikacji o jant visomis tomis kalbomis, kuriomis šneka pateikėjas, nė vienai iš jų nerodant większej życzliwości i bez wyróżniania w jakikolwiek sposób któregokolwiek z języków. Prace i idee naukowca dotyczące kontaktów języków bałtyckich i słowiańskich zasadniczo nie doczekały się kontynuacji. Dla osób o podobnych poglądach i współtowarzyszy często zbyt trudne stawało się zrozumienie celów badania w trybie wielojęzycznym oraz przedstawienie możliwych interpretacji plitimą, tarminės kalbos ir kiekvienos bendrinės kalbos skirtumus bei sudaribadań, które bardzo różniły się od zwyczajowych, jak wspomniano, zadań: odnotowywania geograficznego zasięgu języka lub gwary oraz sporządzania list zapożyczeń. 2. CEL I ZADANIA BADANIA, MATERIAŁ I METODYKA Głównym celem niniejszego badania jest ujawnienie charakteru upodobnienia zjawisk fonetycznych dominujących miejscowych odmian językowych – białoruskiej, polskiej i biernie używanej gwary litewskiej – gdy mówiący dobrze zna i jednocześnie posługuje się kilkoma językami, podczas różnych rozmów z łatwością przełączając się między nimi. Celem jest ukazanie, jak konkurencja języków odzwierciedla się w ich fonetyce. Dążąc do osiągnięcia celu, pracę wykonywano w kilku etapach, rozwiązując następujące zadania: • scharakteryzować główne cechy fonetyki (częściowo także akcentuacji) oraz fonologii funkcjonujących gwar białoruskich i polskich; • zestawić zjawiska fonetyczne dwóch języków i pokazać, jak jeden język może odzwierciedlać się w drugim, a także jak i dlaczego jeden język stopniowo przekształca się w drugi; • ustalić rezultaty wpływu gwary litewskiej na artykulację miejscowych gwar słowiańskich. W badaniu oparto się na materiale językowym i socjolingwistycznym zebranym i nagranym na początku XXI wieku z trzech przygranicznych obszarów języka litewskiego. Dokładniej, w pracy analizuje się nagrania zmiany kodów z byłych i obecnych litewskich wysp położonych w północno-wschodniej części rejonu Woranowo (br. Вóроново) obwodu grodzieńskiego na Białorusi: miasteczka Woranowo – centrum rejonu, miasteczka przykościelnego Armoniszki (br. Германшкi), osiedla Perejgońce (br. Перeгáнцы) – centrum okręgu kołchozowego, oraz okolic wsi Romaszkance (br. Рaмашкáнцы)2. Część pozostałych języków wykorzystanych w tym badaniu 2 Ostatnie wielojęzyczne rozmowy nagrano tutaj w 2013 r. Są przechowywane w osobistej fonotece autorki. NIJOLĖ TUOMIENĖ 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXX kaitos įrašų iš Baltarusijoje esančių Ródūnios (br. Рáдунь), Asavõs (br. Асавá) i okolic Nočiõs (br. Нáча)3. W niniejszym badaniu przyjmuje się pogląd, że zmiana kodu u osoby dwulub trójjęzycznej jest określana jako ciągłe przejście z jednego języka do drugiego, wtrącanie jednostek drugiego języka – połączeń wyrazowych, fraz draujant viena kalba keičia kitą, taigi kodų kaita vyksta įvairaus dydžio teksto atkarpose: nuo kelių sakinių iki kelių žodžių arba įterpiant pavienius kito kodo, t. y. kitos kalbos, žodžius. Viename pokalbyje dažniausiai kalbama dviem (wyjaśnień). W językach białoruskim i polskim wtrącane są jednostki języka litewskiego i rosyjskiego. W innych rozmowach zazwyczaj dominuje jeden język – białoruski, natomiast w językach pozostałych (litewskim, polskim, rosyjskim) wtrącane są krótkie zdania, pojedyncze słowa i ich części. W artykule oparto się na metodologii V. Čekmonasa, którą sam autor zastosował, badając interferencję fonetyki języków lokalnych okolic Kalesniñkų (rej. Šačininkai) (Чeкман 1973: 29–43). Istota metody opracowanej przez naukowca polega na tym, że najpierw ustala się model dynamiczny, na który składają się typologicznie możliwe zmiany głosek wyjściowych, tak zwane pola typologiczne, a także możliwe pośrednie etapy procesów diachronicznych, tak zwane drzewa typologiczne. Po ustaleniu pól i drzew typologicznych zestawia się różne Šiame tyrime aiškinamasi, kokiomis taisyklėmis vadovaujantis – t. y. tam tikrais algoritmais – galima pereiti iš vienos kalbos į kitą. Tiksliau, kaip reikia zmieniające się sytuacje fonetyczne, a wnioski synchroniczne porównuje się ze znanymi interpretacjami diachronicznymi. postąpić z odpowiednimi, na przykład białoruskimi głoskami, „tłumacząc” słowo na język polski i odwrotnie – „dostosowując” język polski do białoruskiego. Stosując metodologię V. Čekmona, dane socjolingwistyczne stają się kluczowe: obecna i dawna sytuacja językowa otoczenia; prestiż języka; dane o językach ojczystych informatora i jego rodziców, rodziny, wsi; język nauczania w szkole; języki używane w kościele i w kontaktach z obcymi. Wówczas wyjaśniają się warunki konkurencji języków, ujawnia się mechanizm powstawania i wyboru wariantów zjawisk językowych. 3. WYRÓWNANIE FONETYKI VYKSTANT KODŲ KAITAI Nowsze nagrania językowe, dane z badań socjolingwistycznych i wstępna analiza zebranego materiału wyraźnie wykazały, że na badanych obszarach rejonu Varanãvo dominują i aktywnie konkurują ze sobą dwa języki 3 Paskutiniai pokalbiai čia įrašyti 2001–2003 m. Dalis jų saugoma Lietuvių kalbos instituto Tarmių słowiańskie w archiwum, druga część – w osobistej fonotece autorki. Artykuły / Articles 63 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai odmiany – białoruska i polska. Jeszcze w połowie XX wieku i w jego drugiej połowie aktywnie kontaktowały się tutaj trzy języki – białoruski, polski i litewski (por.: Čekmonas 1988: 37–54; Sudnik 1972: 19–22; Tuomienė 2008: 46–80; 2010: 42–52; 2018: 113–134). Szczególnie wyraźne rezultaty tych kontaktów są odczuwalne na poziomie fonetyki. Dlatego w badaniu koncentruje się uwagę na bardziej szczegółowej analizie fonetyki miejscowych gwar białoruskich i polskich, a częściowo także akcentuacji i fonologii. Celem jest ukazanie językowej natury i rozwoju umacniania się tych dwóch miejscowych języków słowiańskich oraz ich wzajemnego oddziaływania – opisano główne aspekty zmian i upodabniania się wymowy, ujawniające się przy przechodzeniu od używania jednego języka do drugiego. Widoczne są tutaj różnice między najstarszym, średnim i najmłodszym pokoleniem w używaniu dwóch podstawowych odmian języków słowiańskich. Sytuację ukształtowaną w mikroobszarach wszystkich okolic rejonu waranowskiego można scharakteryzować jako bardzo podobną, chociaż niektóre punkty są od siebie oddalone o 30 kilometrów. Przez długi czas, mniej więcej do połowy XX wieku, sytuacja językowa była tu czworaka. Obok języków białoruskiego, polskiego i rosyjskiego aktywnie używano także języka litewskiego. Później tradycja języka litewskiego w wielu miejscowościach wiejskich stopniowo zanikła, a na niewielkich wyspach litewskich jeszcze wcześniej przeszedł on do biernego użycia. W ostatnich latach nie udało się już znaleźć ani nagrać jego przedstawicieli w okolicach Varanãva na Białorusi. Języka rosyjskiego w miejscach publicznych aktywnie używają młodsze pokolenie i dzieci. Jednak na wsiach i w osiedlach po rosyjsku mówi się rzadko, najczęściej z miejscową administracją, w różnych instytucjach lub z obcymi ludźmi. W życiu codziennym miejscowi przedstawiciele starszego i średniego pokolenia porozumiewają się między sobą po białorusku lub po polsku. Dlatego w niniejszym badaniu pomija się dane dotyczące języka rosyjskiego. Już na podstawie samego słuchu można ocenić, jak silna jest baza artykulacyjna języka ojczystego, ponieważ tej samej bazy używa się przy przenoszeniu jej do nowego języka, a nawet do dwóch nowych języków – w tym przypadku białoruskiego i polskiego. Na nagraniach słychać mowę miejscowych osób lių, didesnių gyvenviečių. Pabrėžtina, kad naujosios kalbos (ar net kalbų) taistarszych, głównie mieszkańców wsi, jednak są też nagrania z miestesyklių, których starsi zazwyczaj nawet nie znają i bez wątpienia nigdzie się ich nie uczyli. džiojant autoritetingus žmones – ponus, kaimynus, kunigus. Siekiama išsiaiškinti, kuo remdamiesi jie išmoko ne tik gana taisyklingai ištarti žodžius, bet ir Bardziej prestiżowym nowym językiem zwykle zaczynano mówić spontanicznie, próbując łączyć ich formy. Prawidłowe akcentowanie wyrazów bez znajomości praw i reguł danego języka jest dla mieszkańca wsi naprawdę trudnym zadaniem. Miejscowi ludzie przyjmują zdolność porozumiewania się od dzieciństwa w kilku viena kalba, tai gatvėje, viešose vietose išmokstama kalbėti dar bent dviem kaljęzykach jako zjawisko naturalne (zob. Tuomienė 2018: 117–122). Jeżeli w kręgu rodziny lub krewnych mówi się którymś z bomis. I nie jest to traktowane jako znajomość języków obcych, zagranicznych, lecz jako konieczność, codzienny środek komunikacji ustnej. NIJOLĖ TUOMIENĖ 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 3.1. Pagrindiniai vietinės baltarusių šnektos poprostu fonetikos bruožai 3.1.1. Baltarusų kalbos poprostu šnekai Varanãvo apylinkėse būdingas kilnojamasis dinaminis kirtis. Nekirčiuoti balsiai tariami stipriau arba silpniau redukuoti. Šiai vietinei baltarusių šnekai būdingas balsių priešakinimas, t. y. nekirčiuoti o ir e neskiriami, tariami kaip α – tarpinis tarp e ir a garsas (žr.: Czekman 1975: 283–305; Чекмoнac 1989: 84–92; plg. Plygavka 2014: 231–234), pvz.: prapáu moi αtúх4 ‘dingo mano gaidys’; rána z''αz''úka kukújα ‘anksti gegutė kukuoja’; kúrыca tut s''αʒ''éla ‘višta čia sėdėjo (perėjo)’; αdá αdná αxóʒ''ic'' ‘nelaimė viena nevaikšto’; búʒ''α travú kαs''c'' ‘žolę šienaus’; susiétka αé αprasila „sąsiuvinė sąsiadė mnie nie prosiła”; рaаéu i ααrnúuα „pobiegł(a) (odleciał(a)) i nie wrócił(a)”; tréba tak αс''éс'' „trzeba tak (szybko) biec”; klkala c''αé „wołałem(-am) cię”; αr kóšыk i birá „weź koszyk i zbieraj”. Dość często tutaj nieakcentowane otwarte a wymawia się niewyraźnie: kαróva jαščé mαlαdáα „krowa jest jeszcze młoda”; na sαné vαórka „na sośnie wiewiórka”; γαlavá částa bαlc'' „często boli głowa”; dåunó tы záтиžαт ‘dawno wyszłaś za mąż’; záαc bstrα uc''ók ‘zając szybko uciekł’. Wyjątków i pojedynczych sporadycznych wypowiedzi słyszy się niewiele. 3.1.2. W badanej gwarze białoruskiej nie ma połączeń γы, kы, хы, lecz tylko i, i, i – jest to wspólna cecha gwar wschodniosłowiańskich (zob. Чэкман 1969: 34), np.: iba tы zaαr ‘może weź’; tak itrы čalaék ‘taki sprytny człowiek’. 3.1.3. Miękkie s, z i c, dz wymawia się szczególnie miękko, silnie palatalizowane, z efektem syczenia (por. Чекман 1969: 32). Jest to charakterystyczne dla wielu gwar białoruskich (zob. Чэкман 1970: 94–105), np.: ʒ''áс''αl mócna stúkae ‘dzięcioł mocno stuka’; čúju ʒ''éuka zakrыčála ‘słyszę, dziewczyna krzyknęła’; u αné tóki ʒ''és''αc'' kurέ ‘mam tylko dziesięć kur’; kup s''em kurčát' ‘kup siedem kurcząt’; nαščыtála vós''im rubé ‘suskaičiavau aštuonis rublius’; γéta tvó γus'' ‘čia tavo žąsis’; s''eu jes''c'' ‘usiadłem jeść’; zára i vós''α ‘wkrótce i jesień’; z''imá buʒ''α dåuγaja ‘zima będzie długa’; z''αónу aγurók ‘zielony ogórek’; z''eu véki kusók ‘zjadł duży kawałek’. 3.1.4. Miękkie spółgłoski wargowe wymawia się zwyczajnie, jak i we wszystkich gwarach wschodniosłowiańskich, np.: dáu me αс'' rublé ‘dał mi pięć rubli’; átы ras ‘po raz piąty’; áпис'' kvétki ‘więdną kwiaty’; tréba zаzáс'' rukavcы ‘trzeba zrobić na drutach 4 W pracy zastosowano uproszczoną transkrypcję alfabetem łacińskim – zapisuje się tak, jak się wymawia. Miękkość ma (plg.: Савiч 1991: 119–123; 1992: 45–67). Kirčiuojami dviskiemeniai ir daugiaskiemeniai žospółgłosek oznacza się na dwa sposoby: spółgłoski palatalne oznacza się łukiem nad literą, natomiast wymawiane bardzo miękko – głównie c'', dz'' (w przykładach oznaczane jako ʒ''), s'', z'' – oznacza się dwoma znakami apostrofu po prawej stronie litery, u góry (por. Tuomienė 2008: 83). Artykuły / Articles 65 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai rękawiczki’; pasαlli ásа ‘posoliliśmy mięso’; arózа pad sámыm aknóm ‘brzoza tuż przy oknie’. Po spółgłoskach głuchych v zwykle nie przechodzi w f: tvo ‘twój’; svo ‘swój’; kvas ‘kwas’, a dwuwargowe v wymawia się tylko przed samogłoskami, np.: kαróva ‘krowa’; paxvalla ‘pochwaliła’; svαbóda ‘wolność’; malαvátα ‘niewielka’; rαnaváta ‘dość wczesna’; vózic'' ‘wozi’; vαdá ‘woda’; vénik ‘miotła’. 3.1.5. Jedną z charakterystycznych cech tej białoruskiej gwary jest używanie nie całkiem twardych, niezmiękczonych š, č, ž. Po nich ы ulega przednieniu, wymawia się je bardziej podobnie do i, jest to głos pośredni między ы a i, np.: suiétka dobra ša ‘sąsiadka dobrze szyje’; adnój αška pražc'' ‘jednej trudno przeżyć’; a u u služla ‘służyłam w Wilnie’; pαlaž s''éna pad straxú ‘połóż siano pod dachem’; αdái na kaá i skač ‘usiądź na koniu i jedź’. Właściwość ta jest również charakterystyczna dla wielu północno-wschodnich gwar białoruskich (zob. Чэкман 1970: 92–93). 3.1.6. Badaną gwarę białoruską zasadniczo nie cechuje spółgłoska zwarta g, wymawiana tylko w niektórych słowach, np.: gának ‘sień’; gus ‘siniak’; gas ‘gaz’; grka ‘gryka’; gúz''ik ‘guzik’. Zwykle wymawia się tu szczelinową (frikatywną) γ, np.: baγátы ‘bogaty’; daróga ‘droga’; jáγada ‘jagoda’; γaʒ''na ‘godzina’; γáʒ''ina ‘wąż’; γalavá ‘głowa’; γatóvы ‘gotowy’; γot ‘rok’; γadaváu ‘hodowałem’; γrp ‘grzyb’; zaγan ‘wprowadź, odpędź’ (por. : Коницкая 1994: 76–84; Савич 1990: 41–47). Wymienione cechy gwar białoruskich, jak widać, nie są nowo powstałymi w tej czy innej miejscowości zjawiskami fonetycznymi. Omówione cechy są właściwe wszystkim albo większości gwar białoruskich. Innymi słowy, zarówno w okolicach Varanãva na Białorusi, jak i w okolicach południowo-wschodniego pogranicza Litwy – gwara białoruska przylega do wielkiego areału gwar białoruskich (por. mapy: Plygavka 2014: 229 (ryc. 135) i ЛГiГБГ 1969: mapa nr 13, nr 14, nr 15). Należy podkreślić jednorodność miejscowej gwary białoruskiej badanych terytoriów, tj. mowa przedstawicieli starszego, średniego i młodszego pokolenia prawie niczym się między sobą nie różni. Visos šios baltarusių šnektos ypatybės, išskyrus pučiamojo (frikatyvinio) γ, a zjawiska zmiękczenia oraz u są również właściwe miejscowej gwarze polskiej. 3.2. Esminės vietinės lenkų šnektos cechy fonetyczne W niniejszym rozdziale, opisując ogólne cechy fonetyczne, pragnie się zidentyfikować miejscową gwarę polską, tj. odpowiedzieć na kilka zasadniczych pytań: czy system dźwiękowy tej gwary łączy ją z którymś z dialektów języka polskiego (po porównaniu uzyskanych wniosków z przedstawionymi przez H. Turską poglądami dotyczącymi pochodzenia polszczyzny wileńskiej NIJOLĖ TUOMIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 3.4.6. Przechodząc z języka białoruskiego na polski, i jest zastępowane przez хы, natomiast w mowie białoruskiej хы – przez i. W tym przypadku również zaobserwowano wahania i „błędy” przy przechodzeniu z języka białoruskiego na polski, por. wymowę przez starszych informatorów polskich słów ba ‘chyba’; try ‘sprytny’; тúi ‘muchy’. Taka wymowa wskazuje, że osoby starsze mają trudności z wymową nowych i nietypowych dla nich dźwięków. Ponieważ w miejscowym dialekcie polskim nie ma opozycji х – , a i wymawia się zamiast хы, nie pojawiają się żadne niejasności ani wątpliwości co do znaczenia słów. 3.4.7. W niektórych polskich słowach r jest zastępowane przez sz, ż. Natomiast po przejściu na białoruski w niektórych słowach sz, ż – przez r. W tej sytuacji chodzi o białoruskie trέba ‘trzeba’; trы ‘trys’ i polskie tšéba, tš·ы przypadki. Zasady przestrzega się dość konsekwentnie. Natomiast w białoruskim dialekcie czasami słyszy się słowo tšéba ‘trzeba’, które najprawdopodobniej jest jedynie wynikiem interferencji leksykalnej. 3.5. Rezultaty rozwoju litewskich dialektów w lokalnych dialektach słowiańskich Na badanych terenach w okolicach Varanãvo grupa przedstawicieli litewskich dialektów jest najmniejsza – w XXI w. zarejestrowano zaledwie kilka osób starszego pokolenia, dobrze posługujących się dialektem należącym do południowego poddialektu auksztaickiego. Celem niniejszego badania nie jest scharakteryzowanie wszystkich cech tego dialektu dźuckiego, ponieważ zostały one już szczegółowo opisane (zob.: Tuomienė 2008: 45–47; 2010: 22–24). Jak wspomniano, chodzi tu o ukazanie wyraźnego wpływu języka litewskiego na inne używane w regionie dialekty – białoruski i polski. 3.5.1. Charakterystyczną cechą konsonantyzmu litewskiego dialektu okolic Varanãvo, podobnie jak całego południowego poddialektu auksztaickiego, jest dźukowanie. Wyróżnia się dwie jego cechy (szerzej zob.: Zinkevičius 1966: 139, 145–146; LKA II 93–97; LKTCh 2004: 79–80 i in.). Jak wiadomo, wszyscy Dzukuzi zgodnie z drugą cechą wymawiają spółgłoski t, d przed i, y, į, ie jako c, dz, č (< *ti) – , a połączenia tv, dv – cv, dzv, np.: åumas ‘tkanie’; butælá.ici. ‘butelacik’; bú· ‘być’; е·i ‘dziewięć’; vi ‘dwie’; ‘gαi·s, gα.ọ ‘kogut, koguta’; kã·inas ‘kot’; kviee ‘pszenica’; таåũ. (ir maåũ.) ‘widziałem’; šá.ui· ‘strzelać’ (szerzej zob.: Tuomienė 2008: 46; 2010: 22–23). Wszyscy miejscowi Litwini z badanych okolic bez wątpienia zawsze dobrze się porozumiewali (albo doskonale rozumieli) po prostu i miejscową gwarą polską. A zatem w używanych przez nich gwarach słowiańskich bez trudu słyszalne są te same niezwykle miękkie , , , , które zachowują się niemal we wszystkich przypadkach, tj. gdy ci sami informatorzy mówią zarówno po polsku, jak i po białorusku, a także po litewsku, np. : Straipsniai / Articles 73 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai 3 LEN tE Lė . Minkštųjų priebalsių s, z, c, dz tarimas lenkų, baltarusių ir lietuvių šnektose Liczebniki po polsku Liczebniki po białorusku po prostu Liczebniki po litewsku pé ‘pięć’ á ‘pięć’ pekc édem ‘septyni’ óem ‘aštuoni’ éve ‘devyni’ ée ‘dziesięć’ dvunáe edymnáe epci.olika ‘dwadzieścia’ ‘piąty (rok)’ šé ‘sześć’ šέ ‘sześć’ ém ‘septyni’ uóim ‘aštuoni’ éa ‘devyni’ éa ‘dziesięć’ ‘dwanaście’ ‘siedemnaście’ ‘siedemnaście’ ‘siedemnaście’ ‘dwadzieścia’ šašc ‘szósty’ ec·ni ‘septyni’ aštunc ‘aštunti’ ev·ni ‘devyni’ ·šыm ‘dziesięć’ dvαnác(c)a ‘dwanaście’ ·lika ‘dwanaście’ edыmnác(c)a dvuésce vešim peéont ‘pięćdziesiąt’ dvácca ‘dwadzieścia’ pekæz·šыm piiát ‘pięćdziesiąt’ ‘pięćdziesiąt’ Należy zwrócić uwagę na to, że gwary polskie i białoruskie, jak już wspomniano wcześniej, różnią się właśnie wymową s'', z'', с'', dz'' oraz , , , . Cecha ta jest dość stabilna. Ponieważ język polski jest także względem języka litewskiego adstratowy7, dlatego przy ogólnym badaniu gwar polskich całego Wileńszczyzny również należałoby zwrócić uwagę na właściwości miękkich spółgłosek s, z oraz c, dz. Jest całkowicie prawdopodobne, że w gwarach polskich zachowają się tiesiogiai „iškilusiose“ lietuvių kalbos substrato pagrindu, aptiksime minkštuosius , , , . O lenkų kalba, įsitvirtinusi baltarusių kalbos substrato pagrindu, one jako silnie spalatalizowane s'', z'', с'', dz''. 3.5.2. Inną rzucającą się w oczy cechą gwary litewskiej jest brak fonemu [x]. W języku białoruskim odnotowano przypadki, gdy x mylono z k, np.: тáčaa (powinno być máčaxa) kaléra (xaléra) ‘cholera (choroba)’; kba (xiba) ‘chyba, czyżby’; ktrы (xtrы) ‘sprytny’; kmárы (xmárы) ‘chmury’; krén (xrén) ‘chrzan’; kvaróba (xvaróba) ‘choroba’; kvója (xvója) ‘sosna’; pakmúrna (paxmúrna) ‘pochmurno’; pančóki (pančóxi) ‘pończochy’; žak (žanx) ‘zięć’. Prawdopodobnie intensywne mieszanie x i k w gwarze polskiej jest jednym z przejawów substratu litewskiego. adstrat, hiszp. adstrato) jęz. 1. język przybyszów lub sąsiadów, który wpłynął na język tubylczy lub jego dialekty, np. wpływ języka 7 Adstratas – (lot. ad – pas, prie + statum – patiesalas; čia – pagrindas, vok. Adstrat, angl., pranc. białoruskiego na gwary wschodniej Litwy, niemieckiego – na język łotewski; 2. kilka języków używanych przez długi czas na tym samym terytorium (zjawisko dwujęzyczności). NIJOLĖ TUOMIENĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 4. WNIOSKI 1. Tiriamose Varanãvo rajono teritorijose Baltarusijoje dominuoja ir tarpusaWe wsi aktywnie konkurują ze sobą dwa warianty języków słowiańskich – białoruski i polski. Wpływ biernie używanego języka litewskiego jest łatwo rozpoznawalny w bazie artykulacyjnej tych dwóch języków słowiańskich. Po zastosowaniu metodologii W. Czekmona ujawnia się, że przyczyny upodobnienia się zjawisk fonetycznych wariantów językowych funkcjonujących w okolicy są w głównej mierze socjolingwistyczne. 2. Dane fonetyczne wskazują, że miejscowa mowa polska jest niejednorodna. Nie wskutek jej wewnętrznego samodzielnego rozwoju, lecz pod wpływem stale rosnącego oddziaływania literackiego (ogólnego) języka polskiego na mowę miejscowej ludności. Wyraźnie różni się język przedstawicieli starszego pokolenia od języka przedstawicieli średniego i młodszego pokolenia. Ci ostatni, pod względem kilku najważniejszych cech, „przybliżają” swój język polski do literackiego. Redukowane są samogłoski nieakcentowane znajdujące się obok akcentowanych, chociaż w języku polskim, ze względu na stały akcent, jakość sąsiadujących samogłosek zazwyczaj się nie zmienia. 3. Osobliwości fonetyczne gwary białoruskiej nie są nowo powstałymi w tej czy innej miejscowości zjawiskami fonetycznymi. Zgodnie z charakterystycznymi osobliwościami fonetycznymi gwara białoruska okolic Varanãva łączy się z wielkim masywem dialektów białoruskich. Gwara jest zasadniczo jednolita: mowa przedstawicieli starszego, średniego i młodszego pokolenia niemal niczym się między sobą nie różni. 4. Osobliwości fonetyczne gwary białoruskiej, z wyjątkiem zjawisk związanych ze szczelinowym (frikatywnym) γ, uprzednieniem a oraz u, występują także w miejscowej gwarze polskiej. Jednak żadna izoglosa nie łączy tej gwary polskiej z którymkolwiek masywem dialektów polskich na terytorium Polski. Charakterystyczne osobliwości miejscowej gwary polskiej nie mogły rozwinąć się samodzielnie, ponieważ byłoby to sprzeczne z głównymi tendencjami rozwoju wielu gwar polskich oraz ze znanymi prawami typologii. 5. Systemy spółgłoskowe gwar białoruskiej i polskiej różnią się między sobą jedynie warstwami peryferyjnymi: w gwarze polskiej występują fonemy f – , przeciwstawiane pod względem twardości / miękkości k – , g – ; pod względem bezdźwięczności /dźwięczności – k – g, natomiast w białoruskiej – x – γ. Ze względu ypatybes, galima teigti, kad jos yra tolygios – lenkų ir baltarusių šnektos turi iš na podstawowy skład fonemów i fonetyczną charakterystykę głosek odpowiadających tym fonemom, a także po porównaniu fonetycznej istoty spółgłosek polskich i białoruskich, ogólna fonetyka. 6. Rekonstrukcja przejścia z jednego języka do drugiego wykazała: miejsce w a) pereidami nuo baltarusių šnektos prie lenkų, informantai ne visuomet laikosi pastovaus kirčiavimo taisyklės: jų vietinėje lenkų kalboje kirčio wielu przypadkach pozostaje niestabilne, „białoruskie“. Fakt ten wskazuje, że to właśnie miejscowa ludność białoruskojęzyczna przejęła język polski jako obcy, nieojczysty; b) mówiąc po polsku, z powodu słabszych umiejętności Artykuły / Articles 75 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai wymowy języka polskiego informatorzy rezygnują z zasady przedniego artykułowania samogłoski a: dźwięki e i o mimo wszystko są stosowane zgodnie skiriami, dažnai tariamas tarpinis ǝ. Pereinant prie baltarusių šnektos, kur z tą zasadą jako norma, zdarzają się hipernormalizmy; c) mówiący w polskiej gwarze, w formach czasowników czasu przeszłego,  konsekwentnie zmieniają na l, a  przed spółgłoskami i na końcu wyrazu – na f. Informatorom nie sprawia trudności przejście na język białoruski – l w formach czasowników czasu przeszłego zmienia się na , a f przed spółgłoskami i na końcu wyrazów – na . Przedstawicielom starszego pokolenia zmiana  na f sprawia trudność, dlatego odbywa się ona w dwóch etapach:  – φ – f. Dzieje się tak dlatego, że w rodzimej gwarze najstarszych informatorów nie było głoski f; d) w niektórych słowach polskiej gwary o zmienia się na i, a w niektórych słowach białoruskich i – na o. Ta wymiana zachodzi nieregularnie, zwłaszcza przy przejściu z języka białoruskiego na polski. Niektóre słowa są wyrównywane na zasadzie analogii. Dźwięk u utrwala się tam, gdzie jest umotywowany morfologicznie. I w tym przypadku widoczny jest dla przedstawicieli polskich gwar niezwykły rezultat wymowy; e) przechodząc z języka białoruskiego na polski i zmienia się w хы, a białoruskie хы – w i. Również w tym przypadku zaobserwowano wahania i „błędy” przy przechodzeniu z języka białoruskiego na polski. Wskazuje to, że starsi zmagają się z wymową nowych i niezwykłych dla nich dźwięków. 7. Miejscowi Litwini badanych okolic dobrze znali język potoczny i miejscową polską gwarę. W używanych przez nich gwarach słowiańskich słyszalne są te same niezwykle miękkie , , , , które „zachowują się” niemal we wszystkich przypadkach, tj. gdy ci sami informatorzy mówią zarówno po polsku, jak i po białorusku oraz po litewsku. 8. Charakterystyczną cechą gwary litewskiej jest brak fonemu [x]. W gwarach białoruskich i polskich odnotowano przypadki, gdy x jest mylone z k. Przypuszczalnie intensywne mylenie x i k w gwarze polskiej jest jednym z przejawów substratu litewskiego. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodika. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 29–41. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje (XIV žemėlapis ir komentarai). – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 257–622. Czekman Walery 1973: Akanie. Istota zjawiska i jego pochodzenie. – Slavia Orientalis XXIV(3), 283–305. NIJOLĖ TUOMIENĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Čekmonas Valerijus 1981: Apie fonetinių pakitimų dinaminių modelių struktūrą. – Kalbotyra XXXII(2), 54–62 [пер. на лит. язык работы № 52]. Čekmonas Valerijus [Чекмонас В.] 1988: Функционирование языков и билингвизм (На материале ромашканских говоров). – Lietuvių kalbotyros klausimai 27, 37–54. Čekmonas Valerijus, Grumadienė Laima 1993: Kalbų paplitimas Rytų Lietuvoje. − Lietuvos rytai. Vilnius: Valstybinis leidybos centras, 132–137. Čekmonas Valerijus, Grumadienė Laima 1997: Lietuvių kalbos tarmių ir jų sąveikos tyrimo programa: Sociolingvistika. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Čekmonas Valerijus, Gudaitė Jūratė, Šmitienė Giedrė 1998: Vilniaus krašto dainos baltarusių ir lenkų kalbomis. – Tautosakos darbai VIII (XV), 200–213. Dejna Karol 1973: Dialekty polskie, red. Anna Kosmulska. Wracław: Drukarnia Naukowa. Gaučas Petras 2004: Etnolingvistinė Rytų Lietuvos gyventojų raida: XVII a. antroji pusė – 1939 m. Vilnius: UAB „Inforastras“. Grumadienė Laima 1996: Sociolingvistinis dabartinės šnekamosios lietuvių kalbos tyrimo aspektas. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 190–197. Grumadienė Laima 2001: Ar kalbos likimą lemia kalbų sąveika? – Paribio kalbų ir tarmių problemos (ats. red. J. Švambarytė). Tarptautinės mokslinės konferencijos, skirtos Europos kalbų metams, pranešimai. Šiauliai, Šiaulių universitetas, Dialektologijos centras, 38–44. Grumadienė Laima, Tuomienė Nijolė 2004: Lietuviešu valoda kā reģionālā valoda Baltkrievijā. – Language Policy and Sociolinguistics. „Regional Languages in the New Europe“, red. T. Wicherkiewicz. Proceedings of the International Scientific Conference, 1. Rēzekne / Latvia, 20–23 May 2004, t. 1, 124–133. Grumadienė Laima 2005: Kodų kaita lietuvių tarmėse. – Valoda-2006. Valoda dażadu kultūru kontekstā. Zinātnisko rakstu krājums XVI. Daugavpils: Saule, 42–48. LKA I – Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika, ats. red. Kazys Morkūnas. Vilnius: Mokslas, 1977. LKA II – Lietuvių kalbos atlasas 2. Fonetika, ats. red. Kazys Morkūnas. Vilnius: Mokslas, 1982. LKTCh – Bacevičiūtė Rima, Ivanauskienė Audra, Leskauskaitė Asta, Trumpa Edmundas. Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, ats. red. Laima Grumadienė. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2004. Straipsniai / Articles 77 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai Karaś Halina 2007: Sytuacja języka polskiego na Litwe dziś. – Językpolski jako narzędzie komunikacji we współszesnym świecie, red. Jan Mazur, Małgorzata Rzeszutko-Iwan. Lublin: Wydawn. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 207–224. Plygavka Lilija 2014: Baltarusių kalbos dialektai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 228–237. Rutkovska Kristina 2014: Lenkų kalbos paplitimas ir vartojimo ypatumai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 216–227. Tuomienė Nijolė 2006: Ramaškoniškių šnekos kodų kaita. – Kalbos kultūra 79, 161–172. Tuomienė Nijolė 2008: Ramaškonių šnektos tekstai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Tuomienė Nijolė 2010: Ramaškonių šnektos daiktavardis: sociolingvistinis tyrimas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbanavičienė Jolita. 2011: Adutiškio – Kamojų arealas – kalbinė tapatybė lietuvių ir baltarusių paribyje. – Kalbotyra 63(3), 95–114. Urnėžiūtė Rita 1998: Kodų kaita joniškiečių šnekamojoje kalboje. – Kalbotyra 47(1), 131–140. www.dialektologia.uw.edu.pl/ (red. Halina Karaś) Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. Грумадене Лайма 1990: Методические замечания об исследовании балтo-славянского пограничья. – Беларуска-руска-польскае супастаўляльнае мовазнаўства (ред. Л. М. Вардамацкий). Матэрыялы Першай усесаюзнай навуковай канферэнцыi (17–19 лiпеня 1990 г.). Вiцебск, 126–130. ЛГiГБГ – Лiнгвiстычная геаграфiя i групока беларускiх гаворак, ред. Р. Аванеса, Ю. Мацкевiч. Мiнск: Навука и тэхнiка, 1969. Коницкая Елена 1994: Некоторые особенности интерференции в условиях белорусско–польского двуязычия: говор Мядининкской апилинкию. – Kalbotyra 44(2): Lituano–Slavica. Язык и Культура. Контакты, 76–84. Коницкая Елена 2018: От Медининкай до Вандзяголы: экспедиции в польскоязычные ареалы Литвы в 1990-1997 гг. – Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika, sud. Laima Kalėdienė. Савич Микола 1990: О языковой ситуации в одном из ареалов юго-восточной części rejonu wileńskiego. – Kalbotyra 41(2), 41–47. NIJOLĖ TUOMIENĖ 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Савiч Miкола 1992: Так мы жылi (Medininkų apylinkės baltarusių tarmių teksto). – Kalbotyra 43(2), 45–67. Sudnik Tamara (red.) 1980: Bałto-słowiańskie kontakty etnojęzykowe. Москва, 1980, 206–226. Czekman Walerij 1970: Historia przeciwstawień pod względem twardości-miękkości w беларуcкай мове. Miнcк. Чекман Валерий 1973: Фонетические особенности говоров села Колесники Эйшишского района Литовской ССР. – Польские говоры в СССР, ч. I: Исследования и материалы 1967–1969 гг. Минск, 29–43. Чекман Валерий 1973: Деревня Озерки – язык и люди. К проблеме литовскоbiałorusko-polskiej interferencji językowej. – Польские говоры в СССР, ч. II: Исследования и материалы 1969–1971 гг. Минск, 40–72. Чекман Валерий 1980: К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе. – Балто-славянские этноязыковые контакты, ред. Т. М. Судник. Москва, 206–226. Чекман Валерий 1982: Типологические основания реконструкции: Автореферат диссертации доктора филологических наук. Москва. Czekmonas Walerijus 1989: Akaniе (jakaniе) i redukcja nieakcentowanych samogłosek o niewysokim wzniesieniu. – Kalbotyra 40(2), 84–92. Phonetic Levelling in the Context of Code-switching PODSUMOWANIE Artykuł dotyczy zjawisk fonetycznych odmian językowych funkcjonujących na obszarach pogranicznych oraz ich wzajemnego oddziaływania. Na obszarach rejonu werenowskiego na Białorusi dominują i aktywnie ze sobą konkurują dwie odmiany języków słowiańskich – białoruski i polski. Wpływ biernie używanego języka litewskiego można łatwo rozpoznać w bazie artykulacyjnej obu języków słowiańskich. W badaniu analizowane są sytuacje komunikacji naturalnej w kontekście przełączania kodów: gdy użytkownicy biegle posługują się kilkoma językami jednocześnie i aktywnie przełączają się między językami, ujawniono, że guages in conversations. By applying the methodology proposed by Valerijus Čekmonas, it przyczyny konwergencji zjawisk fonetycznych odmian językowych funkcjonujących na tym obszarze są przede wszystkim socjolingwistyczne. Artykuły / Articles 79 Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai Osobliwości lokalnego białoruskiego dialektu poprostu nie są zjawiskami fonetycznymi nowo powstałymi w jednym lub drugim miejscu. Na podstawie charakterystycznych cech Belarusian local dialect of the Voranava district is close to the great majority of Belarusian fonetycznych dialekty. Ten dialekt jest zasadniczo niepodzielny: język starszego, średniego i młodszego pokolenia jest w zasadzie taki sam. Cechy fonetyczne miejscowego dialektu białoruskiego, z wyjątkiem szczelinowej γ, zjawiska przesunięcia ku przodowi oraz u, występują również w miejscowym dialekcie polskim. Systemy spółgłoskowe tych dialektów różnią się jedynie w warstwach peryferyjnych: w miejscowym dialekcie polskim fonemy f –  kontrastują z k – , g –  pod względem twardości-miękkości; ze względu na opozycję dźwięczności i bezdźwięczności kontrastują one z k – g oraz x – γ w miejscowym dialekcie białoruskim. Zasadniczy skład fonemów i charakterystyka fonemiczna głosek odpowiadających tym fonemom, a także porównanie polskich i białoruskich właściwości fonetycznych prowadzą do wniosku, że są one równoważne: fonetyka miejscowych dialektów polskiego i białoruskiego jest zasadniczo taka sama. Rekonstrukcja przechodzenia z jednego języka na drugi wykazała, że miejscowi mieszkańcy białoruskojęzyczni przyswoili język polski jako obcy, a nie ojczysty. Badanie wykazało, że fonetyka miejscowego dialektu polskiego zmienia się nie wskutek jego wewnętrznego, niezależnego rozwoju, lecz pod wpływem polskiego języka literackiego. Różnica między językiem starszego, średniego i młodszego pokolenia jest widoczna. Pod wieloma istotnymi względami te ostatnie zbliżają swój język polski do języka literackiego. Samogłoski nieakcentowane, które sąsiadują z akcentowanymi, ulegają redukcji, jednak ze względu na stały akcent w języku polskim jakość sąsiadujących samogłosek zwykle się nie zmienia. Jednak żadna izoglosa nie łączy tego lokalnego dialektu polskiego z żadnym obszarem dialektów polskich na terytorium Polski. Charakterystyczne cechy lokalnego dialektu polskiego nie mogły rozwinąć się samoistnie, ponieważ byłoby to sprzeczne z głównymi tendencjami rozwojowymi większości dialektów polskich oraz ze znanymi prawami typologii. Miejscowi Litwini z omawianych obszarów biegle posługiwali się poprostu i lokalnym dialektem polskim. Te same zmiękczone , , , , które w niemal wszystkich przypadkach są „zachowywane”, można usłyszeć w używanych przez nich lokalnych dialektach słowiańskich, tj. gdy ci sami informatorzy mówią po polsku, białorusku i litewsku. Charakterystyczną cechą lokalnego dialektu litewskiego jest brak fonemu [x]. Odnotowano przypadki w miejscowych dialektach alects when x is confused with k. It is likely that the intensive confusion of x and k in the białoruskim i polskim, w których lokalny dialekt polski jest jedną z cech substratu litewskiego. Otrzymano 25 lutego 2019 r. NIJOLĖ TUOMIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vilešio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]