Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai

NIJOLĖ UOMENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: dialektologia, morfologia gwar pogranicza, leksyka, fonetyka, socjolingwistyka, interakcja języków. DOI WYRÓWNYWANIE FONETYCZNE W WARUNKACH ZMIANY KODU Wyrównywanie fonetyczne w kontekście zmiany kodu STRESZCZENIE W artykule zbadano główne zjawiska fonetyczne języków używanych na obszarach pogranicza (na Białorusi, w rejonie Woronowa (biał. Вороново)) oraz ich wzajemne oddziaływanie. Analizowane jest upodobnienie fonetyczne odmian języków dominujących wśród miejscowej ludności — białoruskiego, polskiego oraz używanego pasywnie litewskiego — a także ustalane są prawidłowości tego procesu. Omówiono sytuacje naturalnej komunikacji w warunkach zmiany kodu: gdy mówiący dobrze znają kilka języków i posługują się nimi jednocześnie, aktywnie przełączając się między nimi w rozmowach. Celem jest ukazanie, jaki wpływ na fonetykę tych języków ma ich konkurencja. Badanie opiera się na teorii badacza interakcji językowej, slawisty Valerijusa Čekmonasa: przejście z jednego języka na drugi odbywa się według określonych reguł, które można opisać za pomocą algorytmów. Zastosowanie tej metody algorytmicznej ujawnia prawidłowości fonetyczne i dowodzi bardzo istotnej roli oraz wpływu języka litewskiego, używanego już tylko pasywnie, na artykulację współczesnych języków słowiańskich. Badanie wykazało, że przyczyny upodobnienia zjawisk fonetycznych w odmianach języków funkcjonujących na tych obszarach mają przede wszystkim charakter socjolingwistyczny. Porównanie cech fonetycznych gwar polskich i białoruskich wykazało, że obie gwary mają zasadniczo wspólną fonetykę. Miękkie spółgłoski używane w gwarze litewskiej informatorzy wymawiają również, mówiąc miejscowymi gwarami słowiańskimi. Odnotowano przypadki nietypowe dla gwar białoruskich i polskich, w których spółgłoski są intensywnie mylone; prawdopodobnie jest to jeden z przejawów substratu litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: litewskie obszary pograniczne, miejscowa gwara polska, gwara białoruska prostu, zmiana kodu, wyrównywanie fonetyczne, interakcja języków. Straipsniai / Articles 57 NIOLĖ TUOMIENĖ ADNOTACJA Niniejszy artykuł omawia główne zjawiska fonetyczne języków używanych na obszarach pogranicznych (Białoruś, rejon woronowski (Вороново)) oraz ich wzajemne oddziaływanie. Analizuje konwergencję foniczną dominujących lokalnych odmian językowych – białoruskiej, polskiej i biernie używanej litewskiej – oraz określa tendencje tego procesu. W badaniu analizowane są sytuacje naturalnej komunikacji w kontekście przełączania kodów: gdy rozmówcy biegle posługują się kilkoma językami i używają ich jednocześnie, aktywnie przełączając się między nimi w rozmowie. Celem jest ustalenie, jak rywalizacja języków wpływa na fonetykę tych języków. Badanie opiera się na teorii zaproponowanej przez Valeriusa Čekmonasa, badacza wzajemnego oddziaływania języków i języków słowiańskich: mówiący przełącza się między językami zgodnie z określonymi regułami, które można opisać za pomocą algorytmów. Zastosowanie tej metody algorytmicznej pozwala ujawnić tendencje fonetyczne oraz wykazać bardzo istotną rolę i wpływ obecnie biernie używanego języka litewskiego na artykulację współczesnych języków słowiańskich. Badanie wykazało, że przyczyny konwergencji zjawisk fonetycznych odmian językowych funkcjonujących na obszarach pogranicznych mają przede wszystkim charakter socjolingwistyczny. Porównanie cech fonetycznych lokalnych gwar polskich i białoruskich wykazało, że fonetyka obu gwar jest zasadniczo taka sama. Informatorzy wymawiają miękkie spółgłoski występujące w lokalnej gwarze litewskiej tak samo jak podczas mówienia lokalnymi gwarami słowiańskimi. Zarejestrowano przypadki nietypowe dla gwar białoruskich i polskich, w których dochodzi do intensywnego mieszania spółgłosek; prawdopodobnie jest to cecha litewskiego substratu. SŁOWA KLUCZOWE: litewskie obszary pograniczne, lokalna gwara polska, białoruska gwara postu, przełączanie kodów, wyrównanie fonetyczne, wzajemne oddziaływanie języków. 1. UWAGI WSTĘPNE, PRZEDMIOT BADANIA Do XXI wieku na Litwie dominowały badania z zakresu geografii lingwistycznej – zwyczajowo badano określone lokalne i statyczne systemy, zamknięte na danym terytorium i zasadniczo nieoddziałujące na sąsiadujące obszary, których języki lub ich odmiany, a „odstępstwa od systemu” traktowano jako przypadki losowe i pomijano. Rejestrowano geograficzny zasięg języka lub gwary, różnice między językiem gwarowym a standardem językowym oraz sporządzano wykaz zapożyczeń. Było 58 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai Zapisywano wyłącznie opowieści tych informatorów, którzy spełniali określone kryteria1: poszukiwano osiadłej, starszej, mało wykształconej osoby, która założyła „lokalną rodzinę” i nie znała innych języków (najlepiej mężczyzny). Jeśli informator „odbiegał” od uznawanej normy dialektalnej, takie przykłady po prostu nie były analizowane i traktowano je jako lapsus linguae. Nie starano się ankietować osób należących do innych grup narodowościowych mieszkających na Litwie lub poza jej granicami zgodnie na przykład z programem zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego (zob. LKA 1977: 10–12), a dane dotyczące ich języków nie były przez lituanistów ani gromadzone, ani wiązane z danymi litewskimi. Za normę uznawano „nieingerowanie” w dane dotyczące innych języków. W ostatnich dziesięcioleciach nieco więcej pisano o wzajemnych kontaktach języków litewskiego, białoruskiego i polskiego, historii ich rozprzestrzeniania się i obszarach występowania, a także o świadomości narodowej, pochodzeniu etnicznym i przynależności mieszkańców posługujących się tymi językami. W 1997 r. opracowano kwestionariusz Sociolingvistika. Lietuvių kalbos tarmių ir jų sąveikos tyrimo programa (Čekmonas, Grumadienė 1997). Mimo korzystania z tego programu materiały zbierano osobno – wyłącznie dla języka litewskiego. Jednak także współcześni badacze najczęściej koncentrują się tylko na jednym języku – nadal dominuje podejście „nieprzekraczania granic innego języka”, choć badane przez nich osoby stale posługują się dwoma lub kilkoma językami. Nowe mapy rozmieszczenia języków na Litwie potwierdzają, że we wschodniej i południowo-wschodniej części kraju występują obszary nie-litewskojęzyczne (zob. Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 262–263 (mapa XIV i komentarz)), nie są one jednak traktowane jako strefy kontaktów językowych, w przeciwieństwie do prac Petra Gaučasa dotyczących dwu- i wielojęzyczności miejscowej ludności pod koniec XIX i na początku XX w. (Gaučas 2004: 54). W jego badaniach ustalono, że południowa granica obszaru języka litewskiego sięgała wówczas okolic Geranainiai, Armoniškės, Rodūnia, Asava i Pelėsa na Białorusi. Jak sytuacja zmieniała się później, pokazuje porównanie map zamieszczonych w książce Lietuvos Rytai (1993): sytuacja językowa w połowie XX w. (autorzy A. Vidugiris i P. Gaučas) wyraźnie różni się od tej, która ukształtowała się pod koniec XX w., gdy obszar języka litewskiego znacznie się skurczył, a w okolicach Wilna, Solecznik i Ejszyszek zaczęły dominować miejscowe odmiany języka białoruskiego i polskiego (zob. mapę rozmieszczenia języków na Litwie Wschodniej opracowaną i opisaną przez L. Grumadienė, P. Gaučasa i V. Čekmonasa (1993: 132–136)). Na podstawie wszystkich przedstawionych informacji można stwierdzić, że obszary Litwy Wschodniej i Południowo-Wschodniej (zwłaszcza strefy przygraniczne z Białorusią), a także litewskie mikroobszary na Białorusi, zarówno dawne, jak i istniejące do dziś, od ponad stu lat są językowo mieszane – mówi się tam kilkoma językami, często jednocześnie, to znaczy w jednej 1 Dobór informatorów w tradycyjnej dialektologii prowadzono z zastosowaniem tak zwanego kryterium NORM: dobry informator powinien być osiadłym, starym (w podeszłym wieku) mężczyzną (więcej o tych zasadach doboru informatorów zob. Aliūkaitė, Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 31–34). Straipsniai / Articles 59 NIJOLĖ TUOMIENĖ rozmowie, zmieniając odmiany językowe. A zatem na tych obszarach zachodziła i nadal zachodzi aktywna zmiana kodu (szerzej na ten temat zob.: Grumadienė 1996: 190–197; 2001: 38–44; 2005: 42–48; Грумадене 1990: 126–130; Tuomienė, Grumadienė 2004: 124–133; Tuomienė 2006: 161–172; Urbanavičienė 2011: 95–114; Urėžienė 1998: 131–140 i in.). Miejscowi mieszkańcy omawianych obszarów potrafią przekazywać swoje doświadczenia z pokolenia na pokolenie – co najmniej trzy pokolenia mogą porozumiewać się w dwóch, trzech, a nawet czterech językach. O tym, jak subtelnie wyczuwają niuanse językowe, świadczy zestawienie tekstów śpiewanych po litewsku i białorusku (zob. Čekmonas, Gudaitė, Šmitienė 1998: 202–205): białoruskim tekstom można przyporządkować identyczne teksty litewskie (lub odwrotnie) tylko dlatego, że oba języki są bardzo dobrze rozumiane. Ponadto badania folklorystyczne pokazują, że osoby mówiące po białorusku mają znacznie bogatszą tradycję folklorystyczną niż osoby mówiące po polsku. Folklor tych ostatnich jest nowszy i niechłopski, ponieważ wiąże się z folklorem szlacheckim. W warunkach kontaktu językowego osoby mówiące po białorusku i po polsku tłumaczyły i adaptowały litewskie pieśni ludowe oraz bajki (zob. tamże: 204). Jest to bardzo ważny fakt. Dlatego dziś ważne jest gromadzenie nie odizolowanych faktów dotyczących jednego z języków znanych mieszkańcom pogranicza, lecz dokumentowanie całości danych. Młodsze pokolenie mieszkańców litewskich obszarów na Białorusi (obecnych lub dawnych) często porozumiewa się w miejscach publicznych wyłącznie po rosyjsku, a język litewski jest już używany pasywnie, więc można powiedzieć, że nie uczestniczy w żywym procesie interakcji. Mimo to bałtyckie podłoże tych obszarów oraz wyraźny wpływ języka litewskiego (z okresu jego aktywnego używania) są rozpoznawalne – można je ustalić za pomocą określonych metod. W ostatnim czasie niemal nie prowadzi się kompleksowych, wspólnych badań języków bałtyckich i słowiańskich, choć badacze dowiedli, że badania języków słowiańskich lub ich odmian, którymi posługują się ci sami informatorzy dwujęzyczni lub wielojęzyczni, są bardzo ważne dla badania rozwoju i zmian samego języka litewskiego. Już pod koniec XX w. profesorowi V. Čekmonasowi udało się opracować metodologię badania kontaktów języków bałtyckich i słowiańskich, łączącą rekonstrukcję typologiczną i podejście socjolingwistyczne. Uczony ten jako jeden z pierwszych w historii językoznawstwa zaczął konsekwentnie opierać wyjaśnienia konkretnych zjawisk językowych nie tylko na danych diachronicznych, lecz także synchronicznych, stosując opracowany przez siebie program badań diachronicznych (szerzej zob.: Чекман 1973: 29–43; 1980: 206–226; Чекмонас 1982). V. Čekmonas jako pierwszy, opierając się na faktach gromadzonych celowo przez wiele lat, sformułował i przedstawił mechanizm zmian językowych w przestrzeni kontaktów języków bałtyckich i słowiańskich. Konsekwentnie wyjaśnił, jakie reguły rządzą przechodzeniem z jednego języka na drugi, a także sformułował i wielokrotnie sprawdzał, w jaki sposób za pomocą reguł transformacji można wyjaśnić procesy dwu- i trójjęzyczności miejscowej ludności. 60 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai V. Čekmonas stał na stanowisku, że rzeczywista sytuacja ujawnia się tylko podczas porozumiewania się we wszystkich tych językach, którymi mówi informator, bez faworyzowania żadnego z nich i bez wyróżniania któregokolwiek. Prace i idee naukowca dotyczące kontaktów języków bałtyckich i słowiańskich zasadniczo nie spotkały się z takim odzewem. Dla rozmówców i osób, z którymi prowadzono rozmowy, często zbyt trudne stawało się zrozumienie celów badania w trybie wielojęzycznym oraz przedstawienie możliwych interpretacji wyników, które bardzo różniły się od zwyczajowych, wspomnianych wcześniej zadań: rejestrowania geograficznego zasięgu języka lub dialektu, różnic między mową dialektalną a każdym językiem standardowym oraz sporządzania list zapożyczeń. 2. CEL I ZADANIA BADAWCZE, MATERIAŁ I METODYKA Głównym celem niniejszego badania jest ukazanie charakteru upodabniania się zjawisk fonetycznych w odmianach dominujących języków lokalnych — białoruskim, polskim oraz biernie używanym dialekcie litewskim — gdy mówiący dobrze zna kilka języków i posługuje się nimi równocześnie, swobodnie przełączając się między nimi w trakcie różnych rozmów. Celem jest pokazanie, jak konkurencja między językami odzwierciedla się w ich fonetyce. Aby osiągnąć ten cel, prace prowadzono w kilku etapach, realizując następujące zadania: • scharakteryzować główne cechy fonetyczne (a częściowo także akcentuacyjne) oraz fonologiczne funkcjonujących dialektów białoruskich i polskich; • zestawić zjawiska fonetyczne dwóch języków i pokazać, jak jeden język może odzwierciedlać się w drugim oraz jak i dlaczego jeden język stopniowo przechodzi w drugi; • ustalić skutki wpływu dialektu litewskiego na artykulację lokalnych dialektów słowiańskich. Badanie opiera się na materiale językowym i socjolingwistycznym zebranym i nagranym na początku XXI wieku na trzech obszarach przygranicznych języka litewskiego. Mówiąc ściślej, w pracy analizowane są nagrania przełączania kodów z dawnych i obecnych wysp litewskich położonych na północnym wschodzie rejonu Woronowo (biał. Бо́поново), w obwodzie grodzieńskim na Białorusi: miasteczka Woronowo — centrum rejonu, wsi parafialnej Jermaliszki (biał. Германі́шки), osady Peiginie (biał. Перега́ны) — ośrodka administracyjnego kołchozu, oraz okolic wsi Romaškoniai (biał. Рама́шканы)2. Pozostała część języków wykorzystanych w tym badaniu 2 Ostatnie nagrania większości rozmów w tym miejscu pochodzą z 2013 r. Są przechowywane w prywatnej fonotece autorki. Straipsniai / Articles 61 NIOLĖ TUOMIENĖ zapisów zmiany kodu z okolic Ródūnii (br. Радунь), Asavų (br. Асава́) i Nočios (br. Нача) położonych na Białorusi3. W niniejszym badaniu przyjmuje się, że zmiana kodu u osoby dwu- lub trójjęzycznej jest opisywana jako ciągłe przechodzenie z jednego języka na drugi oraz wtrącanie jednostek drugiego języka – połączeń wyrazowych i fraz (objaśnień). W toku komunikacji jeden język zastępuje drugi, a zatem zmiana kodu zachodzi na odcinkach tekstu różnej długości: od kilku zdań po kilka słów lub przez wtrącanie pojedynczych wyrazów z innego kodu, tj. innego języka. W jednej rozmowie najczęściej używa się dwóch języków: białoruskiego i polskiego, z wtrąceniami jednostek litewskich i rosyjskich. W innych rozmowach zazwyczaj dominuje jeden język – białoruski, a w pozostałych (litewskim, polskim, rosyjskim) wtrąca się krótkie zdania, pojedyncze wyrazy i ich części. Artykuł opiera się na metodzie V. Ėčmonasa, którą sam autor nazywa interferencją fonetyczną języków miejscowych z okolic Kalesninkai (rejon solecznicki) (Чекман 1973: 29–43). Istota metody opracowanej przez badacza polega na tym, że najpierw ustala się model dynamiczny, obejmujący typologicznie możliwe zmiany głosek początkowych, tak zwane pola typologiczne, a także możliwe pośrednie etapy procesów diachronicznych, tak zwane drzewa typologiczne. Po ustaleniu pól i drzew typologicznych analizuje się różne zmieniające się sytuacje fonetyczne, a wnioski synchroniczne porównuje ze znanymi interpretacjami diachronicznymi. W niniejszym badaniu rozpatruje się, jakimi regułami – czyli określonymi algorytmami – należy się kierować, przechodząc z jednego języka na drugi. Mówiąc ściślej, jak należy postępować z odpowiednimi dźwiękami, na przykład białoruskimi, „przekładając” wyraz na język polski i odwrotnie – „dostosowując” język polski do białoruskiego. Przy zastosowaniu metody V. Ėčmonasa zasadnicze znaczenie mają dane socjolingwistyczne: obecna i dawna sytuacja językowa otoczenia; prestiż języka; dane o języku ojczystym informatora, jego rodziców, rodziny i wsi; język nauczania w szkole; język używany w kościele i w kontaktach z obcymi. Pozwala to określić warunki konkurencji języków oraz ujawnia mechanizm powstawania i wyboru wariantów zjawisk językowych. 3. WYRÓWNYWANIE FONETYCZNE W TOKU ZMIANY KODU Nowsze nagrania językowe, dane z badań socjolingwistycznych oraz wstępna analiza zebranego materiału wyraźnie wykazały, że na badanym obszarze rejonu Waranowa dominują i aktywnie ze sobą konkurują dwie odmiany języków słowiańskich 3 Ostatnie rozmowy nagrano tu w latach 2001–2003. Część z nich jest przechowywana w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego, a pozostała część – w prywatnej fonotece autorki. 62 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai – białoruska i polska. Jeszcze w połowie i drugiej połowie XX wieku aktywnie kontaktowały się tu trzy języki: białoruski, polski i litewski (por.: Čekmonas 1988: 37–54; Sudnik 1972: 19–22; Tuomienė 2008: 46–80; 2010: 42–52; 2018: 113–134). Szczególnie wyraźne rezultaty tych kontaktów są odczuwalne na poziomie fonetycznym. Dlatego badanie koncentruje się na analizie fonetyki zasadniczo miejscowych gwar białoruskich i polskich, a częściowo także akcentuacji i fonologii. Celem jest ukazanie językowego charakteru, rozwoju i wzajemnych oddziaływań tych dwóch miejscowych języków słowiańskich – opisano główne aspekty zmian wymowy i upodabniania się, ujawniające się przy przechodzeniu od używania jednego języka do drugiego. Widoczne są tu różnice między pokoleniem starszym, średnim i młodszym w posługiwaniu się dwiema głównymi odmianami języków słowiańskich. Sytuację ukształtowaną w mikrostrefach wszystkich okolic rejonu Waranowa można określić jako bardzo podobną, choć niektóre miejscowości dzieli odległość 30 kilometrów. Przez długi czas, mniej więcej do połowy XX wieku, sytuacja językowa była tu czterojęzyczna. Obok białoruskiego, polskiego i rosyjskiego aktywnie używano także litewskiego. Później tradycja języka litewskiego stopniowo zanikła w wielu wsiach, a na niewielkich wyspach litewskojęzycznych jeszcze wcześniej język ten wycofał się do użycia pasywnego. W ostatnich latach nie udało się już znaleźć ani nagrać jego użytkowników w okolicach Waranowa na Białorusi. Młodsze pokolenie i dzieci aktywnie używają rosyjskiego w miejscach publicznych. Jednak na wsiach i w osiedlach po rosyjsku mówi się rzadko, najczęściej w kontaktach z miejscową administracją, w różnych instytucjach lub z obcymi. W życiu codziennym miejscowi przedstawiciele starszego i średniego pokolenia porozumiewają się między sobą po białorusku albo po polsku. Dlatego w niniejszym badaniu pomija się dane dotyczące języka rosyjskiego. Już na podstawie samego słuchu można ocenić, jak silna jest baza artykulacyjna języka wyjściowego, ponieważ tej samej bazy używa się przy przenoszeniu do nowego języka, a nawet do dwóch nowych języków – w tym przypadku białoruskiego i polskiego. Na nagraniach słychać mowę miejscowych osób w podeszłym wieku, głównie mieszkańców wsi, choć są też nagrania z miasteczek i większych osiedli. Należy podkreślić, że starsi ludzie zazwyczaj nie znają reguł nowych języków (a nawet języków) i z pewnością nigdzie się ich nie uczyli. Zwykle zaczynali spontanicznie mówić w języku o wyższym prestiżu, naśladując osoby cieszące się autorytetem – panów, sąsiadów, księży. Celem jest ustalenie, na czym opierali się, ucząc się nie tylko dość poprawnie wymawiać wyrazy, lecz także odmieniać ich formy. Prawidłowe akcentowanie wyrazów bez znajomości zasad i reguł danego języka to dla mieszkańca wsi naprawdę trudne zadanie. Miejscowi uznają umiejętność porozumiewania się od dzieciństwa w kilku językach za zjawisko naturalne (zob. Tuomienė 2018: 117–122). Jeśli w gronie rodzinnym lub krewniaczym mówi się jednym z języków, to na ulicy i w miejscach publicznych uczy się mówić jeszcze co najmniej dwoma. Nie traktuje się tego jako znajomości języków obcych, lecz jako konieczność, codzienny środek komunikacji ustnej. Straipsniai / Articles 63 NIJOLĖ TUOMIENĖ 3.1. Główne cechy fonetyczne miejscowej gwary białoruskiej prostu 3.1.1. Gwara białoruska okolic Woronowa prostu charakteryzuje się ruchomym akcentem dynamicznym. Samogłoski nieakcentowane są słyszalne jako silniej lub słabiej zredukowane. Miejscowa gwara białoruska charakteryzuje się przednim podwyższeniem samogłosek, tj. nieakcentowane o i e nie są rozróżniane i wymawia się je jako α – dźwięk pośredni między e i a (zob.: Czekman 1975: 283–305; Чекман 1989: 84–92; por. Plyavka 2014: 231–234), np.: praṕu moi ḗtų ‘zginął mój kogut’; rāna zˈazˈúla kukúja ‘wcześnie kukają kukułki’; kūrba tut sˈǝzˈḗla ‘kura tu siedziała (wysiadywała jajka); bādā adnȧ nāxōzˈic ‘nieszczęścia chodzą parami’; būzˈȧ travú kasˈic ‘będę kosić trawę’; susētḗka manḗ naprasila ‘sąsiadka mnie nie prosiła’; palacḗ i nāvarnúsa ‘uciekła (odleciała) i nie wróciła’; trḗba tak lacˈéc ‘trzeba tak (szybko) biec’; klḗka lˈabḗ ‘woła cię’; bārḗ kōšak i žbārḗ ‘weź koszyk i zbieraj’. Dość często nieakcentowane otwarte a jest tu wymawiane niewyraźnie: kārōva jačḗ malá-dā ‘krowa jest jeszcze młoda’; na sānḗ vārōka ‘wierciła sosnę’; valavá částa bālicˈdā-ni skauda galvȧ ‘często boli głowa’; dānȧ tȧ zamūžam ‘dawno już wyszłaś za mąż’; žȧc bḗstra uˈók ‘zając szybko uciekł’. Sporadyczne i pojedyncze wypowiedzi słyszy się rzadko. 3.1.2. W badanej gwarze białoruskiej nie występują zbitki γbl, kbl, xb, lecz tylko γi, ki, xi – jest to wspólna cecha gwar wschodniosłowiańskich (zob. Чекман 1969: 34), np.: xiba tbȧ žabárḗ ‘może weź’; takī xtbrȧ clabḗ ‘taki mądry człowiek’. 3.1.3. Miękkie s, z oraz c, dz wymawiane są szczególnie miękko, z silną palatalizacją i efektem sycząco-szumiącym (por. Чекман 1969: 32). Jest to cecha wielu gwar białoruskich (zob. Чекман 1970: 94–105), np.: zˈacˈal mócna súka ‘dzięcioł mocno stuka’; čúj zˈēka zakrḗcḗla ‘słyszę, dziewczyna krzyknęła’; u manḗ tōki zˈēsˈacˈ kurḗ ‘mam tylko dziesięć kur’; kūp sˈem kurḗtˈ ‘kup siedem kurcząt’; naščḗtala vósˈim rubḗl ‘policzyłam osiem rubli’; yéta tvōj yusˈ ‘to twoja gęś’; sˈeu jesˈcˈ ‘usiadłam, żeby jeść’; zára i vósˈan ‘zaraz będzie jesień’; zˈimá buzˈa dáuya ‘zima będzie długa’; zˈōlōny ayurók ‘zielony ogórek’; zˈjeu vḗki kusók ‘zjadł duży kawałek’. 3.1.4. Miękkie spółgłoski wargowe są wymawiane zwyczajnie, tak jak we wszystkich gwarach wschodniosłowiańskich, np.: dā mnḗ pacˈ rubḗl ‘dał mi pięć rubli’; pābl ras ‘piąty raz’; vānucˈ kvēki ‘więdną kwiaty’; trḗba žazacˈ rukavḗc ‘trzeba zrobić na drutach’ 4 W pracy zastosowano uproszczoną transkrypcję alfabetem łacińskim – zapis jest fonetyczny, zgodny z wymową (por.: Cabij 1991: 119–123; 1992: 45–67). Akcent oznaczono w wyrazach dwu- i wielosylabowych. Miękkość spółgłosek oznaczana jest na dwa sposoby: spółgłoski palatalne oznacza się łuczkiem nad literą, natomiast wymawiane bardzo miękko – przede wszystkim cˈ, dzˈ (w przykładach oznaczane jako zˈ), sˈ, zˈ – dwoma znakami apostrofu po prawej stronie litery, u góry (por. Tuomienė 2008: 83). 64 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai rękawice’; pasālī māsā ‘posoliliśmy mięso’; bārza pad sāmbm aknōm ‘brzoza tuż przy oknie’. Po spółgłoskach bezdźwięcznych v zazwyczaj nie przechodzi w f: tvōi ‘twój’; svoi ‘swój’; kas ‘kosa’, natomiast dwuwargowe v wymawiane jest tylko przed samogłoskami, np.: karōva ‘krowa’; pavaḷā ‘stodoła’; svabada ‘wolność’; malavata ‘trochę za mała’; rənava ‘trochę za wczesna’; vožī ‘wozi’; vadā ‘woda’; vėnik ‘miotła’. 3.1.5. Jedną z charakterystycznych cech tej gwary białoruskiej jest użycie niezbyt stwardniałych, niewelaryzowanych s, č, ž. Po nich bl ulega przesunięciu do przodu, wymawia się je bardziej podobnie do i, jako dźwięk pośredni między bl i i, np.: susėka dobra š’bila ‘sąsiadka dobrze szyje’; adno čaška pražlb’ ‘samotnie trudno przeżyć’; ja u vilu slūžila ‘służyłam w Wilnie’; palāb s’ena pad straxú ‘podsunął siano pod dach’; sadā na kanā i skabī ‘wsiadaj na konia i jedź’. Cecha ta występuje także w wielu północno-wschodnich gwarach białoruskich (zob. Чэкман 1970: 92–93). 3.1.6. W badanej gwarze białoruskiej zasadniczo nie występuje spółgłoska zwarta g, która wymawiana jest tylko w niektórych wyrazach, np.: gānā ‘narzędzie’; gus ‘siniak’; gas ‘gaz’; grbka ‘gryka’; gúz’ik ‘guzik’. Zwykle wymawia się tu szczelinowe (spirantyczne) γ, np.: bayāb ‘bogaty’; dārγa ‘droga’; jāγada ‘jagoda’; γaz’ina ‘godzina’; γaz’ina ‘żmija’; γalavā ‘głowa’; γatovl ‘gotowy’; γot ‘rok’; γadavaū ‘hodowałaś’; γrb ‘grzyb’; z’ayani ‘zagnaj, odpędź’ (por.: Коницкая 1994: 76–84; Савич 1990: 41–47). Jak widać, wymienione cechy fonetyczne gwary białoruskiej nie są zjawiskami, które powstały niedawno w tej czy innej miejscowości. Omówione cechy są charakterystyczne dla wszystkich lub wielu gwar białoruskich. Innymi słowy, zarówno w okolicach Woronowa na Białorusi, jak i na terenach przygranicznych na południu Litwy gwara białoruska przylega do rozległego obszaru gwar białoruskich (por. mapy: Пыгака 2014: 229 (135 pav.) oraz ЛПГБГ 1969: карта № 13, № 14, № 15). Należy podkreślić spójność miejscowej gwary białoruskiej na badanych terenach, tj. język przedstawicieli starszego, średniego i młodszego pokolenia prawie niczym się między sobą nie różni. Wszystkie te cechy gwary białoruskiej, z wyjątkiem zjawisk związanych ze szczelinowym (spirantycznym) γ, przednim podwyższeniem α oraz u, są również charakterystyczne dla miejscowej gwary polskiej. 3.2. Podstawowe cechy fonetyczne miejscowej polskiej gwary W tym rozdziale, opisując ogólne cechy fonetyczne, chcemy zidentyfikować miejscową polską gwarę, tj. odpowiedzieć na kilka zasadniczych pytań: czy struktura dźwiękowa tej gwary łączy ją z którymś z dialektów języka polskiego (uzyskane wnioski porównano z przedstawionymi przez H. Turksę poglądami na temat pochodzenia polszczyzny wileńskiej Straipsniai / Articles 65 NJOLĖ TUOMIENĖ (zob. Turska 1995 [193]: 89–97); które cechy łączą tę gwarę z literackim językiem polskim. W ten sposób dąży się do pokazania, które cechy odbiegają od „norm” fonetyki języka polskiego i są bliższe „normom” dialektów białoruskich i litewskich. 3.2.1. Miejscowi przedstawiciele starszego i średniego pokolenia badani w okolicach Woronowa⁵, którzy na co dzień częściej porozumiewają się popstu, a po polsku mówią tylko w określonych sytuacjach, nie wymawiają wyraźnie samogłosek e i o; często słychać dźwięk pośredni lub neutralny ə, mający zarówno odcień o, jak i e, a czasem także a. Samogłoski nieakcentowane, zwłaszcza e i o, są na ogół wymawiane krócej, np.: dóbży pověż’əl⁶ ‘dobrze powiedziałeś’; pšėtay mn̄e s pəˈonku ‘przeczytaliśmy od początku’; sonsˈaka to naprada mái ‘sąsiadka naprawdę ma’; žˈeci postavili pómik ‘dzieci postawiły pomnik’; viem, ža nixt tego na zróba ‘wiem, że nikt tego nie zrobi’; i̯b mam, tyla dósić ‘ile masz, tyle wystarczy’; cúrka júro pšyjęˈəl ‘córka jutro przyjedzie’; šypko oni polˈč’eli ‘szybko one spadły / pobiegły’; ja nic ot c’ėbė nə vězmė ‘ja nic od ciebie nie wezmę’; č’y̯a to žˈeko plá ‘czyje dziecko płacze’. 3.2.2. Zauważono, że prawie wszyscy mówiący po polsku najczęściej wymawiają zaimek zwrotny się jako sˈa (lub sˈə), np.: ráno ty rozbú žˈil sˈa ‘wcześnie się obudziłeś’; a téraz rozėžˈam sˈa ‘a teraz rozstańmy się’; kėdˈi rospóčėla sˈa vóina ‘kiedy zaczęła się wojna’; čėmu ty tak pošila sˈa ‘dlaczego tak się pochyliłeś’; my tútai pobudovái sˈa ‘zbudowaliśmy sobie tutaj (osiedliliśmy się)’; ona pšy mne ostal sˈa ‘ona została ze mną’; ja návet oglądnéla sˈa ‘nawet się objadłam’. Końcowe o jest wymawiane konsekwentnie, a polskie ą po spółgłoskach twardych nie jest nosowe, np.: kto pokazyval dla cebė drogo ‘kto pokazał ci drogę’; z drúgo téraz žyje ‘teraz mieszka z inną’; co sie s tobo stało ‘co ci się stało’; oni juš ido ‘oni już idą’; sˈano vózo i skladalo ‘mur wożą i układają’; juš kúry raz pytam, gžˈe oni iado ‘już któryś raz pytam, dokąd oni jadą’. Przedstawiciele średniego i młodszego pokolenia wymawiają nieakcentowane o dość wąsko i krótko. Przedstawiciele starszego pokolenia wymawiają o bardziej otwarcie, np.: dóbżo človeka těba pošukać ‘dobrego człowieka trzeba poszukać’; gospodás povězˈal i fšyko ‘gospodarz powiedział i wszystko 5 W badaniu wykorzystano nagrania, na których ci sami ludzie mówią głównie w językach — na przemian popstu i po polsku. Sami starsi rozmówcy od czasu do czasu przechodzili na język litewski, natomiast przedstawiciele średniego i młodszego pokolenia (rozmawiano także z dziećmi) — również na język rosyjski. Ponieważ na terenach wiejskich język rosyjski jest używany rzadko, nie uwzględniono go w tym badaniu jako równorzędnego języka codziennej komunikacji. 6 Przykłady miejscowej polskiej gwary zapisano za pomocą uproszczonej transkrypcji, stosowanej również przez slawistów badających język polski na Litwie (zob. Konickaja 2018: 694–720) — zapis odzwierciedla wymowę. Akcentowane są wyrazy dwu- i wielosylabowe. W kwestii oznaczania miękkości prepalatalnej: spółgłoski palatalne oznacza się haczykiem nad literą, natomiast spółgłoski wymawiane wyjątkowo miękko (V. Čemanas nazywał je superpalatalizowanymi) — c’, dz’ (w przykładach oznaczane znakiem ˈ), s’, z’ — oznacza się dwoma apostrofami po prawej stronie litery, u góry. 66 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai powiedział i tyle; tỹlo jėdna gazˈina pšėla ‘minęła tylko jedna godzina’; tšėba tátu pǝ́magacˈ ‘trzeba pomóc ojcu’; ja sāma s kǝlešnībukˈ ‘ja sama jestem z Kalesninków’; ṓcėc i brat ta xāta postǎdī ‘ojciec i brat zbudowali ten dom’; pǝmyšlī žē nǝpǝzvī ‘pomyślał, że nie pozwoli’; pǝtrōšėku pracūjėny ‘pracujemy po trochu’. 3.2.3. Zarówno w mowie przedstawicieli starszego, jak i średniego pokolenia dość rzadko słychać u, które w języku polskim pojawiło się zamiast długiego o, np.: za krūti ten čerėn ‘za krótki ten kij’; kfūry tut z vas ‘który tu z was’; juš pūda do domu ‘już pójdę do domu’; čému tak pǔzno pšyjal ‘dlaczego tak późno przyjechałeś’; na sˈūdmy rasˈ ‘za siódmym razem’; jaka skūra tvārda ‘jaka twarda skóra’; nēvem co mne múvić ‘nie wiem, co mam mówić’. Jednak najczęściej wymawia się tu tak: bok (w języku polskim buk) ‘bok’; dróša ‘ścieżka’; glópa ‘główka’; mot ‘miód’; nos ‘nos’; nōs i nuš ‘nóż’; pǒra ‘pióro’; rok ‘rok’; róža ‘róża’; vos ‘wóz’; svoi ‘swój’; tuoi ‘twój’ częściej niż sui ‘swój’; tvui ‘twój’. 3.2.4. Przedstawiciele starszego pokolenia częściej wymawiają miękkie ch w rdzeniu wyrazów, np.: to xiba jūtro zrobimy ‘to chyba jutro zrobimy’; vīlk nie taki xityr ‘wilk nie taki chytry’; xlópec cˈišį spokoiny ‘chłopak cichy, spokojny’; ja juš naprǎde glūši ‘ja już naprawdę głuchy’; v domu ani jėdnē mušī ‘w domu ani jednej muchy’; ṓbos juš sūxi ‘jęczmień już suchy’. Przedstawiciele średniego i młodszego pokolenia wymawiają twarde ch w rdzeniu wyrazów, poza rdzeniem – rozmaicie. 3.2.5. W badanej polskiej gwarze nie ma samogłosek nosowych: w środku wyrazu zamiast ę przed spółgłoskami wargowymi wymawia się em, a przed pozostałymi spółgłoskami en, np.: pǝ́dai vǝ́da, vysėla gėmba ‘podaj wody, zaschło mi w ustach’; mam xencˈ na tāka pracˈ ‘mam ochotę na taką pracę’; xleb mīeni ‘chleb miękki’; zaplacil pīenieny ‘zapłacił pieniądze’; mam pencˈ zloty ‘mam pięć złotych’; tut gęsty las ‘tutaj gęsty las’; mėso podrožalo ‘mięso podrożało’; šukam męna ‘szukam męża (małżonka)’. Przedstawiciele starszego pokolenia na końcu wyrazu po spółgłoskach twardych zamiast polskiego właściwego ę wymawiają a, np.: ja będa ‘będę (coś robić)’; ziš juš pūda ‘dzisiaj już pójdę itp.’; biernik liczby pojedynczej: spotykam cˈōka ‘spotykam ciotkę’; pǒkas fīga ‘pokaż figę’; žlōl muža ‘złapałem muchę’; bōli nǒga ‘boli noga’. Informatorzy ze średniego i młodszego pokolenia wymawiają: nēvem, dž-e jūtro będe ‘nie wiem, gdzie jutro będę’; pūde do lāsu ‘pójdę do lasu’; čēnšo nōse ‘ciężko niosę’; fýštko bóre ‘wszystko biorę’; w rzeczownikach: blāka i blāke ‘blachę’; nóga i nóge ‘nogę’ – a więc ta sama osoba stosuje wymiennie zarówno ę, jak i ą. Na końcu wyrazów, po spółgłoskach miękkich, wszyscy informatorzy wymawiają ę > e. ēmė ‘imię’; láme ‘łamię’; zˈēme ‘ziemię’. 3.2.6. W polskiej gwarze ą w środku wyrazów przed spółgłoskami wargowymi wymawia się odpowiednio jako om, a przed pozostałymi – jako on, np.: vŷpad zombˈ ‘wypadł ząb’; zˈēvōnty mēsoncˈ ‘dziewiąty miesiąc’; žobǎ jaka goronca ‘zobacz, jaka gorąca’; mons do mīe vūrčil sˈa ‘mąż do mnie wrócił’; jūro zei zˈe sōnˈat ‘jutro zajrzy sąsiad’. Strażniai / Articles 67 NIOLĖ TUOMIENĖ Na końcu wyrazów zamiast ą zawsze wymawia się o, np.: pókās m̄nė drógo ‘pokaż mi drogę’; póǰ l̄ško ‘podaj łyżkę’; bóro co xce ‘bierze, co chce’; jádo do Vílna ‘jedzie do Wilna’; nē̇ien, co oni tam jézo ‘nie wiem, co oni tam jedzą’; vózo i sp̄sēdáio ‘wozi i sprzedaje’. Przed l – odpowiednio o albo e zamiast ą i ę: vz̄ol ‘wziął (on)’; vz̄ėla ‘wzięła (ona)’. 3.2.7. Zdecydowana większość przedstawicieli, mówiąc po polsku, wymawia miękkie s, z oraz c, dz bardzo miękko, tj. miękkie przedniojęzykowe spółgłoski szczelinowe, zapisywane jako s’, z’, c’, dz’, wymawiane są z silną palatalizacją, np.: p̄šėd na padv̄rek los’’ į kiena ajo briedis’; pr̄še s’’adac’’ ‘proszę siadać’; zn̄dza s’’edam čy ós’’em j̄kuf ‘znalazłem siedem albo osiem jaj’; tut jez’’óro ne daléko ‘tutaj jezioro jest niedaleko’; tātus vóz’’l m̄ėko ‘ojciec woził mleko’; v̄ėlke tvoje z’’ėci ‘duże twoje dziecko’; poz’’elí z’’ėme ‘podzielił ziemię’ itp. Ze słuchu te s’, z’ oraz c’, dz, w porównaniu z syczącymi szczelinowymi polszczyzny literackiej, sąsiadującymi ze ś, ź, ć, dź, wymawiane są z silną palatalizacją (z większym stopniem zmiękczenia). 3.2.8. Po š, ž, č przedstawiciele starszego pokolenia zwykle wymawiają dźwięk pośredni między i a y, np.: t̄ėba f̄šyto p̄šebic’’ ‘trzeba wszystko przeżyć’; položb s’’a pac’’ ‘położyłem się spać’; čy zobac̄bła, jak tam ar ‘czy zobaczyłaś, jak tam’; č̄tac’’ po polsku nie ūm̄em ‘nie umiem czytać po polsku’. Ze słuchu spółgłoski najczęściej wymawiane są twardo. 3.2.9. Miękkie spółgłoski wargowe przed samogłoskami przednimi ulegają zlewaniu, zwykle wymawia się: kup̄la b̄la č̄pka ‘kupiłem białą czapkę’; c’’ema gv̄zda ‘ciemna gwiazda (znaczenie przenośne)’; z’’imna vóšna ‘zimna wiosna’; v̄anek z kv̄af ‘wianek z kwiatów’; p̄nty menz’’ ‘piąty mąż’; ž̄eram p̄ra ‘zbieram pióra’; óbat p̄šygotóła ‘przygotowałem obiad’. 3.2.10. W polskiej gwarze twarde i miękkie l odpowiadają twardemu i miękkiemu l̄ zarówno w języku białoruskim, jak i rosyjskim. Nie jest to środkowoeuropejskie l charakterystyczne dla literackiej polszczyzny. 3.2.11. Po spółgłoskach bezdźwięcznych wymowa v różni się od f, np.: zn̄dza sv̄i (svi) ser ‘znalazłem swój sierp’; gž’’ie tvo (tvu) prac̄? ‘gdzie twój (twój, męża) pracuje?’; g’’efc̄na jak kv̄ėtek ‘dziewczyna jak kwiatek’. Zwłaszcza na końcu wyrazu starsi wymawiają twardą, obłą, wargową spółgłoskę, oznaczaną tutaj φ, np.: φšyški ‘wszystko, całkowity’; ego gl̄opka mal̄uka ‘jego główka jest malutka’; s’’ad na l̄aka ‘usiądzie na ławeczce’; pr̄zej c̄stavi ‘szybciej wstawaj’; l̄adna tvoja z’’ec̄yna ‘ładna twoja dziewczyna’; zej’’em s’’a φs’’e i s̄p̄evam ‘wszyscy się zbierają i śpiewają’; tut zmuf jakis’’c’’ ‘tu jakiś smród’; z̄osta j̄emu bud̄nki ‘zostaw mu budynki’. 3.2.12. W polskiej gwarze przed spółgłoskami zębowymi i wargowymi wymawiane są miękkie przedniojęzykowe spółgłoski szczelinowe: j̄tro sr̄da ‘jutro środa’; š̄ed̄i syn ‘środkowy syn’; p̄zno p̄šyš ‘późno przyszedłeś’; teraz nēcy čas ‘obecny czas’; ona tȳko zas̄m̄ela s’’a ‘ona tylko się roześmiała’. 68 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai Krótki opis podstawowych cech fonetycznych (artykulacyjnych) lokalnej polskiej gwary z okolic Woranowa, Armieniszek, Perejgonii, Romańców i Raduń, Osowy pozwala sformułować kilka wstępnych uogólnień. Oczywiste jest, że badana lokalna polska gwara nie jest jednolita – różni się mowa przedstawicieli starszego pokolenia od mowy pokolenia średniego i młodszego. Ci ostatni pod kilkoma najważniejszymi względami „zbliżają” swoją polszczyznę do języka literackiego (por. Karaś 2007: 207–224; Rutkovska 2014: 223–226). Zauważa się, że na język osób ze średniego pokolenia, zwłaszcza mieszkających w miasteczkach, wpływa literacka polszczyzna. Język polski młodszych dzieci, które uczą się go w różnych szkołach, jest jeszcze bliższy polszczyźnie literackiej. Wszystkie omówione dane wskazują zatem, że lokalna polska gwara jest niejednolita nie z powodu jej wewnętrznego, samodzielnego rozwoju, lecz ze względu na stale rosnący wpływ literackiej polszczyzny na język miejscowej ludności: możliwość wyjazdu do Polski na naukę i do pracy, telewizja, radio oraz obrzędy religijne odprawiane po polsku w kościołach parafialnych. Należy zwrócić uwagę na kilka istotnych sprzeczności w fonetyce lokalnej polskiej gwary. W badanej polskiej gwarze dąży się do akcentowania zgodnie z polskim modelem akcentowym – stale na przedostatnią sylabę. Słyszalny jest silny akcent dynamiczny, a sąsiadujące samogłoski ulegają redukcji. Jak wiadomo, w języku polskim ze względu na stały akcent jakość sąsiadujących samogłosek zazwyczaj się nie zmienia (por. Dejna 1973: 143–144). Jednak w badanej polskiej gwarze obserwuje się „inną” wymowę samogłosek nieakcentowanych – ulegają one redukcji, wyraźnie widoczna jest przednia artykulacja samogłoski a. Przyczyn należy szukać w innych językach używanych w badanej okolicy. Jednak żadna z izoglos nie łączy tej polskiej gwary z którymkolwiek z zespołów dialektalnych na terytorium Polski (por. nowe mapy i ich opisy zamieszczone w internecie na stronie http://www.dialektologia.uw.edu.pl/ (red. Halina Karaś)). Charakterystyczne cechy lokalnej polskiej gwary nie mogły rozwinąć się samodzielnie, ponieważ byłoby to sprzeczne z głównymi tendencjami rozwojowymi wielu polskich gwar oraz ze znanymi prawami typologii. 3.3. Struktura fonologiczna samogłosek i spółgłosek w gwarach polskiej i białoruskiej Porównajmy struktury fonemów samogłoskowych i spółgłoskowych w obu opisywanych gwarach – lokalnej polskiej i lokalnej białoruskiej (por. Чекман 1973: 39–41). Zarówno w gwarze polskiej, jak i białoruskiej funkcjonuje system pięciu samogłosek. Ich realizacja foniczna w obu przypadkach jest jednakowa: Straipsniai / Articles 69 NIJOLĖ TUOMIENĖ Przedstawiciele starszego pokolenia mówiący po polsku słabo rozróżniają e i o w sylabach nieakcentowanych. W mowie przedstawicieli innych pokoleń nie są one jednak mylone. W gwarze białoruskiej nierozróżnianie e i o (a częściowo także a) w pozycji nieakcentowanej traktowane jest jako norma. Charakterystyczne jest również przeciwstawienie a (tzw. akanie). TABELA 1. System przedniej części fonemów w gwarze polskiej p – p̂ | t – t̂ | š | k v – v̂ | z – ẑ | č | x | s – ŝ | | m – m̂ | l – l̂ | | | n – n̂ | | | r | | TABELA 2. Struktura przedniej części fonemów w gwarze białoruskiej p – p̂ | t – t̂ | š | k – k̂ b – b̂ | d – d̂ | ž | g – ĝ v – v̂ | z – ẑ | č | x(x̂) f – f̂ | s – ŝ | | | l – l̂ | | m – m̂ | n – n̂ | | | r | | Przedstawione dwa systemy przedniej części różnią się od siebie jedynie warstwami peryferyjnymi: w gwarze polskiej fonemy f – f̂ są przeciwstawiane k – k̂, g – ĝ ze względu na opozycję twardości / miękkości, a k – g ze względu na opozycję bezdźwięczności / dźwięczności; w gwarze białoruskiej – x – γ. Porównując fonetyczne cechy przedniej części gwar polskiej i białoruskiej, można stwierdzić, że są one równoważne, tj. polskie [p̂], [b̂], [v̂], [m̂] = białoruskie [p̂], [b̂], [v̂], [m̂]; polskie s″, z″, c″, dz″, odpowiadające fonemom [ŝ], [ẑ], [t̂], [d̂] = białoruskie [s″], [z″], [c″], [dz″], odpowiadające fonemom [ŝ] [ẑ], [f̂], [d̂] itd. Dlatego można stwierdzić, że obie gwary – polska i białoruska – mają zasadniczo wspólną fonetykę. 70 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai 3.4. Rekonstrukcja mechanizmu zmiany języków: poziom fonetyczny W tym rozdziale formułowane są zasady stopniowego przechodzenia z jednego języka na drugi, tj. na podstawie danych z badań fonetycznych podejmuje się próbę rekonstrukcji sekwencji możliwych początkowych zmian dźwiękowych — algorytmu. 3.4.1. Przechodząc od białoruskiej gwary do polskiej, informatorzy starają się przestrzegać zasady stałego akcentu — akcentują przedostatnią sylabę. Jednak w lokalnej polszczyźnie tych mówiących miejsce akcentu w większości przypadków odpowiada pierwotnemu miejscu akcentu, a zwłaszcza w wyrazach wielosylabowych często pozostaje niestałe, „białoruskie”, np.: ražumačyla ėmų ‘wyjaśnia mu’; žbiramy jagody ‘zbieramy jagody’; postavili piec ‘postawiliśmy piec’. Fakt ten najdobitniej dowodzi, że właśnie miejscowi mieszkańcy białoruskojęzyczni przeszli na polski jako język obcy, nieojczysty, ponieważ przy przechodzeniu od niestałego akcentowania do stałego praktycznie nie sposób uniknąć błędu. 3.4.2. Zasady zmian dźwiękowych, zgodnie z którymi w polskiej gwarze y zastępuje się przez g, a w białoruskiej zamiast wymawianego g — przez y, są stosowane konsekwentnie; wyjątków jest niewiele. 3.4.3. Mówiąc po polsku, informatorzy wyraźnie starają się przestrzegać zasady cofania artykulacji samogłoski a, jednak dźwięki e i o nie są rozróżniane, często wymawiane jest pośrednie ǝ. Oczywiste jest, że wynika to z mniejszej biegłości w polskiej gwarze. Natomiast przy przechodzeniu do gwary białoruskiej, w której zasada cofania artykulacji samogłoski a jest stosowana jako norma, zdarzają się hiperpoprawności, np.: dołėko ‘daleko’; pojaz’em ‘pojedziemy’; zaxarovał ‘złapał’. 3.4.4. W polskiej gwarze w formach czasowników czasu przeszłego u zastępuje się przez ł, a u przed spółgłoskami i na końcu wyrazu — przez f. Mówiący stosują tę zasadę konsekwentnie, niemal bez wyjątków. Przejście na język białoruski nie sprawia informatorom trudności — ł w formach czasowników czasu przeszłego zastępują przez u, a f przed spółgłoskami i na końcu wyrazu — przez u. Zauważono, że przedstawicielom starszego pokolenia trudno jest zastępować u przez f, dlatego odbywa się to dwuetapowo: u – φ – f. Zjawisko to można wyjaśnić tym, że najprawdopodobniej w rodzimej gwarze najstarszych informatorów nie występował dźwięk f. 3.4.5. W polskiej gwarze w niektórych wyrazach o zastępuje się przez i, a w białoruskiej w niektórych wyrazach i — przez o. Formułując tę zasadę, ma się na myśli następujące przypadki: białor. box — pol. buk ‘Bóg’; białor. dvor — pol. dur (podwóręk) ‘podwórze, dwór’ itp. Ta zmiana nie jest stosowana konsekwentnie, obserwuje się wahania, zwłaszcza przy przechodzeniu z białoruskiego na polski. Niektóre wyrazy ulegają wyrównaniu (upodobnieniu) na zasadzie analogii, np., glūfka > glōfka, ponieważ występuje glōva ‘głowa’. Z drugiej strony u utrwala się tam, gdzie jest umotywowane morfologicznie, np. dopełniacz liczby mnogiej baranuf ‘baranów’. Również w tym przypadku widać, że odzwierciedla się tu rezultat wymowy nietypowy (obcy) dla użytkowników polskiej gwary. Straipsniai / Articles 71 NIJOLĖ TUOMIENĖ 3.4.6. Przy przechodzeniu z białoruskiego na polski ǩi zastępuje się przez x₍bl₎, a mówiąc po białorusku, x₍bl₎ — przez ǩi. W tym przypadku odnotowano także „błędy” przy przechodzeniu z białoruskiego na polski, por. wymowę przez starszych informatorów wyrazów ẋiba ‘chyba’; ẋtry ‘sprytny’; mūxi ‘muchy’ po polsku. Taka wymowa wskazuje, że starsi napotykają trudności z artykulacją nowych i nietypowych dla nich dźwięków. Ponieważ w lokalnej polskiej gwarze nie występuje opozycja x – x̃, a ẋi wymawia się zamiast x₍bl₎, nie pojawiają się żadne niejasności ani wątpliwości co do znaczenia wyrazów. 3.4.7. W niektórych polskich wyrazach r zastępuje się przez š, ž. Po przejściu na białoruski w niektórych wyrazach š, ž zastępuje się przez r. W tym przypadku chodzi o białoruskie tr̄ba ‘trzeba’; trbl ‘trzy’ oraz polskie tš̄ba, tšbl. Zasada jest stosowana dość konsekwentnie. Natomiast słowo tš̄ba ‘trzeba’, niekiedy słyszane w białoruskiej gwarze, jest najprawdopodobniej wynikiem interferencji leksykalnej. 3.5. Wyniki rozwoju litewskiej gwary w lokalnych gwarach słowiańskich Badana grupa przedstawicieli litewskiej gwary z okolic Woronowa jest najmniejsza – w XXI w. zarejestrowano zaledwie kilka osób ze starszego pokolenia, dobrze mówiących gwarą należącą do południowej odmiany aukštockiej. Celem niniejszego badania nie jest scharakteryzowanie wszystkich cech tej gwary dzukijskiej, ponieważ zostały one już szczegółowo opisane (zob.: Tuomienė 2008: 45–47; 2010: 22–24). Jak wspomniano, chodzi tu o pokazanie wyraźnego wpływu języka litewskiego na inne używane w regionie gwary – białoruską i polską. 3.5.1. Charakterystyczną dla litewskiej gwary okolic Woronowa, podobnie jak dla całej południowej odmiany aukštockiej, cechą konsonantyzmu jest dzukowanie. Wyróżnia się dwie jego cechy (szerzej zob.: Zinkevičius 1966: 139, 145–146; LKA II 93–97; LTCh 2004: 79–80 i in.). Jak wiadomo, wszyscy Dzukowie ze względu na drugą cechę wymawiają spółgłoski t, d przed i, y, į, ie jako c, dz, č (< *ti) – č, a połączenia tv, dv jako cv, dzv, np.: ǡž̇i̇mas ‘tkanie’; butel̇ai̇či ‘butelaitį’; bū̇č ‘być’; ž̇ėni̇ ‘dežni’; ž̇vi̇ ‘dvi’; ǵai̇ž̇s, gȧi̇žo ‘kogut, koguta’; k̇ȧċnas ‘kot’; k̇viėči ‘pszenica’; mȧč̇. (i mȧč̇) ‘widziałem’; šȧu̇ċ ‘strzelać’ (szerzej zob.: Tuomienė 2008: 46; 2010: 22–23). Wszyscy miejscowi Litwini z badanych okolic bez wątpienia zawsze dobrze porozumiewali się w języku prostym (lub doskonale go rozumieli) oraz w miejscowej gwarze polskiej. W ich gwarach słowiańskich bez trudu słychać zatem te same, wspomniane wyżej š, ž, č, ǯ, które zachowują się niemal we wszystkich przypadkach, tj. gdy ci sami informatorzy mówią po polsku, białorusku i litewsku, np.: 72 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos įlyginimas vykstant kodų kaitai TABELA 3. Wymowa miękkich sybilantów s, z, c, dz w gwarach polskich, białoruskich i litewskich Liczebniki po polsku Liczebniki po białorusku, prosto Liczebniki po litewsku pénć ‘pięć’ śeś ‘sześć’ śedem ‘siedem’ óśem ‘osiem’ ževenć ‘dziewięć’ žeśeńć ‘dziesięć’ dwanaśće ‘dwanaście’ sedynaśće ‘siedemnaście’ dwużeśće ‘dwadzieścia’ penćżeśenć ‘pięćdziesiąt’ pać ‘penki’ śeść ‘šeši’ śem ‘septyni’ uśim ‘aštuoni’ ževać ‘devyni’ żeśać ‘dešimt’ dvanad(c)ać ‘dvylika’ śedmnad(c)ać ‘septyniolika’ dvacać ‘dvidešimt’ piźać ‘penkiasdešimt’ pękći ‘pięć (lat)’ šaši ‘sześć’ šępćini ‘siedem’ aštunći ‘osiem’ ževini ‘dziewięć’ žęžęmć ‘dziesięć’ žilika ‘dwanaście’ šępćinoli-ka ‘siedemnaście’ žužęšmć ‘dwadzieścia’ pękęžžęšmć ‘pięćdziesiąt’ Należy zwrócić uwagę na to, że gwary polskie i białoruskie, jak już wcześniej wspomniano, różnią się właśnie wymową s”, z”, c”, dz” oraz ś, ź, ć, ӡ. Cecha ta jest dość stabilna. Ponieważ język polski jest adstratem także w stosunku do języka litewskiego, omawiając ogólnie gwary polskie całego Wileńszczyzny, należy również zwrócić uwagę na cechy miękkich sybilantów s, z oraz c, dz. Jest całkiem prawdopodobne, że w gwarach polskich, które bezpośrednio „wyłoniły się” na podłożu substratu języka litewskiego, spotkamy miękkie ś, ź, ć, ӡ. Natomiast polszczyzna zakorzeniona na podłożu substratu języka białoruskiego zachowa silnie palatalizowane s”, z”, c”, dz”. 3.5.2. Inną rzucającą się w oczy cechą litewskiej gwary jest brak fonemu [x]. W białoruszczyźnie odnotowano przypadki, w których x mylono z k, np.: máčaka (powinno być máčaxa) kaléra (xaléra) ‘cholera (choroba); xíba (xiba) ‘zapewne, czyżby’; xitri (xitri) ‘sprytny’; xmári (xmári) ‘chmury’; xrén (xren) ‘chrzan’; xvaróba (xvaróba) ‘choroba’; xója (xója) ‘sosna’; paxmúrna (paxmúrna) ‘pochmurno’; pañóki (pañóxi) ‘skarpetki’; žánik (žánix) ‘zięć’. Prawdopodobnie intensywne mylenie x i k w gwarze polskiej jest jednym z przejawów substratu litewskiego. 7 Adstrat – (łac. ad – przy, obok + statum – podłoże; tutaj – podstawa, niem. Adstrat, ang., fr. adstrat, hiszp. adstrato) językozn.: 1. język przybyszów lub sąsiadów, który wpływa na język bądź dialekty ludności miejscowej, np. wpływ języka białoruskiego na gwary wschodniej Litwy, niemieckiego – na język łotewski; 2. współistnienie kilku języków używanych przez długi czas na tym samym terytorium (zjawisko dwujęzyczności). Straipsniai / Articles 73 NIOLĖ TUOMIENĖ 4. WNIOSKI 1. Na badanych obszarach rejonu waranawskiego na Białorusi dominują i aktywnie ze sobą konkurują dwa warianty języków słowiańskich – białoruski i polski. Wpływ biernie używanego języka litewskiego można łatwo rozpoznać w bazie artykulacyjnej obu tych języków słowiańskich. Zastosowanie metodologii V. Čekmona ujawnia, że przyczyny upodabniania się zjawisk fonetycznych w funkcjonujących w okolicy wariantach językowych mają przede wszystkim charakter socjolingwistyczny. 2. Dane fonetyczne wskazują, że miejscowa polska gwara jest niejednorodna. Nie wynika to z jej wewnętrznego, autonomicznego rozwoju, lecz z nieustannie rosnącego wpływu literackiego (standardowego) języka polskiego na mowę miejscowej ludności. Mowa przedstawicieli starszego pokolenia wyraźnie różni się od mowy pokolenia średniego i młodszego. Ci ostatni pod kilkoma najważniejszymi względami „dostosowują” swój polski do języka literackiego. Redukowane są nieakcentowane samogłoski znajdujące się obok samogłosek akcentowanych, choć w języku polskim, ze względu na stały akcent, jakość sąsiednich samogłosek zazwyczaj się nie zmienia. 3. Cechy białoruskiej gwary postu nie są zjawiskami fonetycznymi, które niedawno ukształtowały się w tej czy innej miejscowości. Pod względem charakterystycznych cech fonetycznych białoruska gwara okolic Woronowa przynależy do rozległego obszaru dialektów białoruskich. Gwara jest zasadniczo jednolita: mowa przedstawicieli pokolenia starszego, średniego i młodszego niemal niczym się od siebie nie różni. 4. Cechy fonetyczne białoruskiej gwary, z wyjątkiem zjawisk związanych z dźwięczną szczelinową (frikatywną) γ, zmiękczeniem α oraz u, występują także w miejscowej polskiej gwarze. Jednak żadna izoglosa nie łączy tej polskiej gwary z żadnym obszarem dialektalnym na terytorium Polski. Charakterystyczne cechy miejscowej polskiej gwary nie mogły rozwinąć się niezależnie, gdyż byłoby to sprzeczne z podstawowymi tendencjami rozwojowymi większości polskich gwar oraz ze znanymi prawami typologii. 5. Systemy spółgłoskowe gwar białoruskiej i polskiej różnią się między sobą jedynie warstwami peryferyjnymi: w gwarze polskiej występują fonemy f – ḟ ze względu na opozycję twardości/miękkości k – k̇, g – ġ; ze względu na opozycję bezdźwięczności/dźwięczności – k – g, natomiast w białoruskiej – x – γ. Biorąc pod uwagę podstawowy zasób fonemów i charakterystykę fonetyczną głosek, które odpowiadają tym fonemom, oraz porównując fonetyczne cechy spółgłosek w gwarach polskiej i białoruskiej, można stwierdzić, że są one zrównane – gwary polska i białoruska mają zasadniczo wspólną fonetykę. 6. Rekonstrukcja przejścia z jednego języka na drugi wykazała: a) przechodząc od gwary białoruskiej do polskiej, informatorzy nie zawsze przestrzegają zasady stałego akcentu: w ich miejscowym języku polskim miejsce akcentu w wielu przypadkach pozostaje niestałe, „białoruskie”. Fakt ten wskazuje, że to właśnie miejscowi mieszkańcy białoruscy przejęli język polski jako obcy, niemacierzysty; 74 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos įlyginimas vykstant kodų kaitai b) mówiąc po polsku, z powodu słabszych umiejętności artykulacyjnych w języku polskim informatorzy rezygnują z reguły przejścia samogłoski ə: dźwięki e i o nadal nie są rozróżniane, często wymawiane jest pośrednie ə. Przy przechodzeniu na białoruski dialekt, w którym reguła ta jest stosowana jako norma, zdarzają się hipernormalizmy; c) mówiący w polskim dialekcie w formach czasowników czasu przeszłego konsekwentnie zmieniają ų na l, a ų przed spółgłoskami i na końcu wyrazu – na f. Informatorzy bez trudności przechodzą na język białoruski – l w formach czasowników czasu przeszłego zmienia się na ų, a f przed spółgłoskami i na końcu wyrazu – na ų. Przedstawicielom starszego pokolenia trudno jest zmieniać ų na f, dlatego odbywa się to w dwóch etapach: ų – φ – f. Dzieje się tak dlatego, że w rodzimym dialekcie najstarszych informatorów nie występował dźwięk f; d) w niektórych wyrazach polskiego dialektu o zmienia się na i, a w niektórych wyrazach białoruskiego dialektu i – na o. Zmiana ta przebiega konsekwentnie, zwłaszcza przy przechodzeniu z białoruskiego na polski. Niektóre wyrazy ulegają wyrównaniu na zasadzie analogii. Dźwięk u utrwala się tam, gdzie jest umotywowany morfologicznie. Również w tym przypadku widoczny jest rezultat wymowy nietypowy dla użytkowników polskiego dialektu; e) przy przechodzeniu z białoruskiego na polski ǻ zmienia się na xł, a w przypadku białoruskiego xł – na xi. Również w tym przypadku zaobserwowano wahania i „błędy” przy przechodzeniu z białoruskiego na polski. Wskazuje to, że starsi użytkownicy stykają się z nowym i nietypowym dla nich dźwiękiem. 7. Miejscowi Litwini z badanych okolic dobrze znali postu oraz miejscowy polski dialekt. W używanych przez nich dialektach słowiańskich słyszalne są te same bardzo miękkie ś, ź, ć, ʒ́, które „zachowują” się niemal we wszystkich przypadkach, tj. gdy ci sami informatorzy mówią po polsku, białorusku i litewsku. 8. Charakterystyczną cechą litewskiego dialektu jest brak fonemu [x]. W białoruskich i polskich dialektach odnotowano przypadki, w których x jest mylone z k. Można przypuszczać, że intensywne mylenie x i k w polskim dialekcie jest jednym z przejawów substratu litewskiego. L I T E R A T U R A Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodika. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 29–41. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje (XIV žemėlapis ir komentarai). – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 257–622. Czekman Walery 1973: Akane. Istota zjawiska i jego pochodzenie. – Slavia Orientalis XIX(3), 283–305. Straipsniai / Articles 75 NIJOLĖ TUOMIENĖ Čekmonas Valerijus 1981: Apie fonetinių pakitimų dinaminių modelių struktūrą. – Kalbotyra XXXII(2), 54–62 [пер. на лит. язык работы № 52]. Čekmonas Valerijus [Чекмонас В.] 1988: Функционирование языков и билингвизм (На материале романсских говоров). – Lietuvių kalbotyros klausimai 27, 37–54. Čekmonas Valerijus, Grumadienė Laima 1993: Kalbų paplitimas Rytų Lietuvoje. – Lietuvos rytai. Vilnius: Valstybinis leidybos centras, 132–137. Čekmonas Valerijus, Grumadienė Laima 1997: Lietuvių kalbos tarmių ir jų sąveikos tyrimo programa. Sociolingvistika. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Čekmonas Valerijus, Gudaitė Jūratė, Šmitienė Giedrė 1998: Vilniaus krašto dainos baltarusių ir lenkų kalbomis. – Tautosakos darbai VII (XV), 200–213. Dejna Karol 1973: Dialekty polskie, red. Anna Komska. Wrocław: Drukarnia Naukowa. Gaučas Petras 2004: Etnolingvistinė Rytų Lietuvos gyventojų raida: XVII a. antroji pusė – 1939 m. Vilnius: UAB „Inforas“. Grumadienė Laima 1996: Sociolingvistinis dabartinės šnekamosios lietuvių kalbos tyrimo aspektas. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 190–197. Grumadienė Laima 2001: Ar kalbos likimą lemia kalbų sąveika? – Paribio kalbų ir tarmių problemos (ats. red. J. Švambarytė). Tarptautinės mokslinės konferencijos, skirtos Europos kalbų metams, pranešimai. Šiauliai, Šiaulių universitetas, Dialektologijos centras, 38–44. Grumadienė Laima, Tuomienė Nijolė 2004: Lietuvių valoda kā reģionāla valoda Baltkrievijā. – Language Poly and Sociolinguistics. „Regional Languages in the New Europe“, red. T. Wicheriewicz. Proceedings of the International Scientific Conference, 1. Rēzekne / Latvia, 20–23 May 2004, t. 1, 124–133. Grumadienė Laima 2005: Kodėl kaita lietuvių tarmėse. – Valoda-2006. Valoda dažadu kultūru kontekstā. Zinātnisko rakstu krājums XVI. Daugavpils: Saule, 42–48. LKA I – Atlas języka litewskiego 1. Leksyka, red. odp. Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas, 1977. LKA II – Atlas języka litewskiego 2. Fonetyka, red. odp. Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas, 1982. LKTeh – Bacevičienė Rima, Ivanauskienė Audra, Leskauskaitė Asta, Trumpa Edmundas. Chrestomatia dialektów języka litewskiego, red. odp. Laima Grumadienė. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004. 76 Acta Linguistica Lithuanica LXX Fonetikos išlyginimas vykstant kodų kaitai Karas Halina 2007: Sytuacja języka polskiego na Litwe dziś. – Językpolski jako narzę-dzie komunikacji we współczesnym świecie, red. Jan Mazur, Małgorzata Rzeszuto-Iwan. Lublin: Wydawn. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 207–224. Plyvaka Lilija 2014: Baltarusių kalbos dialektai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 228–237. Rutkovska Kristina 2014: Ленų kalbos paplitimas ir vartojimo ypatumai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, 216–227. Tuomienė Nijolė 2006: Ramškinių šnekos kodų kaita. – Kalbos kultūra 79, 161–172. Tuomienė Nijolė 2008: Ramšonių šnekos tekstai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Tuomienė Nijolė 2010: Ramšonių šnekos duomenys: sociolingvistinis tyrimas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbanavičienė Jolita 2011: Adutiškio – Kamojų arealas – kalbinė tapatybė lietuvių ir baltarusių paribyje. – Kalbotyra 63(3), 95–114. Urnežė Rita 198: Zmiana kodów w mowie mieszkańców Joniškis. – Kalbotyra 47(1), 131–140. www.dialektologia.uw.edu.pl/ (red. Halina Karaś) Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis. Гымадене Лайма 1990: Методические замечания об исследовании балто-славянского пограничья. – Беларуска-руска-польскае супастаўляльнае мовазнаўства (ред. Л. М. Бардацкий). Матэрыялы Першай усесаюзнай навуковай канферэнцыі (17–19 ліпеня 1990 г.). Віцебск, 126–130. ЛіГБГ – Лінгвістычная геаграфія і групы беларускіх гаворак, ред. Р. Аванесаў, Ю. Макевіч. Мінск: Навука і тэхніка, 1969. Коницкая Елена 1994: Некоторые особенности интерференции в условиях белорусско-польского двуязычия: говор Малининской апилинко. – Kalbotyra 4(2): Lituano-Slavica. Язык и Культура. Контакты, 76–84. Коницкая Елена 2018: От Медининкай до Вандзогали: экспедиции в польскоязычные ареалы Литвы в 1990-1997 гг. – Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika, sud. Laima Kalėdienė. Савич Микола 1990: О языковой ситуации в одном из ареалов юго-восточной части Вильнюсского района. – Kalbotyra 41(2), 41–47. Straipsniai / Articles 77 NIOLĖ TUOMIENĖ Савич Микола 1992: Так мы жили (Medininkų apylinkės baltarusių tarmių tekstai). – Kalbotyra 43(2), 45–67. Судник Тамара (ред.) 1980: Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980, 206–226. Чекман Валерий 1970: История происхождения на ўвершаці-мякаці ў беларускай мове. Минск. Чекман Валерий 1973: Фонетические особенности говоров села Колесники Эйшишского района Литовской ССР. – Польские говоры в СССР, ч. I: Исследования и материалы 1967–1969 гг. Минск, 29–43. Чекман Валерий 1973: Деревня Озерки – язык и люди. К проблеме литовско-белорусско-польской языковой интерференции. – Польские говоры в СССР, ч. II: Исследования и материалы 1969–1971 гг. Минск, 40–72. Чекман Валерий 1980: К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелесе. – Балто-славянские этноязыковые контакты, ред. Т. М. Судник. Москва, 206–226. Чекман Валерий 1982: Типологические основания реконструкции. Автореферат диссертации доктора филологических наук. Москва. Чекмонас Валерос 1989: Аканье (яканье) и редукция безударных гласных неверхнего подъема. – Kalbotyra 40(2), 84–92. Wyrównanie fonetyczne w kontekście zmiany kodu STRESZCZENIE Artykuł omawia zjawiska fonetyczne odmian językowych funkcjonujących na obszarach pogranicza oraz ich wzajemne oddziaływanie. Na terenach rejonu woronowskiego na Białorusi dominują i aktywnie ze sobą konkurują dwie odmiany języków słowiańskich – białoruski i polski. Wpływ biernie używanego języka litewskiego można łatwo rozpoznać w bazie artykulacyjnej obu języków słowiańskich. W badaniu analizowane są sytuacje naturalnej komunikacji w kontekście zmiany kodu: gdy użytkownicy biegle posługują się kilkoma językami jednocześnie i aktywnie przełączają się między nimi w rozmowach. Zastosowanie metodologii zaproponowanej przez Valerijusa Čekmonasa wykazało, że przyczyny zbieżności zjawisk fonetycznych odmian językowych funkcjonujących na tym obszarze mają przede wszystkim charakter socjolingwistyczny. 78 Acta Linguistica Lithuanica LXX Wyrównanie fonetyczne w toku zmiany kodu Cechy lokalnej gwary białoruskiej prostu nie są zjawiskami fonetycznymi, które powstały niedawno w jednym czy drugim miejscu. Pod względem charakterystycznych cech fonetycznych lokalna gwara białoruska rejonu woronowskiego jest zbliżona do zdecydowanej większości gwar białoruskich. Gwara ta jest zasadniczo niezróżnicowana: język starszego, średniego i młodszego pokolenia jest w gruncie rzeczy taki sam. Cechy fonetyczne lokalnej gwary białoruskiej, z wyjątkiem spółgłoski szczelinowej γ, zjawisk przedniego przesunięcia ɑ oraz u, występują także w lokalnej gwarze polskiej. Systemy spółgłoskowe tych gwar różnią się jedynie w warstwach peryferyjnych: w lokalnej gwarze polskiej głoski f – f̆ przeciwstawiają się k – k̆, g – ğ ze względu na opozycję twardości i miękkości; natomiast w lokalnej gwarze białoruskiej przeciwstawiają się k – g i x – γ ze względu na opozycję dźwięczności i bezdźwięczności. Podstawowy zasób fonemów i fonemiczne cechy głosek odpowiadają tym fonemom, a porównanie polskich i białoruskich cech fonetycznych prowadzi do wniosku, że są one równoważne: fonetyka lokalnych gwar polskiej i białoruskiej jest zasadniczo taka sama. Rekonstrukcja przełączania się z jednego języka na drugi wykazała, że miejscowi mieszkańcy białoruskojęzyczni przyswoili język polski jako obcy, a nie ojczysty. Badanie wykazało, że fonetyka lokalnej gwary polskiej zmienia się nie wskutek jej wewnętrznego, niezależnego rozwoju, lecz pod wpływem polskiego języka literackiego. Widoczna jest różnica między językiem starszego, średniego i młodszego pokolenia. Pod względem kilku głównych cech przedstawiciele młodszego pokolenia zbliżają swoją polszczyznę do języka literackiego. Samogłoski nieakcentowane sąsiadujące z akcentowanymi ulegają redukcji, jednak ze względu na stały akcent w języku polskim jakość sąsiednich samogłosek zwykle się nie zmienia. Nie ma jednak ani jednej izoglosy łączącej tę lokalną gwarę polską z jakimkolwiek zespołem gwar polskich na terytorium Polski. Charakterystyczne cechy lokalnej gwary polskiej nie mogły rozwinąć się samoistnie, ponieważ byłoby to sprzeczne z głównymi tendencjami rozwojowymi większości gwar polskich oraz ze znanymi prawami typologii. Miejscowi Litwini z omawianych terenów biegle posługiwali się prostu oraz lokalną gwarą polską. W używanych przez nich lokalnych gwarach słowiańskich słychać te same miękkie ś, ź, ć, dź, które „zachowują się” niemal we wszystkich przypadkach, czyli gdy ci sami informatorzy mówią po polsku, białorusku i litewsku. Cechą charakterystyczną lokalnej gwary litewskiej jest brak fonemu [x]. Odnotowano przypadki w lokalnych gwarach białoruskiej i polskiej, w których x jest mylone z k. Prawdopodobnie intensywne mylenie x i k w lokalnej gwarze polskiej jest jedną z cech substratu litewskiego. Wpłynęło 25 lutego 2019 r. N I J O L Ė T U O M I E N Ė Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa nijole.tუმ[email protected] Straipsniai / Articles 79