Asta Leskauskaitė (sudarytoja). „Leipalingio apylinkių tekstai“

VILIA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: https://doi.org/10.35321/al81-14 Asta Leskauskaitė (redaktorka) TEKSTY Z OKOLIC LEIPALINGIS Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2018, 230 p. + 1 garso diskas (CD) ISBN 978-609-411-223-2 W 2018 r. Instytut Języka Litewskiego wydał kolejną książkę Asty Leskauskaitė, starszej pracowniczki naukowej Centrum Geolingwistyki – Leipalingio apylinkių tekstus – wraz z płytą kompaktową z nagraniami dźwiękowymi. Publikacja ta jest czwartym źródłem tekstów gwarowych przygotowanym przez doświadczoną dialektolożkę. A. Leskauskaitė wydała najpierw źródło dotyczące rodzinnej gwary – Kučiūnų krašto šnektos tekstus (2006; 428 s.). Trzy lata później ukazała się publikacja poświęcona południowym gwarom południowoauksztockim, wyróżniająca się dojrzałością naukową – Marcinkonių šnektos tekstai (2009; 384 s.). Po kilku latach jej uwagę ponownie przyciągnął południowo-zachodni obszar gwar południowoauksztockich – wydano Seirijų šnektos tekstai (2016; 296 s.) oraz omawiane tutaj Leipalingio apylinkių tekstai (2018; 230 s.). Przygotowanie i wydanie książki oraz płyty kompaktowej wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego ze środków koordynowanych programów badań nad funkcjonowaniem i zmianami litewskiego języka standardowego, dialektów i innych odmian języka oraz programów dotyczących używania, standaryzacji i upowszechniania języka państwowego. Publikację zrecenzowali kompetentni dialektolodzy, redaktorzy tekstów gwarowych: prof. dr Vytautas Kardelis i doc. dr Rūta Kazlauskaitė. Leipalingio apylinkių tekstai to pierwsza publikacja z serii Tarmių tekstynas poświęcona południowym auksztotom, reprezentująca 435. punkt Atlasu Języków Europy (Atlas linguarum Europae) oraz 686. punkt Atlasu Języka Litewskiego. Struktura tej książki Recenzijos / Reviews 269 VILIJA RAGAIŠIENĖ zasadniczo nie różni się od struktury żadnej innej opublikowanej dotąd pozycji z tej serii1. Jak zwykle, książka składa się z przedmowy (s. 7–8), wstępu (s. 9–60) i tekstów gwarowych (s. 61–194). Na końcu książki zamieszczono jeszcze wykaz skrótów nazw miejscowych (s. 195). Po nim opublikowano zestawienie źródeł (s. 196), dość obszerną bibliografię (s. 196–204) oraz pokaźne streszczenie w języku angielskim (s. 205–230). Do książki dołączono płytę kompaktową zaprogramowaną przez Evaldasa Ožeraitisa, zawierającą dobrej jakości nagrania dźwiękowe opublikowanych w książce opowieści. W przedmowie krótko omówiono przeprowadzone badania gwary leipalingiskiej oraz dostępne źródła pisane. Tych ostatnich jest zaledwie kilka — parę niewielkich rękopiśmiennych opisów cech gwary wraz z transkrybowanymi tekstami, nietranskrybowane opowieści opublikowane w wydawnictwach służbowych itp. Jak wynika z przeglądu, gwara leipalingiska cieszyła się dotąd stosunkowo niewielkim zainteresowaniem badaczy (można powiedzieć, że interesowali się nią głównie młodzi naukowcy i studenci lituanistyki). Autorka słusznie stwierdza więc, że przygotowany „zbiór tekstów szeroko prezentuje gwarę leipalingiską” (s. 8), wskazując, iż istnieją nie tylko źródła pisane, lecz także dźwiękowe, przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Chciałoby się uzyskać nieco bardziej szczegółowe informacje o tych źródłach — ile nagrań dźwiękowych jest łącznie, kiedy je zarejestrowano, czy pochodzą od poszczególnych badaczy gwary, czy zostały zebrane podczas zorganizowanej ekspedycji dialektologicznej itp. Wstęp, który można uznać za mniejsze studium, składa się z kilku większych i mniejszych rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedstawiono przegląd historii Leipalingis i jego okolic (s. 9–14), dość szczegółowo omawiając na podstawie źródeł historycznych dzieje Leipalingis i sąsiednich miejscowości od najdawniejszych czasów do dziś. W niewielkim podrozdziale Mieszkańcy pod koniec XIX i na początku XXI wieku przedstawiono istotne dla badań dane statystyczne dotyczące mieszkańców Leipalingis i okolicznych wsi oraz ich składu etnicznego. Szczególnie cenne z naukowego punktu widzenia są rozdziały poświęcone cechom językowym gwary leipalingiskiej — Obszar gwary i cechy dystynktywne (s. 16–20), System dźwiękowy (s. 20–25), Akcent i intonacje (s. 25–28), Morfologia i słowotwórstwo (s. 28–39), Składnia (s. 39–40), Słownictwo (s. 40–44) oraz Cechy zmian w gwarze (s. 44–46). W rozdziale Obszar gwary i cechy dystynktywne, omawiając charakterystyczne cechy gwary leipalingiskiej, odwołano się do najważniejszej literatury naukowej, a twierdzenia poparto materiałem dźwiękowym i pisanym. W zbiorach tekstów gwarowych równie ważne jest wskazanie granic badanego obszaru. Z zamieszczonej mapy Leipalingis i jego okolice nie wynika, które miejscowości zamieszkane należy zaliczyć do gwary leipalingiskiej. W rozdziale System dźwiękowy dość szczegółowo omówiono system fonemów samogłoskowych gwary, występowanie głosek dźwięcznych oraz użycie spółgłosek twardych i miękkich. Nie mogę zgodzić się 1 W publikacjach tej serii nie zamieszcza się osobnego słowniczka objaśniającego. Informacje o zapożyczeniach, rzadko używanych wyrazach i ich znaczeniach podaje się w przypisach. 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Teksty z okolic Leipalingis jedynie z twierdzeniem autorki, że mieszkańcy Leipalingis akcentują samogłoski [a], [e] w wołaczu rzeczowników, gdy akcent jest cofnięty, np. mergėlė ~ mergelė (s. 21). W tej gwarze, podobnie jak na całym obszarze południowoauksztockim, zdrobnienia z sufiksami -ėlis, -ėlė mają dwojakie akcentowanie — z akcentem opadającym lub oznaczonym znakiem akcentu oksytonicznego, np.: dukrėlė / dukrelė, su.nėlis / su.nėlis (por. Leskaitė 2006: 30; 2009: 47; 2016: 47)². Z tekstów zamieszczonych w książce wynika, że użytkownicy badanej gwary, zwłaszcza informatorzy starszego pokolenia, najczęściej wymawiają akcentowane samogłoski [a], [e] jako krótkie, np.: su.nėlis, su.nėlė, su.nėlį, dukrėlė, dukrelai, dukrelės, vaikėlei, br.lali i in. (s. 79, 84–86, 99). Oczywiste jest, że w tym przypadku należy mówić nie o użyciu pojedynczych form i cofnięciu akcentu, lecz o istnieniu odwracalnych, być może odziedziczonych z dawnych czasów paradygmatów akcentowych. W rozdziale Akcent i intonacje omówiono system akcentowy gwary, który, jak stwierdza A. Leskaitė, „prawie nie różni się od innych gwar zachodnich południowoauksztockich” (s. 25). W rozdziale tym najwięcej uwagi poświęcono omówieniu dwóch zjawisk akcentologicznych: 1) wariantywności rzeczowników i ich form oraz tendencji do oksytonii, 2) przypadków akcentu głównego i pobocznego w wyrazach wielosylabowych. Spośród pozostałych wyróżniono i szerzej omówiono twierdzenie, że przymiotniki rodzaju żeńskiego z sufiksem -oka w badanej gwarze akcentowane są zgodnie z pierwszą i trzecią paradygmatą akcentową, np.: tuštoka / tuštokà, aukštoka / aukštokà (s. 27)³. Jedynie w gwarach Puńska i Sejn formacje te akcentuje się częściej niż gdzie indziej na dwa sposoby, np.: gerókas, -à (3) / gerokas, -a (1), smarkókas, -à (3) / smarkokas, -a (1) i in. (Ragaišienė 2015: 290; 2016: 167). W innych gwarach południowoauksztockich omawiane przymiotniki mają tendencję do akcentowania według jednej paradygmaty akcentowej: na południowym obszarze bardziej rozpowszechnione są formy z akcentem na pierwszej sylabie, w południowo-zachodniej części obszaru — przypadki akcentu ruchomego (Leskaitė 2006: 54; 2009: 57; Ragaišienė 2015: 291). Przykłady gwary leipalingiskiej podane przez A. Leskaitė potwierdzają dwie kwestie. Po pierwsze, przymiotniki z sufiksem -okas, -a w gwarach południowoauksztockich wykazują różne tendencje akcentowe (por. Ragaišienė 2015: 290–291). Po drugie, gwarę leipalingiską słusznie zaliczono do obszaru uznawanego za centrum największej wariantywności akcentowej (Ragaišienė 2010: 139; zob. rys. 7, wkładka między s. 140–141). Prawdopodobnie najbardziej szczegółowy rozdział wstępu, Morfologia i słowotwórstwo, podzielono na jeszcze mniejsze podrozdziały według części mowy. Najwięcej uwagi poświęcono omówieniu rzeczownika i czasownika, o innych częściach mowy — zaimkach, 2 Przypadków takiego akcentowania jest wiele w dwutomowym Słowniku gwar południowych południowoauksztockich (Leskaitė, Ragaišienė 2016, 2019). 3 Nie wiadomo, według której paradygmaty akcentowej — pierwszej i/lub trzeciej — akcentowane są w gwarze męskie formy wyrazów pochodnych utworzonych za pomocą tych sufiksów. Redaktorom tekstów zapewne nie udało się ustalić tendencji akcentowych tych form z powodu braku materiału. Recenzijos / Reviews 271 VILIJA RAGAIŠIENĖ Przyimków i spójników — danych podano mniej. Taka decyzja autorki wynikała zapewne z tego, że „system gramatyczny gwary leipalingiskiej pod wieloma względami jest podobny do systemów sąsiednich gwar południowoaukštaitskich” (s. 28). Nie wiadomo, dlaczego w ogóle nie podano danych dotyczących przymiotników⁴. Skoro jednym zdaniem stwierdzono, że „odmiana przymiotników w gwarze leipalingiskiej niczym nie różni się od systemu południowoaukštaitskiego, dlatego nie omawia się jej tutaj” (s. 35), należałoby przynajmniej wskazać najważniejszą literaturę lingwistyczną. O systemie odmiany przymiotników w gwarach południowoaukštaitskich, jego funkcjonowaniu i różnych aspektach użycia pisała nie tylko sama A. Leskauskaitė, lecz także inni językoznawcy (zob.: Zinkevičius 1966: 268, 272–273; Grumadienė 1994: 97–106; Mikulėnienė 1996: 150–151; Markevičienė 1999: 33; Lazauskaitė-Ragaišienė 2008: 94–104; Leskauskaitė 2006: 53; 2008: 31–43; 2009: 55–57; 2016: 69; Ragaišienė 2015: 274–308; 2016: 120–199 i in.). Należy zwrócić uwagę na tytuł tego rozdziału — Morfologia i słowotwórstwo. Oczywiste jest, że powinien on omawiać nie tylko właściwości i wyrazistsze cechy morfologiczne, lecz także osobliwości słowotwórcze. Nie przedstawiono tu jednak danych o tendencjach słowotwórczych ani przypadkach szczególnych (na przykład szczegółowo opisano kategorie liczby i rodzaju rzeczowników, należycie omówiono system deklinacyjny, ale o słowotwórstwie nie wspomniano). Cenna jest uwaga autorki, że w gwarze leipalingiskiej forma visada jest rzadko używana. W tekstach znaleziono tylko kilka męskich form biernika z końcówką -a, np.: dù lū.dini.ku, litù, mẽ.nes, šìmt, rɔ.žù i in. (s. 90, 91–92, 105, 123, 170). Najczęściej używa się ich, by wyrazić leksykalne znaczenie rzeczownika oraz gdy ma on cechę pierwszego wzmiankowania + Pp (s. 29). W rozdziale Składnia omówiono dawne konstrukcje przyimkowe używane w Leipalingis i okolicach oraz przytoczono liczne przykłady użycia ilustrujące przedstawione tezy. Konstrukcje składniowe opisane w tej publikacji wspomniano również w publikacjach Teksty gwarowe z okolic Kuciūnai oraz Teksty gwarowe z Seirijai (Leskauskaitė 2006: 63–65; 2016: 77–79). Dowodzi to, że na południowo-zachodnim obszarze południowoaukštaitskim dawne konstrukcje składniowe zachowały się dość dobrze. Czytelnik znajdzie wiele cennych i interesujących materiałów w rozdziale Leksyka. Z różnych źródeł — nagrań dźwiękowych, rękopisów i słowników — zebrano w nim słowa używane przez użytkowników badanej gwary oraz ich znaczenia leksykalne. Z dość długiej listy tych słów w gwarze rudamińskiej (rej. łoździejski) udało mi się usłyszeć, jak przedstawiciele najstarszego pokolenia używają jedynie czasownika matašóti ‘plątać’, np.: nematašk-k šūlu. | sumažėsi; vai.kas ka(p) pasūtis mataškėjes pɔ.kɔm, oraz rzeczownik nedalnga ‘nieudacznik’, np.: ir būk tu ma.n tɔ.kis nedal.ga. Niektóre słowa lub ich znaczenia leksykalne uzupełniają Słownik języka litewskiego o nowe dane, np.: 4 Przymiotniki zwięźle opisano również w publikacji Teksty gwarowe z Seirijai (Leskauskaitė 2016: 69; por. też Ragaišienė 2017: 290). 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Leipalingio apylinkių tekstai gūdūmėnia ‘głębina’, krakamūlis ‘kluska’, nedaląga ‘nieudacznik’ i in. Poza tymi przykładami podano wiele przykładów słownictwa używanego nie tylko w badanej gwarze, lecz także w innych miejscowościach zamieszkanych przez użytkowników gwar południowoaukštaitskich i zachodnioaukštaitskich kauniškiai. Niektóre z nich zapisano na większym obszarze, inne poświadczono zaledwie w dwóch lub trzech gwarach. Część słów podanych przez autorkę niewątpliwie wychodzi z aktywnego użycia, np.: núogos ‘to, co zostaje w piecu’, maišė ‘mieszanka zbóż jarych (jęczmienia, owsa i wyki)’ i in.6 Większość Dzūków mieszkających w południowo-zachodniej i południowej części obszaru południowoaukštaitskiego nie słyszała niektórych słów zapisanych przez autorkę albo nie zna ich znaczenia, np.: gaĩgalas ‘bulgotanie, burczenie w brzuchu konia podczas biegu’, maištrūs ‘pomieszanie’, pauplys ‘pryszcz’, telemės ‘słabe, chude zwierzę’ i in. Zatem słowa i ich znaczenia przytoczone przez A. Leskauskaitė zwrócą uwagę czytelników na rzadko używane lub zapomniane wyrazy oraz ich znaczenia. W rozdziale Cechy zmian zachodzących w gwarze omówiono przemiany gwary leipalingiskiej i ich przyczyny, cechy języka użytkowników gwary z różnych pokoleń i zachodzące w nim zmiany, a także postawy wobec dialektu. Z przeprowadzonego badania wynika, że w okolicach Leipalingis mówi się językiem półgwarowym. Tradycyjne cechy fonetyczne charakterystyczne dla użytkowników gwar południowoaukštaitskich nie są już używane systematycznie. Zmieniają się również inne poziomy języka — morfologia, słowotwórstwo i składnia. Zmian jest jednak stosunkowo niewiele i trudniej je dostrzec niż unikanie wyraźnych cech fonetycznych, takich jak dzūkująca wymowa czy zwężanie samogłosek [aˑ], [eˑ]. Bardziej szczegółowo omówiono największą część książki — Teksty (s. 61–194) — która wymagała od autorki najwięcej pracy i kompetencji naukowych. Pod względem tematyki i cech językowych teksty opublikowane w tej książce, podobnie jak w innych źródłach gwarowych opracowanych przez A. Leskauskaitė, zostały odpowiednio dobrane i bez zarzutu przetranskrybowane. Zamieszczone w książce opowieści przedstawicieli trzech pokoleń z różnych miejscowości — wsi Neliubonys, Mikalina, Taunėnai, Veršiai i Ricieliai oraz miasteczka Leipalingis — bardzo dobrze ukazują gwarę leipalingiską z końca XX i początku XXI wieku. „Odzwierciedlają historię tego interesującego zakątka Dzūkiji, codzienne życie, światopogląd, zwyczaje i tradycje, codzienne prace, święta, relacje rodzinne, krewniacze, sąsiedzkie i pszczelarskie, wspomnienia z różnych etapów życia, rzeczywistą synchroniczną sytuację gwary” (s. 8). Osoba dostarczająca teksty jest świadoma i mądra, patrzy na świat filozoficznie i optymistycznie, śmiało stawia czoła wszelkim przeciwnościom, np.: laim̃ga(s) žmɔ.gùs | katrį gã.li dìrpt; viška(s) sutvarkėt ir | gi.vė.n(t) tai.ne.rà taip lèj.gva; gi.vã.m duobės nėra | turi gi.vã.nč; bẽn.dras 5 W gwarze rudamińskiej zapisano rzeczownik krakamūliai ‘smakołyk, przysmak’ (LKŽe). Nie słyszałam, by używano tego wyrazu w znaczeniu dosłownym. Związek wyrazowy užimanti krakamūlių najczęściej oznacza ‘ma na coś ochotę, chce czegoś wyjątkowego’. 6 Wyrazy te najczęściej nazywają realia, które zanikły lub zanikają. Recenzijos / Reviews 273 VILĖ RAGAIŠIENĖ arklīs visada lēsas i in. (s. 66, 109, 107, 118)7. Zatem opowieści przedstawicieli różnych pokoleń na rozmaite tematy stanowią prawdziwy skarb nie tylko dla badaczy leksyki, morfologii czy składni, lecz także dialektów i języka ogólnego oraz kontaktów językowych. Profesjonalnie dobrany i odpowiednio przedstawiony materiał pozwala naukowcom ocenić rozwój i zmiany na różnych poziomach języka. Przede wszystkim teksty gwarowe odpowiadają na budzące wiele dyskusji w drugiej połowie XX wieku pytanie o rozróżnianie akcentów samogłosek długich [i, [u], [e], [o] oraz poliftongów [ie], [uo] w południowo-zachodniej gwarze południowoauksztockiej8. Wynika z nich, że w większości przypadków akcent inicjalny i akcent cyrkumfleksowy są wyraźnie realizowane przez informatorów. Jak zaznacza redaktorka tekstów, najtrudniej ustalić akcent wtedy, gdy „z powodu opadającej intonacji, zwłaszcza na końcu wyrazu, wspomniane głoski są wymawiane krócej” (s. 28). W takich przypadkach oznacza się akcent środkowy, np.: pil̃ṅs, vɔ.ket.i i in. (s. 67, 104). Akcent środkowy jest zasadnie wskazywany także w formach wyrazów o ruchomym akcencie, w których akcent uogólnił się na temat; jego pojawienie się wiąże się z kształtowaniem dwóch typów akcentuacji – stałej i ruchomej, np.: añkus, mãšīṅės, mɔ.kīklas(s), plī.taz, kɔ.pūs, vãrkla, kni.ga i in. (s. 67, 75, 111, 143, 174, 181, 193). A zatem opublikowane przez A. Leskauskaitė teksty gwar z południowo-zachodniego obszaru – Kūčiai, Seirijai i Leipalingis – powinny pomóc zakończyć dyskusję nad (nie)rozróżnianiem akcentów. Teksty potwierdzają, że południowo-zachodnie gwary południowoauksztockie wykazują skłonność do wariantywności akcentowej. W okolicach Leipalingio występuje wiele rzeczowników i ich form z różnym akcentem, np.: drɔ.bu. / drɔ.bes, lā.īkas / lā.šku., laiškas, mɔ.kitɔjo / mɔ.kitɔ.jei, nauda / nãuda, raudūni / raudū.nū, du sū.nus / tri(s)_sūnūs, šīm.tai / šimtai i in. (s. 64, 72, 84, 97, 99, 105, 115, 119, 129, 141, 147, 166, 174, 176, 180). Tutaj, podobnie jak w innych południowo-zachodnich gwarach południowoauksztockich, informatorzy mogą przede wszystkim używać form z dwojakim akcentem, np.: lā.nkai / lenkai, lā.nku. / lenkū., mɔ.kīkla / mɔ.kīkla, pribu-vė.jė / pribuvė.je, val.dini.ka(s), val.dini.ku., val.dini.kais / valdinīkais, vɔ.kecē. / vɔ.kecēi i in. (s. 67, 106, 115, 127, 177, 184; por. Leskauskaitė 2006). Takie przypadki nie są jednak częste, tzn. wyrazy mają tendencję do akcentowania według jednego paradygmatu akcentowego. Na przykład w derywatach z sufiksem -ėjas, -a przeważa uogólnienie akcentu ruchomego, np.: ãdejė, sɔ.ke.jė, pardavėjas, pribuvė.jė, verpe.jė, verpe.jės i in. (s. 73, 127, 163, 175). Wśród rzeczowników z sufiksem –ykla częstsze są formy z akcentem stałym, np.: gamĩkla, mɔ.kīkla, vãrikla i in. (s. 67, 110–111)9. 7 Cechy charakteru i usposobienia użytkowników gwary Leipalingio nie różnią się od cech świata wewnętrznego człowieka zamieszkującego południowy obszar południowoauksztocki (Ragaišienė 2019: 51–67). 8 Plačiau žr.: Leskauskaitė 2004: 180–194; Ragaišienė 2010: 20–23 ir ten min. lit. 9 Warianty oboczne z sufiksami -ėjas, -a i -ykla są rzadziej używane przez informatorów, np.: kepė.je, lē.udiez gi.nē.jēi, būv. sūvė.ji, ganikla i in. (s. 114, 130, 142, 171). 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Teksty z okolic Leipalingio System akcentuacyjny gwary Leipalingio jest dość złożony. Nie zawsze wiadomo, czy zróżnicowaniu ulega akcentowanie jedynie pojedynczych form, czy też ukształtował się cały równoległy paradygmat akcentowy; rzadko spotykany przypadek może być odziedziczony z dawnych czasów albo powstać jako nowa analogia. A. Leskaitė w wielu przypadkach nie tylko ustaliła akcent form, lecz także właściwie opatrzyła w przypisach komentarzem rzadkie przypadki akcentuacji. W tekstach pojawia się zaledwie kilka wątpliwych przypadków oznaczenia akcentu – akutowego lub cyrkumfleksowego – w temacie wyrazu, np.: ṁksl (por.: ṁkslas, ṁkslais), rīk̇ote.n, ṡki. (obok ṡki.), vienuole.s (obok vienuole.s), pūrv̇nu. (obok pūrv̇nu.), ž̇dai (obok ž̇das, ž̇dai, ž̇du.) i in. (s. 62, 68, 108, 109, 113, 116, 122, 123, 193). Podczas lektury tekstów zwraca uwagę jeszcze jedna rzecz – bardzo obrazowy i ekspresywny język użytkowników gwary. Teksty obfitują w zdrobnienia, porównania, frazeologizmy, obrazowe czasowniki i in. Słownictwo obrazowe nie tylko ożywia opowieści i nadaje im brzmieniową wyrazistość, lecz także odsłania obraz świata wspólnoty, która się nim posługuje, oraz jego językową ekspresję (szerzej zob. Ragaišienė 2017a: 129). Ta warstwa leksyki cechuje się ekspresywnością, emocjonalnością, dynamiką i wartościowaniem (zachwyt, duma, pogarda, umniejszanie itp.). W gwarze Leipalingio szczególnie często używa się zdrobnień – wyrazów utworzonych za pomocą sufiksów i mających znaczenie deminutywno-afektywne. W tekstach dominują zdrobnienia rzeczowników, tworzone najczęściej za pomocą sufiksów -elis, -elė, -(i)ukas, -(i)ukė, -ulis, -ulė (por. Leskaitė 2006: 51), np.: dukrėlė., tę.velės, upėl̇s, upėl̇e., vargėlis, senėlė.; arkliukai, kamarukė, kamarukān, kelniukės, paršukai, pečiukas, telūkas, tṙḃke, viedrukan; ṁtl̇e., sasūlė., tetulė., te.vūlis, te.vūl̇, i in. (s. 63, 66, 70–72, 76, 79, 82, 85, 149, 151, 157)10. Wśród rzadziej występujących sufiksów afektywnych tworzących zdrobnienia rzeczowników należy wymienić -aitis, -aitė, -ėlis, -ėlė, -ytis, -ytė oraz -utis, -utė, np.: mergaitė, kamaraitė.; bež.nėl̇, vakarėl̇, varfėl̇; gėlė.m, mamitė.; ḃ.būtė, pubžukui, saulutė, snukutį i in. (s. 63, 73, 76, 79, 85, 89, 91, 95, 103, 151). W gwarze Leipalingio, podobnie jak na całym południowo-zachodnim obszarze południowoauksztockim, wyróżniają się liczebnością derywaty rzeczownikowe z sufiksami -ukas, -ukė (por. Ragaišienė 2017a: 130). Derywaty z tymi sufiksami stanowią ponad połowę zdrobnień znalezionych w tekstach. W systemie słowotwórstwa rzeczowników mogą funkcjonować dwa (rzadziej – kilka) zdrobnienia o tym samym znaczeniu leksykalnym i semantycznym, lecz z różnymi sufiksami, np.: sesutė. / sasūlė., te.vūlis / te.vūkas / te.vėl̇s, vartukės / vārtėl̇s i in. (s. 71–73, 95, 122–124). 10 Za pomocą tego sufiksu tworzy się także zdrobniałe przymiotniki, np.: ku.duke., menkute., mažukai, mažulis i in. (s. 69, 100, 155). Recenzijos / Reviews 275 VILIJA RAGAIŠIENĖ Teksty z okolic Leipalingisu wyróżniają się bogactwem frazeologizmów11. Ich znaczenie najczęściej pokrywa się ze znaczeniem pojedynczego wyrazu, a zarazem obrazowo oddają one znaczenie tego wyrazu, wskazują na intensywność emocji i działań, np.: ã·k_ų žã·me·z gũr·be (bryła ziemi ‘mały człowiek’); vis·kɔ·(m) radã·m ‘całkiem’; subĩ·mba pɔ·nɔ̄su (pod nosem) ‘cicho, niewyraźnie’; jãu·čik akis išverči ‘zuchwale, bezczelnie (się zachowujesz); zlã·cin invarã ‘rozzłościsz’; bã·ktas krũtis ‘i koniec’; baisũs dã·iktas, baisũ dã·kte ‘bardzo, bardzo dużo, bardzo duży’; ũž galvɔs ti_susẽmi ‘zmartwieni, zatroskani’ i in. (s. 66, 80, 81, 86, 173, 174). Autorka niekonsekwentnie objaśnia znaczenia frazeologizmów w przypisach. Wydaje się, że skłania się do podawania rzadziej używanych frazeologizmów i tych o zapożyczonych znaczeniach. Stosunek do opisywanej kwestii i jej ocena mogą być w opowieściach wyrażane za pomocą porównań. Ten środek stylistyczny służy zestawieniu lub porównaniu jednego przedmiotu czy zjawiska z innym, aby wyodrębnić, podkreślić, uwydatnić lub doprecyzować jakąś cechę, właściwość, działanie lub stan, np.: kat pēkis mẽ·nas į ka(p) galĩs gulėj; placũ ka(p) pẽ·dã·n·ke·s sũni; žandã· dã·ga kap ugnis i in. (s. 101, 165, 167). Niektóre porównania są sytuacyjne, tworzone w toku wypowiedzi narratorów, inne zaś — utrwalone, tradycyjne, używane jako ustalone, zwyczajowe środki językowe (Ragaišienė 2017a: 140). Nie mniej niż frazeologizmy czy porównania żywości i sugestywności opowieści dodają obrazowe czasowniki. Są one bezpośrednio związane z oceną świata zewnętrznego i/lub staraniami narratora, by obrazowo i wyraziściej opisać zachodzące działanie lub wyrazić swoje myśli, np.: nugrabžta ‘zdrapana, zebrana z powierzchni’, plã·ka ‘głośno brzmi, rozlega się echem’, ĩ·n·šeica ‘obija, bije’, priplã·škinu ‘nagadałem’, sũlupa ‘biją się’ i in. (s. 65, 75, 80, 93, 146). Do opisu nagłości i intensywności działania używa się wyrazów dźwiękonaśladowczych, np.: brūkšt, plã·ukšt, pã·ukšt, pūkšt, ū·š i in. (s. 67, 83, 93, 100)12. W tekstach pojawia się też od czasu do czasu jakieś przekleństwo. Wyrażają one negatywne emocje, niezadowolenie z wydarzeń lub działań, a także życzenie komuś czegoś złego, np.: kat jūs abudu ir perkunas šventas uždã·štu; ẽ·ju·(s) sakã·k·ler·s; ãi·na,jei kibinã·t i in. (s. 83, 173, 177). Warto również zwrócić uwagę na komentarze do tekstów gwarowych. W przypisach komentowane są rzadsze cechy fonetyczne, morfologiczne i inne, nieregularne zjawiska językowe, wskazywane są zapożyczenia, objaśniane są rzadsze znaczenia wyrazów itp. Większość zagadnień skomentowano bez zarzutu pod względem naukowym, tj. bardzo jasno, precyzyjnie i zwięźle. 11 Gdyby porównać obrazowe słownictwo do bukietu kwiatów lub kwitnącej łąki, najwspanialszymi i najpiękniejszymi kwiatami byłyby frazeologizmy (Lipskienė 2008: 5). 12 W recenzowanych tekstach znaleziono ich stosunkowo niewiele. Wyrazy dźwiękonaśladowcze i wykrzykniki znacznie częściej występują w gwarach południowo-zachodnich gwar południowoauksztockich, m.in. w Kūčiūnai, Rudaminie i Puńsku. 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Teksty z okolic Leipalingisu Kończąc recenzję, chciałabym wyrazić uznanie dla oprawy artystycznej publikacji — pracy grafika Roka Gelžiusa, projektantki składu Rasy Labutienė oraz Asty Leskauskaitė. Szczególnie cenne są zamieszczone w publikacji archiwalne fotografie przedstawiające okolice Leipalingisu oraz zdjęcia autorki wyboru tekstów. Wskazane w recenzji pewne nieścisłości czy niekonsekwencje w niczym nie umniejszają profesjonalnie wykonanej pracy A. Leskauskaitė ani wartości naukowej publikacji Teksty z okolic Leipalingisu. Uważna lektura książki i jej omówienie pokazują, że źródła gwarowe opracowane przez doświadczonych dialektologów są potrzebne i ważne nie tylko dla współczesnej gwary, lecz także dla przyszłych pokoleń. Chociaż źródła gwarowe nie są uznawane za wartościowy dorobek naukowy, Koleżance życzę opracowania tekstów jeszcze niejednej gwary, ponieważ ma atlit val̄din.ka(s) sąv. pā.reigas | ʒmɔgų(s) sąv. pā.reigas (s. 106). L I T E R A T U R A Grumadienė Laima 1994: Keletas naujesnių Punsko šnektos linksniavimo ir kirčiavimo ypatybių. – Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 97–106. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2008: Priesagos -inis, -ė būdvardžiai pietinių pietų aukštaičių šnektose. – Žmogus ir žodis 10(1), 94–104. Leskauskaitė Asta 2004: Pietų aukštaičių vokalizmo ir prozodijos bruožai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Leskauskaitė Asta 2006: Kučūnų krašto šnektos tekstai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Leskauskaitė Asta 2008: Daugiskemenių būdvardžių darbas pietinėje pietų aukštaičių šnektose. – Lituanistica 54 4(76), 31–43. Leskauskaitė Asta 2009: Šnektos plotas ir svarbiausios ypatybės. – Marcinkonių šnektos tekstai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 29–76. Leskauskaitė Asta 2016: Šnektos plotas ir svarbiausios ypatybės. – Seirijų šnektos tekstai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 45–88. Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija 2016: Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodynas (A–M) I. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija 2019: Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodynas (N–Ž) II. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Lipskienė Jonina 2008: Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Recenzijos / Reviews 277 VILija RAGAŠIENĖ LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas I–XX, 1941–2002, elektroninis variantas: red. kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Rūta Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005; atnaujinta versija, 2008. Prieiga internete: www.lkz.lt. Markevičienė Žaneta 1999: Aukštaičių tarmių tekstai 1. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Mikulėnienė Danguolė 1996: Dėl linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantų pietinėse aukštaičių tarmėse. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 148–155. Ragaišienė Vilija 2010: Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantai pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių tarmėse. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Ragaišienė Vilija 2015: Budvardžių kirčiavimo polinkiai Punsko šnektoje. – Leksikografija ir leksikologija 5. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 274–308. Ragaišienė Vilija 2016: Akcentuacijos sistema ir jos pokyčiai. – Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 120–204. Ragaišienė Vilija 2017: Seirijų šnektos tekstai. Sud. Asta Leskauskaitė. Recenz. – Acta Linguistica Lithuanica 66, 288–295. Ragaišienė Vilija 2017a: Vaizdingi Punsko ir Seinų šnektų leksika. – Terra Jatwezenorum 9, 128–143. Ragaišienė Vilija 2019: Žmogaus paveikslas „Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodyne“. – Terra Jatwezenorum 10, 51–67. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių kalbos dialektologija. Vilnius: Mintis. Złożono 26 listopada 2019 r. VILija RAGAŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 278 A c t a L i n g u i s t i c a L i t h u a n i c a XXI