Asta Leskauskaitė (sudarytoja). „Leipalingio apylinkių tekstai“

Recenzijos / Reviews 269 VILIJA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-14 Asta Leskauskaitė (redaktorka) TEKSTY Z OKOLIC LEIPALINGIS Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2018, 230 s. + 1 płyta dźwiękowa (CD) ISBN 978-609-411-223-2 2018 r. Instytut Języka Litewskiego wydał kolejną książkę starszej pracownicy naukowej Centrum Geolingwistyki Asty Leskauskaitė – Teksty z okolic Lejpalingu – wraz z płytą kompaktową z nagraniami dźwiękowymi. Publikacja ta jest czwartym źródłem tekstów gwarowych przygotowanym przez doświadczoną dialektolożkę. A. Leskauskaitė najpierw wydała źródło dotyczące rodzinnej gwary – Teksty gwary z okolic Kuciūnai (2006; 428 s.). Po trzech latach ukazała się wyróżniająca się dojrzałością naukową publikacja poświęcona południowym gwarom południowych Auksztotów – Teksty gwary z Marcinkonys (2009; 384 s.). Po kilku latach ponownie zwróciła uwagę na południowo-zachodni obszar południowych gwar auksztockich – wydano Teksty gwary z Seirijai (2016; 296 s.) oraz omawiane tutaj Teksty z okolic Lejpalingu (2018; 230 s.). Przygotowanie i wydanie książki oraz płyty kompaktowej wsparła Państwowa Komisja Języka Litewskiego ze środków koordynowanych programów badań funkcjonowania i zmian ogólnego języka litewskiego, gwar i innych odmian języka oraz programów użytkowania, normalizacji i upowszechniania języka państwowego. Publikację zrecenzowali kompetentni dia lektolodzy, autorzy tekstów gwarowych, prof. dr. Vytautas Kardelis i doc. dr. Rūta Kazlauskaitė. Teksty z okolic Leipalingis są pierwszą poświęconą południowym Auksztotom publikacją serii Tekstynas gwarowy, reprezentującą 435. punkt Atlasu języków Europy (Atlas linguarum Europae) oraz 686. punkt Atlasu języka litewskiego. Struktura tej książki VILIJA RAGAIŠIENĖ 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI zasadniczo nie różni się od struktury któregokolwiek z dotychczas wydanych tomów wspomnianej serii1. Jak zwykle książka składa się z przedmowy (s. 7–8), wstępu (s. 9–60) oraz tekstów gwarowych (s. 61–194). Na końcu książki zamieszczono jeszcze wykaz skrótów nazw miejscowości (s. 195). Po nim opublikowano zestawienie źródeł (s. 196), dość obszerną bibliografię (s. 196–204) oraz obszerne streszczenie w języku angielskim (s. 205–230). Do książki dołączono zaprogramowaną przez Evaldasa Ožeraitisa płytę kompaktową, na pateikiami knygoje publikuotų pasakojimų geros kokybės garso įrašai. której w Przedmowie krótko omówiono przeprowadzone badania gwary leipalingiskiej oraz dostępne źródła pisane. Tych ostatnich jest zaledwie kilka – parę niewielkich rękopiśmiennych opisów cech gwary z transkrybowanymi tekstami, krótkie transkrybowane opowiadania opublikowane w wydawnictwach dialektologicznych itp. Jak wynika z przeglądu, gwara leipalingiska do tej pory cieszyła się stosunkowo niewielkim zainteresowaniem badaczy (można powiedzieć, że interesowali się nią przede wszystkim młodzi naukowcy i studenci lituaniści). Autorka słusznie zatem stwierdza, że w przygotowanym „zbiorze tekstów gwara léipalingiska została przedstawiona najszerzej” (s. 8), wskazuje, że istnieją nie tylko źródła pisane, lecz także dźwiękowe, przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Chciałoby się uzyskać nieco bardziej szczegółowe informacje o tych źródłach – ile łącznie jest nagrań dźwiękowych, kiedy zostały wykonane, czy są dziełem poszczególnych badaczy gwary, czy też zostały zebrane podczas zorganizowanych ekspedycji dialektologicznych itp. Wstęp, który należy uznać za poważne studium naukowe, składa się z kilku większych i mniejszych rozdziałów. W pierwszym rozdziale, w przeglądzie historii Leipalingis i jego okolic (s. 9–14), na podstawie źródeł historycznych dość szczegółowo omówiono historię Leipalingis i sąsiednich miejscowości od czasów najdawniejszych do dziś. W niewielkim podrozdziale Mieszkańcy pod koniec XIX wieku i na początku XXI wieku przedstawiono istotne dla badań dane statystyczne dotyczące mieszkańców Leipalingis i okolicznych wsi oraz ich składu etnicznego. Z naukowego punktu widzenia szczególnie cenne są rozdziały dotyczące cech językowych gwary leipalingiskiej – Obszar gwary i cechy wyróżniające (s. 16–20), System fonemów (s. 20–25), Akcent i intonacja (s. 25–28), Morfologia i słowotwórstwo (s. 28– 39), Składnia (s. 39–40), Leksyka (s. 40–44) oraz Cechy zmian gwary (s. 44–46). W rozdziale Obszar gwary i cechy wyróżniające, omawiając cechy wyróżniające gwary leipalingiskiej, oparto się na najważniejszej literaturze naukowej, a twierdzenia uzasadniono materiałem źródeł dźwiękowych i pisanych. W zbiorach tekstów gwarowych nie mniej ważne jest wskazanie granic badanego obszaru. Z przedstawionej mapy nie wynika jasno, które miejscowości mieszkalne należy zaliczyć do gwary leipalingiskiej. W rozdziale System fonemów dość wyczerpująco omówiono system samogłoskowych fonemów gwary, dzukowanie oraz użycie spółgłosek twardych i miękkich. Nie chciałbym zgodzić się 1 W publikacjach tej serii osobno nie zamieszcza się słowniczka objaśniającego. Informacje o zapożyczeniach, rzadko używanych słowach i ich znaczeniach podawane są w przypisach. Leipalingio apylinkių tekstai Recenzijos / Reviews 271 jedynie z twierdzeniem autorki, że mieszkańcy Leipalingis akcentowane samogłoski [a], [e] wymawiają krótko w wołaczu rzeczowników z akcentem retrakcyjnym, np. meȓgèla ~ mergẽle (s. 21). W tej gwarze, podobnie jak na całym obszarze południowoałtajskim, deminutywy z przyrostkami -elis, -elė akcentuje się dwojako – oksytonicznie lub z akcentem inicjalnym 2009: 47; 2016: 47)2. Z ženklu, pvz.: dukr.l. / dukràl., su.n.lis / su.nèlis (plg.: Leskaukaitė 2006: 30; zamieszczonych w książce tekstów wynika, że przedstawiciele badanej gwary, zwłaszcza informatorzy najstarszego pokolenia, akcentowane samogłoski [a], [e] najczęściej wymawiają jako krótkie, np.: su.nèlis, su.nèɔ., su.nèli, dukràl, dukrèlαi, dukràl.s, vαikèlẹi, brɔ.làli. i in. (s. 79, 84–86, 99). Oczywiste jest, że w tym przypadku należy mówić nie o użyciu pojedynczych form i wycofaniu akcentu, lecz o istnieniu sąsiedniego paradygmatu akcentowego, który może być odziedziczony z dawnych czasów. W rozdziale Akcent i intonacje omawia się system akcentuacji gwary, który, zdaniem A. Leskauskaitė, „prawie nie różni się od innych gwar zachodnich południowoałtajskich” (s. 25). W niniejszym rozdziale najwięcej uwagi poświęcono omówieniu dwóch zjawisk akcentologicznych: 1) wariantywności rzeczowników i ich form oraz tendencji do oksytonii, 2) przypadkom akcentu głównego i pobocznego w wyrazach wielosylabowych. Spośród innych wyróżnić i szerzej omówić należy twierdzenie dotyczące przymiotników rodzaju żeńskiego z przyrostkiem -oka, akcentowanych w badanej gwarze według pierwszego i trzeciego paradygmatu akcentowego, np.: tuštóka / tuštokà, aukštóka / aukštokà (s. 27)3. Tylko w gwarach Puńska i Sejn te derywaty częściej niż gdzie indziej akcentuje się dwojako, np.: gerókas, -à (3) / gerókas, -a (1), smarkókas, -à (3) / smarkókas, -a (1) i in. (Ragaišienė 2015: 290; 2016: 167). W innych gwarach południowych aukštaitis omawiane przymiotniki mają tendencję do akcentowania według jednego paradygmatu akcentowego: na obszarze południowym bardziej rozpowszechnione są formy z akcentem na pierwszej sylabie, w południowo-zachodniej części obszaru – przypadki akcentowania ruchomego (Leskauskaitė 2006: 54; 2009: 57; Ragaišienė 2015: 291). Przykłady gwary leipalingiskiej przedstawione przez A. Leskauskaitė potwierdzają dwie kwestie. Po pierwsze, przymiotniki z przyrostkiem -okas, -a w gwarach południowych aukštaitis charakteryzują się różnymi tendencjami akcentuacyjnymi (por. Ragaišienė 2015: 290– 291). Po drugie, gwara leipalingiska została zasadnie przypisana do obszaru uznawanego za centrum największego zróżnicowania akcentowego (Ragaišienė 2010: 139; zob. il. 7, wkładka między s. 140–141). Najobszerniejszy bodaj rozdział wstępny Morfologia i słowotwórstwo został podzielony na jeszcze mniejsze podrozdziały według części mowy. Najwięcej uwagi poświęcono omówieniu rzeczownika i czasownika, o innych częściach mowy – zaimkach, 2 Przypadków takiego akcentowania jest wiele w dwutomowym Słowniku gwar południowych aukštaitis (Leskauskaitė, Ragaišienė 2016, 2019). 3 Nie jest jasne, według którego – pierwszego i (lub) trzeciego – paradygmatu akcentowego w gwarze akcentowane są formy rodzaju męskiego derywatów z tymi przyrostkami. Twórcom tekstów prawdopodobnie nie udało się ustalić tendencji akcentuacyjnych z powodu braku materiału. VILIJA RAGAIŠIENĖ 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI przyimki i spójniki – danych przedstawiono mniej. Na taką decyzję autorki prawdopodobnie wpłynęło to, że „system gramatyczny gwary Léipalingis pod wieloma względami jest podobny do sąsiednich gwar południowoauksztockich” (s. 28). Nie jest jasne, dlaczego w ogóle nie przedstawiono danych dotyczących przymiotników4. Po stwierdzeniu w jednym lingio šnektos būdvardžių linksniavimas niekuo nesiskiria nuo pietų aukštaičių zdaniu, że „system Léipa, dlatego nie jest tu omawiany” (s. 35), należałoby przynajmniej wskazać najważniejszą literaturę lingwistyczną. O systemie odmiany przymiotników gwar południowoauksztockich, słowotwórstwie i różnych aspektach użycia pisała nie tylko sama A. Leskauskaitė, lecz także inni językoznawcy (zob. Zinkevičius 1966: 268, 272–273; Grumadienė 1994: 97– 106; Mikulėnienė 1996: 150–151; Markevičienė 1999: 33; Lazauskaitė-Ragaišienė 2008: 94–104; Leskauskaitė 2006: 53; 2008: 31–43; 2009: 55–57; 2016: 69; Ragaišienė 2015: 274–308; 2016: 120–199 i in.). Należy zwrócić uwagę na tytuł tego rozdziału – Morfologia i słowotwórstwo. Oczywiste jest, że powinny być w nim omówione nie tylko ważniejsze i bardziej wyraziste właściwości morfologii, lecz także słowotwórstwa. Nie przedstawiono tu jednak danych dotyczących tendencji słowotwórczych ani przypadków wyjątkowych (na przykład szczegółowo opisano kategorię liczby i rodzaju rzeczowników, właściwie omówiono system deklinacyjny, ale o słowotwórstwie nie wspomniano ani słowem). Cenne jest stwierdzenie autorki, że w gwarze leipalingiskiej rzadko używa się liczby podwójnej. W tekstach znaleziono tylko kilka form accusativu liczby podwójnej rodzaju męskiego, np.: dù ũ∙dini.ku, litù, m·neu, šimtù, rɔ∙zù i in. (s. 90, 91–92, 105, 123, 170). Najczęściej są one używane w celu uwydatnienia leksykalnego znaczenia rzeczownika oraz gdy ma on cechę pierwsze wymienienie + Pp (s. 29). W rozdziale Składnia omówiono używane w Leipalingis i jego okolicach stare konstrukcje przyimkowe, podano też niemało przykładów użycia ilustrujących przedstawione twierdzenia. Opisane w niniejszej publikacji konstrukcje składniowe są wymieniane również w publikacjach Teksty gwary z okolic Kučiūnai i Teksty gwary seirijskiej (Leskauskaitė 2006: 63–65; 2016: 77–79). Dowodzi to, że na południowo-zachodnim obszarze południowych gwar aukštaitskich stare konstrukcje składniowe zachowały się dość dobrze. Wiele cennego i interesującego materiału czytelnik znajdzie w rozdziale Leksyka. Przedstawiono w nim słowa używane przez przedstawicieli badanej gwary oraz ich znaczenia leksykalne, zebrane z najróżniejszych źródeł – nagrań dźwiękowych, rękopisów i słowników. Z dość długiej listy tych słów w gwarze rudamińskiej (rej. łoździejski) udało się usłyszeć przedstawicieli najstarszego pokolenia używających jedynie czasownika mataškóti ‘mącić’, np.: nematašk·k ú·lu. | sumag·si; vα.kas kα(p)‿paùtis matašk·jes pɔ.‿k·jom, oraz rzeczownika nedalánga ‘nieudacznik’, np.: ir‿bú·k tu‿má.n tɔ.ks nedαlá.ŋga. Niektóre słowa lub ich znaczenia leksykalne uzupełniają Słownik języka litewskiego o nowe dane, np. : 4 Zwięźle przymiotniki opisano także w publikacji Teksty gwary seirijskiej (Leskauskaitė 2016: 69; por. także Ragaišienė 2017: 290). Leipalingio apylinkių tekstai Recenzijos / Reviews 273 gūduméinia ‘gūduma’, krakamùlis ‘kleckas’5, nedalánga ‘nevykėlis’ ir kt. Poza tymi przypadkami wskazano wiele przykładów leksyki używanych nie tylko w badanej gwarze, lecz także w innych miejscowościach zamieszkanych przez południowych i zachodnich Auksztotów kowieńskich. Jedne z nich zapisano na większym obszarze, inne poświadczono zaledwie w dwóch lub trzech gwarach. Część słów wskazanych przez autorkę niewątpliwie wycofuje się z aktywnego użycia, np.: núogožos ‘to, co pozostaje w cedzidle’, mašė ‘mieszanka zbóż jarych (jęczmienia, owsa i wyki)’ i in.6 Większość zamieszkujących południowo-zachodnią i południową część obszaru południowych Auksztotów mieszkańców Dzukii nie słyszała niektórych zapisanych przez autorkę słów lub nie zna ich znaczeń, np.: gagalas ‘klikanie, bulgotanie lub burczenie w brzuchu konia podczas biegu’, maištriùs ‘zamieszanie’, paupls ‘pryszcz’, telemkas ‘liche zwierzę’ i in. Zatem podane przez A. Leskauskaitė słowa i ich znaczenia zwrócą uwagę czytelników na rzadko używane lub zapomniane słowa oraz ich znaczenia. W rozdziale Cechy zmian gwarowych omówiono zmiany zachodzące w gwarze leipalingiskiej i ich przyczyny, właściwości językowe i zmiany w mowie przedstawicieli gwary należących do różnych pokoleń, a także nastawienia wobec gwary. Z przeprowadzonego badania wynika, że w okolicach Leipalingis mówi się językiem półgwarowym. Charakterystyczne dla południowych Auksztotów tradycyjne cechy fonetyczne są już używane niesystematycznie. Zmieniają się również inne poziomy języka – morfologia, słowotwórstwo, składnia. Jednak ich zmian jest stosunkowo niewiele i są one trudniej zauważalne niż unikanie wyraźnych cech fonetycznych – mazurzenia czy zwężania samogłosek [a·], [e·]. Szerzej omówienia wymaga największa część książki – Teksty (s. 61–194), która wymagała od autorki najwięcej pracy i kompetencji naukowych. Pod względem tematycznym i językowym teksty opublikowane w niniejszym wydaniu, podobnie jak w innych źródłach gwarowych opracowanych przez A. Leskauskaitė, zostały odpowiednio dobrane i bez zarzutu poddane transkrypcji. Przedstawione w książce opowieści przedstawicieli trzech pokoleń z różnych miejscowości – wsi Neliubonys, Mikalina, Tautėnai, Veršiai, Ricieliai oraz miasteczka Leipalingis – bardzo dobrze ukazują przełom XX i XXI wieku. Gwarę leipalingiską. Odzwierciedlają one „historię tego interesującego zakątka Dzukii, życie codzienne, światopogląd, zwyczaje i tradycje, codzienne zajęcia, święta, relacje w rodzinach, między krewnymi, sąsiadami i przyjaciółmi, wspomnienia z różnych okresów życia, rzeczywistą synchroniczną sytuację gwarową” (s. 8). Osoby przekazujące teksty są dowcipne i mądre, patrzą na świat filozoficznie i optymistycznie, odważnie stawiają czoła wszelkim przeciwnościom, np.: laim·ŋgα(s) žmɔ.gùs | katrìz g.li d·rpt; vska(s) sutvaȓk·t‿ir | gi.vé.(t) tαi‿nẹ·rà tαip le.gva; gi.vá.m duob·s nẹ·rà | turì gi.vǽ.; beñ.dras 5 W gwarze rudamińskiej zapisany rzeczownik krakamùliai ‘przysmak, łakoć’ (LKŽe). Nie zdarzyło się słyszeć tego słowa w użyciu w znaczeniu dosłownym. Połączenie wyrazowe užsimanyti krakamulių najczęściej oznacza ‘chcieć nie wiadomo czego, chcieć rzeczy wyjątkowych’. 6 Tymi słowami najczęściej określane są zanikłe lub zanikające realia. VILIJA RAGAIŠIENĖ 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI arkl·s vsada lesas i in. (s. 66, 109, 107, 118)7. Zatem opowieści przedstawicieli różnych pokoleń na różne tematy są prawdziwym skarbem nie tylko dla badaczy leksyki, morfologii czy składni, lecz także dla badaczy dialektów, języka ogólnego i wzajemnego oddziaływania języków. Profesjonalnie wyselekcjonowany i odpowiednio przedstawiony materiał pozwala naukowcom ocenić rozwój i zmiany zachodzące na różnych poziomach języka. Przede wszystkim teksty gwarowe odpowiadają na budzące wiele dyskusji w drugiej połowie XX w. pytanie dotyczące rozróżniania intonacji długich samogłosek [i·], [u·], [ẹ·], [ɔ·] oraz poliftongów [ie], [uo] w gwarach południowo-zachodnich południowej Auksztoty8. Wynika z nich, że w większości przypadków intonacje opadająca i wznosząca są przez informatorów wymawiane wyraźnie. Jak wskazała redaktorka tekstów, najtrudniej ustalić intonację wtedy, gdy „z powodu opadającej intonacji, szczególnie na końcu wyrazu, wymienione dźwięki wymawiane są krócej” (s. 28). W tych przypadkach oznaczana jest intonacja środkowa, np.: piln.s, vɔ.ket.s itp. (s. 67, 104). Zasadnie intonacja środkowa jest wskazywana również w formach wyrazów o ruchomym akcencie, które uogólniły akcent w temacie, a których pojawienie się wiąże się z kształtowaniem się dwóch typów akcentowania – stałego i ruchomego, np.: an·kus, mašin·las, mɔ.k·kla(s), pl·taz, kɔp·stus, var·kla, kn·ga itp. (s. 67, 75, 111, 143, 174, 181, 193). A zatem opublikowane przez A. Leskauskaitė teksty gwar południowo-zachodniego obszaru – Kuciūnai, Seirijai i Lejpal-ingis – powinny położyć kres dyskusji na temat (nie)rozróżniania intonacji. Teksty potwierdzają, że południowo-zachodnie gwarowe odmiany południowych dialektów auksztaickich charakteryzują się tendencją do wariantywności akcentowej. W okolicach Leipalingis występuje wiele różnie akcentowanych wyrazów odmiennych i ich form, np.: dr·u. / drɔ.bès, lá.iškαs / lα.šku., laiškùs, m·ki.tɔ.jo / mɔ.k·tɔ.jẹi, nåudà / ná.uda, råud·ni / råudɔ.nũ·, du sú·nus / tri(s)‿su·nùs, ši.tαi / šimtα ir kt. (p. 64, 72, 84, 97, 99, 105, 115, 119, 129, 141, 147, 166, 174, 176, 180). Tutaj, podobnie jak w innych gwarach południowo-zachodnich dialektów wyżynnych, formy o dwojakim akcencie mogą być używane wymiennie, np.: lǽ∙ŋkαi / leŋkα, lǽ∙ŋku. / leŋk., mɔ.ki.klà / mɔ.k·kla, pribuv.jè / prıbuv·je, vα.dini.ka(s), vα.dini.ku., vα.dini.kαis / vadin·ka, vɔ.kẹčẹ. / V. Kečė ir kt. (p. 67, 106, 115, 127, 177, 184; plg. Leskauskaitė 2006). Jednakże takie przypadki nie są częste, tj. słowa zwykle akcentuje się zgodnie z jednym paradygmatem akcentuacyjnym. Na przykład derywaty z przyrostkiem -ėjas, -a mają tendencję do uogólniania kilkt. (s. 73, 127, 163, 175). Bardziej rozpowszechnione są formy rzeczowników z przyrostkiem -ykla o stałym akcencie, np.: gam·kla, nojamąjį kirtį, pvz.: åudẹ.jè, šɔ.kẹ.jè, pardavẹ.j·s, pribuv.jè, veȓpẹ.jè, veȓpẹ.j·s ir mɔ.k·kla, var·kla itp. (s. 67, 110–111)9. 7 Cechy charakteru i usposobienia przedstawicieli gwary leipalingiskiej nie różnią się od cech wewnętrznego świata człowieka zamieszkującego obszar południowych Auksztotów (Ragaišienė 2019: 51–67). 8 Szerzej zob. : Leskauskaitė 2004: 180–194; Ragaišienė 2010: 20–23 oraz wymienioną tam literaturę litewską. 9 Warianty oboczne przyrostków -ėjas, -a i -ykla są używane przez informatorów rzadziej, np.: kep·je, lǽ.udiez gi.n·jẹi, bùɔ. uv·jẹi, gani·klà itp. (s. 114, 130, 142, 171). Leipalingio apylinkių tekstai Recenzje / Reviews 275 System akcentuacyjny gwary leipalingiskiej jest dość złożony. Nie zawsze jest jasne, czy zmienia się tylko akcentowanie poszczególnych form, czy też ukształtował się cały paradygmat akcentowy form pobocznych; przypadki występujące rzadko są odziedziczone z dawnych czasów albo powstały później na drodze analogii. A. Leskauskaitė w wielu przypadkach nie tylko ustaliła intonację takich form, lecz także właściwie skomentowała w przypisach rzadsze przypadki akcentuacji. W tekstach występuje zaledwie kilka wątpliwych przypadków oznaczania intonacji – akutu lub cyrkumfleksu – w rdzeniu wyrazu, np.: m·kslɔ (por.: m·kslas, m·kslαis), riúotẹ., s·ki. (obok s·ki.), vienúolẹ.s (obok vienulẹ.s), puȓv·nu. 123, 193). (obok puȓv·nu.), ž·dαi (obok ž·das, ž·dαi, ž·du.) i in. (s. 62, 68, 108, 109, 113, 116, 122, Czytając teksty, rzuca się w oczy jeszcze jedna rzecz – bardzo obrazowy i wyrazisty język przedstawicieli gwary. W tekstach jest wiele zdrobnień, porównań, frazeologizmów, obrazowych czasowników i in. Obrazowe słownictwo nie tylko nadaje opowieściom żywość i dźwięczność, lecz także ukazuje światopogląd posługującej się nim wspólnoty oraz jego wyrażanie (szerzej zob. Ragaišienė 2017a: 129). Warstwę tę charakteryzują ekspresywność, emocjonalność, dynamizm i aspekt wartościujący (zachwyt, duma, lekceważenie, umniejszanie itp.). W gwarze leipalingiskiej szczególnie często używane są deminutywy – wyrazy utworzone za pomocą przyrostków, mające znaczenie zdrobniałe i pieszczotliwe. W tekstach przeważają deminutywy rzeczownikowe, które najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -elis, -elė, -(i)ukas, -(i)ukė, -ulis, -ulė (por. Leskauskaitė 2006: 51), np.: dukràl., tẹ.veù, up·li, up·l., vaȓgèli, sæn.lẹ. ; arkùkαi, kamarùkẹ., kambarùkα, kelnukès, paršùkai, peùkas, teùkas, trɔbùkẹ., viedrùkan; mɔ.tùl., sαsùl., tetùl., tẹ.vùlis, tẹ.vùɔ. i in. (s. 63, 66, 70–72, 76, 79, 82, 85, 149, 151, 157)10. Spośród rzadszych przyrostków pieszczotliwych i zdrobniałych rzeczowników należy wymienić -aitis, -aitė, -ėlis, -ėlė, -ytis, -ytė oraz -utis, -utė, np.: mergá.itẹ, kamarα.tẹ. ; bekɔ.n·li., vakar·lẹi, vaȓt·u. ; gẹ.l·tẹ.m, mam·tẹ. ; bɔ.bùtẹ., puzbɔŋkùci., såulùtẹ., snukùti. i in. (s. 63, 73, 76, 79, 85, 89, 91, 95, 103, 151). W gwarze leipalingiskiej, podobnie jak na całym południowo-zachodnim obszarze południowych Auksztotów, bogactwem derywatów wyróżniają się rzeczowniki z przyrostkami -ukas, -ukė (por. Ragaišienė 2017a: 130). Derywaty z tymi przyrostkami tworzą najczęściej dwa (rzadziej – kilka) deminutywów, które mają to samo znaczenie leksykalne i semantyczne, lecz różne giau kaip pusę tekstuose rastų mažybinių žodžių. Daiktavardžių darybos sisteprzyrostki, np.: sesùtẹ. / sαsùl., tẹ.vùlis / tẹ.vùkas / tẹ.v.lis, vartukùs / vaȓtẹ·ùs i in. (s. 71–73, 95, 122–124). 10 Za pomocą tego przyrostka tworzy się także zdrobniałe przymiotniki, np.: ku.dùkẹ., meŋkùtẹ., mažùkαi, mažùlis i in. (s. 69, 100, 155). VILIJA RAGAIŠIENĖ 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Teksty z okolic Lejpałingisa wyróżniają się bogactwem frazeologizmów11. Najczęściej pod względem znaczenia odpowiadają one znaczeniu jednego słowa i obrazowo oddają znaczenie tego pojedynczego słowa, wskazują na intensywność emocji i działań, np.: α.k‿tu ž.mẹ.z gu.be (guz ziemi ‘dziecko’); vis·ɔ.(m) mad·m ‘na wszelkie sposoby’; subú·mbα pɔ.‿n·u (pod nosem) ‘cicho, niewyraźnie’; åu‿cìk aks vercı ‘bezczelnie, zuchwale (postępujesz)’; zl.cin invarα ‘rozgniewałeś’; bα.ktas krùkis ‘i koniec’; bαisùz dá.iktαs, bαisùz dá.ikte ‘bardzo, bardzo dużo, bardzo duży’; už‿galv·s ti‿sus·mi. ‘zatroskani, zmartwieni’ i in. (s. 66, 80, 81, 86, 173, 174). Autorka w przypisach niekonsekwentnie wyjaśnia znaczenia frazeologizmów. Zdaje się, że wskazuje się znaczenia rzadziej używanych frazeologizmów oraz frazeologizmów zawierających zapożyczenia. Stosunek do omawianej kwestii i jej ocena w opowiadaniach mogą być wyrażane za pomocą porównań. Ten środek stylistyczny służy zestawieniu lub porównaniu jednej rzeczy czy zjawiska z inną rzeczą lub zjawiskiem w celu wyodrębnienia, podkreślenia, uwydatnienia lub uściślenia jakiejś właściwości, cechy, działania czy stanu, np.: kat‿peks m·naùs · ka(p)‿pagal· gul·jɔ; placù ka(p)‿pečedα.ktẹ.s sùbini; žandα. d.ga kap‿ugns ir kt. (s. 101, 165, 167). Jedne porównania są sytuacyjne, tworzone w toku wypowiedzi narratorów, inne zaś – stałe, tradycyjne, używane jako utrwalone, zwyczajowe środki językowe (Ragaišienė 2017a: 140). Nie mniej niż frazeologizmy czy porównania żywości i sugestywności opowiadaniu nadają obrazowe czasowniki. Są one bezpośrednio związane z oceną świata zewnętrznego i (lub) dążeniami narratora do bardziej obrazowego, wyrazistego opisania zachodzącego działania lub wyrażenia swoich myśli, np.: nugrabží·ta ‘nukrapštyta, nukasta paviršiumi’, pl.ška ‘garsiai skamba, aidi’, i.veica ‘prilupa, primuša’, prıpåũ.kinåu ‘prišnekėjau’, sùslupa ‘susimuša’ ir kt. (s. 65, 75, 80, 93, 146). Do określenia nagłości i intensywności działania używa się wykrzykników dźwiękonaśladowczych, np.: brú·kšt, plǽ.ukšč, pá.ukšč, pú·kšč, ú·šč ir kt. (s. 67, 83, 93, 100)12. W tekstach pojawia się także niejeden wyraz przekleństwa. Wyrażają one negatywne emocje, niezadowolenie z wydarzeń lub działań, życzenie komuś czegoś złego, np.: kat‿jùs abùdu iȓ‿perkũ·na(s) veñ.tas uždåũ.štu. ; ·‿ju.(s) sakå kɔ.lèrɔ.s; ina‿jie kibinim. i in. (s. 83, 173, 177). Należy również zwrócić uwagę na komentarze do tekstów gwarowych. W przypisach komentowane są rzadsze właściwości fonetyczne, morfologiczne i inne, nieregularne zjawiska językowe, wskazywane są zapożyczenia, wyjaśniane są Dauguma dalykų pakomentuota moksliniu požiūriu nepriekaištingai, t. y. labai rzadsze znaczenia wyrazów itp. – jasno, precyzyjnie i zwięźle. 11 Gdybyśmy porównali leksykę obrazową z bukietem kwiatów lub kwitnącą łąką, to najbardziej ozdobnymi i najpiękniejszymi kwiatami byłyby frazeologizmy (Lipskienė 2008: 5). 12 W recenzowanych tekstach znaleziono ich stosunkowo niewiele. Znacznie częściej wykrzykniki dźwiękonaśladowcze i wykrzykniki są używane w gwarach południowo-zachodnich gwar południowoaukštaitskich Kučiūny, Rudamina, Puńsk i in. Leipalingio apylinkių tekstai Recenzje / Reviews 277 Kończąc recenzję, chciałoby się wyrazić uznanie dla szaty artystycznej publikacji – dzieła artysty Roka Gelažius, projektantki graficznej Rasy Labutienė i Asty Leskauskaitė. Szczególnie cenne są zamieszczone w publikacji fotografie archiwalne oraz fotografie autorki tekstów przedstawiające okolice Leipalingis. Wskazane w recenzji pewne nieścisłości czy niespójności w najmniejszym stopniu nie umniejszają profesjonalnie wykonanej przez A. Leskauskaitė pracy ani wartości naukowej publikacji Teksty okolic Leipalingis. Uważna lektura książki i jej omówienie pokazują jedynie, że źródła gwarowe opracowane przez doświadczonych dialektologów są potrzebne i ważne nie tylko dla dzisiejszej, lecz także dla przyszłej dialektologii. Chociaż źródła gwarowe nie są uznawane za wartościowy dorobek naukowy, życzę Koleżance opracowania tekstów jeszcze niejednej gwary, ponieważ ma atlkt vα.dini.ka(s) sàvɔ. p.reigas | · žmɔ·gù(s) sàɔ. p.reigas (s. 106). LITERATURA Grumadienė Laima 1994: Kilka nowszych cech odmiany i akcentuacji gwary Puńska. – Kwestie językoznawstwa litewskiego 34, 97–106. Lazauskaitė-Ragaišienė Vilija 2008: Przymiotniki z przyrostkiem -inis, -ė w gwarach południowych południowych Auksztotów. – Człowiek i słowo 10(1), 94–104. Leskauskaitė Asta 2004: Cechy wokalizmu i prozodii południowych Auksztotów. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2006: Teksty gwarowe z okolic Kučiūnai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2008: Słowotwórstwo przymiotników wielosylabowych w południowych gwarach południowoaustajckich. – Litunistica 54 4(76), 31–43. Leskauskaitė Asta 2009: Obszar gwary i jej najważniejsze cechy. – Teksty gwary marcinkonyskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 29–76. Leskauskaitė Asta 2016: Obszar gwary i jej najważniejsze cechy. – Teksty gwary seirijskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 45–88. Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija 2016: Słownik gwar południowych południowych Auksztotów (A–M) I. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija 2019: Słownik gwar południowych południowych Auksztotów (N–Ž) II. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Lipskienė Jonina 2008: Obrazowe wyrażenia języka litewskiego. Wilno: Litewski Instytut Językabos institutas.