Kalba poezijoje: filologija vs. biofilija

Įžvalgos / Insights 235 GIEDRIUS ALKAUSKAS Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: formy modularne, teoria liczb, przepływy, geometria różniczkowa; przyrodoznawcze aspekty muzykologii, późny duński, brytyjski i rosyjski romantyzm muzyczny. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-11 Język nie leży po książkach, lecz płynie w ustach ludzi strumykami dialektów i, będąc żywym, powoli się zużywa i zmienia. Antanas Baranauskas JĘZYK W POEZJI: FILOLOGIA VS. BIOFILIA Jako mieszkaniec piszący poezję, jako zapisujący przeżywaną poezję przedstawiam kilka myśli o języku liryki. Te myśli nie są tylko moje. Są wspólne, nieustannie wzmacniane przez grawitację pokrewnych dusz. To samo, przynajmniej w duchu, zapisano również w dziennikach Sigita Gedy. W tym tekście często cytuję Poetę, dlatego nie podaję nawet jego nazwiska. O żywym języku podobnie mówią także inni poeci i spokojniej się robi, że mój własnoręcznie zrobiony kompasik jest namagnesowany dokładnie tak, jak zorientowane są wielkie poetyckie mapy gwiazd. Grawitacja, oddziaływanie elektromagnetyczne, słabe i silne – cztery fundamentalne siły w przyrodzie. Ale już w pierwszym akapicie pomieszałem je, jakbym był alchemikiem nieznającym się na chemii. A jednak nie nurkujmy w chemię. Omawiając diachroniczność języka poetyckiego, wyłaniają się tylko dwa pytania: 1. Czy zamiar zostaje ucieleśniony w słowie? 2. Czy słowo budzi? Obie odpowiedzi – tak! Pierwsze pytanie jest niejako jasne. Przecież mowa o perspektywie. Milczenie, paplanina, onomatopeje, rozwój ust, mięśni twarzy i układu nerwowego – wszystko podążało za komplikującym się ośrodkowym układem nerwowym humanoidów, przynajmniej jego logiczną częścią CRT. Nie mówię, że podążało również za emocjonalną – być może GIEDRIUS ALKAUSKAS 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI kwestie – to już inny temat. Jasne jest tylko net priešingai. Bet koks būna ir koks gali būti balansas tarp erudicijos ir intuijedno: dla poety przynajmniej jeden z tych elementów musi rozbrzmiewać jak dzwon, gdy zbliża się front. Bez przerwy! W idealnym przypadku oba dzwony biją jednocześnie. Niekoniecznie harmonijnie, lecz chaotycznie wzmacniając się nawzajem. Każda komunikacja, język potoczny, teksty wynikające z osobistych doświadczeń, są w istocie ucieleśnieniem słowa1. Perspektywa. Większość współczesnej poezji, jak się wydaje, jest właśnie taka. O wiele trudniej jest z retrospektywą, z przebudzonymi i budzącymi słowami. Z przebudzonymi formami gramatycznymi, tworami morfologicznymi, dialektyzmami, historyczną ortografią, kontekstem istnienia. Ze świadomością ludzi tamtego okresu – nędzarza, jezuity, ludowego śpiewaka pieśni religijnych, oracza, pustelnika, kowala, koniokrada. Otóż jeśli chcę wykorzystać język retrospektywnie, zawsze staram się znaleźć żywotne, kiełkujące ziarno. Potem – je wyhodować. Albo przynajmniej pozwolić mu zgnić, żeby było widać, że życie istniało, tylko nie zostało zachowane: życie przeszło na pierwotny, bakteryjny poziom. Nie chce się przedstawiać języka tak, jakby język był kolekcją wysuszonych, różnobarwnych motyli. Albo takie wypluwane przez sowę kulki. Jak gdyby zamiast wciąż żyjącego człowieka przedstawiano metryki kościelne. To, co zupełnie nie ma możliwości reanimacji (swoją drogą, jeśli chodzi o sowy – to rzeczywiście prawda, poświadczy to każdy ornitolog zajmujący się sowami; w tych wypluwanych kulkach zawsze znajdą się też czaszki i żebra myszy, jakieś kamyki, niejasny inny niestrawny balast. Drobny folklor leśnego ludu, zebrany w taki oto zbiór! Sowy – to leśni Mata i Slančiauskas). Na festiwalu „Poetycka jesień w Druskiennikach” w 2019 roku mój wiersz, napisany (zgodnie z wymogami konkursu) pod cudzym nazwiskiem, zdobył pierwsze miejsce. Tekst podpisany, rzecz jasna, inicjałami S. G. Tylko wszystkim z jakiegoś powodu wydawało się („Šiaurės Atėnai”, 2019-10-11, nr 19 (1323), s. 15), że znakomicie odegrałem szaleństwo Gedasa! A przecież szczerze i boleśnie oburzałem się (nie osobistą złością) na tych młodych poetów, dla których rėzy, daukanty i bretkuny są niczym jakieś szczapy, przydatne tylko dla błotnych, czarnonogich paniczyków z mokradeł. A dla współczesnego poety – tylko balast. Po co ta szczapa, skoro przestrzeń oświetla inteligentne okienko. Nieważne, że tę szczapę możesz choćby targać aż do Veliekos plėšimas (jest takie torfowisko między Skuodasem a Maužsimerksem) drugiego dnia žeikių, kur numestas velnio plūgas; ten yra vartai į pragarą). O išmanioji akis wędrówki, po jednym gwałtownym deszczu. Mokradła Debesnų znajdujące się obok Varniai, jak wiadomo, są naelektryzowane, i to jak, a całkiem blisko leży jezioro Lūkstas 1 Kardelis Naglis 2017: Lekkie skrzydła języka litewskiego. – ALL LXXVI. Jak pięknie autor pokazuje, czym różni się komunikacja językowa od komunii językowej! Czy mój tekst może dotyczyć tego samego? Tylko przeszyte doświadczeniem poety. Kalba poezijoje: filologija vs. biofilija Wglądy / Insights 237 i bursztyn – „electron“ – wyrzuca (ale to już filologia). Tylko standard elektryzowania nie został zaktualizowany od czasów Netimera i jest niekompatybilny z inteligentnym okienkiem. Pierwsze dwa wersy tego wiersza, nagrodzonego PDR-em (niezwykle się cieszę, nie będę ukrywać!), brzmią następująco: Bękarty! Przy uchylonych bramach Syjonu Pokolenia stworzone – nie rozpalone, lecz powtórzone! Prawdą jest, że ze względu na zaplanowaną dźwiękową wyobraźnię wiersza (pierwszy oksymoron tego tekstu; będą jeszcze trzy!) początkowo chciało się napisać nie „bękarty”, lecz „odpokolenia”. W słowniku synonimów to – łobuz2. Niestety, zupełnie nie czułem ani ciężaru tego słowa, ani jego emocjonalnych tonów i zachcianek („za-tonów”), epoki, geografii i rejestru językowego. Próbowałem szukać w piśmiennictwie. I znalazłem, przypadkiem! Układając rozdziały swojej drugiej książki poetyckiej, właśnie ten poświęcony L. Rėzie (publikowany w tym numerze ALL), czytałem rozmaite teksty związane z Giedyminem i jego imieniem. I oto3: Książę <Karijotas, syn Giedymina> <...> rzekł do Żywili <...>: „Nuokarta jesteś, nie moja córka, swoją niegodziwością okryłaś hańbą dom swego ojca, precz ode mnie, ciebie i twoją kropėją niech ruda śmierć zabierze.” A jednak nie odważyłem się zamienić „bękartów” na „nuokartas”. Dzięki Daukantasowi słowo to znalazło się już w słowniku biernym. Ale jaka jest jego siła, jaki poziom obrazy, czy słowo to jest codzienne, czy książkowe – nie czuję. Może trochę, ale nie na tyle, żebym używał tego w poezji. Kiedy znajdę to w jakiejś legendzie lub pieśni, wtedy naprawdę to odczuję i przeżyję. Wyprowadzę z biernego stanu. Jeszcze jeden przykład. W następnym wierszu napisałem4: Widząc nadchodzące Życie W północne niebo tundry Wkorzeniam się. 2 Lyberis Antanas 1980: Sinonimų žodynas. Vilnius: Mokslas. 3 Daukantas Simonas 1995: Historia żmudzka [I]. Wilno: Vaga, 526. 4 Šiaurės Atėnai 13(1317), 8. GIEDRIUS ALKAUSKAS 238 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Bardzo chciało się pobyć kimś, kto wypadł z biblioteczki, i zapisać „w okrutne niebo tundry”. Inaczej niż „nuokarta”, dla Litwina przynajmniej kilka odcieni słowa „žiaudrus” wydaje się całkiem jasnych. Ze względu na fonetykę, aradykację, instynktownie wyczuwaną morfologię. A jednak słowo znaleziono w słowniku. I jakże obco brzmi ono w stosunku do mojej obecnej żywej ekspresji! Dobrze, że zmieniłem na prostszy. Można, oczywiście, jak jakiś ghański szaman, wrzucić słowa do worka niczym kości przodków, potrząsać nim nad głową i zachwycać się – oto, patrzcie, jaka żywotność, jaki żywioł bytu! (Nawiasem mówiąc, o wyniku meczu piłkarskiego między reprezentacjami Ghany i Senegalu, zgodnie z wierzeniami miejscowych, decydują nie fizyczne wydarzenia na boisku, lecz duchowe krzyki szamanów na uboczu stadionu – czyja wierzchowina, tego wojsko i zwycięstwo.) Ale rzuć te kości na ziemię. Jeśli z czaszki nie wyskoczy wąż, jak przydarzyło się Olegowi Visregisowi5, tyle tej żywotności zobaczysz. Wąż – dowód żywotności. Co pozostaje? We Władcy Pierścieni J. R. R. Tolkiena jest taki kamień, Palantír. Za jego pośrednictwem można bezpośrednio porozumiewać się z sercem królestwa ciemności Mordoru, z wieżą Barad-dr. Kryształ jakby przenosi tam, gdzie działają tylko najbardziej archaiczne instynkty samozachowawcze, gdzie pole widzenia zawęziło się do widzenia tunelowego. Jeśli nie zaczniesz działać jak zdziczałe stworzenie pod wpływem poczwórnej dawki adrenaliny, pająk Szeloba wnet wyssie z ciała życiodajne soki, a Nazgle, mroczni jeźdźcy, – także duszę. Ale w rzeczywistości Palantír – to tylko magiczna iluzja. Wywołuje wizje nieodróżnialne od mrocznej rzeczywistości Mordoru – to prawda. Ale tak poza tym spokojnie sobie siedzi u czarodzieja Gandalfa, a jeśli coś grozi zakłóceniem spokoju (tak mąci się również kryształ, który utracił więź z upadłym bogiem Sauronem), to są to tylko fajerwerki świąteczne. Są – imponujące! Ale tylko tyle. Swoją drogą J. R. R. Tolkien, ir diachroniškai6), Mordoro, entų, Viduržemio paprastoji, jų raštai (pvz., sarati profesor filologii, – niezwykle odpowiedni autor do pisania o żywej poezji. Z mitologicznej, jungowskiej perspektywy uchwycenia pogłosów duszy te skonstruowane przez J. R. R. Tolkiena języki – elfickie (i ileż ich, synchronicznie alfabety) – są nie mniej interesujące niż wolapik, esperanto czy jakiś okultystyczny język enochiański7. 5 Puszkin Aleksander 1822: Pieśń o wieszczym Olegu. – Pisma I, przełożył E. Mieželaitis. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1954, 108. (Вещий – może lepiej wszechwidzący?) Polecam posłuchać imponującej kantaty N. A. Rimskiego-Korsakowa do tego tekstu (op. 58, 1899 r.). Jak wiadomo, ten wąż, który wyskoczył z czaszki, wypełnił proroctwo jasnowidza (wołchwa) – Olega zgubił jego ukochany koń. 6 Dostęp online: https://en.wikipedia.org/wiki/Elvish_languages_(Middle-earth). 7 Język anielski objawiony w XVI w. J. Dee i E. Kelleyowi, którego analiza lingwistyczna dowodzi ogromnych podobieństw składniowych i semantycznych do języka angielskiego. Jakkolwiek by było, fenomen boskich i innych skonstruowanych języków (jak sztuka – nie jak nauka!) jest fascynujący. Kalba poezijoje: filologija vs. biofilija Wglądy / Insights 239 Takie samo rozdzielenie (nie przeciwieństwo, nie, lecz coś nieokreślonego, tylko nieprzeciwstawiającego) widzę między reanimowanym a, niestety, zmumifikowanym językiem w poezji. Pewnego razu zapytano Sigitasa Gedę, liai? Štai daug kartų skaitytos poemos Nakties žiedai eilutės8: Kraujuoti kalavijai nebesminga dlaczego niektóre jego teksty są jak podręcznik botaniki: w obliczu źdźbła trawy rodzą się wielkie i ciche słowa <...> Nie wiem, czy rozumiem myśl autora (a po co w ogóle analizować wiersz?), ale znając etymologie nazw kwiatów (gladiola – mieczyk; goździk – negelkatė L. Rėzy – vinelė, mały gwóźdź; miecz – wilczy sierp – wilkdalgis – Iris, bogini tęczy), wersy te jeszcze bardziej się komplikują, ponieważ całe otoczenie strofy jest w pewnym stopniu botaniczne, a zarazem pogłębia się. Z taką lupą w ręku nie pozostaje nawet metafora – sierp w źdźble trawy. Przecież to nawet nie poezja, lecz prace letnie! Ale Poeta odpowiedział: pisząc, nigdy nie korzystał ani z informatorów, ani z encyklopedii. Przecież to oczywiste – roślinę trzeba znać w czasoprzestrzeni, znać jej botanikę od narodzin aż po śmierć, i najlepiej tak, jakbyś szukał właśnie jej jednej, swojej wybawicielki, dla chorej mamusi. Jak te kamienne kwiatki9. Przecież naprawdę: żył gdzieś na Litwie człowieczek, który, gdy pękła pakilajnė (taki pasek przez siodełko do podnoszenia dyszli), nie miał jak zawieźć siana na targ i go sprzedać, nie miał za co kupić mąki. Człowieczek głodował, dopóki nie naprawił pakilajnė. Już z pustym żołądkiem i pełnym sercem poczuł, co to za słowo. A ja, poeta z Onikszt, któremu pogoda nie niszczy plonów, który nie przechowuje w domu nasion i dlatego księżyc nie układa planu dnia ani w dzień, ani w nocy (nocny plan dnia – naktotvarkė? Drugi oksymoron!), który od dawna nie trzymał już wodzy w rękach (ale powoziłem; zresztą przez to żelastwo w pysku wywróciłem także wóz z kamieniami – starsi nie uprzedzili, że koń jest przewrażliwiony z powodu tego żelastwa), wezmę oto słowo pakilajnė ze słownika i zrymuję je z cukrainė albo pigwą. Urocza jest filologia książkowa, ale niepożywna, gdyby trzeba ją było smarować na chleb. Znowu, powiedzmy, nadeszły najstraszniejsze mrozy. Inny biedak ciągnie ciosak (taki młot do ogłuszania ryb przez lód) i gdzieś w zaspach go gubi. A może łamie trzonek. Umocuj teraz ten trzonek, kiedy nawet w rękawicach palce zesztywniały. Ciosak nie jest niezbędny do ogłuszenia ryby, ale teraz brnij i szukaj kamienia między zaspami. 8 Geda Sigitas 1977: Pierścienie Księżyca. Wilno: Vaga, 26. 9 Balet S. S. Prokofjewa Opowieść o kamiennym kwiecie (op. 118, 1948 r.). GIEDRIUS ALKAUSKAS 240 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Dėl to luoko vienam kitam ir pabadauti teko. Tada jau tikrai supranti, ką reiškia strofa10: To jego dziadkowie chodzili na łaz, gonili Mamutę, łowili ryby w Luokinie. Że samo narzędzie już od dawna nikomu nie wzbudza apetytu, dowodzi także Viktorija Daujotytė na samym pierwszym karty książki o Poecie11. Pewien litewski poeta kiedyś zrymował Palestynę z Palestriną. Palestrina – to miasto we Włoszech, ale oczywiście mowa o kompozytorze późnego renesansu Giovannim Pierluigim (1525–1594). Przeczytawszy tę strofę, myślisz sobie – czy autor rzeczywiście czuje różnicę między muzycznymi kulturami Wenecji, Florencji i Rzymu? Renesansu flamandzkiego, brytyjskiego, niemieckiego, węgierskiego? Najdziwniejszych muzycznych spekulacji (musica reservata, Archicembalo), modernizmów (C. Gesualdo)? A oto instrumentalna muzyka renesansu – cały kosmos! Nie wiem, czy odczuwa, ale z tekstu na pewno nie jest to jasne. Za nic w świecie (βίος) nie umieściłbym takiego rymu. A kto wtrąca takie słowo (λόγος), to jest już wybór wtrącającego. Oczywiście twórca nie musi odtwarzać cierpień tych ludzików ani przechodzić całej lnianej udręki. Każdemu biedakowi nie postawisz drogi krzyżowej. Jakże tu nie zacytować Pieśni o rodzimej izbie12: Tak, i ja tutaj, idąc kalwariami cieni, Nie widzę, że dawno już podstarzały, ociemniały i gliniasty Wraca ojciec, dziadek, wnuczęta, przeklinając białych: „Biada tym, którzy oddalili się ode mnie!” Po to właśnie jest literatura, empatia i doświadczenia archetypowe, aby przemówiła podświadomość. Uświadomiona podświadomość (trzeci oksymoron, zarazem tautologia). Przecież zgódźmy się13: 10 Geda Sigitas 1966: Ślady stóp. Wilno: Vaga, 24. 11 Daujotytė Viktorija 2010: Tragiczne pole miłości. Wilno: wydawnictwo LRS. 13 Geda Sigitas 1984: Szpak 12 Geda Sigitas 1991: Septynių vasarų giesmės. Vilnius: Vaga, 96. pod księżycem (tekst na okładce). Wilno: Vaga. Kalba poezijoje: filologija vs. biofilija Spostrzeżenia / Insights 241 Co chciałbym przez to powiedzieć? Że wszystko jest względne? Czy to, że prawdziwe wersy muszą być naznaczone natchnieniem przewyższającym naszą mądrość i zdolności? To było znane już tysiące lat temu. Wariacje na ten temat rozbrzmiewają w głowach wielu poetów. Wydaje mi się to oczywiste. I rozbrzmiewają nie jak filologiczna monodia, lecz jak polifonia archetypowych doświadczeń. Można oczywiście założyć maskę zapustową, odegrać postać z jarmarcznego widowiska, coś z opery pekińskiej albo commedii dell’arte. Lecz dla prawdziwego twórcy maski – to nie tylko jungowskie archetypy osoby14 (ego, persona, cień, animus / anima, self), lecz także mnogość wrażeń z błądzenia, żyć i przeżyć, moc przeczytanych książek, które osiadły w podświadomości. To właśnie te doświadczenia pozwalają mężczyźnie (chemicznie i harmonijnie innemu niż kobieta) poczuć ból Paskenduolė, a kobiecie (fizycznie i teologicznie innej niż mężczyzna) – kryzysy Liudasa Vasariosa. Takie właśnie bywają maski15: Udawałem księdza, centaura, Strazdasa, Jezusa Chrystusa, największego litewskiego poetę, wszystkich ludzi i ptaki. Charonem, demiurgiem bawiącym się muszlami na Bałtyku. Prawdziwa zbiorowa podświadomość! A mówiąc prościej, choć nie katechizmowo, boli, jeśli bolało kogoś innego, dawno żyjącego. I przedłużysz radość tego, kto żył, jeśli taka była. A przecież bywało – może tylko radość istnienia, ale bywała. Nawet jeśli nie było widzących oczu, i tego jednego jakiemuś rekrutowi – aż nadto. Językowe inkrustacje, instalacje, fajerwerki – świetnie! Jest w nich życie, ale ono przychodzi od obserwującego. Same instalacje nie pozwalają na odrosty. Są urzeczywistniane tylko poprzez więź z żyjącym człowiekiem (tautologia, zgadzam się). Po raz ostatni cytując Poetę16: Wszystko umiera, ale Bóg nie umiera, Byłem w zgrzytaniu jego zębów. 14 Gudaitė Gražina 1997: Wprowadzenie do psychologii analitycznej. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. 15 Geda Sigitas 1985: Ojczyzna mamutów. Wilno: Vaga, 42. 16 Geda Sigitas 1991: Pieśni siedmiu lat. Wilno: Vaga, 63. GIEDRIUS ALKAUSKAS 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Oczywiście, taka hipostaza – wielkie cierpienie, przeznaczone, niestety, geniuszom. Według Rimvydasa Stankevičiusa17: Upadłeś za trzy, za trzy się podniosłeś, przez dziurę o średnicy trzech centymetrów (akurat by przyłożyć do oka) w zaświaty Kaip viešpaties vynuogyne – – – – – – Trzy ci też dał. Mnie łatwiej – kozionogiemu ascecie, Kapucynowi o spuszczonym spojrzeniu – Ja tylko za siebie. Płonąć życiem za trzy – dola ludzi przyrodzonego ognia. M. P. Musorgskiego, N. W. Gogola, E. A. Poego, G. Beresnevičiusa. A my, ludzie nieprzyrodzonego ognia, możemy tylko intensywnie dmuchać miechem, wykrzesać iskrę i żyć – tylko za jedno, ale za jedno pełne. Dzień po dniu. I to wystarczy! Kiedy zimą przychodziło jechać w okolice Senasalisa (słownik mówi, że to – strona północna; ale przecież może być jak „įsaulis”, jak żar zimy; czwarty oksymoron!) i napalić w piecu w chacie przyjaciela, żeby podczas mrozów kaloryfery nie popękały, ogarniało mnie błogie uczucie, gdy w tej chacie, w której temperatura utrzymywała się niewiele powyżej zera (Ziemia ogrzewa od dołu, choć na zewnątrz lepiej nie wychodź ubrany po miejsku – po powrocie nie zaciśniesz w pięść ani siebie, ani palców), drugiego dnia palenia w środku nagrzewało się do 12 stopni. I oto nagle w kącie zabrzęczała jakaś niezbyt estetyczna forma życia. Jakieś muchówki. Wylęgały się tam, gdzie jesienią inne muchówki zostawiły swoje ślady. Nie ma tu fajerwerkowego piękna, za to jaka żywotność! Choćbyś żył tylko jeden dzień, ale ten obiecany, cierpliwie wyczekany. Zatem nam, żyjącym tylko dla siebie, nie trzeba tkwić w zgrzytaniu Bożych zębów. Wystarczy pozostać choćby w śladach muchy. A wybijże ty ten ród, żeby był chytry. Tylko na próżno machasz rękami pod sufitem, jakbyś się modlił, jakbyś odpędzał niegodziwców. Na zakończenie – jeden (żywy, i to bardzo!) poeta nauczył się nie bać być nocą na cmentarzu dopiero po tym, jak przespał aż do świtu (nie było przecież dokąd iść!) w Szarnele, obejmując grób V. Mačernisa. A oto jedna krytyczka, niedawno zaproszona na upamiętnienie tego samego pomnika V. Mačernisa w Telszach, nie doczekała się odczytów – hotel w Telszach wydał jej się zbyt kiepski. No cóż, nie przeszkodziło to pierwszemu, grób nocą 17 Stankevičius Rimvydas 2018: Nauka liczenia. Trzy. Sigitowi Gedzie. – Walhalla. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy, 99. Kalba poezijoje: filologija vs. biofilija Spostrzeżenia / Insights 243 nazwać kogoś obejmującego się, wywyższającego się i przepełnionego duchowością. No i czytam to persidvasinusį (Semantiniai ryšiai): Oto wskazuję palcem w niebo – Klin żurawi rozpada się. Składam dłonie – Znów się łączą. Dla krytyczki, dobrej filolożki, wiadomość to tylko literatura. Paraboliczna hiperbola, metaforyczna alegoria, metonimiczna onomatopeja, wierszowana personifikacja, synteza tezy i antytezy. Ktokolwiek chce. A mnie, szukającemu poprzez poezję wiary i życia, wydaje się, że tak właśnie jest, jak napisano. Czasami. Tak musi być. Przynajmniej czasami. Musi! ROZDZIAŁ Z POEMATU WAYKITOIA WIESZPATIA 1810 r. Bóstwo litewskie i pruskie upodobało sobie luterańskiego pastora Ludwika Marcina, ochrzciło go imieniem Jedemin i obdarzyło entuzjazmem do zbierania pieśni Litwinów Grasildzie Błażienė za umożliwienie dzięki niej bezpośredniego kontaktu zarówno z Poetami, którzy już są w wieczności, z krzyżakami i ich kronikami, z P. Ruigiem, J. Bretkünasem, F. Kuršaitisem, jak i z całą inspirującą, dźwięczącą, nigdy już nie milknącą Prusą! § 1 1.1. Daleko, daleko od przylądka Vente, w kierunku Rasytė, znajdowała się wyspa Perkūnkalvė. J. Basanavičius, „Z życia dusz i diabłów”, 1898 GIEDRIUS ALKAUSKAS 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Plemiona pruskie i litewska kalbužatė – smutek z powodu wielkiego bólu – Litwini nie pomogli braciom duchowym i językowym podczas Wielkiego powstania Prusów. Von Stirland – Styryjczyk; ze Styrii. Na przykład koronacją Mendoga (1253 r.) zajmował się rycerz Andrius von Stirland. Precentor – nauczyciel dzieci w szkole parafialnego kościoła protestanckiego. Ten, który podczas obrzędów śpiewa wcześniej niż inni, poszerza przestrzeń, aby zmieścił się śpiew wszystkich (łac. præcantor). Kleinlittav, Mała Litwa – termin prawdopodobnie po raz pierwszy użyty w kronice ziemi pruskiej Simona Grunaua (Grünaua) z lat 1517–1526. 1 gulden 15 groszy – taką cenę podaje L. Rėza w odezwie (napisanej w 1817 r. przez 12-23) į lietuvių literatūros bičiulius už Donelaičio Metų prenumeratą (RėLiudvikasa 1965: Lietuvių liaudies dainos II, przygotował A. Jovaišas. Vilnius, 334; Sprindis Adolfas 1951: Literatūra ir menas, 5 sierpnia). Adres: Dr L. Rėza, Królewiec, ul. Monetų 6. Nadesłano 18 października 2019 r. GIEDRIUS ALKAUSKAS Vilniaus universitetas Instytut Informatyki ul. Naugarduko 24, LT-03225 Wilno, Litwa giedrius.alkausk[email protected]u.lt