Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai

LAURA GERŽOTAITĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: badania arealne języków bałtyckich, dialektologia, geolingwistyka, dialektologia percepcyjna. DOI: https://doi.org/10.35321/a1181-08 WYOBRAŻENIA O JĘZYKOWEJ OJCZYŹNIE MŁODYCH WSCHODNIOAUKSZTAJTÓW – KUPISZCZAN I UTENIAN Wyobrażenia o językowej ojczyźnie młodych wschodnioaukštaitów z Kupiškis i Uteny STRESZCZENIE Artykuł przedstawia badanie wyobrażeń o językowej ojczyźnie młodych wschodnich aukštaitów – kupiszczan i utenian. Materiał badawczy stanowią dane z badań przeprowadzonych zgodnie z zasadami dialektologii percepcyjnej. Analiza pokazuje, że uczniowie z Uteny uważają się za aktywnych użytkowników kodu gwarowego. Młodzież z Kupiškis skłania się ku dystansowaniu od tej formy ekspresji. Postawy badanych wobec domen użycia kodu gwarowego są podobne. Rysowane (mentalne) mapy pokazują, że to młodzież z Uteny najczęściej utożsamia językową ojczyznę z obszarami gwarowymi. Ustanawiając rzeczywisty dystans wobec miejscowości sąsiedniej podgwary, uczniowie z Kupiškis być może odcinają się od własnej ekspresji językowej. W wyobrażeniach młodych ludzi objętych badaniem wyraźne są cechy opisujące przedstawiciela tradycyjnej gwary, czyli NORM. Zarówno badani z Kupiškis, jak i z Uteny kojarzą osobę mówiącą gwarą ze wsią. Zdaniem większości uczniów z Kupiškis kod gwarowy jest językową ekspresją przeszłości i starszego pokolenia. Częściej niż respondenci z Uteny uważają oni, że kod ten jest nierozerwalnie związany także z szacunkiem dla języka, kultury i regionu. Granice wariantu językowej ojczyzny wyznaczane na mapach uczniów z Uteny niemal pokrywają się z granicami wschodniego regiolektu wschodnioaukštajckiego, wyodrębnionego przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku. Ta formacja językowa jest bardzo podobna do obszaru tzw. piątej grupy wschodniej na zrekonstruowanej mapie podziału gwar Antanasa Baranauskasa, czyli do obszaru kupiszczan wschodnioaukštajckich w klasyfikacji gwar Zigmasa Zinkevičiusa i Aleksego Girdenisa, oraz otaczającego go obszaru tzw. szóstej grupy wschodniej, czyli utenian. Straipsniai / Articles 175 LAURA GERŽOTAITĖ Zwerbalizowane i zwizualizowane postawy ujawniają stosunek młodego pokolenia wschodnich Auksztotów do historycznego, obiektywnego zróżnicowania językowego nie tylko miejsc ich urodzenia, lecz także całej wschodniej części obszaru języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, ojczyzna językowa, dialekt tradycyjny, gwara wschodnich Auksztotów, mapa mentalna, asocjat. ADNOTACJA Artykuł przedstawia badanie dotyczące wyobrażeń o ojczyźnie językowej młodych wschodnich Aukštaitians z okolic Kupiškis i Uteny. Materiał analizowany w badaniu obejmuje dane zebrane w ramach badań prowadzonych zgodnie z zasadami dialektologii percepcyjnej. Analiza pokazuje, że uczniowie z Uteny uważają się za aktywnych użytkowników kodu dialektalnego. Młodzież z Kupiškis ma skłonność do dystansowania się od tej formy ekspresji. Badani mają podobne poglądy na temat obszarów użycia kodu dialektalnego. Narysowane (mentalne) mapy pokazują, że to młodzież z Uteny częściej utożsamia swoją ojczyznę językową z obszarami dialektów. Ustanawiając rzeczywisty dystans między sobą a miejscowościami sąsiedniej gwary, uczniowie z Kupiškis być może odcinają się od własnej ekspresji językowej. Cechy opisujące przedstawicieli tradycyjnego dialektu, czyli NORM, są dość wyraźne w wyobrażeniach młodych osób ankietowanych w badaniu na temat kodu dialektalnego. Zarówno badani z Kupiškis, jak i z Uteny mają skłonność do kojarzenia osoby mówiącej dialektem z obszarami wiejskimi. Zdaniem większości uczniów z Kupiškis kod dialektalny jest językową ekspresją przeszłości i starszego pokolenia. Częściej niż respondenci z Uteny uważają oni, że kod ten jest nierozerwalnie związany z szacunkiem dla języka, kultury i ziemi. The borders of the variation of the linguistic homeland drawn on the maps of Utena students virtually coincide with the boundaries of the East Eastern Aukštaitian regiolect that geolinguists defined in the second decade of the twenty–first century. This linguistic formation is very similar to the area of the so called Fifth Eastern from the reconstructed map of dialects by Antanas Baranauskas or the Eastern Aukštaitians of Kupiškis under the classification of dialects by Zigmas Zinkevičius and Aleksas Girdenis and the surrounding area of the so called Sixth Eastern or the subdialect of Utena. Zwerbalizowane i zwizualizowane postawy ujawniają relację między młodym pokoleniem wschodnich Aukštaitians a historycznym, obiektywnym zróżnicowaniem językowym zarówno ich miejsc urodzenia, jak i całej wschodniej części obszaru języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, ojczyzna językowa, dialekt tradycyjny, gwara wschodnich Aukštaitian, mapa mentalna, asocjacja. 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Wyobrażenia młodych mieszkańców wschodniej Aukštaitii – Kupiškian i Utenian – o ojczyźnie językowej 1. WPROWADZENIE W ostatniej dekadzie na Litwie badania nie ograniczają się do metod tradycyjnej dialektologii opisowej, ukazujących statyczny obraz dialektu (Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014; Mikulėnienė, Leskauskaitė, Ragaišienė, Geržotaitė, Birgelienė 2016; Mikulėnienė 2018; Čepaitienė 2018 i in.). Nasilone wzajemne oddziaływanie dialektów, a także ich kontakt z językiem standardowym i innymi lokalnymi wariantami języka sprawiają, że w użyciu coraz częściej stosowane są zarówno warianty dialektalne, jak i te bliższe językowi standardowemu. Aby wszechstronnie ocenić zróżnicowanie językowe danej gwary, istotne staje się nie tylko obiektywne odnotowanie charakterystycznych dla niej cech językowych, lecz także subiektywne podejście zwykłych członków wspólnoty językowej, które wpływa na wybór takiego czy innego wariantu językowego (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 89–120; 2016a: 17–33; Geržotaitė 2016a: 321–339; Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 84–100 i in.). A zatem postawy są jednym z podstawowych czynników kształtujących (samo)wartość wariantu lokalnego, a zarazem zapewniających jego żywotność i ciągłość. Nowość i aktualność. Dotychczas niemal nie prowadzono badań o charakterze prognostycznym nad tradycyjnymi gwarami wschodniej Aukštaitii, zwłaszcza nad gwarą Kupiškis. Warto wspomnieć jedyne badanie kompetencji geolingwistycznej uczniów z Kupiškis, które wykazało dość konsekwentne dystansowanie się miejscowej młodzieży od posługiwania się własną gwarą (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 88, 117)¹. Kilka wcześniejszych badań postaw zwykłych użytkowników języka, przeprowadzonych na obszarze sąsiadującej z gwarą Kupiškis gwary Anykščiai wschodniej Aukštaitii, miało inne cele (Aliūkaitė 2008: 129–142; 2009: 164–179). Celem artykułu jest porównanie, w oparciu o zasady dialektologii percepcyjnej, wyobrażeń uczniów gimnazjów w Kupiškis i Utenie o ojczyźnie językowej oraz ocena żywotności gwary Kupiškis. Przedmiotem artykułu są wyobrażenia uczniów z Kupiškis i Uteny o ojczyźnie językowej. Badanymi są młodzi ludzie (w wieku 15–18 lat) z dwóch gimnazjów (informacje o respondentach zob. w tabeli). ¹ Kompetencję geolingwistyczną zwykłych członków wspólnoty językowej definiuje się jako wiedzę i umiejętności pozwalające rozpoznawać zróżnicowanie językowe oraz wiązać je z określonymi obszarami geograficznymi, społecznymi i kulturowymi (Diercks 2002: 52–53; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 92). Straipsniai / Articles 177 LAURA GERŽOTAITĖ TABELA. Charakterystyka badanych młodych ludzi z Kupiškis i Uteny Ankietowanych uczniów można zaliczyć do jednej grupy wiekowej. W badaniu przyjęto pogląd Penelope Eckert, że podstawą klasyfikacji wieku są nie dokładne dane chronologiczne, lecz etapy życia. Ze względu na doświadczenia językowe, kulturowe i społeczne oraz etap kształtowania tożsamości w okresie dorastania badani należą do tego samego pokolenia (Eckert 1997: 151–167; Aliūkaitė 2007: 145). Empirycznym narzędziem badawczym jest anonimowa ankieta dotycząca świadomych postaw Ocena mówienia gwarowego i języka standardowego, opracowana w ramach projektu Miejsce języka standardowego na mentalnej mapie języka litewskiego realizowanego w latach 2014–2016 (szerzej zob. Aliūkaitė, Miku­lėnienė 2016: 97–99). We wstępnej części ankiety rejestrowane są dane socjodemograficzne badanych: płeć, wiek, miejsce pochodzenia i zamieszkania, a także zamieszczone są pytania dotyczące kompetencji gwarowej i aktywności w posługiwaniu się gwarą, dystrybucji wariantów językowych, czyli domen. W części głównej zastosowano model dialektologii percepcyjnej: lokalizowanie gwary i języka standardowego na rysunkowych mapach, a także skojarzenia związane z osobą mówiącą gwarą i językiem standardowym itp. Materiał badawczy obejmuje 187 ankiet. Spośród nich 119 wypełnili uczniowie gimnazjum im. Laurynasa Stuoki-Gucevičiusa w Kupiškis w ramach projektu Miejsce języka standardowego na mentalnej mapie języka litewskiego realizowanego w latach 2014–2016². Część materiału (prototypowe obszary gwary i języka standardowego na rysunkowych mapach, skojarzenia związane z osobą mówiącą gwarą i językiem standardowym) została opublikowana (szerzej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 78–102, 140, 185, 263). Dane te uzupełnia 68 ankiet zebranych w 2018 r. w gimnazjum im. Adolfasa Šapoki w Utenie³. Wyobrażenia ojczyzny językowej ukształtowane w świadomości respondentów uwidaczniają się na podstawie danych z następujących zadań ankietowych: 1) po omówieniu ankietowanych miejscowości ² Projekt zrealizowano ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego (umowa nr K-5/2014). Kierowniczką projektu była prof. dr Daiva Aliūkaitė. Więcej informacji o jego wynikach zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017. ³ Ankiety wypełnione w gimnazjum w Kupiškis są przechowywane w Instytucie Studiów nad Językami, Literaturą i Przekładem Wydziału Kauno Uniwersytetu Wileńskiego, a te z gimnazjum w Utenie – w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Obrazy językowej ojczyzny młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty — Kupiškėnów i Uteniaków dane z pytań zawartych we wstępnej części ankiety, dotyczących aktywności młodzieży w posługiwaniu się kodem gwarowym i jego rozpowszechnienia (czyli domen); 2) materiał z map sporządzonych przez respondentów z różnych miejscowości, na których mieli zaznaczyć obszary, gdzie mówi się gwarą⁴; 3) dane dotyczące skojarzeń związanych z użytkownikiem gwary. Badana gwara w klasyfikacjach gwar i jej cechy dystynktywne. W klasyfikacji gwar litewskich Zigmasa Zinkevičiusa i Alekso Girdenisa z lat 60. XX wieku wschodni Auksztotowie Kupiškėnai i Utenai, podobnie jak wszyscy Auksztotowie, wymawiają zachowane ie, uo, a jako wschodni Auksztotowie zwężają pierwsze elementy dyftongów an, am, en, em oraz dawnych samogłosek nosowych ą, ę (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365–380; Morkūnas 1977: 33; LKTChr 2004: 29–30). Cechą wyróżniającą gwarę Kupiškėnów, zajmującą niewielką część wschodniej Litwy, jest w tej klasyfikacji realizacja samogłosek e, ė na końcu wyrazu i przed spółgłoską twardą jako a o różnej długości, natomiast Utenai wyodrębniono ze względu na realizację nieakcentowanych ė i ie jako e. (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365–380; Morkūnas 1977: 33) (zob. rys. 1). Na podstawie cech odróżniających wschodnich Auksztotów w klasyfikacji Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa, bardziej szczegółowo podzielono wschodnich Auksztotów w klasyfikacji Antanasa Salysa z lat 30. XX wieku (Salys 1935: 70; 1946: 56). Na tej samej podstawie językowej wyodrębniono odpowiadających Kupiškėnom wschodnich Auksztotów puntininków środkowych dadininków (mówiących dą: da zamiast dėdė), zaś na podstawie innej cechy, tj. wymowy nieakcentowanego o jako a, zwanej także žalininkavimas (wymowa ža.ld. zamiast žolė), — odpowiadających Uteniakom wschodnich Auksztotów puntininków wschodnich (Salys 1933: 21–34; 1935: 75; 1946: 58–59). Granice obszarów tych dwóch gwar, jak wynika z oryginalnej mapy i mapy gwar A. Salysa sporządzonej na podstawie opisanych granic gwar, zaznaczono niemal bez zmian (Geržotaitė 2016b: 85)⁵. Różnica polega na tym, że obszar Uteniaków zmniejszył się, ponieważ jego część zaliczono w podziale A. Salysa do wschodnich Auksztotów puntininków środkowych rotininków (mówiących rō.tas zamiast ratas), czyli Anykščiai, oraz do wschodnich Dzuków, czyli wschodnich Auksztotów vilniškiai wyodrębnionych przez Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa. ⁴ W tej ankiecie udostępniono mapy z zaznaczonymi granicami samorządów i ich częściowymi ośrodkami. W dialektologii percepcyjnej, przy zastosowaniu techniki mapowania (zob. Preston 1989; 1999: xxiii–xl; 1999a: 359–373), respondentom udostępnia się zarówno mapy puste (Evans 2002: 76–83), jak i mapy z granicami największych jednostek administracyjno-terytorialnych (zob. Long 1999: 178) oraz zaznaczonymi dużymi miastami (zob. Dailey–O’Cain 1999: 228), co ułatwia orientację. ⁵ Na mapach z późniejszego okresu granice gwar skorygowali inni badacze, opierając się na materiale zebranym w drugiej połowie XX wieku (Geržotaitė 2016b: 74). Straipsniai / Articles 179 LAURA GERŽOTAITĖ Rys. 1. Wschodni Auksztotowie Kupiškėnai i Utenai w klasyfikacjach gwar litewskich6 W podziale gwar guberni kowieńskiej Antanasa Baranauskasa z końca XIX wieku, opartym na tych samych cechach, bardziej szczegółowo podzielono mieszkańców wschodniej części regionu, którzy w klasyfikacji A. Salysa 6Skróty na mapie oznaczają Kupiškėnów (RAK) i Utenai (RAU), wschodnich Auksztotów w klasyfikacji gwar Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa. Miejscowości przypisane w podziale A. Salysa do odpowiadających Kupiškėnom wschodnich Auksztotów puntininków środkowych dadininków zaznaczono okręgami, a miejscowości przypisane do odpowiadających Uteniakom wschodnich Auksztotów puntininków wschodnich — kwadratami. 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai nazywanymi wschodnimi Auksztotami. Według tych samych kryteriów A. Salys wyróżnił punktowe środkowe dialekty wschodnich Auksztotów, odpowiadające w tym podziale wschodnim piątym, oraz punktowe wschodnie dialekty wschodnich Auksztotów – wschodnim szóstym (Baranovskij 1898: 50–51, 73). Jak wynika z mapy podziału dialektów A. Baranauskasa, zrekonstruowanej na podstawie analizy opisów dialektów, dialektem wschodnich piątych mówiono głównie w Kupiškis i jego okolicach, a dialektem wschodnich szóstych – także na obszarach punktowych środkowych dialektów wschodnich Auksztotów (czyli kupiškėnów), które w podziale A. Salisa im odpowiadają (zob. Geržotaitė 2015: 133–165; 2018: 174–190 (zob. ryc. 1). Obszar obejmujący te dwa dialekty jest bardzo podobny do większej, kształtującej się formacji językowej – wschodniego regiolektu wschodnioauksztockiego – wyróżnianej przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI w. (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014, mapa XIII i komentarz). Badane subdialekty na początku XXI w. Nowsze systematyczne badania geolingwistyczne pokazują, że cecha odróżniająca Uteniškiai została niemal konsekwentnie zachowana w mowie przedstawicieli wszystkich pokoleń, natomiast w mowie kupiškėnów, zwłaszcza na obrzeżach obszaru subdialektu, nie jest regularna ani u pokolenia średniego, ani młodego (Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė et al. 2014: 176, 188; Balčiūnienė, Rinkauskienė, Meiliūnaitė 2017: 54–55). Ustalono, że pod względem cech językowych kupiškėni upodabniają się do sąsiednich, silnych subdialektów panevėžiškiai i uteniškiai. Wpływ uteniškiai potwierdza fakt, że wyodrębniana na ich podstawie nowa, większa lokalna formacja językowa – wschodni regiolekt wschodnioauksztocki (z ośrodkiem przyciągania w Utenie) – obejmuje nie tylko obszary uteniškiai, ale także sąsiednich subdialektów, w tym kupiškėnów (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014, mapa XIII i komentarz; Mikulėnė, Meiliūnaitė 2017: 169–195). Obszar ten łączy i potwierdza stabilność nowej formacji konsekwentne użycie wymowy nieakcentowanego o jako a, odnotowywane aż do początku XXI w. (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė 2016b: 190–191). Dlatego zebrane na obszarach wschodnioauksztockich kupiškėnów i uteniškiai dane ankietowe nie tylko uzupełnią badania nad subiektywnym wymiarem tradycyjnych subdialektów wschodnioauksztockich, lecz także pozwolą uzyskać pełniejszy obraz badanego obszaru, a tym samym używanego na nim wariantu, ukształtowany w świadomości lokalnej młodzieży. Zasady tworzenia rysunkowych map dialektów, klasyfikacji skojarzeń i analizy Zawarte w ankiecie zadanie mapowe (ang. Draw-a-Map), czyli pierwszy z pięciu komponentów modelu badań percepcyjnych Denisa Prestona, jest bezpośrednio związane z zadaniem czwartym, dotyczącym rozpoznawania dialektu (ang. Dialect Identification). Doprecyzowania mapy implikują ponadto komponent trzeci tego modelu, polegający na ocenie poprawności i atrakcyjności wariantów (ang. „Correct” i „Pleasant”) (szerzej zob.: Preston 198; 199: xxiv–xxx; 199a: 359–373; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 97). Straipsniai / Articles 181 LAURA GERŽOTAITĖ Przy klasyfikowaniu i analizie zwizualizowanych na tych mapach postaw językowych badanych oparto się na ustaleniach Willego Diercksa (Diercks 2002: 51–70) dotyczących kategorii ojczyzny językowej⁷ oraz dystansu rzeczywistego i aktualnego⁸. Aby ocenić (nie)precyzyjność wiedzy geolingwistycznej badanych, uwzględniono zarówno wyniki dotychczasowych badań subiektywnego, jak i obiektywnego zróżnicowania językowego (szerzej zob.: Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 257–259; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017, 174–178, 221–225, 248–253). Materiał z zadania dotyczącego skojarzeń związanych z osobą mówiącą dialektem, powiązanego z zadaniem mapowym, sklasyfikowano metodą słów kluczowych (Garrett, Williams, Evans 2005: 37–54). Dobór słowa kluczowego jako jednostki filtrującej wynikał przede wszystkim z tradycyjnego dialektologicznego rozumienia przedstawiciela dialektu (tj. cech opisujących informatora NORM: osiadły, miejscowy, stary, w podeszłym wieku, starszy, wieś itp.) (Chambers, Trudgill 2004: 28; zob. też Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 32–33)⁹. Na podstawie wyników wcześniejszych badań świadomości dialektalnej sieć słów kluczowych uzupełniono o takie jednostki filtrujące jak tradycja, pochwała itp. (szerzej zob.: Aliūkaitė 2008a: 23–45; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a, 20–21; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 69–76). Wyróżnione na podstawie słów kluczowych grupy skojarzeń obejmują pierwsze skojarzenia z dialektem wskazane w opracowaniach naukowych. W jakościowej analizie wyodrębnionych grup, czyli przy rekonstrukcji socjolingwistycznego portretu przedstawiciela dialektu, wykorzystano materiał ze wszystkich skojarzeń (a zatem także wieloznacznych). 2. AKTYWNOŚĆ I OBSZARY UŻYWANIA KODU GWAROWEGO W OPINII MŁODZIEŻY Z KUPISZEK I UTENY Analiza danych pokazuje, że uczniowie gimnazjów ankietowani w obu miejscowościach twierdzili, że znają gwarę (potrafią mówić gwarą) (zob. tabelę). Najwięcej osób znających gwarę było wśród mieszkańców Uteny (73,53 proc.), najmniej zaś – wśród badanych z Kupiszek (24,37 proc.). Zapytani, jaką gwarę znają, młodzi uczestnicy badania najczęściej wskazywali gwarę aukštaitską lub mówienie po aukštaitsku, gwarę aukštaitską, wschodnioaukštaitską. Jeden z uczniów z Kupiszek 7 W badaniach dialektologii percepcyjnej językową ojczyzną (ang. Linguistic Homeland) nazywa się środowisko językowe jednostki, wiążąc je z językowym i przestrzennym dystansem wobec tego środowiska (Diercks 2002: 51). 8 Przy ocenie wariantów językowych i ich lokalizowaniu na mapie wyróżnia się dystans rzeczywisty (obiektywny) oraz aktualny (nieodpowiadający parametrom geograficznym) (Diercks 2002: 51; Aliūkaitė 2009: 172). 9 Ang. non-mobile older rural male. Lit. starszy, osiadły mieszkaniec wsi (mężczyzna). 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės giminės vaizdiniai uczeń doprecyzował swoje odpowiedzi, np. napisał, że zna kupišėnų (Kp_M1), kupišėnų tarmę (Kp_M17), kupišėnišką (Kp_M28), kupišėnų (aukštaičių) (Kp_M57), kupišėniškai (Kp_V12) i in.¹⁰ Możliwa identyfikacja nie z własną, lecz z językową ekspresją sąsiedniej gwary wschodnioaukštaitskiej panevėžiškiai wynika z tego, że jeden z badanych z Kupiszek zadeklarował znajomość gwary biržietišką (Kp_M55). Podobne postawy ujawniły się nie tylko w odniesieniu do znajomości gwary, lecz także do jej używania (zob. tabelę). Z odpowiedzi badanych wynika, że uczniowie z Uteny uważają się za aktywnych użytkowników gwary. Młodzież z Kupiszek najczęściej skłania się ku dystansowaniu od takiej ekspresji. Na taki wybór gimnazjalistów mogła wpłynąć niższa samoocena ich rodzinnej miejscowości w porównaniu z Uteną, uznawaną za ośrodek urbanizacji (szerzej zob.: Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė et al. 2014: 174; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 77). Wyniki te uzupełniają odpowiedzi na pytanie kwestionariusza badawczego oparte na teorii domen, dotyczące tego, gdzie i z kim mówi się gwarą (szerzej zob.: Fishman 1972: 15–32; Hagen 1989: 48–61; Aliūkaitė, Valikonė 2012: 7–20)¹¹. Po zestawieniu danych widać, że uczniowie z obu miejscowości używają kodu gwarowego zarówno w gronie rodziny (czyli w domenie izolowanej), jak i wśród przyjaciół (w domenie solidarności), a także w kontaktach z nauczycielami i wszystkimi innymi mieszkańcami rodzinnych miejscowości (w instrumentalnej domenie publicznej) (zob. rys. 2)¹². RYS. 2. Domeny używania gwary w badanych miejscowościach w opinii młodzieży¹³ ¹⁰ W pracy stosuje się następujące skróty nazw miejscowości: Kupiszki – Kp, Utena – Ut; litery M i V oznaczają płeć badanych, a liczby – numery kwestionariuszy. ¹¹ Domeny izolowane obejmują najbliższe otoczenie domowe i członków rodziny, domena solidarności – przyjaciół, a instrumentalne domeny publiczne – przestrzenie publiczne i nieznajome osoby (Hagen 1989: 53; zob. też Aliūkaitė, Valikonė 2012: 9). ¹² Przy określaniu obszarów używania gwary uwzględniono odpowiedzi na dwa pytania kwestionariusza: Gdzie mówi się gwarą, Z kim mówi się gwarą. ¹³ Należy dodać, że nie wszyscy uczniowie, którzy zaznaczyli, że mówią gwarą, wskazali, gdzie i z kim używają tego kodu. Takie wskazania stanowią: w przypadku pytania „gdzie” – 21,01 proc. (w przypadku pytania „z kim” – 15,97 proc.) w ankietach młodzieży z Kupiszek oraz odpowiednio 63,24 proc. (61,11 proc.) w ankietach młodzieży z Uteny. Straipsniai / Articles 183 LAURA GERŽOTAITĖ Chociaż mówi się gwarą wszędzie i z przedstawicielami wszystkich pokoleń, jak wynika jednak z rysunku 2, z różną częstotliwością. Młodzi ludzie z obu miejscowości twierdzą, że najczęściej posługują się gwarą w domu, w rozmowach z członkami rodziny i krewnymi (czyli w domenie izolowanej). Utrwalone używanie gwary w najbliższym otoczeniu pozwalałoby, jak się wydaje, mówić o optymistycznych perspektywach przetrwania obu gwar. Mimo to wyraźniejsza skłonność do jej zachowania zaznacza się jedynie wśród młodzieży z Uteny. Młodzi ludzie z Kupiškisu, którzy najczęściej skłaniają się ku dystansowaniu od kodu gwarowego, rzadziej wybierają wypowiedź gwarową w domenie solidarności niż w publicznej domenie instrumentalnej. Wyniki te mogą mieć związek z większą uwagą poświęcaną gwarze podczas różnych wydarzeń publicznych. Zatem, jak można przypuszczać, przedstawiciele obu podgwar posługują się kodem gwarowym w różnym stopniu. Na podstawie dostępnych danych gwarę młodzieży z Uteny należy uznać za najbardziej żywotną, natomiast gwarę badaną w Kupiškisie — choć odnotowaną we wszystkich domenach — za zanikającą. 3. OBRAZY GWARY NA MAPACH RYSOWANYCH Z PAMIĘCI Wyniki dotyczące aktywności w posługiwaniu się kodem gwarowym i obszarów (domen) jego użycia uzupełniają narysowane mapy młodych członków wspólnoty językowej14. Na ich podstawie można wyróżnić trzy sposoby uwzględniania w mapach językowej ojczyzny jako strefy gwarowej (zob. rys. 3). Najmniej jest map, na których młodzi użytkownicy języka wskazują językową ojczyznę jako jedyną miejscowość wyróżniającą się gwarową formą wypowiedzi. Najczęściej zaznacza się ją wraz z innymi prototypowymi strefami gwarowymi. Do trzeciego typu uwzględniania językowej ojczyzny na mapach zalicza się mapy oznaczone w dwojaki sposób przez licealistów z obu miejscowości. W jednym przypadku rodzinną miejscowość zaznacza się na mapach, na których cały obszar językowy dzielony jest za pomocą izoglos percepcyjnych oddzielających Żmudzinów i Auksztotów, Żmudzinów, Auksztotów, Dzūków itd.15. W drugim przypadku językową ojczyznę wiąże się z gwarowością, gdy badani wskazują, że tym kodem językowym mówi się w całej Litwie. 14 Zadania z mapą w ogóle nie wykonało 5,04 proc. uczniów z Kupiškisu i 1,47 proc. uczniów z Uteny. 15 Dėl termino suvokimo izoglosės (angl. Perceptual Isoglosses žr.: Preston 1999a: 361; Aliūkaitė 2009: 165. 184 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės giminės vaizdinai Utena 51,47% 30,88% 2,52% Kupiškis 38,65% 26,05% ▥ KG jedna ■ KG wśród innych prototypowych stref TK ▤ KG i inne strefy TK Rys. 3. Ojczyzna językowa (KG) jako strefa języka gwarowego (TK) w południowej części mapy z perspektywy młodych respondentów z badanych miejscowości Warto szerzej omówić drugą grupę map oznaczonych przez młodych mieszkańców Uteny i Kupiškis (tj. KG wśród innych prototypowych stref TK), która chyba najwyraźniej ukazuje wyobrażenie ojczyzny językowej, a tym samym także wariantu używanego na jej obszarze. 3.1. Wyobrażenie ojczyzny językowej u młodych mieszkańców Uteny. Dane pokazują, że ponad połowa młodych mieszkańców Uteny skłania się ku uznaniu prototypowej strefy gwarowej przede wszystkim za swoją ojczyznę językową (oznaczenia te stanowią 54,41 proc. wszystkich ankiet respondentów z tego miasta) (zob. rys. 4). Zatem zarówno deklarując aktywne posługiwanie się kodem gwarowym (60,29 proc. mówi gwarą), jak i utożsamiając swoje miasto ze strefami użycia kodu gwarowego (54,41 proc.), młodzi respondenci potwierdzają, że są aktywnymi przedstawicielami ekspresji gwarowej. Wśród miejscowości wskazanych przez respondentów z Uteny, położonych bliżej lub nieco dalej, a zarazem wyróżniających się silnym dialektyzmem, należy wymienić Poniewież (45,59 proc.), Jeziorosy (36,76 proc.), Onikszty (32,35 proc.) i Birże (30,88 proc.) (zob. rys. 4). Warto dodać, że Poniewież wskazano również w tej części map młodych respondentów z Uteny, na których zaznaczono prototypowe strefy gwarowości (stanowi ona 17,6 proc. map tych respondentów), gdzie ich ojczyzna językowa nie została oznaczona. Straipsniai / Articles 185 LAURA GERŽOTAITĖ RYS. 4. Najbardziej prototypowe strefy mowy młodych mieszkańców Uteny Oprócz już wymienionych miejscowości ponad jedna czwarta uczniów z tego miasta wskazała pobliską Ignalinę, Wisaginię (po 27,94 proc.), Molęty (26,47 proc.) i Rokiszki (25 proc.). Kupiškis, analizowany w artykule jako strefę ekspresji dialektalnej, wskazało zaledwie nieco ponad jedną piątą (20,59 proc.) młodych mieszkańców Uteny. A zatem w świadomości młodych mieszkańców Uteny system granic językowej ojczyzny wyznacza tak zwana odległość rzeczywista, to znaczy granice językowej ojczyzny kreśli się przy miejscowości rodzinnej i kilku sąsiednich miejscowościach. Po dodaniu do nich dalszych stref wskazanych przez młodych, znajdujących się w obszarze oddziaływania ekspresji językowej używanej w Utenie, można stwierdzić, że granice językowej ojczyzny niemal pokrywają się z granicami wschodniego regiolektu wschodnioauksztockiego wyodrębnionego przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku (mapa Ut_M13, zob. rys. 5). Z komentarzy uczniów wynika, że językowy kod Uteny i okolic jest oceniany bardziej pozytywnie niż negatywnie. Stwierdza się, że mówi się tu „po auksztocku, pięknie tam […]” (Ut_M21). Podobne postawy młodych odnotowano nie tylko wobec językowej ojczyzny, lecz także wobec ekspresji dialektalnej w sąsiednich strefach Zarasai, Onikszt, Ignaliny, Molęt, Rokiszek i Poniewieża, np.: mówią po auksztocku, mówią pięknie, niepoprawnie (Ut_M15), auksztockim, pięknie (Ut_M35), pięknie, przyjemnie, poprawnie (Ut_M37)16. 16 Język komentarzy uczestników badania nie został poprawiony. 186 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Obrazy językowej ojczyzny młodych wschodnich auksztotów – mieszkańców Kupiškis i Uteny Ut_M11 Ut_M13 5 rys. Przykłady oznaczania językowej ojczyzny młodych mieszkańców Uteny na mapach wraz z innymi prototypowymi strefami dialektalnymi Za najbardziej prototypową strefę dialektalną po językowej ojczyźnie na tych mapach uznano Poniewież; zdaniem młodych mieszkańców Uteny należy on do miejscowości, w których „najbardziej podkreśla się dialekty i odrębność [...]” (Ut_M05). Zauważa się, że w Poniewieżu „[...] akcentowanie jest dziwne, jak u mieszkańców Szawli [...]” (Ut_M21). Niemniej badani najczęściej wskazują, że zarówno w ich językowej ojczyźnie, jak i w Poniewieżu oraz innych miejscowościach mówi się po prostu po auksztocku. Straipsniai / Articles 187 LAURA GERŽOTAITĖ 3.2. Obraz językowej ojczyzny młodzieży z Kupiškis. W przeciwieństwie do młodzieży z Uteny młodzi mieszkańcy Kupiškis na obszarze wschodnich Auksztotów wskazywali przede wszystkim Poniewież (27,73 proc.) i Birże (26,89 proc.) (zob. rys. 6). 6 RYS. Najbardziej prototypowe strefy tarškumo w ocenie młodzieży z Kupiškis Ci uczniowie zaznaczali na mapach językową ojczyznę wśród prototypowych stref tarškumo dwukrotnie rzadziej (26,05 proc.) niż młodzi mieszkańcy Uteny (por. 54,41 proc.). Wśród takich miejscowości Kupiškis na mapach miejscowej młodzieży częściej nie jest uwzględniane (49,45 proc.), niż jest uwzględniane (26,05 proc.). Zatem dane ankietowe najwyraźniej wskazują na skłonność uczniów z Kupiškis do dystansowania się od własnego kodu gwarowego, którego używanie, jak już wspomniano, deklarowała jedynie niewielka część (14,29 proc.) respondentów. Poza językową ojczyzną, Poniewieżem i Birżami, podobny stopień tarškumo, zdaniem uczniów z Kupiškis, cechuje jedynie Pasvalys (22,69 proc.). Omawiana w artykule Utena jest najwyraźniej oceniana jako strefa o mniejszym nasileniu tarškumo (zob. rys. 6). Chociaż badani z Kupiškis twierdzą, że nie są aktywnymi użytkownikami kodu gwarowego, swoją ekspresję językową oceniają szczególnie pozytywnie (mapa Kp_M68, zob. rys. 7). 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai Kp_M42 Kp_M68 7 rys. Przykłady zaznaczania na mapach językowej ojczyzny młodzieży z Kupiškis wśród innych prototypowych stref gwarowych Według słów tych młodych ludzi kupiškėnų – najpiękniejsza (Kp_M01), kupiškėnų (piękna) (Kp_M20), kupiškėnų, niepoprawna, piękna (Kp_M28), piękna (Kp_M31), [...] piękna, poprawna (Kp_M68), [...] bardzo piękna (Kp_V20), [...] piękna, Straipsniai / Articles 189 LAURA GERŽOTAITĖ nieprawidłowa (Kp_V26), Kupiškis – jedno z najpiękniejszych (Kp_M70). Niekiedy ocena estetyczna lokalnego wariantu językowego (najpiękniejsza jest dla mnie gwara kupiszkańska [...]) jest dodatkowo uzasadniana ([...] ponieważ się do niej przyzwyczaiłam, umiem nią mówić i ją rozumiem, Kp_M67). Kod językowy Kupiškis jest kodem własnym, dlatego zapewne oceniany jest przychylnie. Odnotowano pojedyncze przypadki dystansowania się od własnego wariantu językowego. Podgwara kupiszkańska, która na mapach uczniów zwykle łączona jest z samym Kupiškisem (zob. Kp_M68, zob. ryc. 7), zostaje przeniesiona do sąsiedniego P (Kp_M23) albo do Poniewieża i Paswola (Kp_M17). Zarówno postawy wobec aktywności w posługiwaniu się kodem gwarowym, jak i wobec oznaczania na mapach ojczyzny językowej jako strefy ekspresji gwarowej podsumowują słowa jednego z młodych mieszkańców Kupiškis: „[...] Kupiškianie mają swoją gwarę, którą mówi się głównie na wsiach. Nieprawda. Moim zdaniem ta gwara nie jest zbyt piękna, ale jest wyjątkowa” (Kp_M29). Zatem oznaczenia na mapach sporządzone przez młodych użytkowników języka i osoby oceniające go z obu miejscowości pokazują, że z ojczyzną językową i ekspresją gwarową najchętniej łączą się uczniowie z Uteny, którzy określili siebie jako bardziej aktywnych użytkowników tej ekspresji. Tworząc rzeczywisty dystans wobec miejscowości sąsiedniej podgwary, przede wszystkim Poniewieża i innych miejsc, gimnazjaliści z Kupiškis skłaniają się do odcinania od własnego kodu gwarowego. Należy dodać, że analiza map oznaczeń młodzieży z Kupiškis potwierdza w większym stopniu niż analiza odpowiedzi respondentów z Uteny tendencję ujawnioną we wcześniejszych badaniach młodych użytkowników języka: ekspresja gwarowa kojarzona jest przede wszystkim nie z miejscowościami wschodniej, lecz zachodniej (np. Plungė, Telšiai) i południowo-zachodniej (np. Marijampolė) części obszaru języka litewskiego (Aliukaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 147). 4. PORTRET PRZEDSTAWICIELA JĘZYKA GWAROWEGO W ŚWIETLE DANYCH ASOCJACYJNYCH Dane asocjacyjne pokazują, że w wyobrażeniach ankietowanych gimnazjalistów wyraźne są cechy, którymi w badaniach tradycyjnej dialektologii charakteryzuje się informanta posługującego się kodem gwarowym, czyli NORM-em. Dwie z tych cech – powiązanie użytkownika tego kodu z miejscem oraz przeszłość, czyli ekspresja starszego pokolenia – mają największe znaczenie w badaniach obu miejscowości (zob. ryc. 8)17. 17 Z tego zadania w ankiecie zrezygnowało 3,36 proc. uczniów z Kupiškis. 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai Rys. 8. Asocjacje związane z kodem dialektalnym w opinii młodzieży z badanych miejscowości Jak widać na rys. 8, z miejscem skłonni są kojarzyć przedstawiciela tego kodu przede wszystkim uczniowie z Uteny (57,35%), rzadziej zaś z Kupiškisu (38,66%). W asocjacjach tych, wyłaniających się z odpowiedzi młodzieży, widoczne są związane z miejscem kategorie regionu, własnej lub rodzinnej okolicy, miejsca urodzenia i pochodzenia: z jego rodzinną okolicą (Ut_M31), z miejscem jego pochodzenia (nizinami, wyżynami itp.) (Ut_M39), skąd pochodzi (Kp_M10), z miejscem zamieszkania (miastem, regionem) (Kp_M14), z własną okolicą (Kp_M25), z miejscem swojego urodzenia (Kp_M59), z regionem, z którego pochodzi (Kp_V42). Aż 45,59% (z 57,35%) respondentów z Uteny, którzy kojarzą ekspresję dialektalną z miejscem, wskazało wieś lub mieszkańca wsi, np.: wieś albo bardzo małe miasteczko (Ut_M24), często kojarzy się z wsią (Ut_M38), z osobą pochodzącą ze wsi (Ut_V10), z mieszkańcem małego miasteczka (Ut_V13), z mieszkańcami wsi (Ut_V21). Wieś jako cecha (werbalizowana za pomocą kategorii wsi, małego miasteczka, mieszkańca wsi itp.) jest istotna dla 24,37% (z 38,66%) uczniów z Kupiškisu, np.: z osobą, która pochodzi ze wsi lub w niej mieszka (Kp_M15), osoba mówiąca dialektem kojarzy się z mieszkańcem wsi (Kp_M26), ze wsią, im dalej wieś leży od miasta (Kp_M66), z wiejskim środowiskiem zamieszkania (Kp_M68), najczęściej z „głęboką” wsią (Kp_V01). Jak widać na podanych przykładach, cecha ta zwykle wskazuje na miejsce. Poza pojedynczymi przypadkami ma ona neutralne zabarwienie. A zatem cecha miejsca (innego niż wieś) w wyobrażeniach o kodzie dialektalnym młodych użytkowników języka w obu badanych miejscowościach (Kupiškis – 14,29%, Utena – 11,76%) nie jest silnie wiązana ze zróżnicowaniem regionalnym. Takie postawy mogą być związane z nierównomiernym nasileniem dialektalności na analizowanym obszarze, stwierdzonym w badaniach geolingwistów na początku XXI wieku (Aliūkaitė, Straipsniai / Articles 191 LAURA GERŽOTAITĖ Baškienė, Jaroslavienė et al. 2014: 174–178, 184–188)18. Tarmine raiška kalbančiojo tapatinimas su kaime gyvenančiu asmeniu, kaimo žmogumi (arba kaimiečiu) gali reikšti ir tam tikrą atsiribojimą. Tokiu atveju tarminį kalbėjimą su vieta sietų gerokai didesnė Kupiškio ir Utenos gimnazistų dalis. Dla niemal połowy uczniów z Kupiškisu (49,58%) kod dialektalny kojarzy się z przeszłością i starszym pokoleniem: ze starością, z przeszłością (Kp_M20), z czasami naszych dziadków (Kp_M37), z Litwą z przeszłości (Kp_V45), z wiekiem. Starsi ludzie częściej mówią dialektem (Kp_M27), głównie ze starszymi ludźmi (Kp_M39). Łączenie ekspresji dialektalnej z XX wiekiem i tradycjami (Kp_V03) lub ze starością. Z czasami dziadków i pradziadków (Kp_V08) prawdopodobnie wskazuje na postawę młodych z Kupiškisu polegającą na dystansowaniu się od tego wariantu językowego (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitė, Geržotaitė 2017: 117). Te asocjacje znacznie rzadziej wymieniali respondenci z Uteny (20,59%), np.: stara Litwa (Ut_M04), ze starością (Ut_M14), osoba mówiąca dialektem kojarzy mi się z dziadkami i pradziadkami, którzy dawniej tak mówili (Ut_M02), osoby w najstarszym wieku (Ut_M25) (zob. rys. 8). Grupa asocjacji obejmująca kilka ściśle powiązanych ze sobą cech wskazuje, że dla młodych członków wspólnoty językowej, przede wszystkim młodzieży z Kupiškisu, kod dialektalny jest niemal zanikającym lub już zanikłym wariantem starszego pokolenia, które posługuje się bądź posługiwało autentycznym dialektem: osoba mówiąca dialektem kojarzy mi się ze starością i wsią, ponieważ młodzi ludzie w dzisiejszych czasach coraz rzadziej mówią dialektem (Kp_M41), obecnie kojarzy się ze wspomnieniami i starszymi ludźmi (Kp_V15). Rzadziej do wyobrażenia licealistów na temat przedstawiciela języka dialektalnego włączano cechę szacunku. Występuje ona przede wszystkim u młodzieży z Kupiškisu (19,33%), np.: z pielęgnowaniem własnego dialektu, osoby mówiące dialektem najczęściej są z niego dumne (Kp_M05), z osobą szanującą swoją okolicę (Kp_M67), taki człowiek sprawia wrażenie, jakby bardzo kochał swoją okolicę i pielęgnował jej tradycje, mowę, dialekt (Kp_M63). Takie postawy mogą wynikać z symulacji, ponieważ dystansowanie się tej młodzieży od ekspresji dialektalnej jest konsekwentne. Osoba mówiąca dialektem rzadziej kojarzy się uczniom z Uteny (7,35%) z szacunkiem dla języka, kultury i okolicy, np.: z osobą, która chce zachować jak najwięcej litewskiej kultury (Ut_M16), z osobą, która stara się pielęgnować kulturę litewską (Ut_M29), z ludźmi, którzy kochają swój język (Rk_V13). Utrwalony w tradycyjnej dialektologii portret przedstawiciela kodu dialektalnego jeszcze wyraźniej ukazują przypadki obejmujące kilka asocjacji, np.: z życiem w dawnych czasach, ze starszymi ludźmi (Kp_M13), ze wsią, ze starszymi ludźmi (Kp_M51), z ludźmi w podeszłym wieku, z dawnych czasów, z ludźmi ze wsi (Kp_M32), wsią, starością, ziemią 18Podobne wyniki przyniosło badanie socjologiczne przeprowadzone w rejonach Kupiškisu i Onikszt. Wynika z niego, że ludzie wiążą tożsamość regionalną także z dialektem, jednak w opinii młodzieży „aukštaitiskość nie zależy już od miejsca zamieszkania” (Savoniakaitė 2003: 105). 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės giminės vaizdiniai człowiekiem zajmującym się rolnictwem (Ut_M07), człowiekiem pochodzącym ze wsi, osobą starszą (Ut_M13), osobą w podeszłym wieku, mieszkańcem wsi albo Żmudzinem (Ut_M19), starą osobą, nie młodzieżą, pochodzącą z mniejszego miasta lub wsi (Ut_M34) itd. Te i inne przykłady pokazują, że w świadomości respondentów obraz osoby posługującej się omawianym kodem jest bardzo pozytywny. Inne cechy w wyobrażeniach młodych wschodnich Auksztotów o języku gwarowym są słabo zaznaczone albo całkowicie z nich wyeliminowane. Na przykład wykształcenie, niewidoczne na rysunku 8, zostało wspomniane zaledwie raz lub dwa razy przez respondentów z obu miejscowości. Podobne postawy odnotowano również w odniesieniu do łączenia osoby mówiącej gwarą z osobą niewykształconą. WNIOSKI Dane z badania wyobrażeń o lingwistycznej ojczyźnie młodych ludzi z miejscowości położonych na obszarze tradycyjnych wschodnich gwar auksztockich – kupiskiej i uciańskiej (lub na terenie obecnie kształtującego się wschodniego regiolektu wschodnioauksztockiego), przeprowadzonego zgodnie z metodologicznymi zasadami dialektologii percepcyjnej, pozwalają podsumować językowy obraz tego regionu. Analiza danych pokazuje, że uczniowie z Uciany częściej skłonni są utożsamiać się z ekspresją gwarową. Wśród młodych z Kupiškis odnotowuje się postawy dystansowania się od własnego kodu językowego. Na takie podejście użytkowników i oceniających ich język mogła wpłynąć (samo)ocena miejsca rodzinnego. Podobne wyniki uzyskano po uporządkowaniu materiału dotyczącego sfer używania kodu gwarowego. Chociaż uczniowie z obu miejscowości twierdzą, że mówią gwarą wszędzie i z przedstawicielami wszystkich pokoleń (tj. we wszystkich sytuacjach), wśród respondentów z Uciany wyraźniejsza jest skłonność do zachowywania własnego wariantu językowego. Właściwa mieszkańcom Kupiškis ekspresja językowa jest przez miejscową młodzież oceniana jedynie jako sposób mówienia najbliższego otoczenia (izolowanej domeny). Rysowane (mentalne) mapy ujawniły, że to gimnazjaliści z Uciany najczęściej skłonni są utożsamiać lingwistyczną ojczyznę ze strefami gwarowymi. Wyznaczając faktyczny dystans wobec miejscowości sąsiedniej gwary, przede wszystkim wobec Poniewieża, młodzi z Kupiškis prawdopodobnie dystansują się od własnej ekspresji gwarowej. Zarówno respondenci z Kupiškis, jak i z Uciany kojarzą osobę mówiącą gwarą ze wsią. Młodzi z Kupiškis częściej skłonni są postrzegać kod gwarowy jako językową ekspresję starszych ludzi i przeszłości. Dla nich ekspresja gwarowa częściej niż dla uczniów z Uciany jest także nierozerwalnie związana z szacunkiem do języka, kultury i regionu. Granice wariantu lingwistycznej ojczyzny wyznaczane na mapach respondentów z Uciany niemal pokrywają się z granicami wschodniego regiolektu wschodnioauksztockiego wyodrębnionego przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku. Do tej formacji językowej bardzo podobny jest obszar punktów wschodnich, czyli Straipsniai / Articles 193 LAURA GERŽOTAITĖ Obszar wschodnich Aukštaitów z Kupiškis według klasyfikacji dialektów Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa oraz otaczający go obszar szóstego dialektu, czyli uteniškiai. Z werbalizowanych i wizualizowanych postaw młodych użytkowników języka wyłania się obraz zróżnicowania, który niemal pokrywa się z historycznym, obiektywnym zróżnicowaniem językowym nie tylko miejsca językowego pochodzenia badanych, lecz także całej wschodniej części obszaru języka litewskiego. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2007: Tarminis kalbėjimas ir bendrinė kalba: objektyviųjų ir subjektyviųjų skirtumų kultūrinė vertė. Daktaro disertacija. Rankraštis. Vilnius: Vilniaus universitetas. Aliūkaitė Daiva 2008: Tarmių ypatybių vertė kultūriniu požiūriu: Lyduokių šnekta. – Respectus Philologicus 13(18)A, 129–142. Aliūkaitė Daiva 2008a: Tarmiškai kalbančio žmogaus stereotipai: apriorinės eilinių kalbos bendruomenės narių nuostatos. – Respectus Philologicus 14(19), 23–45. Aliūkaitė Daiva 2009: Perceptyviniai dialektų tyrimai: mentalinis žemėlapis. – Respectus Philologicus 15(20), 164–179. Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita et al. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai: žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 257–262. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014a: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 29–47. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016: Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis). – Acta Linguistica Lithuanica LXXIV, 89–120. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016a: Lietuvos gimnazistų požiūris: išilavinimas Lietuvos gimnazijų vaizdiniuose. – Verbum 7, 17–33. Prieiga internete: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/article/view/10283 [žiūrėta 2019-09-15]. 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės giminės vaizdai Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Geržotaitė Laura 2017: Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Aliūkaitė Daiva, Valikonė Jolanta 2012: Bendrinės kalbos ir tarmės domenai. – Verbum 3, 7–20. Balčiūnienė Asta, Rinkauskienė Regina, Meiliūnaitė Violeta 2017: Kupiškėnų ir uteniškių pabio šnektų fonetinė kaita XXI a.: Vabalninko, Darsūškių ir Salamiesčio punktų atvejis. – Lituanistica 1(107), 38–60. Baranovskij Antonij [=Барановский Антоний] 1898: Замѣчанія о литовскомъ языкѣ и словарѣ. Санктпетербургъ: Типографія Императорской Академіи Наукъ. Chambers Jack K., Trudgill Peter 2004: Dialectology. Second Edition. Cambridge University Press. Čepaitienė Agnė 2018: XXIa. pradžios aukštaičių patarmių kaita: regioninis aspektas. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Dailey-O’Cain Jennifer 1999: The perception of Post-Unification German Regional Speech. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 227–242. Diercks Willy 2002: Mental maps. Linguistic-Geographic Concepts. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. Daniel Long, Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. Eckert Penelope 1997: Age as a Sociolinguistic Variable. – Handbook of Sociolinguistics. Ed. Florian Coulmas. Oxford: Blackwell, 151–167. Evans Betsy 2002: Attitudes of Montreal Students towards Varieties of French. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. Daniel Long, Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 71–93. Fishman Joshua A. 1972: The Relationship Between Micro- and Macro-sociolinguistics in the Study of Who Speaks What Language to Whom and When. – Sociolinguistics. Eds. John Bernard Pride, Janet Holmes. Harmondsworth: Penguin Books Ltd., 15–32. Garrett Peter, Williams Angie, Evans Betsy 2005: Accessing Social Meanings: Values of Keywords, Values in Keywords. – Acta Linguistica Hafniensia: International Journal of Linguistics 37(1), 37–54. Geržotaitė Laura 2015: Geolingvistinė Antano Baranausko lietuvių tarmių klasifikacijos analizė. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 4, sud. Vilija Ragaišienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 133–165. Straipsniai / Articles 195 LAURA GERŽOTAITĖ Geržotaitė Laura 2016a: Vartotojo veiksnys: subjektyvusis Lenkojos lietuvių šnektų vaizdas mentaliniuose žemėlapiuose. – Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos, sud. Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 321–339. Geržotaitė Laura 2016b: Lietuvos tarmių klasifikacijos tyrimas geolingvistiniu aspektu. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Geržotaitė Laura 2018: Naujų duomenų Antano Baranausko lietuvių tarmių skirstymo rekonstrukcija. – Linguistica Lettica 26, 174–190. Geržotaitė Laura, Čepaitienė Agnė 2016: Vilkaviškio jaunųjų kalbinė gimtinė: ribos, taisyklingumo ir patrauklumo vertės. – Verbum 7, 84–100. Prieiga internete: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/article/view/1028 [žiūrėta 2019-09-10]. Geržotaitė Laura, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regiolektų formavimas Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXIa. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, XIII žemėlapis ir komentaras (sp. įklija). Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Hagen Anton M. 1989: Frisian and Education in the Netherlands. – Dialect and Education: Some European Perspectives. Eds. Jenny Cheshire, Viv Edwards, Henk Musterman, Bert Weltens. Clevedon: Multilingual Matters, 48–61. LKTChr 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Long Daniel 1999: Geographical Perception of Japanese Dialect Regions. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelpia: John Benjamins Publishing Company, 177–198. Mikulėnienė Danguolė 2018: Multimodalis tarmétros modelis: vietinės lenkų kalbos variantiškumo Lietuvoje tyrimo galimybės. Prieiga internete: http://www.lenkutarmes.llt.vu.lt/files/mikuleniene_%20tarmetros_modelis.pdf [žiūrėta 2019-10-05]. Mikulėnienė Danguolė, Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija, Geržotaitė Laura, Birgelienė Nijolė 2016: Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė (sud. ir aut.), Meiliūnaitė Violeta (sud. ir aut.) 2014: XXIa. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Vilnius: Briedis. 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXI Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai Mikulėnienė Dangolė, Meiliūnaitė Violeta 2017: Tarmiškumo matmuo Lietuvos etnografinių regionų struktūroje. – Naujos regionų tapatybės konstravimas. Integralumas, sumanumas, konkurencingumas, sud. Arūnas Augustinaitis, Jolanta Zabarskaitė, Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė et al. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 169–195. Morkūnas Kazys 1977: Įvadas. – Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksa. Vilnius: Mokslas, 7–18. Preston Dennis 1989: Perceptual Dialectology: Nonlinguists’ Views of Areal Linguistics. Dordrecht: Foris. Preston Dennis 1999: Introduction. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, xxii–xl. Preston Dennis 1999a: A Language Attitude Approach to the Perception of Regional Variety. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 359–373. Salys Antanas 1933: Kelios pastabos tarmių istorijai. – Archivum Philologicum 4, 21–34. Salys Antanas 1935: Lietuvių kalbos tarmės. Rankraščio teisėmis. Kaunas. Salys Antanas 1946: Lietuvių kalbos tarmės. Rankraščio teisėmis. Tiubingenas. Savoniakaitė Vida 2003: Aukštaičiai: „ribų“ sampratos. – Lituanistica 3(55), 101–112. Zinkevičius Zigmas 1969: Apie lietuvių kalbos tarmių skirstymą. – Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A serija 3(31). Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 365–380. Images of Linguistic Homeland of the Young Eastern Aukštaitians of Kupiškis and Utena SUMMARY The article deals with the images of linguistic homeland of young people from locations within the area of the traditional Eastern Aukštaitian subdialects of Kupiškis and Utena. The material surveyed in the study consts of the data from the research study conducted under the principles of perceptual dialectology. Straipsniai / Articles 197 LAURA GERŽOTAITĖ The images of linguistic homeland embed in the respondents’ consciousness are highlighted on the basis of the data from several tasks presented in the survey: discussion on the frequency of choice and the domains of usage of the dialectal code; exploration of the drawn (mental) maps of dialect language areas, and analysis of the associations of a dialect speaker. The data analysis shows that the school students of Utena tend to identify themselves with dialect expression more often. Kupiškis youth manifest a more pronounced trend of distancing themselves from their own linguistic code. This attitude, which is characteristic of the part of the young members of the language community, might have been the product of the (self-)esteem of their birthplace. A comparable set of results was obtained by arranging the material of the domains of usage of the dialectal code in a structured manner. Even though the students from both locations said they would speak a dialect everywhere and with all generations (which is to say, across all domains), it is the youth of Utena alone that tend to preserve their own linguistic variation. The typical linguistic expression of Kupiškis is considered to be an expression of the immediate environment, i.e. a separate domain. The drawn maps reveal that students from Utena are more inclined to identify their linguistic homeland with dialectal areas. By establishing an actual distance between themselves and the locations of the neighbouring subdialect, Panevėžys in particular, Kupiškis youth possibly dissociate themselves from their own linguistic expression. Both the subjects from Kupiškis and those from Utena tend to associate a person who speaks a dialect with rural areas. The subjects from Kupiškis tend to perceive a dialectal code as an expression of the older generation, i.e. the past. They find this expression an integral part of respect for language, culture, and land more often compared to the students from Utena. The borders of the variation of the linguistic homeland drawn on the maps of the respondents from Utena virtually coincide with the boundaries of the East Eastern Aukštaitian regiolect that linguists defined in the second decade of the twenty-first century. This linguistic formation is very similar to the area of the so called Fifth Eastern from the reconstructed map of dialects by Antanas Baranauskas or the Eastern Aukštaitians of Kupiškis under the classification of dialects by Zigmas Zinkevičius and Aleksas Girdenis and the surrounding area of the so called Sixth Eastern or the subdialect of Utena. The images of variation that emerge from the attitudes of the young language users virtually overlap with the historical objective linguistic variation both of their linguistic homeland and of the entire eastern part of the Lithuanian language area. Įteikta 2019 m. lapkričio 19 d. LAURA GERŽOTAITĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308, Vilnius, Lietuva [email protected] 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXI