Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai

Straipsniai / Articles 175 LAURA GERŽOTAITĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: badania arealne języków bałtyckich, dialektologia, geolingwistyka, dialektologia percepcyjna. DOI: https://doi.org/10.35321/all81-08 JĘZYKOWE OBRAZY MAŁEJ OJCZYZNY MŁODYCH WSCHODNICH AUKSZTAITÓW – KUPISZKIAN I UTENIAN – Images of Linguistic Homeland of the Young Eastern Aukštaitians of Kupiškis and Utena ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie językowych obrazów małej ojczyzny młodych wschodnich aukszaitów – kupiszkian i utenian. Materiał badawczy – dane z badania przeprowadzonego zgodnie z zasadami dialektologii percepcyjnej. Analiza pokazuje, że uczniowie z Utenõs uważają się za aktywnych użytkowników kodu dialektalnego. Młodzież z Kùpiškio ma skłonność do dystansowania się od tej odmiany językowej. Pod względem obszarów (lub domen) użycia kodu dialektalnego postawy badanych są podobne. Rysowane (mentalne) mapy ujawniają, że to młodzież z Utenõs najbardziej skłonna jest utożsamiać ojczyznę językową ze strefami dialektalnymi. Tworząc aktualny dystans wobec miejscowości sąsiedniej gwary, uczniowie z Kùpiškio najwyraźniej dystansują się od własnej odmiany językowej. W wyobrażeniach badanej młodzieży dotyczących kodu dialektalnego wyraźne są cechy charakteryzujące przedstawiciela tradycyjnej gwary, czyli NORMʼa. Zarówno badani z Kùpiškio, jak i z Utenõs kojarzą osobę mówiącą gwarą ze wsi. Z punktu widzenia większości uczniów z Kùpiškis kod gwarowy jest językowym wyrazem przeszłości i starszego pokolenia. Dla tych ostatnich kod ten częściej niż dla respondentów z Utenõs moksleivių žemėlapiuose brėžiamos kalbinės gimtinės varianto ribos beveik suUtenõs wiąże się również z szacunkiem dla języka, kultury i regionu. pokrywa się z granicami wschodniego regiolektu wschodnioaukštaitijskiego, wyodrębnionego przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku. Ten twór językowy jest bardzo podobny do obszaru piątego dialektu wschodniego, czyli kupiskijskiego, według zrekonstruowanej mapy podziału dialektów Antanasa Baranauskasa, albo wschodnich aukštaitijczyków z Kupiškis oraz otaczającego go szóstego obszaru, czyli uteniskiego, według klasyfikacji dialektów Zigmasa Zinkevičiusa i Aleksego Girdenisa. LAURA GERŽOTAITĖ 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Werbalizowane i wizualizowane postawy ujawniają stosunek młodego pokolenia wschodnich aukštaitijczyków do historycznego obiektywnego zróżnicowania językowego nie tylko rodzinnych miejscowości, lecz także całej wschodniej części obszaru języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, ojczyzna językowa, dialekt tradycyjny, wschodnie aukštaičių patarmė, mentalinis žemėlapis, asociatas. ANNOTATION Artykuł przedstawia badanie dotyczące wyobrażeń o ojczyźnie językowej młodych wschodnich aukštaitijczyków z Kupiškis i Uteny. Materiał poddany analizie w badaniu stanowią dane z badań przeprowadzonych zgodnie z zasadami dialektologii percepcyjnej. Analiza pokazuje, że uczniowie szkół w Utenie uważają się za aktywnych użytkowników kodu dialektalnego. Młodzież z Kupiškis ma tendencję do dystansowania się od tego sposobu wyrażania siebie. Badani mają podobne postawy wobec domen użycia kodu dialektalnego. Sporządzone mapy (mentalne) ujawniają, że to młodzież z Uteny częściej skłonna jest utożsamiać swoją ojczyznę językową z obszarami występowania dialektów. Ustanawiając rzeczywisty dystans między sobą a miejscowościami sąsiedniego subdialektu, uczniowie szkół w Kupiškis prawdopodobnie odcinają się od własnej ekspresji językowej. Atrybuty opisujące przedstawicieli tradycyjnego dialektu, czyli NORM, to osoby z Kupiškis, natomiast osoby z Uteny quite clear in the dialectal code images of the young people polled in the study. Both the mają tendencję do kojarzenia osoby mówiącej dialektem z obszarami wiejskimi. W opinii większości uczniów z Kupiškis kod dialektalny jest językowym wyrazem przeszłości i starszego pokolenia. Uważają oni, że kod ten jest nierozerwalnie związany z szacunkiem dla języka, kultury i ziemi, częściej niż respondenci z Utena. Granice zróżnicowania językowej ojczyzny nakreślone na mapach uczniów z Uteny praktycznie pokrywają się z granicami wschodnio-wschodniego regiolektu aukštaitskiego, które geolingwiści zdefiniowali w drugiej dekadzie XXI wieku. Ta formacja językowa jest bardzo podobna do obszaru tak zwanego Piątego Wschodniego zrekonstruowanego na mapie dialektów Antanasa Baranauskasa lub do wschodnich Aukštaitczyków z Kupiškis według klasyfikacji dialektów Zigmása Zinkevičiusa i Aleksasa Girdenisa, a także do otaczającej eracji wschodnich area of the so called Sixth Eastern or the subdialect of Utena. The verbalised and visualised attitudes reveal the relationship between the young genAukštaitczyków oraz historycznego obiektywnego zróżnicowania językowego zarówno ich miejsc urodzenia, jak i całej wschodniej części obszaru języka litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia percepcyjna, ojczyzna językowa, dialekt tradycyjny, Eastern Aukštaitian subdialect, mental map, association. Straipsniai / Articles 177 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai 1. WPROWADZENIE W ostatnim dziesięcioleciu na Litwie nie ogranicza się do badań przeprowadzonych metodami tradycyjnej dialektologii opisowej, ukazujących statyczny obraz gwary (Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014; Mikulėnienė, Leskauskaitė, Ragaišienė, Geržotaitė, Birgelienė 2016; Mikulėnienė 2018; Čepaitienė 2018 i in.). Nasilająca się wzajemna interakcja gwar, a także ich interakcja z językiem ogólnym i innymi lokalnymi wariantami językowymi sprawia, że w użyciu coraz częściej stosowane są zarówno wariant gwarowy, jak i wariant językowy bliższy językowi ogólnemu. Aby wszechstronnie ocenić wariantywność językową jednej czy drugiej gwary, istotne staje się nie tylko obiektywne rejestrowanie właściwych jej cech językowych, lecz także subiektywny stosunek zwykłych członków wspólnoty językowej, decydujący o wyborze tego czy innego wariantu językowego (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 89–120; 2016a: 17–33; Geržotaitė 2016a: 321– 339; Geržotaitė, Čepaitienė 2016: 84–100 i in.). Zatem postawy są jednym z zasadniczych czynników kształtujących (samo)wartość wariantu lokalnego, a zarazem zapewniających jego żywotność i ciągłość. Nowatorstwo i aktualność. Dotychczas prawie nie prowadzono badań o charakterze percepcyjnym nad tradycyjnymi podgwarami nas vienintelis Kùpiškio moksleivių geolingvistinės kompetencijos tyrimas, atskleidęs gana nuoseklų vietos jaunuolių ribojimąsi nuo savos tarminės raiškos wschodnioauksztockimi, zwłaszcza nad podgwarą kupiszkijską. Wspomniane- (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 88, 117)1. W kilku wcześniejszych badaniach postaw zwykłych użytkowników języka, 2008: 129–142; 2009: 164–179). przeprowadzonych na obszarze podgwary anykszczańskiej wschodnich Auksztotów, sąsiadującej z podgwarą kupiszkijską, dążono do innych celów (Aliūkaitė Celem niniejszego artykułu jest, opierając się na zasadach dialektologii percepcyjnej, porównanie wyobrażeń badanych gimnazjów w Kùpiškis i Utenõs dotyczących językowej ojczyzny oraz ocena żywotności podgwary kupiszkijskiej. Przedmiotem artykułu są wyobrażenia językowej ojczyzny uczniów z Kùpiškis i Utenõs. Badani to młodzież (w wieku 15–18 lat) z dwóch gimnazjów (informacje o respondentach zob. w tabeli). 1 Kompetencję geolingwistyczną zwykłych członków wspólnoty językowej definiuje się jako wiedzę i umiejętności rozpoznawania zróżnicowania językowego oraz wiązania go z określonymi obszarami geograficznymi, społecznymi i kulturowymi (Diercks 2002: 52–53; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 92). LAURA GERŽOTAITĖ 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI LENTELĖ. Tiriamųjų Kùpiškio, Utenõs jaunuolių charakteristika Tiriamosios miejscoIš viso wość Iš viso badane Iš viso kobiety Tarmę mężczyźTarmės ni znają Tarmiškai język nie Tarmiškai znają języka mówią nie mówią Kùpiškis 119 (100,00 %) 73 (61,34 %) 46 (38,66 %) 29 (24,37 %) 90 (75,63 %) 17 (14,29 %) 77 (64,71 %) Utenà 68 (100,00 %) 42 (61,76 %) 26 (38,24 %) 50 (73,53 %) 18 (26,47 %) 41 (60,29 %) 16 (23,53 %) Ankietowanych uczniów można przypisać do jednej grupy wiekowej. W badaniu oparto się na poglądzie Penelope Eckert, że podstawą klasyfikacji wiekowej nie jest dokładna chronologia, lecz etapy. Badani ze względu na doświadczenie językowe, kulturowe i społeczne oraz etap kształtowania się tożsamości w okresie dorastania zostają przypisani do tego samego pokolenia (Eckert 1997: 151–167; Aliūkaitė 2007: 145). Empirycznym instrumentem badania jest anonimowa ankieta przeprowadzona w anketa Tarminio kalbėjimo ir bendrinės kalbos vertinimas, parengta 2014–2016 m. ramach projektu Miejsce języka standardowego na mentalnej mapie języka litewskiego (szerzej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 97–99). We wstępnej części ankiety odnotowuje się dane socjodemograficzne badanych: płeć, wiek, miejsce pochodzenia i miejsce zamieszkania, a także zamieszcza się pytania dotyczące kompetencji dialektalnej i aktywności użycia języka, dystrybucji wariantów językowych, czyli domen. W części głównej utrwalony zostaje model dialektologii percepcyjnej – lokalizowanie dialektu i języka standardowego na mapach rysunkowych, a także skojarzenia dotyczące osoby mówiącej dialektem i językiem standardowym itp. Materiał badawczy stanowi 187 ankiet. Spośród nich 119 ankiet wypełnili uczniowie gimnazjum im. Laurynasa Stuoki-Gucevičiusa w Kupiškis w ramach projektu Miejsce języka standardowego na mentalnej mapie języka litewskiego, realizowanego w latach 2014–2016². Część materiału (prototypowe obszary dialektu i języka ogólnego na mapach rysunkowych, asocjaty osoby mówiącej dialektem i językiem ogólnym) została opublikowana (szerzej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 78–102, 140, 185, 263). Dane te uzupełniają 68 ankiet zebranych w 2018 r. w Gimnazjum im. Adolfasa Šapoki w Utenie3. Obrazy językowej ojczyzny ukształtowane w świadomości respondentów uwidaczniają się na podstawie danych z następujących zadań ankietowych: 1) po omówieniu danych dotyczących miejscowości objętych badaniem 2 Projekt został zrealizowany ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego (nr umowy K-5/2014). Kierowniczką projektu była prof. dr Daiva Aliūkaitė. Więcej o jego wynikach zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017. 3 Ankiety wypełnione w gimnazjum w Kupiszkach są przechowywane na Wydziale Kowieńskim literatūros ir vertimo studijų institute, Utenõs gimnazijoje – Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyve. Artykuły / Articles 179 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai Uniwersytetu Wileńskiego; dane dotyczą pytań z części wprowadzającej ankiety, poświęconych aktywności i rozpowszechnieniu (lub domenom) użycia kodu dialektalnego przez młodzież; 2) po przeanalizowaniu materiału4 zebranych z różnych punktów map badawczych, na których proszono zaznaczyć, gdzie mówi się gwarą; 3) po przeanalizowaniu danych dotyczących skojarzeń użytkownika gwary. Badane podgwary w klasyfikacjach gwar i ich cechy dystynktywne. W klasyfikacji gwar litewskich Zigmasa Zinkevičiusa i Aleksego Girdenisa z lat 60. XX w. wschodnia część dialektu auksztaickiego — kupiszkėnai i uteniszki — podobnie jak wszyscy Auksztoci, wymawia pełne ie, uo, a także, jak wschodni Auksztoci, zwęża pierwsze składniki dyftongów an, am, en, em oraz dawne nosowe ą, ę (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365–380; Morkūnas 1977: 33; LKTChr 2004: 29–30). Cechą dystynktywną podgwary kupiszkėnai, zajmującej niewielką część wschodniej Litwy, jest w tej klasyfikacji realizacja samogłosek e, ẹ na końcu wyrazu i przed spółgłoską twardą jako a, o o różnej długości, natomiast uteniszki wyodrębniono w niej na podstawie realizacji nieakcentowanych ė i ie jako e. (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147; Zinkevičius 1969: 365– 380; Morkūnas 1977: 33) (zob. ryc. 1). Według cech różnicujących wschodnich Auksztotów w klasyfikacji Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa bardziej szczegółowo dzielono Auksztotów wschodnich w klasyfikacji Antanasa Salysa z lat 30. XX w. (Salys 1935: 70; 1946: 56). Na tej samej podstawie językowej wyodrębniono w niej odpowiadających kupiszkėnai Auksztotów wschodnich — punktininkai środkowych dadininkai (mówiących dã∙da. zamiast dėdė), a według innej cechy, tj. wymowy nieakcentowanego o jako a, czyli tzw. žalininkavimas (wymowy ža.l. zamiast žolė), — odpowiadających uteniszki 1935: 75; 1946: 58–59). Auksztotów wschodnich — punktininkai wschodnich (Salys 1933: 21–34; Granice obszarów tych dwóch podgwar, jak wynika z oryginalnej mapy oraz mapy gwar A. Salysa sporządzonej na podstawie opisanych granic gwar, zostały odnotowane niemal bez zmian (Geržotaitė 2016b: 85)5. Różnica polega na tym, że obszar uteniszan zmniejszył się, ponieważ jego część w podziale A. Salysa przypisano wschodnim przedstawicielom dialektów auksztockich – środkowym rotininkom (wymawiającym r.tαs zamiast ratas), czyli anykštėnom, oraz wschodnim dzukom, czyli wyodrębnionym przez Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa wschodnim przedstawicielom dialektów auksztockich – wilniszanom. 4 W tej ankiecie mapy przedstawiono z zaznaczonymi granicami samorządów oraz częścią ich centrów. W dialektologii percepcyjnej, przy zastosowaniu techniki mapy (zob. Preston 1989; 1999: xxiii–xl; 1999a: 359–373), badanym przedstawia się zarówno mapy puste (Evans 2002: 76–83), jak i, aby ułatwić orientację, mapy z granicami największych jednostek administracyjno-terytorialnych (zob. Long 1999: 178), z zaznaczonymi dużymi miastami (zob. Dailey-Oʼcain 1999: 228). 5 Na mapach z późniejszego okresu granice dialektów skorygowali inni naukowcy, opierając się na materiałach zebranych w drugiej połowie XX wieku (Geržotaitė 2016b: 74). LAURA GERŽOTAITĖ 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI 1 PAV. Rytų aukštaičiai kupiškėnai ir uteniškiai lietuvių tarmių klasifikacijose6 W podziale dialektów guberni kowieńskiej Antanasa Baranauskasa z końca XIX wieku wschodni przedstawiciele dialektów, których według tych samych cech dzielono bardziej szczegółowo, w klasyfikacji A. Salysa 6 Skróty na mapie oznaczają wschodnich przedstawicieli dialektów auksztockich – kupiszkian (RAK) i uteniszan (RAU) – w klasyfikacji dialektów Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa. Miejscowości przypisane odpowiadającym kupiszkanom w podziale A. Salysa wschodnim przedstawicielom dialektów auksztockich – puntininkom środkowym dadininkom – obwiedziono okręgami, a odpowiadających uteniszanom wschodnich przedstawicieli dialektów auksztockich – puntininków wschodnich – oznaczono kwadratami. Artykuły / Articles 181 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai nazywano wschodnimi przedstawicielami dialektów auksztockich. Na podstawie tych samych kryteriów A. Salis wyodrębnił wschodnich Auksztotów puntininków średnich dadininków, którym w tym podziale odpowiadają wschodni piąci, a wschodnich Auksztotów puntininków wschodnich – wschodni szósty (Baranovskij 1898: 50–51, 73). Gwarą wschodnich piątych, jak wynika z mapy podziału gwar A. Baranauskasa, zrekonstruowanej na podstawie analizy opisów gwar, mówiono głównie w Kùpiškis i jego okolicach, gwarą wschodnich szóstych – także na obszarze miejscowości odpowiadających im w podziale A. Salisa średnich dadininków wschodnich Auksztotów puntininków (zwanych też kupiszkėnasami) (zob. Geržotaitė 2015: 133–165; 2018: 174–190) (zob. rys. 1). Obszar obejmujący te dwie gwary jest bardzo podobny do wyodrębnianego przez geolingwistów w drugiej dekadzie XXI wieku kształtującego się większego tworu językowego – wschodniego regiolektu wschodnioauksztockiego (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014, mapa XIII i komentarz). Badane podgwary na początku XXI wieku. Najnowsze systematyczne badania geolingwistyczne pokazują, że cecha różnicująca gwarę uteniską, niemal kyta visų kartų atstovų kalboje, o kupiškėnų, ypač patarmės ploto pakraščiuose, konsekwentnie występująca zarówno w mowie średniego, jak i młodego pokolenia, nie jest regularna (Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė et al. 2014: 176, 188; Balčiūnienė, Rinkauskienė, Meiliūnaitė 2017: 54–55). Ustalono, że pod względem cech językowych kupiszkėnasi upodabniają się do sąsiednich silnych podgwar jos pagrindu fiksuojamas besiformuojantis naujasis stambesnis vietinis kalbinis poniewieskiej i uteniskiej. O wpływie uteniskiej świadczy to, że twór – wschodni regiolekt wschodnioauksztocki (z ośrodkiem przyciągania w Ùtena) – obejmuje nie tylko obszary uteniskiej, lecz także okolicznych podgwar, w tym kupiszkėnaskiej (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014, mapa XIII i komentarz; Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2017: 169–195). Ten are­ał łączy również i potwierdza stabilność nowego tworu konsekwentna, odnotowywana aż do początku XXI wieku niekirčiuoto o tarimo kaip a vartosena (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 261; Geržotaitė 2016b: 190–191). Dlatego dane dotyczące nastawień zebrane na obszarach wschodnioauksztockich gwar kupiskiej i uciańskiej nie tylko uzupełnią badania subiektywnego charakteru tradycyjnych gwar wschodnioauks­tockich, lecz także pozwolą uzyskać pełniejszy obraz badanego obszaru, a więc i używanego na nim wariantu, ukształtowany w samoświadomości miejscowej młodzieży. Zasady sporządzania map dialektalnych, klasyfikacji i analizy asocjatów. W ankiecie badawczej zamieszczono zadanie mapy (ang. Draw-aMap), czyli pierwszy z pięciu komponentów modelu badań percepcyjnych Dennisa Prestona, bezpośrednio związany z czwartym zadaniem, czyli rozpoznawaniem dialektu (ang. Dialect Identification). Uściślenia map implikują również trzeci komponent tego modelu, czyli ocenę poprawności i atrakcyjności wariantów (ang. “Correct” and “Pleasant”) (szerzej zob.: Preston 1989; 1999: xxxiv–xxxv; 1999a: 359–373; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016: 97). LAURA GERŽOTAITĖ 182 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Przy klasyfikowaniu i analizowaniu nastawień językowych badanych, zwizualizowanych na tych mapach, oparto się na spostrzeżeniach Williego Diercksa (Diercks 2002: 51–70) dotyczących językowej ojczyzny7 oraz kategoriach dystansu rzeczywistego i aktualnego8. Aby ocenić (nie)dokładność kompetencji geolingwistycznej uczniów, uwzględniono zarówno wyniki przeprowadzonych już badań subiektywnego, jak i obiektywnego zróżnicowania językowego (szerzej zob.: Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 257–259; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017, 174–178, 221–225, 248–253). Materiał zadania dotyczącego asocjatów osoby mówiącej gwarą, związany z zadaniem mapy, sklasyfikowano na podstawie techniki słów kluczowych (Garrett, Williams, Evans 2005: 37–54). Dobór słów kluczowych jako rinkimą pirmiausia lėmė tradicinės tarmėtyros atstovo samprata (t. y. NORM’o informantą apibūdinantys požymiai: sėslus, vietinis, senas, pagyvenęs, vyresnis, jednostek filtrujących, pakaitas i in.) (Chambers, Trudgill 2004: 28; zob. także Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 32–33)9. Opierając się na wcześniejszych wynikach badań świadomości dialektalnej, sieć słów kluczowych uzupełniono o takie jednostki cija, pagarba ir kt. (plačiau žr.: Aliūkaitė 2008a: 23–45; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2016a, 20–21; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 69–76). Reikšminių žodžių pagrindu išskirtos asociatų grupės apima pirmuosius moksleivių nurodytus tarminės kalbos asociatus. Atliekant kokybinę išskirtų filtrujące jak analiza grup tradycyjnych, tj. w celu zrekonstruowania socjolingwistycznego portretu przedstawiciela dialektu wykorzystano materiał wszystkich asocjatów (a więc także wielorakich). 2. AKTYWNOŚĆ I OBSZARY UŻYCIA KODU DIALEKTALNEGO WEDŁUG MŁODZIEŻY Z KUPIŠKISU I UTENY AKTYWNOŚĆ I OBSZARY UŻYCIA KODU DIALEKTALNEGO WEDŁUG MŁODZIEŻY Z KUPIŠKISU I UTENY Analiza danych pokazuje, że w obu miejscowościach ankietowani gimnazjaliści twierdzili, że znają dialekt (mówią dialektem) (zob. tabelę). Najwięcej osób znających go jest wśród badanych z Uteny (73,53 proc.), najmniej – wśród badanych z Kupiškisu (24,37 proc.). Zapytani, jaki dialekt znają, młodzi uczestnicy badania najczęściej wskazywali na dialekt aukštaitski lub mówienie po aukštaitsku, dialekt aukštaitski, dialekt wschodnioaukštaitski. Jeden z Kùpiškio 7 W badaniach dialektologii percepcyjnej mianem ojczyzny językowej (ang. Linguistic Homeland) określa się środowisko językowe jednostki i wiąże się je z językowymi oraz przestrzennymi odległościami tego środowiska (Diercks 2002: 51). 8 Przy ocenie wariantów językowych i lokalizowaniu ich na mapie wyróżnia się dystanse rzeczywiste (obiektywne) i aktualne (nieodpowiadające parametrom geograficznym) (Diercks 2002: 51; Aliūkaitė 2009: 172). 9 Ang. non-mobile older rural male. Lit. zasiedziały starszy mieszkaniec wsi (mężczyzna). Artykuły / Articles 183 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai uczeń doprecyzował swoje odpowiedzi, np. napisał, że zna gwarę kupiską (Kp_ M01), gwarę kupiską (Kp_M17), kupiski (Kp_M28), kupiski (aukštaitiski) (Kp_M57), po kupisku (Kp_V12) itd.10 Możliwą identyfikację nie z językową odmianą własnej, lecz sąsiedniej gwary panevėžiškisów wschodnioaukštackich wskazuje to, że jeden z badanych z Kùpiškis podał, iż zna gwarę birżajską (Kp_M55). Te same tendencje ujawniły się nie tylko w odniesieniu do znajomości gwary, lecz także do jej używania (zob. tabelę). Z odpowiedzi badanych wynika, że za aktywnych użytkowników gwary uważają się uczniowie z Uteny. Młodzież z Kupiszek najbardziej skłania się ku dystansowaniu się od tej odmiany językowej. Na taki wybór gimnazjalistów mogła wpłynąć mniejsza wartość ich rodzinnej miejscowości niż Uteny, uznawanej za centrum urbanizacji (szerzej zob.: Aliūkaitė, Bakšienė, Jaroslavienė et al. 2014: 174; Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 77). Wyniki te uzupełniają odpowiedzi na oparte na teorii domen pytanie kwestionariusza badawczego, gdzie i z kim mówi się gwarą (szerzej zob. : Hagen 1989: 48–61; Aliūkaitė, Valikonė 2012: 7–20)11. Susisteminus duomenis, Fishman 1972: 15–32; widać, że kod gwarowy uczniowie z obu miejscowości stosują izoliuotajame domene), tiek su draugais (solidarumo domene), tiek su mokytojais ir visais kitais gimtųjų vietovių žmonėmis (instrumentiniame viešajame zarówno w rozmowach z rodziną (lub w domenie) (zob. rys. 2)12. Utena Kupiszki RYS. 2 Domeny użycia dialektu w badanych punktach z punktu widzenia młodzieży13 10 W pracy stosuje się następujące skróty nazw miejscowości: Kùpiškis – Kp, Utenà – Ut; Literami M i V oznaczono płeć badanych; liczbami – numery ankiet. 11 Wyodrębnione domeny izolowane obejmują najbliższe otoczenie domowe, członków rodziny, solidarnościowe – przyjaciół, instrumentalne publiczne – przestrzenie publiczne, osoby nieznajome (Hagen 1989: 53; zob. także Aliūkaitė, Valikonė 2012: 9). 12 Przy ustalaniu obszarów użycia języka dialektalnego uwzględniono odpowiedzi na dwa pytania ankietowe: Gdzie mówi się dialektem, Z kim mówi się dialektem. 13 Należy dodać, że nie wszyscy uczniowie, którzy zaznaczyli, że mówią dialektem, wskazali, gdzie i z kim używają tego kodu. Takie wskazania stanowią: gdzie – 21,01 (z kim – 15,97) proc. Kùpiškis i 63,24 (61,11) proc. W ankietach młodzieży z Uteny. LAURA GERŽOTAITĖ 190 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI niepoprawna (Kp_V26), z Kupiškisa – jedna z najpiękniejszych (Kp_M70). Niekiedy estetyczna ocena miejscowego wariantu językowego (najpiękniejsza jest dla mnie gwara kupiska [...]) jest także uzasadniana ([...] ponieważ przyzwyczaiłam się do niej, umiem nią mówić i rozumiem ją, Kp_M67). Kod językowy Kùpiškisa jest swojskim kodem, dlatego zapewne jest oceniany przychylnie. Odnotowano pojedyncze przypadki dystansowania się od własnego wariantu językowego. Gwara kupiska, która na mapach uczniów zazwyczaj jest wiązana z samym Kùpiškisem (mapa Kp_M68, zob. ryc. 7), zostaje przeniesiona do sąsiedniego Pãnevėžysa (Kp_M23) albo do Pãnevėžysa i Pãsvalysa (Kp_M17). Zarówno nastawienie do aktywności użycia kodu gwarowego, jak i nastawienie do oznaczania na mapach językowej ojczyzny jako strefy ekspresji gwarowej można podsumować słowami jednego z młodych mieszkańców Kùpiškisa: „[...] Kupiškianie mają swoją gwarę, którą mówi się głównie na wsiach. Niepoprawna. Moim zdaniem ta gwara nie jest zbyt piękna, jednak jest wyjątkowa” (Kp_M29). Zatem z oznaczeń młodych użytkowników języka i oceniających z obu punktów na mapach wynika, że utożsamiać ojczyzny językowe z ekspresją gwarową najbardziej skłonni są uczniowie z Utenõs, którzy określili siebie jako aktywniejszych użytkowników tej ekspresji. Tworząc aktualny dystans wobec miejscowości sąsiedniej podgwary, przede wszystkim wobec Pãnevėžys i innych, licealiści z Kùpiškis skłaniają się ku odcięciu od własnego kodu gwarowego. Należy dodać, że analiza map oznaczeń młodzieży z Kùpiškis, bardziej niż analiza odpowiedzi respondentów z Utenõs, potwierdza wskazane we wcześniejszych tatų tyrimais išryškėjusią tendenciją su tarmine raiška pirmiausia asocijuoti ne rytų, bet vakarų (pvz., Plùngė, Telšia) ir pietvakarių (pvz., Marijámpolė) lietubadaniach młodych użytkowników języka miejscowości obszaru językowego (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Geržotaitė 2017: 147). 4. TARMINĖS KALBOS ATSTOVO PORTRET NA PODSTAWIE DANYCH ASOCJACYJNYCH Dane asocjacyjne pokazują, że w wyobrażeniach ankietowanych licealistów wyraźne są cechy opisujące informatora tradycyjnych badań dialektologicznych jako użytkownika kodu gwarowego, czyli NORMʼu. Dwie z nich – utożsamianie użytkownika tego kodu z miejscem oraz z ekspresją przeszłości i starszego pokolenia – są najważniejsze dla badanych z obu miejscowości (zob. ryc. 8.)17. 17 To zadanie ankietowe pominęło 3,36 proc. uczniów z Kùpiškis. Straipsniai / Articles 191 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai RYC. 8 Asocjacje kodu dialektalnej mowy w opinii młodzieży z badanych miejscowości Najczęściej z miejscem, jak widać na rysunku 8, przedstawiciela tego kodu skłonni są wiązać uczniowie z Utenõs (57,35 proc.), najrzadziej zaś – z Kùpiškio (38,66 proc.). Asocjację tę ukazują kategorie związane z miejscem, regionem, własną lub rodzinną krainą, ojczyzną i pochodzeniem, wyłonione z odpowiedzi młodzieży: z jego rodzinną krainą (Ut_M31), z miejscem jego pochodzenia (Żmudzin, Auksztota itd.) (Ut_M39), skąd pochodzi (Kp_M10), z miejscem zamieszkania savo gimtąja vieta (Kp_M59), su tuo regionu iš kurio jis yra kilęs (Kp_V42). Net 45,59 proc. (iš 57,35 proc.) su vieta tarminę raišką asocijuojančių Utenõs (miastem, regionem) (Kp_M14), z własną krainą (Kp_M25), a badani wyróżnili wieś lub wieśniaka, np.: wieś albo bardzo małe miasteczko (Ut_M24), często kojarzy się ze wsią (Ut_M38), z człowiekiem pochodzącym ze wsi (Ut_V10), z mieszkańcem małego miasteczka (Ut_V13), z wieśniakami (Ut_V21). Cecha wiejskości (werbalizowana za pomocą kategorii wsi, mniejszego miasteczka, wieśniaka itp.) jest ważna dla 24,37 proc. (z 38,66 proc.) uczniów z Kùpiškio, np.: z takim człowiekiem, który pochodzi ze wsi lub mieszka na wsi (Kp_M15), człowiek mówiący dialektem kojarzy się z wieśniakiem (Kp_M26), ze wsią, im dalej wieś od miasta (Kp_M66), z wiejskim środowiskiem życia (Kp_M68), najczęściej z „głęboką” wsią (Kp_V01). Jak widać z przedstawionych przykładów, cecha ta zazwyczaj oznacza odniesienie do miejsca. Poza nielicznymi przypadkami jest ona oceniana neutralnie. Zatem cecha miejsca (nie wsi) w wyobrażeniach dialektalnego kodu młodych użytkowników języka z obu badanych punktów (Kùpiškio – 14,29 proc., Utenõs – 11,76 proc.) nie jest silnie wiązana ze zróżnicowaniem regionalnym. Takie postawy mogą być związane z niejednorodnością dialektalności ustaloną w badaniach geolingwistów z początku XXI w., z różnym jej nasileniem na analizowanym obszarze (Aliūkaitė, LAURA GERŽOTAITĖ 192 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Bakšienė, Jaroslavienė et al. 2014: 174–178, 184–188)18. Dialektalna ekspresja, utożsamiając mówiącego z osobą mieszkającą na wsi, człowiekiem ze wsi (lub wieśniakiem), może oznaczać także pewne zdystansowanie się. W takim przypadku sietų gerokai didesnė Kùpiškio ir Utenõs gimnazistų dalis. mowę gwarową z miejscem Dla niemal połowy uczniów Kùpiškis (49,58 proc.) kod gwarowy kojarzy się z przeszłością, starszym pokoleniem: ze starożytnością, z przeszłością (Kp_M20), z czasami naszych dziadków (Kp_M37), z Litwą z przeszłości (Kp_V45), z wiekiem. Starsi ludzie częściej mówią gwarą (Kp_M27), głównie ze starszymi wiekiem osobami (Kp_M39). Łączenie ekspresji gwarowej z XX wiekiem i tradycjami su senove. Senelių, prosenelių laikais (Kp_V08), tikėtina, rodo Kùpiškio jaunuolių nuostatas atsiriboti nuo šio kalbinio varianto (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitie- (Kp_V03) czy nė, Geržotaitė 2017: 117). Jeszcze rzadziej te asocjaty wymieniali badani z Utenõs (20,59 proc.), np.: ze starą Litwą (Ut_M04), ze starożytnością (Ut_M14), człowiek mówiący gwarą kojarzy mi się z dziadkami, pradziadkami, którzy dawniej tak mówili (Ut_M02), osoby w najstarszym wieku (Ut_M25) (zob. rys. 8). Grupa asocjatów obejmująca kilka ściśle ze sobą powiązanych cech pokazuje, że kod gwarowy dla młodych członków wspólnoty językowej, przede wszystkim dla badanych z Kùpiškis, jest niemal wymierającym lub wymarłym wariantem starszego pokolenia posługującego się autentycznym dialektem lub posługującego się nim w przeszłości: człowiek mówiący gwarą kojarzy mi się ze starożytnością, wsią, ponieważ młodzi ludzie obecnie niewiele już mówią gwarą (Kp_M41), teraz już ze wspomnieniami i starszymi ludźmi (Kp_V15). Najrzadziej do wyobrażenia przedstawiciela gwary w języku gimnazjalistów włączana jest cecha szacunku. Jest ona najbardziej savo tarmės saugojimu, dažniausiai tarmiškai kalbantys žmonės, didžiuojasi ja charakterystyczna dla młodzieży z Kùpiškis (19,33 proc.), np.: z (Kp_M05), z człowiekiem szanującym swoją ojczyznę (Kp_M67), taki człowiek sprawia wrażenie, jakby bardzo kochał swoją ojczyznę i pielęgnował jej tradycje, mowę, gwarę (Kp_M63). Takie postawy mogą być uzasadnione symulacją, ponieważ dystansowanie się tych młodych ludzi od ekspresji gwarowej jest konsekwentne. Osoba mówiąca gwarą, okazująca szacunek językowi, kulturze i ojczyźnie, rzadziej kojarzyła się uczniom z Utenõs (7,35 proc.), np.: z osobą, która chce zachować jak najwięcej litewskiej kultury (Ut_M16), z osobą, która stara się pielęgnować kulturę litewską (Ut_M29), z ludźmi, którzy kochają swój język (Rk_V13). Utrwalony w tradycyjnej dialektologii portret przedstawiciela kodu gwarowego jeszcze bardziej uwydatniają przypadki obejmujące kilka asocjatów, np.: z dawnym życiem, starszymi ludźmi (Kp_M13), ze wsią, starymi ludźmi (Kp_M51), ze starszymi ludźmi widoczne jest, że ludzie wiążą tożsamość regionalną także z gwarą, jednak zdaniem młodzieży žiaus, senų laikų žmonėmis, žmonėmis iš kaimo (Kp_M32), kaimu, senove, žemės 18 Panašius rezultatus atskleidė Kùpiškio ir Anykšči rajonuose atliktas sociologinis tyrimas. Re- „aukštaitiškumas nie będzie już zależeć od miejsca zamieszkania” (Savoniakaitė 2003: 105). Artykuły / Articles 193 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai ukiu užsiimančiu žmogumi (Ut_M07), su iš kaimo kilusiu žmogumi, senesniu žmogumi (Ut_M13), su senyvo amžiaus žmogumi, kaimiečiu arba žemaičiu (Ut_M19), ze starym człowiekiem, nie z młodzieżą, z mniejszego miasta lub wsi (Ut_M34) itd. Te i inne przykłady pokazują, że wyobrażenie osoby posługującej się omawianym kodem w samoświadomości respondentów jest bardziej pozytywne. Pozostałe cechy w obrazach gwarowej mowy młodych mieszkańców wschodniej Auksztoty są niewyraźne albo całkowicie z nich wyeliminowane. Na przykład wykształcenie, które nie odzwierciedla się na rysunku 8, wśród respondentów z obu punktów wspomniano zaledwie raz lub dwa razy. Podobne postawy uczniów odnotowano również w odniesieniu do kojarzenia osoby mówiącej gwarą z człowiekiem niewykształconym. WNIOSKI Dane z badania wyobrażeń językowej ojczyzny młodzieży z miejscowości położonych na obszarze tradycyjnych podgwar wschodniej Auksztoty – kupiszczańskiej i utenańskiej – (albo na obszarze obecnie kształtującego się wschodniego regiolektu wschodniej Auksztoty), przeprowadzonego zgodnie z metodologicznymi zasadami dialektologii percepcyjnej, pozwalają uogólnić obraz językowy tego regionu. Analiza danych pokazuje, że uczniowie z Utenõs są bardziej skłonni utożsamiać się z gwarową realizacją językową. Wśród młodzieży z Kùpiškis odnotowuje się postawy dystansowania się od własnego kodu językowego. Takie nastawienie gimtosios vietos (savi)vertė. Panašūs rezultatai gauti susisteminus tarminio kodo vartosenos sričių (dotych użytkowników i oceniających język mogło zostać ukształtowane przez materiały sztuki). Chociaż uczniowie obu miejscowości twierdzą, że mówią gwarą wszędzie i z przedstawicielami wszystkich pokoleń (tzn. we wszystkich domenach), wśród respondentów z Uteny wyraźniej zaznacza się silniejsza skłonność do zachowania własnego wariantu językowego. Właściwa mieszkańcom Kupiškis forma językowa przez miejscową młodzież jest oceniana jedynie jako forma najbliższego otoczenia (domeny izolowanej). Mapy rysunkowe (mentalne) ujawniają, że gimnazjaliści z Uteny najbardziej skłonni są utożsamiać językową ojczyznę ze strefami gwarowymi. Tworząc aktualny dystans wobec miejscowości sąsiedniej podgwary, przede wszystkim wobec Poniewieża, młodzież z Kupiškis najwyraźniej odcina się od własnej formy gwarowej. Człowieka mówiącego gwarą zarówno badani z Kupiškis, jak i z Uteny kojarzą ze wsią. Młodzież z Kupiškis jest bardziej skłonna oceniać kod gwarowy jako językową formę starszych ludzi, należącą do przeszłości. Dla tych ostatnich częściej niż dla uczniów z Uteny forma gwarowa jest nierozerwalnie związana także z szacunkiem dla języka, kultury i regionu. Na mapach badanych z Uteny bos beveik sutampa su XXI a. 2-ajame dešimtmetyje geolingvistų išskirto rytigranice językowej ojczyzny wyznaczają granice wariantowego regiolektu wschodnioaukštackiego. Do tego tworu językowego bardzo podobny jest rekonstruotame A. Baranausko tarmių skirstymo žemėlapyje rytiečių penktųjų, arba LAURA GERŽOTAITĖ 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Obszar wschodnioaukštackich kupiszkian Z. Zinkevičiusa i A. Girdenisa oraz otaczających go szóstych, czyli uteniskich, dialektów. Obrazy wariantywności wyłaniające się ze zwerbalizowanych i zwizualizowanych postaw młodych użytkowników języka niemal pokrywają się z historyczną obiektywną wariantywnością językową nie tylko językowej ojczyzny badanych, lecz także całej wschodniej części obszaru języka litewskiego. LITERATŪRA Aliūkaitė Daiva 2007: Tarminis kalbėjimas ir bendrinė kalba: objektyviųjų ir subjektyviųjų skirtumų kultūrinė vertė. Daktaro disertacija. Rankraštis. Vilnius: Vilniaus universitetas. Aliūkaitė Daiva 2008: Tarmių ypatybių vertė kultūriniu požiūriu: Lyduokių šnekta. – Respectus Philologicus 13(18)A, 129–142. Aliūkaitė Daiva 2008a: Tarmiškai kalbančio žmogaus stereotipai: apriorinės eilinių kalbos bendruomenės narių nuostatos. – Respectus Philologicus 14(19), 23–45. Aliūkaitė Daiva 2009: Perceptyviniai dialektų tyrimai: mentalinis žemėlapis. – Respectus Philologicus 15(20), 164–179. Aliūkaitė Daiva, Bakšienė Rima, Jaroslavienė Jurgita et al. 2014: Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai : žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 129–196. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regioninių dialektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 257–262. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014a: Geolingvistika: ideologija, teorija ir metodai. Pagrindinės sąvokos. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, 29–47. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016: Perceptyviosios dialektologijos instrumentai ir tyrimų kryptys: variantų arealai mentaliniuose žemėlapiuose (Biržų atvejis). – Acta Linguistica Lithuanica LXXIV, 89–120. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2016a: Lietuvos gimnazistų požiūris: išsilavinimas Lietuvos gimnazistų vaizdiniuose. – Verbum 7, 17–33. Prieiga internete: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/article/view/10283 [žiūrėta 2019-09-15]. Straipsniai / Articles 195 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Geržotaitė Laura 2017: Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Aliūkaitė Daiva, Valikonė Jolanta 2012: Bendrinės kalbos ir tarmės domenai. – Verbum 3, 7–20. Balčiūnienė Asta, Rinkauskienė Regina, Meiliūnaitė Violeta 2017: Kupiškėnų ir uteniškių paribio šnektų fonetinė kaita XXI a.: Vabalninko, Daršiškių ir Salamiesčio punktų atvejis. – Lituanistica 1(107), 38–60. Baranovskij Antonij [=Бaрaновскiй Антонiй] 1898: Замѣтки о литовскомъ языкѣ и словарѣ. Санктпетербургъ: Типографiя Императорской Академiи Наукъ. Chambers Jack K., Trudgill Peter 2004: Dialectology. Second Edition. Cambridge University Press. Čepaitienė Agnė 2018: XXI a. pradžios aukštaičių patarmių kaita: gretinamasis geolingvistinis aspektas. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Dailey-OʼCain Jennifer 1999: The Perception of Post-Unification German Regional Speech. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 227–242. Diercks Willy 2002: Mental maps. Linguistic-Geographic Concepts. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. Daniel Long, Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 51–70. Eckert Penelope 1997: Age as a Sociolinguistic Variable. – Handbook of Sociolinguistics. Ed. Florian Coulmas. Oxford: Blackwell, 151–167. Evans Betsy 2002: Attitudes of Montreal Students towards Varieties of French. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Ed. Daniel Long, Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 71–93. Fishman Johsua A. 1972: The Relationship Between Microand Macro-sociolinguistics in the Study of Who Speaks What Language to Whom and When. – Sociolinguistics. Eds. John Bernard Pride, Janet Holmes. Harmondsworth: Penguin Books Ltd., 15–32. Garrett Peter, Williams Angie, Evans Betsy 2005: Accessing Social Meanings: Values of Keywords, Values in Keywords. – Acta Linguistica Hafniensia: International Journal of Linguistics 37(1), 37–54. Geržotaitė Laura 2015: Geolingvistinė Antano Baranausko lietuvių tarmių klasifikacijos analizė. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 4, sud. Vilija Ragaišienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 133–165. LAURA GERŽOTAITĖ 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Geržotaitė Laura 2016a: Vartotojo veiksnys: subjektyvusis Lenkijos lietuvių šnektų vaizdas mentaliniuose žemėlapiuose. – Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos, sud. Danguolė Mikulėnienė, Asta Leskauskaitė, Vilija Ragaišienė, Laura Geržotaitė, Nijolė Birgelienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 321–339. Geržotaitė Laura 2016b: Lietuvos tarmių klasifikacijos tyrimas geolingvistiniu aspektu. Daktaro disertacija. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Geržotaitė Laura 2018: Nauji duomenys Antano Baranausko lietuvių tarmių skirstymo rekonstrukcijai. – Linguistica Lettica 26, 174–190. Geržotaitė Laura, Čepaitienė Agnė 2016: Vilkaviškio jaunuolių kalbinė gimtinė: ribos, taisyklingumo ir patrauklumo vertės. – Verbum 7, 84–100. Prieiga internete: http://www.zurnalai.vu.lt/verbum/article/view/10288 [žiūrėta 2019-09-10]. Geržotaitė Laura, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolektų ir regiolektų formavimasis Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, XIII žemėlapis ir komentaras (sp. įklija). Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. – Kalbotyra 14, 139–147. Hagen Anton M. 1989: Frisian and Education in the Netherlands. – Dialect and Education: Some European Perspectives. Eds. Jenny Cheshire, Viv Edwards, Henk Musterman, Bert Weltens. Clevedon: Multilingual Matters, 48–61. LKTChr 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Long Daniel 1999: Geographical Perception of Japanese Dialect Regions. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 177–198. Mikulėnienė Danguolė 2018: Multimodalusis tarmėtyros modelis: vietinės lenkų kalbos variantiškumo Lietuvoje tyrimo galimybės. Prieiga internete: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/files/mikuleniene_%20tarmetyros_modelis.pdf [žiūrėta 2019-10-05]. Mikulėnienė Danguolė, Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija, Geržotaitė Laura, Birgelienė Nijolė 2016: Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė (sud. ir aut.), Meiliūnaitė Violeta (sud. ir aut.) 2014: XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai). Vilnius: Briedis. Straipsniai / Articles 197 Jaunųjų rytų aukštaičių – kupiškėnų ir uteniškių – kalbinės gimtinės vaizdiniai Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta 2017: Tarmiškumo matmuo Lietuvos etnografinių regionų struktūroje. – Naujos regionų tapatybės konstravimas. Integralumas, sumanumas, konkurencingumas, sud. Arūnas Augustinaitis, Jolanta Zabarskaitė, Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė et al. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 169–195. Morkūnas Kazys 1977: Įvadas. – Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika. Vilnius: Mokslas, 7–18. Preston Dennis 1989: Perceptual Dialectology: Nonlinguistsʼ Views of Areal Linguistics. Dordrecht: Foris. Preston Dennis 1999: Introduction. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, xxiii–xl. Preston Dennis 1999a: A Language Attitude Approach to the Perception of Regional Variety. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. Dennis Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 359–373. Salys Antanas 1933: Kelios pastabos tarmių istorijai. – Archivum Philologicum 4, 21–34. Salys Antanas 1935: Lietuvių kalbos tarmės. Rankraščio teisėmis. Kaunas. Salys Antanas 1946: Lietuvių kalbos tarmės. Rankraščio teisėmis. Tübingenas. Savoniakaitė Vida 2003: Aukštaičiai: „ribų“ sampratos. – Lituanistica 3(55), 101–112. Zinkevičius Zigmas 1969: Apie lietuvių kalbos tarmių skirstymą. – Lietuvos TSR mokslų akademijos darbai. A serija 3(31). Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 365–380. Images of Linguistic Homeland of the Young Eastern Aukštaitians of Kupiškis and Utena STRESZCZENIE Artykuł dotyczy obrazów językowej ojczyzny młodych ludzi z miejscowości położonych na obszarze tradycyjnych wschodnioaukštackich poddialektów kupiskiego i uteniskiego. The material surveyed in the study consists of the data from the research study conducted under the principles of perceptual dialectology. LAURA GERŽOTAITĖ 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Obrazy ojczyzny językowej zakorzenione w świadomości respondentów zostały wyodrębnione na podstawie danych z kilku zadań przedstawionych w badaniu: dyskusji na temat częstotliwości wyboru i domen użycia kodu dialektalnego; analizy sporządzonych (mentalnych) map obszarów występowania języka dialektalnego oraz analizy skojarzeń użytkownika dialektu. Analiza danych pokazuje, że uczniowie szkół w Utenie częściej mają tendencję do utożsamiania się z ekspresją dialektalną. Młodzież z Kupiškis przejawia wyraźniejszą tendencję do dystansowania się od własnego kodu językowego. Ta postawa, charakterystyczna dla części młodych członków wspólnoty językowej, mogła być wynikiem (samo)szacunku do miejsca ich urodzenia. Porównywalny zestaw wyników uzyskano, porządkując w sposób ustrukturyzowany materiał dotyczący domen użycia kodu dialektalnego. Mimo że uczniowie z obu miejscowości stwierdzili, że mówiliby dialektem wszędzie i ze wszystkimi pokoleniami (to znaczy we wszystkich domenach), to wyłącznie młodzież z Uteny ma tendencję do zachowywania własnej odmiany językowej. Za typowy wyraz językowy Kupiškis uważa się wyrażenie najbliższego otoczenia, czyli odrębnego obszaru. Sporządzone mapy ujawniają, że uczniowie z Uteny są bardziej skłonni utożsamiać swoją młodość, być może dystansować się od własnej ekspresji linguistic homeland with dialectal areas. By establishing an actual distance between themselves and the locations of the neighbouring subdialect, Panevėžys in particular, Kupiškis językowej. Zarówno respondenci z Kupiškis, jak i ci z Uteny mają tendencję do kojarzenia osoby mówiącej gwarą z obszarami wiejskimi. Respondenci z Kupiškis mają tendencję do postrzegania kodu gwarowego jako wyrazu starszego pokolenia, czyli przeszłości. Częściej niż uczniowie z Uteny uznają tę ekspresję za integralną część szacunku dla języka, kultury i ziemi. Granice zróżnicowania językowej ojczyzny wyznaczone na mapach respondentów z Uteny praktycznie pokrywają się z granicami wschodnio-wschodnioaukštaitskiego regiolektu, które geolingwiści określili w drugiej dekadzie XXI wieku. To ukształtowanie językowe jest bardzo podobne do obszaru tak zwanego Piątego Wschodniego z zrekonstruowanej mapy gwar Antanasa Baranauskasa lub do wschodnich Aukštaitczyków z Kupiškis w klasyfikacji gwar Zigmasego Zinkevičiusa i Aleksego Girdenisa oraz otaczającego obszaru tak zwanego Szóstego Wschodniego lub podgwary Uteny. Obrazy zróżnicowania wyłaniające się z postaw młodych użytkowników języka praktycznie pokrywają się z historycznym obiektywnym zróżnicowaniem językowym obu ich ojczyzn językowychland and of the entire eastern part of the Lithuanian language area. Wpłynęło 19 listopada 2019 r. LAURA GERŽOTAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308, Wilno, Litwa [email protected]