Danguolė Mikulėnienė. „Lietuvių tarmėtyra: genezė, raida ir paradigminiai lūžiai. I dalis. Ikitarmėtyrinis laikotarpis. Lietuvių tarmėtyros pradžia: tarmių skyrimas, tyrimų perspektyvų užuomazgos ir jų tipai“

202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII VYTAUTAS KARDELIS Vilniaus universitetas Kierunki badań naukowych: dialektologia, historia języka, semantyka kognitywna, wariantywność w języku DOI: https://doi.org/10.35321/all82-12 Danguolė Mikulėnienė DIALEKTOLOGIA LITEWSKA: GENEZA, ROZWÓJ I PRZEŁOMY PARADYGMATYCZNE. CZĘŚĆ I. OKRES PRZEDDIALEKTOLOGICZNY. POCZĄTKI DIALEKTOLOGII LITEWSKIEJ: PODZIAŁ DIALEKTÓW, PERSPEKTYWY BADAŃ, ZALĄŻKI ICH BADAŃ ORAZ ICH TYPY Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2018, 319 s. ISBN 978-5-420-01809-5 (całość), ISBN 978-5-420-01810-1 (tom I) Przez długi czas w dziejach badań języka litewskiego dominowała wyrazista i wybitna postać – Profesor Algirdas Sabaliauskas oraz seria jego klasycznych dzieł z zakresu historii lingwistyki litewskiej – „Historia badań języka litewskiego” (Sabaliauskas 1979; 1982; 2012). Oddając pełny szacunek prof. A. Sabaliauskasowi i jego pracom, należy również powiedzieć, a zarazem cieszyć się, że prof. Danguolė Mikulėnienė otworzyła nową kartę w historii lingwistyki litewskiej, poświęconą historii dialektologii litewskiej. D. Mikulėnienė zamierza wydać trylogię monografii, której „tytuł «Dialektologia litewska: geneza, rozwój i przełomy paradygmatyczne» wskazuje, że w trzech dyskursach deskryptywnych i krytycznych (D. 1: «Okres przeddialektologiczny. Początki litewskiej dialektologii: wyodrębnienie dialektów, zalążki perspektyw badawczych i ich typy”. Cz. 2: „Okresy predialektologiczne i geolingwistyczne litewskiej dialektologii. Jednowymiarowa dialektologia XX wieku: typy i kierunki badań”. Cz. 3: „Okres neogeolingwistyczny. Litewska dialektologia XXI wieku: wielofunkcyjny Danguolė Mikulėnienė. Lietuvių tarmėtyra: genezė, raida ir paradigminiai lūžiai. I dalis Recenzje / Reviews 203 model dialektologii”) ma na celu ukazanie kształtowania się i rozwoju litewskiej dialektologii jako naukowego paradygmatu wariantywności języka w językoznawstwie litewskim” (s. 9). Słowami samej autorki: „A zatem ta monograficzna trylogia jest pierwszą próbą bardziej systematycznego opisania początków i genezy litewskiej dialektologii, zachęcenia do poszukiwania zapomnianych danych i starego materiału archiwalnego dla nowych kart litewskiego językoznawstwa, tj. wyjaśnienia, jak kształtowało się naukowe poznanie wariantywności regionalnej, mające kontynuację również we współczesnym językoznawstwie” (s. 10). Zarówno tytuły trylogii monografii, jak i dopiero co przytoczony cel trylogii wyraźnie pokazują, że D. Mikulėnienė obrała inną drogę pisania historii lingwistyki niż klasyk A. Sabaliauskas. Chcąc uwydatnić zasadniczą różnicę między tymi dwoma podejściami i strategiami narracji historycznej, nie będę oryginalny. Na tylnej okładce wydanej w 2017 roku monografii mojego kolegi, historyka Aurelijusa Giedy, „Manifestująca Klio”, zamieszczono następującą myśl prof. Alfredasa Bumblauskasa: „Historia historiografii długo dotyczyła tego, kto, kiedy i co pisał. Aurelijus Gieda wybrał inną drogę: napisał książkę o tym, kto, co i jak myślał. Udało mu się odkryć litewską historiografię i opowiedzieć o rzeczach, których dotąd nie dostrzegaliśmy.” Ten trafny opis prof. A. Bumblauskasa można niemal dosłownie odnieść także do książki prof. D. Mikulėnienė „Dialektologia litewska: geneza, rozwój i przełomy paradygmatyczne. Część I. Okres przeddialektologiczny. Początki dialektologii litewskiej: wyodrębnianie dialektów, zalążki perspektyw badawczych i ich typy” – trudno byłoby trafniej scharakteryzować i ukazać istotę książki. Dlatego, nieco parafrazując prof. A. Bumblauskasa, mogę powiedzieć, że „Historia dialektologii litewskiej (i lingwistyki w ogóle) przez długi czas dotyczyła tego, kto, kiedy i co napisał”. Prof. Danguolė Mikulėnienė wybrała inną drogę: napisała książkę o tym, kto, co i jak myślał. Potrafiła odkryć litewską dialektologię i opowiedzieć o rzeczach, których dotąd nie dostrzegaliśmy”. A zatem co do aktualności i nowatorstwa pierwszej części monograficznej trylogii nie ma najmniejszych wątpliwości: istota tych aspektów została wyrażona w sparafrazowanym cytacie. Monografię, zredagowaną przez dr Audrę Ivanauskienė, wydało Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, opracował graficznie artysta Alfonsas Žvilius, a profesjonalnie i starannie złożył Darius Šimkūnas. Tekst monografii uzupełnia 86 ilustracji (blok ilustracji i map), przy których pracowały kartografki Vigilija Krikščiūnienė, Neringa Matulevičiūtė-Turlienė, Rima Svilienė i Loreta Šutinienė, natomiast ilustracje do druku przygotowała Laima Gelčiūtė. Streszczenie monografii na język angielski przetłumaczyła dr Anna Ruskan. Monografię otwiera Przedmowa, w której znajdują się nie tylko atrybuty właściwe dla gatunku przedmowy, lecz także przedstawiono oryginalne spojrzenie autorki na rozwój dialektologii, można powiedzieć, szkielet przyszłego tekstu monografii i analizy. Podstawę tego podejścia stanowią wyróżnione przez autorkę trzy etapy dialektologii litewskiej: 1) początkowy i pregeolingwistyczny etap badań dialektologicznych, 2) geolingwistyczny, 3) neogeolingwistyczny (s. 11), a także trzy, zdaniem autorki, niezbędne warunki ukształtowania się dialektologii litewskiej jako samodzielnej dyscypliny lingwistycznej: „sporządzona mapa badanego obszaru wariantów językowych z wyraźnymi granicami <...>”, „przygotowany odpowiedni kwestionariusz do zbierania materiału gwarowego <...>” oraz „stworzona klasyfikacja gwar określonego obszaru językowego <...>” (s. 12). VYTAUTAS KARDELIS 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII jako samodzielnej dyscypliny lingwistycznej, formować się: „sporządzona mapa badanego obszaru wariantów językowych z wyraźnymi granicami <...>”, „przygotowany odpowiedni kwestionariusz do zbierania materiału gwarowego <...>” oraz „stworzona klasyfikacja gwar określonego obszaru językowego <...>” (s. 12). Dalej następuje Wstęp, w którym określone zostają cel i zadania monografii (słowami kluczowymi tego podrozdziału są: krytycznie ocenić, uwypuklić i zaktualizować, analizować i oceniać systemowo, ocenić z punktu widzenia umiędzynarodowienia), przedstawione zostają metody, uwypuklona zostaje nowość, aktualność i znaczenie monografii. Wstęp kończy się zwięzłą prezentacją struktury monografii. Monografię liczącą 319 stron tworzą 4 rozdziały, które z kolei składają się z podrozdziałów i części. W pierwszym rozdziale omówiono podział obszaru języka litewskiego i zwrócono uwagę na przeddialektologiczną nomenklaturę gwar oraz scenariusze normalizacji języka w dawnych gramatykach. Drugi rozdział poświęcono perspektywom badań nad wariantywnością języka w XIX wieku (analizowane są tu wyjazdy A. Schleicherа, A. Bezzenbergera i F. de Saussure’a na Litwę; działalność ekspedycyjna S. Mikuckiego, J. Kuznecowa, E. Woltera i L. Geitlera; Wgląd A. Schleichera, F. Kuršaitisa, A. Bezzenbergera, S. Mikuckisa, J. Juški, J. Karłowicza w cechy gwarowe; pierwsze próby klasyfikacji gwar: w pracach S. Mikuckisa, A. Schleichera, F. Kuršaitisa, J. Juški, V. Porzezińskiego, M. Akelaitisa; klasyfikacje A. Baranauskasa i K. Jauniusa, uznawane przez autorkę za fundamentalne). W trzecim rozdziale analizowane są programowe projekty litewskiej dialektologii z końca XIX i początku XX wieku (monograficzne opisy gwar: F. Fortunatova, A. Leskiena i K. Brugmanna, R. Gauthiota, K. Jurgelionisa, K. Jauniusa; pierwszy kwestionariusz języka litewskiego; wydania chrestomatyczne, wśród nich „Anykščių šilelis” A. Baranauskasa). Czwarty rozdział poświęcono omówieniu i ocenie dyskursu na temat umiędzynarodowienia litewskiej dialektologii końca XIX i początku XX wieku; analizowana jest kontynuacja badań nad językiem litewskim prowadzonych przez młodogramatyków. Monografię kończą wnioski, dołączono wykazy tabel i ilustracji, bibliografię (317 pozycji) oraz źródła i wykaz skrótów. Na końcu – wspomniane już streszczenie w języku angielskim. Podsumowując, można stwierdzić, że monografia bez wątpienia spełnia wszystkie formalne wymagania stawiane publikacji tego gatunku. Istotne pozytywne, w moim rozumieniu, cechy i aspekty tej pierwszej części trylogii monograficznej są następujące: jak już wspomniano – książka o tym, co myśleli dialektolodzy, innymi słowy, jest to opowieść o ideach; nie jest to jedynie wyliczenie wykonanych prac – jest to krytyczna analiza tych prac, wyodrębnionych przez autorkę etapów i paradygmatów dialektologii, analityczny i krytyczny przegląd działalności poszczególnych badaczy. Nie sposób nie zwrócić uwagi na jeszcze jeden ważny strukturalny i treściowy komponent monografii – starania autorki, aby nie rozdzielać analizy, lecz wpleść ją w chronologiczny kontekst historii nauki oraz kontekst historyczny i kulturowy, próby uwzględnienia także europejskiego paradygmatu językoznawstwa – młodogramatyków. Danguolė Mikulėnienė. Lietuvių tarmėtyra: genezė, raida ir paradigminiai lūžiai. I dalis Recenzijos / Reviews 205 Wspomniana już periodyzacja litewskiej dialektologii – jest oryginalna, oparta na motywach i argumentach zaproponowanych przez autorkę. Interesujące, że w monografii pojawia się pojęcie wariantywności, które w ostatnim czasie zyskuje popularność w litewskim językoznawstwie. Bez wątpienia bardzo ważne są dane archiwalne: wiele z nich do tej pory nie zostało opublikowanych ani nawet nie wspominano o nich – znacznie wzbogacają one historię litewskiej dialektologii i poszerzają kontekst badań. Wykorzystanie danych archiwalnych jest kolejną mocną stroną monografii. Można tu jeszcze dodać, że w monografii nie brakuje odpowiednio opracowanego materiału ilustracyjnego; szczególnie interesujące są te fragmenty ilustracyjne, które nie są łatwo dostępne w dotychczas opublikowanych wydaniach. Interesujący jest podrozdział 3.2 rozdziału trzeciego „Umocnienie się koncepcji neogramatyków w dialektologii litewskiej” (s. 222–239): rozwijany jest tu temat „rehabilitacji” A. Baranauskasa jako językoznawcy i dialektologa. Najbardziej charakterystycznymi cechami tekstu monografii i, oczywiście, jej treści są, moim zdaniem, chronologiczny tok wykładu oraz analityczność. Innymi słowy, tekst układa się w spójną, logiczną i analityczną całość, nierzadko wzbogaconą elementami detektywistycznymi oraz nowymi, dotychczas nieznanymi faktami z biografii i dorobku badaczy. Ważne jest również to, że autorka, nierzadko wyrażając własne zdanie, które niekoniecznie pokrywa się z ugruntowanymi lub rozpowszechnionymi twierdzeniami, nie przyjmuje kategorycznej roli oceniającej ani sędziowskiej. W monografii pozostawiono niemało przestrzeni na przyszłą dyskusję, przyszłe rozważania, a nawet na kształtowanie się odmiennego zdania. Zapewne wartość każdej nowej pracy można mierzyć, uwzględniając nie tylko stosunek badanego obiektu do paradygmatów teoretycznych i metodologicznych, wagę i znaczenie materiału empirycznego, lecz także proponowane do dyskusji idee, dekonstrukcje i interpretacje. Dyskusja w żadnym wypadku nie jest zaprzeczeniem; pozwala spojrzeć na obiekt z innego kąta, z innej perspektywy i punktu widzenia. Takie rzeczy jedynie wzbogacają poznanie samego obiektu. W omawianej monografii D. Mikulėnienė również szczegółowo omówiono godne uwagi zagadnienia. Na przykład sam proponowałem nieco inny podział etapów rozwoju dialektologii litewskiej (paradygmatów dialektologii) (zob. Kardelis 2019: 53–54), jednak zgadzam się, że można dyskutować również nad modelem D. Mikulėnienė, opartym na odpowiednich argumentach. Można, powiedzmy, rozważać stosunek nowoczesnej terminologii stosowanej w monografii do myśli lingwistycznej omawianego okresu. Interesujące są na przykład pojęcie wariantywności, związki między okresem (XIX wiek) a pojęciem perspektywy, z uwzględnieniem teoretycznych podstaw ówczesnego językoznawstwa. Jak można zrozumieć na podstawie rozdziału II „Perspektywy badań nad wariantywnością języka litewskiego w XIX wieku”, mowa jest o, ujmując to nowocześniejszymi terminami, wariantywności diatopowej, która w tamtym czasie raczej nie mogła mieć żadnych wyraźniejszych alternatyw. Można więc postawić pytanie, jak sytuację rozumieli autorzy wymienieni w rozdziale II: wariantywność czy inwentaryzacja i klasyfikacja cech? VYTAUTAS KARDELIS 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Jednak mając na uwadze wspomniany na początku niniejszego omówienia zamysł D. Mikulėnienė, aby przygotować trylogię monografii, szczegółowe analizowanie i dyskutowanie już teraz o pierwszej części przyszłej trylogii byłoby chyba nieco przedwczesne i niezbyt racjonalne. Jak głosi wciąż popularne powiedzenie, kurczęta liczy się jesienią, dlatego szczegółowa dyskusja powinna poczekać na dwie pozostałe części trylogii oraz na całościowy, wyczerpujący obraz analizy litewskiej dialektologii. Wtedy widoczny byłby cały kontekst badań, a idee i wnioski wykrystalizowałyby się oraz powiązały wzajemnymi zależnościami. Dlatego też dyskutowanie o całości będzie znacznie wygodniejsze i bardziej sensowne. Podsumować można krótko: takiej historii litewskiej dialektologii, jaką zaczęła pisać D. Mikulėnienė, od dawna już potrzebowano. Jest ona już i w przyszłości będzie ważna nie tylko dla dialektologów, lecz w ogóle zarówno dla poznania historii lingwistyki litewskiej, jak i kształtowania perspektyw badawczych oraz rozwoju dyskusji. Pozostaje tylko życzyć autorce największych sukcesów i czekać na pozostałe części trylogii monografii. LITERATURA Gieda Aurelijus 2017: Manifestująca Klio. Historycy i historia na Litwie w latach 1883–1940, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kardelis Vytautas 2018: Arealna typologiczna złożoność dialektów litewskich. Auksztoci, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Mikulėnienė Danguolė 2018: Dialektologia litewska: geneza, rozwój i przełomy paradygmatyczne 1: Okres przeddialektologiczny. Początki dialektologii litewskiej: podział dialektów, zalążki perspektyw badawczych i ich typy, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Sabaliauskas Algirdas 1979: Historia badań języka litewskiego: do 1940 roku, Wilno: Nauka. Sabaliauskas Algirdas 1982: Historia badań języka litewskiego: 1940–1980, Wilno: Nauka. Sabaliauskas Algirdas 2012: Historia badań języka litewskiego: 1980–2010, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Złożono 24 kwietnia 2020 r. VYTAUTAS KARDELIS Vilniaus universitetas Wydział Filologiczny Katedra Języka Litewskiego Instytutu Lingwistyki Stosowanej ul. Universiteto 5, LT-01131 Wilno, Litwa vytautas.kar[email protected]u.lt