Žodžio „augalas“ samprata (remiantis studentų apklausa)

Straipsniai / Articles 93 ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: leksykografia, semantyka, leksykologia. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-05 POJĘCIE SŁOWA ROŚLINA (NA PODSTAWIE BADANIA ANKIETOWEGO) Concept of the Word augalas (Based on Student Survey) ADNOTACJA Litewskie słowniki objaśniające (Słownik współczesnego języka litewskiego, Słownik języka litewskiego) zwykle definiują słowo augalas jako termin botaniczny, wymieniając jego zasadnicze cechy – „organizm”, odżywiający się „substancjami nieorganicznymi”, do którego niezbędna jest „energia świetlna”. Jednakże augalas jest nie tylko terminem, lecz także codziennym, zwyczajnym słowem, które słowniki objaśniające mogłyby definiować również bardziej potocznie, odnotowując jego typowe cechy, typowych przedstawicieli kategorii itp., aby słowo to było łatwiejsze do zrozumienia dla czytelnika słownika. W celu dokładniejszego zbadania, jak rozumiane jest słowo augalas, które jego cechy są ważniejsze i łatwo rozpoznawalne, a które mniej ważne, przeprowadzono badanie ankietowe wśród studentów, którego wyniki mogłyby pomóc uzupełnić tradycyjną (bardziej naukową) definicję rośliny o cechy bardziej typowe. SŁOWA KLUCZOWE: ankieta, znaczenie, najbardziej typowa cecha, definicja, termin, roślina. ADNOTACJA Litewskie słowniki objaśniające (Słownik współczesnego języka litewskiego, Słownik języka litewskiego) zwykle definiują słowo augalas (roślina) jako termin botaniczny, wymieniając jego zasadnicze cechy: „organizm”, który odżywia się „substancjami nieorganicznymi” i wymaga „energii światła”. Jednakże roślina jest nie tylko terminem, lecz także codziennym, zwyczajnym słowem, które słowniki objaśniające mogłyby również definiować w bardziej potoczny sposób, odnotowując jego typowe cechy, typowych przedstawicieli kategorii itp., aby ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII aby to zrozumieć. Aby dowiedzieć się, jak rozumiane jest słowo augalas, które cechy są ważniejsze i łatwiej rozpoznawalne, a które mniej istotne, przeprowadzono badanie ankietowe wśród studentów, którego wyniki mogłyby pomóc w uzupełnieniu tradycyjnej (bardziej sciSŁOWA KLUCZOWE: badanie ankietowe, znaczenie, entific) definition of the term augalas with more typical features. najbardziej typowa cecha, definicja, termin, roślina. ułatwić leksykografom UWAGI WSTĘPNE Niniejszy artykuł jest częścią cyklu artykułów autorów poświęconych osobliwościom rośliny i niektórych konk... opublikowanego w czasopiśmie čių augalų sampratai tirti, dalis. Pirmas iš ciklo straipsnis „Reikšmių apibrėžinaukowym „Bendrinė kalba” (T. 90, 2017). Celem wspomnianego artykułu było zbadanie osobliwości w Słowniku ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ) oraz przedstawienie propozycji aptarti pasirinktų augalus ir gyvūnus pavadinančių žodžių reikšmių apibrėžimo formułowania definicji tych i innych nazw z tego zakresu. Jednym z zadań artykułu było ustalenie, jakiego rodzaju definicji znaczenia słowa – tradycyjnej czy kognitywnej – najczęściej przestrzega się w BŽ przy definiowaniu ogólnych nazw kategorii roślina i zwierzę oraz słów należących do tych kategorii (zwierzęta domowe, drzewa, owoce itd.), a także porównanie ich z definicjami w innych objaśniających słownikach języka litewskiego, angielskiego i rosyjskiego. Kolejnym ważnym zadaniem artykułu było zbadanie, jakie cechy najczęściej wybiera się w BŽ przy definiowaniu słów roślina1 i zwierzę. Okazało się, że w odniesieniu do rośliny autorzy BŽ wybrali tradycyjną (bardziej naukową) definicję znaczeń tych słów (podobnie jak DŽ7i, LKŽe oraz większość analizowanych słowników języka angielskiego i rosyjskiego). w BŽ odnotowuje się następujące cechy rośliny: ‘organizm’, odżywia się ‘substancjami nieorganicznymi’, niezbędna jest ‘energia świetlna’. Doszliśmy do wniosku, że w przyrodzie znanych jest bardzo wiele gatunków roślin, dlatego zapewne trudno byłoby zdefiniować to słowo poprzez, na przykład, cechy najwybitniejszych jego typowych przedstawicieli. Nauka botaniki ma bardzo rozwinięty system terminologiczny, dlatego możliwe, że litewskie słowniki objaśniające, definiując słowa należące do tej dziedziny, często opierają się na elementach kategoryzacji naukowej (nomenklatury naukowej), wspominając o przynależności desygnatu do różnych królestw, rodzin, rodzajów itp., chociaż „[j]ednym z głównych zadań definicji nių yra padėti žodyno skaitytojui atpažinti žodžiais žymimų kategorijų atstovus leksykograficznej w rzeczywistości” (Mikulskas 2009: 72). Praktyka definiowania słów z dziedziny botaniki aiškinamuosiuose žodynuose kaip terminus atsirado nuo seno. 1 Remiamasi dar nepaskelbtu BŽ rankraščiu. Straipsniai / Articles 95 Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) W encyklopediach języka litewskiego roślina jest definiowana bardzo naukowo, z wymienieniem różnych terminów naukowych z dziedziny botaniki, por.: „rośliny są żywymi organizmami, których ściana komórkowa powstaje z celulozy2 i których formy najwyższego rzędu mają łodygę, korzeń oraz z substancji nieorganicznej wytwarzają substancję organiczną, tj. odżywiają się autotroficznie” (LE 1953: 392). Czasami definicja rośliny zostaje ograniczona do wzmianki o jej przynależności do określonego królestwa (z podkreśleniem różnicy między rośliną a zwierzęciem), por.: „rośliny, organizmy tworzące jedno z dwóch królestw świata żywego (regnum vegetabile; drugie królestwo – zwierzęta)” (LTE 1976: 445); „rośliny, lio karalysčių“ (ŽŪE 1998: 121). VLEe augalas taip pat apibrėžiamas minint jo organizmy tworzące jedno z dwóch najważniejszych królestw świata żywego przynależność do określonego królestwa, por.: „organizmy tworzące królestwo roślin (Regnum plantae, Regnum vegetabile)“3. W słownikach terminów języka litewskiego (a także w różnych ustawach), definiując roślinę, odnotowuje się następujące jej cechy – ‘odżywianie się substancjami nieorganicznymi’ (w przeciwieństwie do zwierząt, które zazwyczaj odżywiają się substancjami organicznymi) oraz ‘zdolność do przeprowadzania fotosyntezy’, por.: „Organizm jednej z form żywej materii istniejących na Ziemi, odżywiający się substancjami nieorganicznymi i wykorzystujący do wzrostu najczęściej energię światła” (Sliesaravičius, Lazauskas, Stanys, Keinys, Klimovienė 2010); por. także: „1. Organizm wielokomórkowy przeprowadzający fotosyntezę lub jego części <...>, w tym nasiona przeznaczone do siewu. 2. Organizm wielokomórkowy przeprowadzający fotosyntezę lub jego części, w tym świeże owoce i nasiona” (projekt ustawy Republiki Litewskiej o zmianie ustawy o ochronie roślin i projekt ustawy Republiki Litewskiej o zmianie ustawy o ochronie roślin). Porównując definicje rośliny przedstawione w litewskich encyklopediach językowych i słownikach terminologicznych, można stwierdzić, że litewskie słowniki objaśniające (DŽ7i, LKŽe) definiują słowo augalas jako termin, wymieniając jego zasadnicze cechy – ‘organizm’, odżywiający się ‘substancjami nieorganicznymi’, któremu niezbędna jest ‘energia świetlna’. Należałoby podkreślić, że roślina jest mi tipiškus jo požymius, tipiškus kategorijos narius ir pan., kad žodyno skaitynie tylko terminem, lecz także codziennym, zwyczajnym słowem, które słowniki objaśniające mogłyby definiować również w sposób bardziej potoczny, dzięki czemu słowo to byłoby łatwiejsze do zrozumienia dla użytkownika. Jak twierdzi Aloyzas Gudavičius (2009: 78), „[w]iarygodnego materiału do definiowania znaczeń dostarczają słowniki asocjacyjne <...>. Syntagmatyczne reakcje informantów na podane słowa potwierdzają silny związek semantyczny sememów, a zatem także istnienie wspólnych semów”. A zatem, aby dokładniej zbadać, jak postrzegana jest roślina, które jej cechy są ważniejsze i łatwo rozpoznawalne, a które są mniej istotne, 2 Zapisano jak w oryginale. 3 Szerzej zob. VLEe rośliny: https://www.vle.lt/Straipsnis/augalai-66752. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII postanowiono przeprowadzić ankietę wśród studentów4, której wyniki, jak się oczekuje, pomogą uzupełnić tradycyjną (bardziej naukową) definicję rośliny o bardziej typowe cechy. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie rozumienia słowa roślina na podstawie ankiety przeprowadzonej wśród studentów. W artykule postawiono następujące zadania: 1) ustalić, sklasyfikować i omówić cechy rośliny odnotowane w odpowiedziach studentów; 2) na podstawie danych z ankiety przedstawić propozycje dotyczące definicji znaczenia tego słowa wyjaśniajame Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. METODOLOGIA I ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE W ankiecie5 wzięło udział łącznie 1116 studentów różnych stopni studiów i wydziałów z trijų Lietuvos universitetų – Vilniaus Gedimino technikos universiteto, Mykolo Uniwersytetu im. Romera i Uniwersytetu w Szawlach. Przedstawiciele nauk ścisłych stanowili 30 proc. wszystkich ankietowanych, przedstawiciele nauk społecznych – 61 proc., przedstawiciele nauk humanistycznych – 9 proc. (szerzej zob. tabelę 1). Kobiety stanowiły 59 proc. (wśród przedstawicielek nauk społecznych – 85 proc., nauk humanistycznych – 15 proc., przedstawicielek nauk ścisłych – 0 proc.), mężczyźni – 41 proc. wszystkich ankietowanych (wśród przedstawicieli nauk ścisłych jest 72 proc., nauk społecznych – 28 proc., nauk humanistycznych – 0 proc.). Kobiety, które spędziły dzieciństwo i wczesną młodość na wsi, stanowiły 23 proc. wszystkich ankietowanych kobiet, mężczyźni – 41 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn. Kobiety, które spędziły dzieciństwo i wczesną młodość w mieście, stanowiły 77 proc. wszystkich ankietowanych kobiet, mężczyźni – 59 proc. wszystkich ankietowanych mężczyzn. 4 Studenci zostali wybrani ze względu na różnorodność składu, ponieważ mogą reprezentować całe społeczeństwo (Rutkovska i in. 2017: 32). 5 Ankietę przeprowadzono w lutym–maju 2019 r. Autorki składają serdeczne podziękowania wykładowczyni Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina, doc. dr Rasuole Vladarskiene, wykładowczyni Uniwersytetu Michała Römera, dr Ilonie Čiužauskaite oraz wykładowczyni Uniwersytetu Szawelskiego, doc. dr Jolancie Vaskeliene, które pomogły przeprowadzić ankietę wśród studentów. 6 Jak twierdzą Kristina Rutkovska, Marius Smetona, Irena Smetonienė, „[b]adane powinny być grupy studentów liczące co najmniej 100 osób” (Rutkovska i in. 2017: 32). W badaniu ankietowano ponad stu studentów, ponieważ doświadczenie autorów pokazuje, że zazwyczaj część danych zostaje uszkodzona – studenci w ogóle nie odpowiadają na pytania, na wszystkie pytania odpowiadają „nie wiem” itp. Postanowiono pozostawić wszystkie ankiety, których dane nie zostały uszkodzone, tj. 111. Artykuły / Articles 97 Tabela 1. Rozkład respondentów według płci i Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) kierunku nauk, w szt. Płeć Kierunek Kobiety Mężczyźni Ogółem ze wsi z miasta ze wsi z miasta Kierunek nauk ścisłych 0 0 11 22 33 Kierunek nauk społecznych 11 44 8 5 68 Kierunek nauk humanistycznych 4 6 – – 10 Ogółem 65 Ogółem 46 111 Pagal amžių moterys dažniausiai yra maždaug nuo 19 iki 25 metų amžiaus, mężczyźni – w wieku od 18 do 25 lat. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni są w starszym wieku (zob. tabelę 2). Tabela 2. Rozkład respondentów według wieku Płeć Kierunek Kobiety Mężczyźni Kierunek nauk ścisłych – 21–23, 25, 41 Socialinių mokslų kryptis 19–23, 27–28 18–20 Kierunek nauk humanistycznych 22–25, 45 – Łącznie 111 respondentów W ankiecie przedstawiono pytania otwartego typu (łącznie 13), w których respondenci mieli wpisać samodzielnie sformułowaną odpowiedź: 1. Proszę własnymi słowami opisać, czym jest dla Pana/Pani roślina. 2. Jaka jest, Pana/Pani zdaniem, główna cecha rośliny? 3. Proszę wymienić inne cechy rośliny. 4. Jaką część (organ), Pana/Pani zdaniem, musi posiadać roślina, aby można ją było nazwać rośliną? 5. Czym, Pana/Pani zdaniem, roślina różni się od zwierzęcia? 6. W jakim, Państwa zdaniem, podłożu może rosnąć roślina? 7. Czy Państwa zdaniem roślina może rosnąć w wodzie? 8. Czy Państwa zdaniem wszystkie rośliny mają zielony kolor? 9. Czy Państwa zdaniem światło jest niezbędne roślinie? 10. Czym, Państwa zdaniem, odżywia się roślina? 11. Czy znany jest Państwu termin fotosynteza? Jeżeli tak, proszę opisać go własnymi słowami. 12. Czy Państwa zdaniem grzyb jest rośliną? 13. Jaka roślina jest dla Pana/Pani najbardziej typowa? ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Kaip matyti, klausimai pateikti nuo bendriausio, kai respondentai turėjo apiokreślenia, czym dla nich jest roślina, aż po bardziej konkretne kwestie, na przykład w jakim środowisku może rosnąć roślina; czy roślina może rosnąć w wodzie; czy wszystkie rośliny są zielonego koloru itd. Aby respondenci odpowiadali jak najpełniej, te same pytania zadawano kilka razy, formułując je jednak nieco inaczej. Na przykład zadano pytania drugie (Jaka, Pana/Pani zdaniem, jest główna cecha rośliny?) i czwarte (Jaką część (organ), Pana/Pani zdaniem, musi mieć roślina, simai yra susiję, nes tikėtasi, kad jų atsakymai bus panašūs, tačiau, kaip rodo rezultatai, taip nėra. Penktas klausimas (Kuo, Jūsų manymu, augalas skiriasi nuo aby można ją było nazwać rośliną?) pytanie ankietowe?) zadano w celu wyjaśnienia, jakie podstawowe cechy odróżniające wskażą respondenci, ponieważ prawdopodobnie cechy te byłyby nie tylko cechami odróżniającymi, lecz także najbardziej charakterystycznymi dla rośliny i zwierzęcia. Pytania szóste i siódme są ze sobą powiązane – w pierwszym przypadku pytano, w jakim w ogóle środowisku może rosnąć roślina, w drugim – pytano konkretnie, czy roślina może rosnąć w wodzie. Ósme pytanie dotyczy koloru rośliny, tj. tego, czy wszystkie rośliny są koloru zielonego. Dziewiąte i dziesiąte pytania ankiety dotyczą odżywiania rośliny – tego, czy światło jest roślinie niezbędne i czym odżywia się roślina. Pytanie jedenaste ma charakter naukowy, tj. chciano sprawdzić, czy respondenci znają termin fotosynteza, ponieważ objaśniające słowniki języka litewskiego definiują słowo roślina, wspominając o tym terminie naukowym. Dwunaste pytanie zadano w celu ustalenia, do jakiego królestwa lub grupy respondenci zaliczają grzyby – roślin czy innej grupy. Zadając pytanie trzynaste (Jaka roślina jest dla Pana/Pani najbardziej typowa?), chciano dowiedzieć się, które spośród roślin prawdopodobnie rosnących na Litwie są dla respondentów najbardziej typowe. Podczas analizowania i opisywania danych z ankiet odpowiedzi respondentów początkowo podzielono według kierunków studiów, płci i miejsca pochodzenia, jednak ustalono, że między udzielonymi odpowiedziami nie ma znaczących różnic. Postanowiono opisać dane bez podziału według wymienionych kryteriów. W przypadkach, gdy odpowiedzi respondentów należących do różnych dziedzin nauki nie pokrywają się, odnotowuje się to podczas analizy pytania. Apklausoje pateikti duomenys buvo apdoroti rankiniu būdu. Atsakymai papodawać w ujęciu liczbowym i procentowym. Odpowiedzi udzielone na to samo pytanie podzielono według cech; na przykład odpowiedź roślina – życie posiadające korzeń ma następujące cechy – „korzeń” i „życie”. Cechy pogrupowano w większe grupy (o nich pisze się dalej) i przedstawiono ich ujęcie liczbowe i procentowe. Przy kvieno požymio skliaustuose pateiktas skaičius rodo, kiek kartų požymis buvo kiepavartotas atsakant į tą patį klausimą (pvz., 54 iš 81). Cechy podawane są w kolejności malejącej. W ten sposób policzono odpowiedzi na pytania od pierwszego do czwartego. Odpowiedzi na pytania od piątego do szóstego, od dziesiątego do požymius, bet nesugrupuoti, nes šiuo atveju svarbu nustatyti, kokie požymiai jedenastego oraz na pytanie trzynaste również podzielono według dominujących cech i nie ma znaczenia, do jakich grup należą. Odpowiedzi na pytania od siódmego do dziewiątego i Artykuły / Articles 99 odpowiedzi na pytania dwunaste nie zostały podzielone Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) według cech (respondenci najczęściej udzielali odpowiedzi „tak” albo „nie”), dlatego obliczono ogólną liczbę osób, które odpowiedziały na to samo pytanie. Według Ryszarda Tokarsky’ego (1993: 340–341) właściwości roślin, które są ważne dla człowieka, można podzielić na trzy grupy: 1) właściwości środowiskowe (w tym okres ich kwitnienia, który jest najważniejszy dla rozwoju rośliny), 2) właściwości fizyczne oraz 3) przeznaczenie. Przemysław Dębowiak i Jadwiga Waniakowa (2019: 176), badając semantyczną motywację nazw roślin7, przedstawiają następującą klasyfikację: 1) wygląd roślin (zewnętrzność), 2) właściwości roślin, 3) miejsce wzrostu roślin oraz 4) przeznaczenie roślin. Po ustaleniu cech rośliny odnotowanych w odpowiedziach studentów można wyróżnić następujące grupy cech: 1) roślina w znaczeniu ogólnym, 2) wewnętrzne cechy rośliny oraz 3) zewnętrzne cechy rośliny. Grupa cech rośliny w znaczeniu ogólnym obejmuje pojęcia klasyfikacji naukowej (hiperonimiczne), na przykład organizm, część przyrody, królestwo itp. Wewnętrzne cechy rośliny – to cechy, które nie są związane z widzialną postacią roślin, lecz ujawniają ich wewnętrzne właściwości związane z procesem wzrostu, siedliskiem, odżywianiem, budową komórek8 itp., np.: ‘rozmnażanie’, ‘wzrost’, ‘fotosynteza’ itp. (szerzej zob. tabelę 3). Cechy te w artykule przypisuje się cechom naukowym, ponieważ odzwierciedlają wiedzę naukową o roślinie. Zewnętrznymi cechami rośliny nazywa gimuoju, lytėjimo, uodžiamuoju ar kt. būdais, pvz.: ‘spalva’, ‘kvapas’, ‘organai’ się te cechy, które są postrzegane, odczuwane re- (‘korzenie’, ‘łodyga (kij)’) itp. (szerzej zob. tabelę 3). Cechy te, inaczej niegu vidiniai, remiasi labiau kasdieniniu, asmeniniu augalo pažinimu ir patyrimu. 3 lentelė. Augalo požymiai, dažnai fiksuojami respondentų atsakymuose POŽYMIŲ GRUPĖS AUGALO POŽYMIAI Roślina w znaczeniu „organizm” ogólnym 7 Słowo augalas w pracach litewskich językoznawców nie doczekało się większej uwagi. Opublikowano różne artykuły poświęcone nazwom poszczególnych roślin, na przykład Aurelija Gritėnienė badała obrazy fiołka (2014) i jarzębiny (2016), Rūta Kazlauskaitė analizowała obrazy kwitnącego maku (2010) oraz kwitnącego słonecznika (2014), Silvija Papaurėlytė badała pole skojarzeń słowa medis (2011) itd. 8 Mogłoby powstać pytanie, dlaczego budowę komórki roślinnej zalicza się do cech wewnętrznych (nie zewnętrznych). Taki podział wynikał z tego, że budowy komórki roślinnej nie widać gołym okiem; ustalono ją, badając ją naukowo. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII POŽYMIŲ GRUPY AUGALO POŽYMIAI Wewnętrzne cechy rośliny ‘cykl życia’ ‘rozmnażanie’ ‘wzrost’ ‘śmierć’ ‘odnowa’ ‘odżywianie’ ‘słońce’ ‘woda (wilgoć)’ ‘substancje nieorganiczne’ ‘wartość odżywcza’ ‘fotosynteza’ ‘powietrze’ ‘produkcja’ ‘oddychanie’ ‘siedlisko’ ‘budowa komórki’ Zewnętrzne części rośliny požymiai ‘organy’ ‘korzenie’ ‘łodyga (ogonek)’ ‘liście / igły’ ‘kwiat, kwitnienie’ ‘pień’ ‘owoc’ ‘kolor’ ‘zapach’ ‘grožis, puošmena’ Metody badawcze: analiza semantyczna, porównawcza, obliczeniowa, ankietowa. WYNIKI ANKIETY STUDENTÓW ANALIZA Odpowiadając na pierwsze pytanie ankiety – OPISZCIE WŁASNYMI SŁOWAMI, CZYM DLA WAS JEST ROŚLINA – respondenci w pierwszej kolejności wskazali, czym jest roślina w sensie ogólnym (81, tj. 36% wszystkich cech). Dla respondentów roślina najczęściej9 9 Objaśniające słowniki języka litewskiego (DŽ7i, LKŽe), angielskiego (MERRIAM-WEBSTER, OXFORD, COLLINS, CAMBRIDGE) ir rusų (СЕМ, МАКС, ТСОШ) kalbų žodynai apibrėždami žodį auMACMILLAN, również przede wszystkim wskazują, że jest ona ‘żywa’ (szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2017: 11–14). Artykuły / Articles 101 jest ‘organizmem’ (54 z 81), a zatem żywym10, por. odpowiedzi: Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) żywy organizm; żywy, czujący organizm; rosnący organizm; grupa organizmów; półżywe stworzenie; organizm, który spotykamy w przyrodzie; żywy; życie; forma życia; istota pochodzenia roślinnego; symbol życia. Inni respondenci odpowiedzieli, że roślina jest ‘częścią natury’ (11 z 81), np.: przyroda; część natury; każdy, kto znajduje się w przyrodzie. Można przypuszczać, że chodziło o przyrodę żywą (organiczną)11. Rzadziej (16 z 81) roślina była opisywana jako ‘rzecz’, ‘obiekt’, ‘element’, ‘przedmiot’ itp. Odpowiadając na pierwsze pytanie, respondenci poświęcają również niemało uwagi wewnętrznym cechom rośliny (102, tj. 45 % wszystkich cech), podkreślając jej, podobnie jak każdej innej istoty żywej, ‘cykl życiowy’ (23 z 102): a) ‘rozmnażanie się’ (rozmnażający się; rozwinięty z nasienia; rozmnaża się sposobami właściwymi wyłącznie roślinom; może się rozmnażać); b) „wzrost” (rosnący; rośnie; który rośnie; zdolny do wyrośnięcia; stale rośnie); c) „śmierć” (po pewnym czasie umiera) i d) „odnowę” (odnawiający się; odradzający się). Respondenci wymieniają także „odżywianie” rośliny (21 ze 102) – do podtrzymania życia roślinie potrzebne są: a) „energia świetlna” (życie zależy od światła; reaguje na światło; niezbędne jest dla niej światło słoneczne), b) „woda (wilgoć)” i c) że przez korzenie absorbuje „substancje nieorganiczne”. Kilku respondentów odpowiedziało, że roślina podtrzymuje swoje życie, wykorzystując substancje organiczne i nieorganiczne, oraz że roślina odżywia się substancjami. Ostatnie odpowiedzi nie są całkowicie poprawne, ponieważ substancje mogą być organiczne i nieorganiczne, a rośliny przede wszystkim są producentami substancji organicznych (z nieorganicznych pavyzdžiui, vabzdžiaėdžiai augalai, kurie minta smulkiais gyvūnais (vabzdžiais, związków syntetyzują substancje organiczne). Odżywianie roślin substancjami organicznymi nie jest typowe, jednak w przyrodzie występują takie rośliny, pająkami itp.)12. Pojawiały się również odpowiedzi związane z „wartością odżywczą roślin”, np.: pożywne dla owadów; pokarm. Respondenci wymieniają także „fotosyntezę”13 (19 ze 102) (więcej o fotosyntezie zob. omówienie pytania jedenastego) oraz „siedlisko” (18 ze 102). Często wskazuje się, że roślina może rosnąć w różnych środowiskach – w ziemi, glebie, wodzie; w niektórych przypadkach podawane jest konkretne miejsce wzrostu rośliny – w lesie, na łące itp. 10 Organizm – „żywa istota zdolna do samodzielnego istnienia – zwierzę lub roślina” (BŽ). 11 Por. przyroda jest „wszystkim, co istnieje, z wyjątkiem społeczeństwa. Wyróżnia się przyrodę nieożywioną, czyli nė, gamta ir gyvoji, arba organinė, gamta“ (plačiau žr. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/ nieorganiczną-102872). 12 Szerzej zob. VLEe rośliny owadożerne: https://www.vle.lt/Straipsnis/vabdziaedziai-augalai98590. 13 Fotosynteza – „proces, w którym organizmy (rośliny zawierające chlorofil, bakterie zielone i purpurowe) wykorzystują energię Słońca z widzialnej części widma do syntezy związków o dużej wartości energetycznej“ (szerzej zob. VLEe: https://www.vle.lt/Straipsnis/fotosinteze-41233). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII odpowiedziało, że roślina może rosnąć w wodzie (104, tj. 94 %), por.: tak, np. glony; tak, np. glony morskie; tak, takie rośliny nazywa się glonami. Byli także tacy, którzy odpowiedzieli, że roślina nie może rosnąć w wodzie (5, tj. 4 %). Inne warianty odpowiedzi: tak i nie (1, tj. 1 %); uważam, że niektóre mogą (1, tj. 1 %). Jak wiadomo, rośliny mogą rosnąć w wodzie, por. rośliny wodne (grzybienie22, lotosy23). Respondenci, odpowiadając na pytanie, czy rośliny mogą rosnąć w wodzie, często wymieniają glony. Należy jednak podkreślić, że zgodnie z nową klasyfikacją roślin nie wszystkie glony24 są zaliczane do roślin. Zapytać – CZY, PAŃSTWA ZDANIEM, WSZYSTKIE ROŚLINY SĄ KOLORU ZIELONEGO? – respondenci najczęściej odpowiadali, że nie (89, tj. 80 %), dodając na przykład: nie, ale zielony kolor i tak będzie się pojawiał ze względu na pewne części znajdujące się w błonie roślinnej – chlorofile; nie, jednak najczęściej wszystkie mają zielony kolor, dlatego być może ludziom kojarzy się, że rośliny są tylko zielone. Pozostałe warianty odpowiedzi: tak (8, tj. 8 %), niekoniecznie (7, tj. 6 %), większość (5, tj. 4 %), prawie wszystkie (1, tj. 1 %), nie wszystkie (1, tj. 1 %). Najczęstsza odpowiedź respondentów, że nie wszystkie rośliny są koloru zielonego, jest sprzeczna i nieco myląca, ponieważ odpowiadając na pytanie o główną cechę rośliny, w pierwszej kolejności wymieniają ‘kolor’ rośliny (zob. szerzej omówienie drugiego pytania). Rzeczywiście, zazwyczaj rośliny mają zielony kolor (z powodu pigmentu chlorofilu), jednak istnieją także rośliny o innych kolorach. Na Litwie występuje około trzydziestu gatunków roślin pasożytniczych25, nieposiadających chlorofilu, na przykład łuskiewnik26. Na dziewiąte pytanie ankiety – CZY, PAŃSTWA ZDANIEM, ROŚLINIE POTRZEBNE JEST ŚWIATŁO? – respondenci najczęściej odpowiadali twierdząco (87, czyli 78 %): tak, chociaż istnieją wyjątki (np. rośliny dna oceanów); dla jednych światło słoneczne, dla innych – światło sztuczne (np. lampy), jednak jest ono niezbędne. Jest to główne źródło życia rośliny, w przeciwnym razie nie zachodziłaby fotosynteza. Rzadziej respondenci odpowiadali przecząco (11, czyli 10 %); nie wszystkim (10, czyli 9 %); dla większości roślin jest niezbędne (2, tzn. 2%); częściowo tak (1, tzn. 1%). To prawda, roślinom niezbędne jest światło, ponieważ zielony barwnik roślin – chlorofil – pochłania energię światła słonecznego i wykorzystuje ją do fotosyntezy (VLEe). Jak już wspomniano, nie wszystkie rośliny mają zielony barwnik chlorofil, nie wszystkie przeprowadzają fotosyntezę, 22 Grzybień – „<...> rodzaj wieloletnich roślin wodnych” (więcej informacji zob. VLEe: https://www.vle.lt/ Straipsnis/vandens-lelija-99595). 23 Lotos – „<...> rodzaj wieloletnich roślin wodnych” (więcej informacji zob. VLEe: https://www.vle.lt/ Artykuł/lotosas-17658). 24 „Uważano, że glony należą do roślin niższych, nieposiadających liści, łodyg ani organów rozmnażania. We współczesnym systemie klasyfikacji działy glonów należą do różnych królestw – roślin, bakterii, protistów <...>“ (VLEe). 25 Zob. szerzej. VLEe, rośliny pasożytnicze: https://www.vle.lt/Straipsnis/parazitiniai-augalai-2116. 26 Łuskowłóknik – „wieloletnia, pozbawiona chlorofilu, różowa lub fioletowa roślina pasożytnicza o nierozgałęzionej lub słabo rozgałęzionej łodydze“ (VLEe). Straipsniai / Articles 109 Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) vadinasi, yra ir tokių augalų (dažniausiai parazitinių), kuriems nebūtina šviesa, jednak nie jest to typowe, lecz raczej wyjątek, ponieważ przecież jedną z najważniejszych funkcji roślin w ekosystemie jest właśnie przeprowadzanie fotosyntezy. Na dziesiąte pytanie ankiety – CO, WEDŁUG PAŃSTWA, ODŻYWIA ROŚLINĘ? – udzielone przez respondentów odpowiedzi można pogrupować następująco: • wodą (60, tj. 31%): woda, wilgoć, opady; • substancjami nieorganicznymi (55, tj. 29%): substancje nieorganiczne; różnorūs mineralai, mineralinės medžiagos; dirvoje esančios medžiagos; mineralinės trąšos; • energią słoneczną (45, tj. 23%): słońce; światło słoneczne; promienie słoneczne. Rzadziej respondenci odpowiadali, że roślina odżywia się dwutlenkiem węgla (17, tj. 8%); substancjami organicznymi (15, tj. 8%), np.: związki organiczne (substancje); niektóre rośliny odżywiają się żywymi organizmami – owadami, muchami; nawozami27. Byli również tacy, którzy nie udzielili odpowiedzi (3, tj. 1%). Jak widać, odżywianie roślin jest bezpośrednio związane z fotosyntezą. Aby wytwarzać substancje organiczne, rośliny absorbują wodę z gleby, pobierają dwutlenek węgla ze środowiska, a następnie uwalniają tlen do atmosfery. Rośliny odżywiają się także substancjami nieorganicznymi znajdującymi się w glebie. Jak już wspomniano, odżywianie roślin substancjami organicznymi nie jest typowe. Niektóre słowniki języka angielskiego i rosyjskiego, definiując znaczenie wyrazu „roślina”, odnotowują jej sposób odżywiania, por.: ‘absorbuje wodę i substancje nieorganiczne przez korzenie’ (OXFORD), ‘woda i światło słoneczne są niezbędne do podtrzymania życia’ (MACMILLAN); ‘odżywia się w procesie fotosyntezy i z gleby’ (rzadziej − z innego podłoża odżywczego) (СЕМ), ‘odżywia się nieorganicznymi substancjami powietrza i gleby’ (МАКС), ‘odżywia się (w odróżnieniu od zwierząt) w procesie fotosyntezy i z gleby’ (ТСОШ) (szerzej zob. Gaidienė, Liutkevičienė 2017: 11–14). Słowniki języka litewskiego nie odnotowują tego w definicji odżywiania roślin. Jedenaste pytanie brzmiało: CZY ZNANY JEST PAŃSTWU TERMIN FOTOSYNTEZA? JEŚLI TAK, PROSZĘ OPISAĆ GO WŁASNYMI SŁOWAMI. Większość (93, tj. 84 %) atsakė, kad terminas fotosintezė jiems žinomas ir savais žodžiais paaiškino, kaip respondentów rozumie go, np. : Fotosynteza – proces, podczas którego roślina, przyswajając energię słoneczną, wytwarza tlen. Fotosynteza jest reakcją przeprowadzaną przez roślinę, podczas której, wykorzystując światło słoneczne (określoną część widma) i CO2, roślina wydziela tlen. Jest to proces, w trakcie išskiria deguonį. Tai saulės šviesos, vandens ir anglies dioksido vertimas gliukoze ir którego rośliny w swoich liściach wytwarzają organiczne substancje odżywcze i tlen w chloroplastach. 27 Nawozy mogą być zarówno nieorganiczne, jak i organiczne, por. nawóz – „substancje mineralne i organiczne, zawierające substancje odżywcze niezbędne dla roślin” (VLEe). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Zasadniczo udzielone odpowiedzi są prawidłowe. Fotosynteza – „proces, w którym mai (chlorofilo turintys augalai, žaliosios ir purpurinės bakterijos) didelės enerdo syntezy związków o wartości organicznej wykorzystuje się energię Słońca z widzialnej części widma. <...> Z dwutlenku węgla CO2 i wody H2O syntetyzują się węglowodany, a do atmosfery uwalnia się tlen O2” (VLEe). Fotosynteza zachodzi w chloroplastach28, zawierających „pigmenty (chlorofile, karotenoidy), które absorbują energię świetlną i wykorzystują ją do produkcji cząsteczek cukru” (VLEe). Rzadziej respondenci odpowiadali, że termin fotosynteza jest im znany, jednak nie potrafią go wyjaśnić (11, czyli 10%), np. : Tak, znany. Nie potrafię wyjaśnić. Zupełnie rzadko (7, tj. 6 %) respondenci odpowiedzieli, że ten termin jest im nieznany, albo w ogóle nie udzielili żadnej odpowiedzi. Cecha rośliny „fotosynteza”, jak już wspomniano, jest wskazywana przez respondentów jako jedna z najczęstszych zarówno w odpowiedzi na pierwsze pytanie (proszę własnymi słowami opisać, czym jest dla Pana/Pani roślina), jak i na drugie (jaka jest, Pana/Pani zdaniem, główna cecha rośliny). Również „fotosyntezę” wskazują jako jedną z cech odróżniających roślinę od zwierzęcia. Słowniki języka litewskiego, definiując słowo augalas, wspominają, że niezbędna jest mu „energia świetlna”, jednak bezpośrednio nie wskazują fotosyntezy (por. DŽ7i, LKŽe – „substancje powietrza”). Niektóre słowniki języka angielskiego i rosyjskiego, definiując roślinę, wspominają również o fotosyntezie, por.: „przeprowadza fotosyntezę” (MERRIAM-WEBSTER), „w liściach, w procesie fotosyntezy, wykorzystując zielony pigment chlorofil, syntetyzuje substancje gyvūnų) fotosintezės būdu’ (ТСОШ) (plačiau žr. Gaidienė, Liutkevičienė 2017: 11–14). Dvyliktas apklausos klausimas buvo suformuluotas taip: AR, JūSų MANYMU, GRYBAS YRA AUGALAS? Apklaustų respondentų nuomonės išsiskyrė: a) socialinių ir tiksliųjų mokslų sričių respondentai dažniausiai atsakė, kad grybas yra augalas (51, t. y. 50 %), kiek mažiau respondentų atsakė, kad odżywcze” (OXFORD), „odżywia się w procesie fotosyntezy” (СЕМ), „odżywia się (w odróżnieniu od grzyb nie jest rośliną (48, tj. 48 %), dwóch (2 %) respondentów nie odpowiedziało na pytanie; b) większość respondentów reprezentujących dziedzinę nauk humanistycznych uważa, że grzyb nie jest rośliną (9, tj. 90 %), a także dodała, że grzyby należą do królestwa grzybów; grzyb należy do kategorii grzybów. Tylko jeden respondent uważa, że grzyb jest rośliną. Z wyników wynika, że respondenci z dziedzin nauk społecznych i ścisłych rozłożyli się niemal po równo – 50 % uważa, że grzyb jest rośliną, a 48 %, że nie jest rośliną. Większość (90 %) respondentów z dziedziny nauk humanistycznych uważa, że 28 Plačiau žr. VLEe chloroplastai: https://www.vle.lt/Straipsnis/chloroplastai-60470. Artykuły / Articles 111 grzyb nie jest rośliną. W rzeczywistości grzyby należą Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) do królestwa organizmów, a nie roślin (VLEe). Respondentów poproszono o odpowiedź na pytanie – JAKI JEST DLA PAŃSTWA NAJBARDZIEJ TYPOWY ROŚLINA? Odpowiedzi rozłożyły się następująco: • drzewo (brzoza, dąb, jabłoń) (40, tj. 34 %); • kwiat (-y) (wszystkie kwitnące kwiaty, tulipan, róża, chaber, mniszek, kwiaty doniczkowe) (37, tj. 31 %); • trawa (trawa łąkowa) (33, tj. 27 %). Rzadziej wymieniano krzew (1, tj. 1 %), glony (1, tj. 1 %), kaktus (1, tj. 1 %). Niektórzy respondenci odpowiadali bardziej abstrakcyjnie, por.: niewielka roślina o okrągłych liściach (1, tj. 1 %) – być może chodziło o jakiś kwiat doniczkowy; zielony i rosnący (1, tj. 1 %) – większość roślin; iglaste (1, tj. 1 %) – świerki, sosny itd. ; nie odpowiedziało na pytanie (3, tj. 2 %). HASŁO LEKSYKOGRAFICZNE ROŚLINY Należy przypomnieć, że roślina w objaśniających słownikach języka litewskiego definiowana jest następująco: „organizm odżywiający się substancjami nieorganicznymi i do wzrostu najczęściej wykorzystujący energię świetlną” (DŽ7i); „organizm odżywiający się nieorganinėmis dirvos bei oro medžiagomis, ppr. augantis nejudamoje padėtyje“ (LKŽe). Jak widać, definicje rośliny podane w DŽ7i i LKŽe są dość zwięzłe, wymienione są następujące cechy: ‘organizm’, ‘odżywia się substancjami nieorganicznymi’, niezbędna jest dla niej ‘energia świetlna’ (DŽ7i; LKŽe – ‘substancje powietrza’). W LKŽe odnotowano jeszcze jedną cechę rośliny – ‘rośnie w nieruchomym położeniu’. Porównując definicje rośliny w DŽ7i i LKŽe z definicjami tego słowa podanymi w encyklopediach języka litewskiego29 i słownikach terminologicznych30, widać, że niemal we wszystkich źródłach roślina definiowana kasdieniai ir lengvai suprantami) požymiai, plg.: ‘organizmas’, ‘minta neorganijest jako termin, wymieniane są cechy naukowe (nie żywi się substancjami’, ‘przeprowadza fotosyntezę’. Innymi słowy, znaczenie rośliny w tych słownikach jest wyjaśniane z myślą o wykształconym czytelniku słownika. Według Gudavičiusa (2009: 75) „z naukowego punktu widzenia istotne cechy przedmiotów i zjawisk powinny znajdować odzwierciedlenie w definicji znaczenia tylko w takim zakresie, w jakim są powszechnie rozumiane przez użytkowników języka”. 29 Wykorzystane encyklopedie zob. szerzej w „Uwagach wstępnych”. 30 Wykorzystane słowniki terminologiczne zob. szerzej w „Uwagach wstępnych”. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Po przeanalizowaniu danych z przeprowadzonej ankiety ustalono, że respondenci często wymieniają naukowe cechy rośliny, np.: ‘fotosyntezę’, ‘produkcję tlenu’, roplastus’, tačiau taip pat dažnai akcentuoja ir nemokslinius požymius, pvz.: ‘chlokad roślina się nie porusza, t. y. ‘jest przytwierdzona do jednego miejsca’ (przeciwieństwo zwierzęcia), że często ma ‘korzenie’, ‘łodygę’, ‘liście’, ‘kwitnie’. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że wymienione przez respondentów cechy rośliny są i tak wszystkim znane, jednak w tym przypadku istotne jest, które z cech rośliny są wymieniane najczęściej, por.: ‘gałęzie’, ‘owoce’, ‘pąki’ mogłyby znaleźć się wśród najczęściej wymienianych cech, jednak, jak pokazuje przeprowadzone badanie, tak nie jest. Przeprowadzone badanie pomogło również ustalić, które rośliny są dla Litwinów najbardziej typowe – są to drzewo31, kwiat i trawa. Dane te nie zostały dotychczas potwierdzone empirycznie. Oczywiste jest, że terminologiczną definicję rośliny w BŽ należałoby uzgodnić z definicją bardziej kognitywną. Proponuje się sformułować definicję rośliny, uwzględniając wymienione jej najbardziej typowe cechy – ‘korzeń’, ‘łodygę’, ‘liście’, ‘kwitnienie’. Dla ciekawości można wspomnieć, że odnotowaną w LKŽe cechę rośliny ‘ppr. „rosnący w pozycji nieruchomej” bardzo często wymieniają również respondenci, chociaż z tego atrybutu zrezygnowano w DŽ7i. Ta cecha jest często wymieniana przez respondentów, dlatego warto uwzględnić ją w definicji rośliny BŻ. Zatem definicja rośliny w BŽ mogłaby brzmieć następująco: roślina – organizm odżywiający się substancjami nieorganicznymi i wykorzystujący do wzrostu najczęściej energię świetlną, zazw. przytwierdzony do jednego miejsca, często mający korzenie, łodygę, liście, kwitnący (np.: drzewo, kwiat, trawa). WNIOSKI 1. Celem badania było zbadanie współczesnego rozumienia słowa augalas, ustalenie, które jego cechy są ważniejsze i łatwo rozpoznawalne, a które nie Taip pat siekta pateikti pasiūlymų dėl žodžio augalas apibrėžties aiškinamasą tak istotne. w nim w Słowniku ogólnego języka litewskiego, ponieważ słowo to najczęściej nawet w słownikach objaśniających definiowane jest wyłącznie jako termin naukowy z dziedziny botaniki, bez wymieniania jego cech związanych z codziennym, osobistym poznaniem. W istocie roślinę można definiować nie tylko terminami naukowymi, lecz także łatwiejszymi do zrozumienia, zwyczajowymi słowami. 31 Pole skojarzeniowe słowa medis badała Silvija Papaurėlytė (2011: 405–416). Ustaliła, że najbardziej prototypowym litewskim drzewem jest dąb. Artykuły / Articles 113 2. Po przeanalizowaniu danych ankietowych ustalono, Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) że roślina najczęściej (zob. pytania 1–4) rozpoznawana jest na podstawie cech zewnętrznych (wzrokowych) (370, tj. 52 %), zwykle związanych z widocznymi organami rośliny. 3. Spośród zewnętrznych cech rośliny najczęściej wymienia się następujące: „korzenie” (98, tj. 27%), „liście / igły” (72, tj. 19%), „kolor” (51, tj. 14%), „kwiat, kwitnienie” (48, tj. 13%) oraz „łodyga (ogonek)” (47, tj. 13%). które są związane z jego życiowo ważnymi 4. Augalas taip pat atpažįstamas pagal vidinius požymius (256, t. y. 36 %), kucyklami. 5. Spośród wewnętrznych cech rośliny respondenci najczęściej akcentują „cykl życia” rośliny (64, tj. 25%), „fotosyntezę” (52, tj. 20%) oraz „siedlisko” (30, tj. 12%). 6. Rzadziej roślina jest rozpoznawana na podstawie tego, czym roślina jest w ogólnym sensie (89, tj. 12%). Ta grupa cech jest bardziej związana z elementami naukowej klasyfikacji rośliny. 7. Mówiąc o roślinie w ogólnym sensie, najczęściej odnotowywaną cechą naukową jest to, że roślina jest „organizmem” (61, tj. 69%). 8. Odpowiadając na pytania ankiety, respondenci nierzadko przeciwstawiają roślinę zwierzęciu, dążąc w ten sposób do podkreślenia ich zasadniczych różnic. Najczęściej akcentowane są różnice w poruszaniu się – większość roślin nie może aktywnie się poruszać, tj. rośnie w nieruchomej pozycji, natomiast zwierzęta zazwyczaj mogą się poruszać. Taip pat pabrėžiami augalų ir gyvūnų mentaliniai skirtumai – augalai negali mąstyti. 9. Respondentų įvardyti tipiškiausi augalai yra medis, gėlė (-ės) ir žolė. 10. Išanalizavus apklausos duomenis, taip pat remiantis ankstesniu autorių straipsniu apie augalo suvokimą lietuvių, anglų ir rusų kalbų žodynuose, Bendrinės lietuvių kalbos žodyne terminį augalo apibrėžimą reikėtų derinti su labiau kognityviniu apibrėžimu, plg. augalas – organizmas, mintantis neorganinėmis medžiagomis ir augimui dažniausiai naudojantis šviesos energiją, ppr. prisitvirtinęs prie vienos vietos, dažnai turintis šaknis, stiebą, lapus, žydintis (pvz.: medis, gėlė, žolė). ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, red. kolegija D. Liutkevičienė, G. Naktinienė, R. Petrokienė, D. Svetikienė, K. Vosylytė, J. Zabarskaitė, vyr. red. D. Liutkevičienė, rengiamas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. CAMBRIDGE – Cambridge Dictionary. Prieiga internete: http://dictionary.cambridge. org/dictionary/english/. COLLINS – Collins English Dictionary. Prieiga internete: https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII DŽ7i – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. St. Keinys, 7-asis patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012, e. variantas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis. LE 1953 – Lietuvių enciklopedija (t. I: A), vyr. red. V. Biržiška, Boston Mass.: Lietuvių enciklopedijos leidykla (J. Kapočius). Prieiga internete: http://lituapedija.net/Puslapis:LE01.djvu/392. Lietuvos Respublikos augalų apsaugos įstatymo pakeitimo įstatymo projektas. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt. Lietuvos Respublikos fitosanitarijos įstatymo pakeitimo įstatymo projektas. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. I–XX, 1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, 2-asis leidimas, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete: www.lkz.lt. LTE 1976 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija (t. 1: A–bangis), Vilnius: Mokslas. MACMILLAN – Macmillan Dictionary. Prieiga internete: http://www.macmillandictionary.com/. MERRIAM-WEBSTER – Merriam-Webster Dictionary and Thesaurus. Prieiga internete: https://www.merriam-webster.com/. OXFORD – Oxford Dictionaries. Prieiga internete: https://en.oxforddictionaries.com/. Sliesaravičius Algirdas, Lazauskas Juozas, Stanys Vidmantas, Keinys Stasys, Klimovienė Giedrė 2010: Žemės ūkio augalų selekcijos ir sėklininkystės terminų žodynas, Vilnius: Inforastras. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt. VLEe 2019 – Visuotinė lietuvių enciklopedija: e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga internete: https://www.vle.lt. ŽŪE 1998 – Žemės ūkio enciklopedija (t. 1: aberdynai–Juškienė), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. МАКС – Словарь русского языка, под ред. А. П. Евгеньевой. Prieiga internete: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. СЕМ – Русский семантический словарь, oтв. ред. Н. Ю. Шведова. Prieiga internete: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. ТСОШ – Толковый словарь русского языка, С. И. Ожегова и Н. Ю. Шведовой. Prieiga internete: http://slovari.ru/search.aspx?s=0&p=3068. Straipsniai / Articles 115 Žodžio augalas samprata (remiantis studentų apklausa) LITERATŪRA Dębowiak Przemyslaw, Waniakowa Jadwiga 2019: Semantic Motivation of Plant Names as a Part of their Etymology. – Villalva, A., Williams, G. (eds.). Dokument Landscape of Lexikography. Prieiga internete: https://halshs.archives-ouvertes.fr/ halshs-02309857. Gaidienė Anželika, Liutkevičienė Danutė 2017: Specyfika definiowania znaczeń w mai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai. – Bendrinė kalba 90, 1–47. Priinternecie: http://www.bendrinekalba.lt/?90. Gritėnienė Aurelija 2014: Obraz zawilca we współczesnej prozie litewskiej. – Język litewski 8, 1–11. Dostęp w internecie: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/ lietuviukalba/article/view/95/75. Gritėnienė Aurelija 2016: Obraz jarzębiny w „Słowniku języka litewskiego“. – Prace folklorystyczne 52, 85–104. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingwistyka: naród w języku, Szawle: wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Kazlauskaitė Rūta 2010: Obraz kwitnących maków w poezji litewskiej. – Filologija 15, 53–70. Kazlauskaitė Rūta 2014: Obraz kwitnących słoneczników w poezji litewskiej. – Res Humanitariae XVI, 86–107. Mikulskas Rolandas 2009: Lingwistyka kognitywna i problemy leksykografii. – Kalba ir žmonės, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 39–80. Papaurėlytė Silvija 2011: Pole asocjacyjne słowa drzewo w językowym obrazie świata języka litewskiego. – Acta humanitarica universitatis Saulensis 13, 405–416. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Wartości w obrazie świata Litwina, Wilno: Wydawnictwo Akademickie. Tokarsky Ryszard 1993: Słownictwo jako interpretacja świata. – Bartmiński, J. (red.). Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, vol. II, Wrocław: Współczesny język polski. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Concept of the Word augalas (Based on Student Survey) SUMMARY The aim of the research was to investigate the contemporary understanding of the word augalas (roślina) oraz ustalić, które cechy są ważniejsze i łatwiej rozpoznawalne, a które mniej istotne. Badanie miało również na celu przedstawienie propozycji dotyczących definicji słowa augalas w objaśniającym Słowniku standardowego języka litewskiego, ponieważ nawet słowniki objaśniające zwykle definiują to słowo wyłącznie jako termin botaniczny, nie wspominając o cechach związanych z wiedzą codzienną i osobistą. W rzeczywistości słowo to można definiować również za pomocą łatwiej zrozumiałych i powszechnie używanych słów, a nie tylko terminów naukowych. Analiza danych z badania ankietowego wykazała, że roślinę zwykle rozpoznaje się na podstawie cech zewnętrznych (widocznych) (370, tj. 52%), które zazwyczaj kojarzone są z widocznymi Concerning the external features of the plant, the following are usually mentioned: ‘roots’, częściami rośliny. „liście/igły”, „kolor”, „kwiatostan” i „łodyga (pęd)”. Roślina jest również inter nal features (256, i.e. 36%), which are concerned with its vital cycles. As regards the interrozpoznawalna dzięki swoim cechom nal, przy czym respondenci zazwyczaj podkreślają jej „cykl życiowy”, „fotosyntezę” i „siedlisko”. Roślina rzadziej jest rozpoznawana przez pryzmat tego, czym jest w sensie ogólnym (89, tj. 12%). Najczęściej wskazywaną przez tę grupę cechą jest to, że roślina jest „organizmem”. Odpowiadając na pytania ankiety, respondenci często przeciwstawiają roślinę zwierzęciu, próbując w ten sposób uwydatnić ich zasadnicze różnice. Zazwyczaj podkreśla się różnice w ruchu: większość roślin nie może poruszać się aktywnie, tzn. rośnie w nieruchomej pozycji, podczas gdy zwierzęta mają zdolność poruszania się. Podkreśla się również różnice psychiczne między roślinami a zwierzętami: rośliny nie mają umysłów; nie potrafią myśleć. Analiza danych ankietowych oraz wcześniejszy artykuł autorów dotyczący postrzegania rośliny w słownikach litewskich, angielskich i rosyjskich prowadzą do wniosku, że definicja terminu augalas w Słowniku standardowego języka litewskiego powinna być bardziej zgodna z jego definicją kognitywną, por. augalas, organizm, który odżywia się składnikami nieorganicznymi i zazwyczaj wykorzystuje energię światła do wzrostu; zwykle jest przytwierdzony do jednego miejsca, często ma korzenie, łodygę, liście oraz zdolność do kwitnienia (np. drzewo, kwiat, trawa). Złożono 19 listopada 2019 r. ANŻELIKA GAIDIENĖ DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno LT-10308, Litwa [email protected] [email protected]