Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai

34 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfemika, leksykografia, leksykologia. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-02 ANALIZA NOWYCH ZŁOŻEŃ I ICH KLASYFIKACJA ZAGADKI Zagadki analizy i klasyfikacji nowych złożeń ADNOTACJA W artykule1 omówiono nietypowe przypadki słowotwórstwa litewskich neologizmów utworzonych z dwóch lub kilku słów. Przedmiotem analizy są rzeczowniki — złożenia i kontaminanty — zgromadzone w bazie danych nowych wyrazów języka litewskiego do początku 2019 r. Omawiane są nieopisane w gramatykach języka litewskiego typy rodzimych rzeczowników złożonych, derywaty mieszane (np. saulėdengtės). Rozważana jest motywacja słowotwórcza kilku derywatów okazjonalnych (kūnovara, megztipaltis), a także miejsce derywatów analogicznych w systemie derywatów języka litewskiego. Szczególną uwagę poświęca się neologizmom mającym cechy złożeń i kontaminantów (np. dvirtakis), a także relacji między kontaminacją a dezintegracyjnym słowotwórstwem. SŁOWA KLUCZOWE: słowotwórstwo, neologizmy, rzeczowniki złożone, analogia, kontaminacja (mieszanie). ADNOTACJA Celem artykułu jest omówienie atypowych przypadków litewskich neologizmów utworzonych z dwóch lub większej liczby słów. Przedmiotem analizy są rzeczowniki, tj. złożenia i kontaminacje, zgromadzone w „Bazie danych litewskich neologizmów” do początku 2019 roku. Przedstawiono typy rodzimych rzeczowników złożonych, które nie zostały opisane w gramatyce języka litewskiego. Ponadto wyniki złożenia i sufiksacji (np. saulėdengtės 1 Artykuł powstał na podstawie referatu wygłoszonego na V Kongresie Lituanistów (Wrocław, 16 maja 2019 r.– 17 maja), Artykuły / Articles 35 Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai omawiają się ‘sunblindʼ’. Rozpatruje się derywacyjną motywację niektórych okazjonalizmów (kūnovara ‘system promocji zdrowia odpowiadający dawnemu litewskiemu światopoglądowiʼ, megztipaltis ‘kardiganʼ). Rozważono również miejsce formacji analogicznych w systemie derywacji litewskiej. Szczólną uwagę poświęcono nowym formacjom wykazującym cechy złożeń i kontaminacji (takim jak dvirtakis ‘ścieżka rowerowa’), a także correlation of blending and morphemic disintegration. KEYWORDS: word formation, coinages, compound nouns, analogy, blending. WSTĘP W 2019 roku, aby ustalić, czy złożone litewskie neologizmy odpowiadają opisanym w gramatykach zasadom słowotwórstwa języka litewskiego, zbadać, jakie są innowacje w zakresie tworzenia złożeń rzeczownikowych w języku litewskim, czy mają one charakter systemowy, czy też są właściwe wyłącznie użyciu okazjonalnemu, przeanalizowano rodzime złożone rzeczowniki odnotowane w bazie danych neologizmów języka litewskiego (dalej – ND, Baza danych) do marca 2019 roku (około 500). Najwięcej uwagi poświęcono zagadnieniom struktury neologizmów. W Bazie danych znaleziono neologizmy reprezentujące wszystkie główne typy połączeń występujące w języku litewskim, z wyjątkiem złożeń liczebnika i czasownika. Stanowią one ponad 99 proc. analizowanych złożeń. W badanym okresie nie odnotowano złożeń typów nielicznych (których drugi człon nie byłby rzeczownikowy ani czasownikowy) ani złożeń powtórzeniowych. Zdarzył się jeden czy drugi neologizm, który być może nie należy do typów złożeń opisanych w gramatykach języka litewskiego. Na przykład karkadienis ‘dzień powstania lodów „Kar kar” (symboliczne urodziny)’ można uznać za złożenie wykrzyknika i rzeczownika (: kar kar + diena), natomiast sėdnešė ‘nosidełko podobne do siodła, przeznaczone do noszenia dzieci w wieku od dwóch do pięciu lat, sadzając je na karku’ – za złożenie dwóch czasowników. Por. utworzony najprawdopodobniej na wzór angielskiego dance walking šokvaikštis ‘nowa moda uliczna – chodzenie w tańcu’ oraz pod względem znaczenia (‘chodzenie w tańcu’ albo tiek jo abstraktu, veiksmo pavadinimu šokis, taigi klasifikuojant ND sudurtinius daiktavardžius jis priskirtas tipiniams daiktavardžių ir veiksmažodžių dūriniams. ‘taniec podczas chodzenia’) i formy może opierać się zarówno na czasowniku šokti, Pierwszy człon neologizmu sėdnešė nie jest wiązany z żadnym rzeczownikiem odczasownikowym, lecz opiera się na samym czasowniku sėdėti. Badając typowość złożeń pod względem morfemowej złożoności tematów podstawowych, ustalono, że nierzadko opierają się one na wyrazach podstawowych o budowie sufiksalnej, prefiksalnej lub złożonej; zmieniona podstawa słowotwórcza również nie jest wyjątkiem. W taki czy inny sposób zasady prostoty tematów podstawowych nie są spełnione przez od 21 do 41 proc. DAIVA MURMULAITYTĖ 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII złożeń (w zależności od typu złożenia). Szerzej o badaniu i jego wynikach zob. Murmulaitytė 2019. Kontynuując badania, zajęto się nietypowym słowotwórstwem litewskich neologizmów utworzonych z dwóch lub kilku wyrazów. Przedmiotem badań są odnotowane w ND rodzime złożone rzeczowniki i kontaminanty utworzone z dwóch lub kilku litewskich wyrazów. Na początku 2019 r. w tym źródle było ich około 560. Celem badań jest omówienie tych tworów i przedstawienie problematycznych przypadków analizy oraz klasyfikacji ich słowotwórstwa, gdy trudno ustalić wyrazy bazowe, niekiedy także ich część mowy, niejasna jest motywacja Tyrimo metodai – analitinis, kiekybinis, lyginamasis, aprašomasis, sinchronisłowotwórcza itp. zarówno analiza słowotwórcza, jak i morfemowa wyrazów. OKAZJONALNE ZŁOŻENIA Okazjonalne, tj. niezwykłe, nietypowe dla powszechnego użycia, występujące tylko w określonym kontekście, celowo utworzone wyłącznie na daną okazję (KTŽ 1990: 136; Urbutis 2009: 322), twory z natury niechętnie podporządkowują się ogólnym prawidłowościom, często są nietypowe, dlatego nierzadko możliwe są różne interpretacje ich słowotwórstwa, od których zależy przypisanie tworu do jednej lub drugiej grupy klasyfikacyjnej. Może to mieć wpływ na ustalanie tendencji i innowacji litewskiego nowotwórstwa. Spośród dwóch zbadanych złożeń – autorskiego kūnovara ‘system uzdrawiania odpowiadający dawnej litewskiej wizji świataʼ oraz jednostkowego megztipaltis ‘sweter, który wygląda jak płaszczʼ – wyrazy podstawowe nie są do końca jasne pod względem formalnym lub (i) semantycznym. Na podstawie form drugiego wyrazu podstawowego (zob. dalej) widać, że kūnovara jest złożeniem dwóch rzeczowników. Przykład użycia tego neologizmu podany w ND pokazuje, że termin ten „L. Balsys stworzył, łącząc dwa wyrazy – „kūnas“ i „vara“. „Vara – pojęcie wieloaspektowe, obejmujące zarówno ciało fizyczne, jak i wewnętrzną energię“. Trudniej jest uzasadnić semantycznie to złożenie. Rzeczownik vara (‘przekład, przymusʼ: Uzasadnione może być jedynie prawnie umotywowane p. (DŽ2); daw. ‘tłumaczenie, przymusʼ (DŽ7); (neol.) ‘siła, przymus, przemocʼ (LKŽe)) w znaczeniu tym zawiera semy przymusu i przemocy, które, co oczywiste, nie korelują z semantyką omawianego złożenia. Również mało prawdopodobne jest, by przy tworzeniu tego neologizmu opierano się na starym zapożyczeniu z „Słownika języka polskiego–litewskiego” A. Juški – homonimie vara ‘porządekʼ. Najprawdopodobniej drugi człon słowa kūnovara jest związany z czasownikiem varyti, być może jest jego abstraktem, por. wyjaśnienie samego autora neologizmu: „Rano świadomość budzi się, sama włącza varą, i zaczynamy się przeciągać. Varą możemy włączyć także, ćwicząc Artykuły / Articles 37 Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai świadomie. Ja wprawiam ciało w ruch – ćwiczę, a to otwiera moje odczucia i uczucia. […] Druga część kūnovary – ćwiczenia dynamiczne. Rozpoczyna się rytmicznie, przy określonym dźwięku, stukając piętami o podłogę – stymuluje to pracę serca. Ciało jest już rozgrzane, więc wprawiane są w ruch energie. W trzeciej części, gdy energie w ciele osiągnęły już wystarczający poziom, w swoisty sposób – poprzez rzucanie i łapanie specjalnych przyrządów do ćwiczeń, starając się, aby nie upadły na ziemię, otwierane są uczucia (wyróżnione w cytacie – przyp. aut.)2. Tę motywację wspiera psychoanalityczny termin vara (angielski odpowiednik drive ‘dynamizm; (napędzająca) siłaʼ lub ‘bodziec, pobudka, wewnętrzny impulsʼ), a także kilka terminów złożonych z seksualinė vara, užvaldymo vara (LAALPTŽ)3. Atkreiptinas dėmesys ir į sąsają tym podstawowym słowem: energia agresji, energia częściowa, energia ego, energia destrukcji, energia życia, energia śmierci, energia samozachowawcza, z (ot)wierać. Ponadto, mając na uwadze bałtycki światopogląd i działalność autora, nie można wykluczyć również wpływu łotewskiego la. vara ‘moc, wola, potęgaʼ (LLV). W związku z możliwym wpływem języka łotewskiego por. także „Grupą uczniów kūnovara kieruje sam L. Balsys – varonis (trener zarządzania energiami)” (to samo źródło) oraz łot. varonis ‘bohater, herosʼ (LLV). Definicja utworzonego przez emigrantów rzeczownika megztipaltis ‘sweter, który wygląda jak płaszczʼ została zaczerpnięta z jedynego przykładu użycia, wskazującego, że jest to odpowiednik angielskiego cardigown4. Z definicji tego ostatniego (cardigown ‘a long cardigan, belted like a dressing gownʼ5) jasno wynika, że w języku angielskim jest to kontaminat – połączone nazwy dwóch ubrań: cardigan (krótki sweter określonego stylu, kardigan) oraz dressing-gown lub gown, które oznaczają długie ubrania (suknię, szlafrok). Nie wiadomo, co mieli na myśli twórcy litewskiego odpowiednika, ponieważ możliwe są dwojakie motywacje słowotwórcze tego neologizmu: 1) megztinis + paltas albo 2) mègzti (megztas) + paltas. W pierwszym przypadku należałoby mówić o złożeniu dwóch rzeczowników i odrzuconym przyrostku pierwszego -in-, w drugim – o złożeniu formy czasownika (imiesłowu) i rzeczownika oraz o nietypowej dla takich złożeń samogłosce łączącej -i-. Informacje do Korpusu są gromadzone ręcznie, a ich „reprezentatywność i wiarygodność rosną wraz ze zwiększającą się ilością i różnorodnością danych, natomiast aspekt subiektywny maleje wraz z rozszerzaniem się źródeł danych i wzrostem liczby przekazujących dane” (Miliūnaitė 2018: 6). Jednak społeczeństwo przesyłające neologizmy do Korpusu, co naturalne, łatwiej zauważa niezwykłe, dziwne, tj. 2 http://www.baltai.lt/?p=23425 [dostęp 2019-03-11 i 2020-03-07]. 3 http://terminai.vlkk.lt/paieska?search=vara&zodzio_dalis=6&kaip2=on&sritys=&statusas= 0&rykiavimas=0 [dostęp 2020-04-17]. Autorka artykułu jest wdzięczna anonimowemu recenzentowi / anonimowej recenzentce za zachętę do zainteresowania się tymi terminami, a także za inne cenne uwagi. 4 Słowo to od 2010 r. nie rozpowszechniło się; wyszukiwarka Google 10 marca 2019 r. nie znalazła użycia ani formy mianownika liczby pojedynczej, ani form innych przypadków. 5 https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-soon-dictionary-to-describe-clothes-like-whortscardigowns-treggings-1441592 [dostęp: 2019-03-10 i 2020-03-04]. DAIVA MURMULAITYTĖ 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII okazjonalne, nietypowe pod względem słowotwórczym lub w inny sposób wyróżniające się neologizmy. Zrealizowane, lecz dotąd niezarejestrowane potencjalne derywaty mogą być trudniejsze do zauważenia i umknąć uwadze, ponieważ są przewidziane przez system i mogą zostać zrealizowane w dowolnym momencie, gdy zajdzie taka potrzeba. Można zatem przypuszczać, że w Korpusie odsetkowo jest więcej okazjonalnego słownictwa, a więc także przypadków nietypowego słowotwórstwa, niż w użyciu języka. NEOLOGIZMY O MIESZANYM SPOSOBIE SŁOWOTWÓRCZYM Słowotwórstwo mieszane występuje wtedy, gdy jednocześnie realizują się dwa różne sposoby słowotwórcze, tj. wyraz tworzony jest przez jednoczesne dodanie przedrostka i przyrostka (prefiksacja-sufiksacja, np.: poweselny, paeiliui) albo przyrostek dodawany jest przez połączenie dwóch wyrazów (kompozycja-sufiksacja, np.: pelėkautai) (Urbutis 2009: 340–341). Zarejestrowano jonių nekelia tik saulėdengtės ‘išorinė langų arba balkonų užuolaida; pastogėlė, ND, kilka prawdopodobnie derywatów o mieszanej budowie (kompozycja i sufiksacja). Spośród 8 przypadków abesauganti „chroniąca przed słońcemʼ” (: saulė + dengti + -tė). Najprawdopodobniej na wzór žmogėdra utworzono autorski derywat trešnėdra „żarłok wiśniʼ” (: trešnės + ėsti + -ra), kontaminacja (trešnės + žmogėdra6) jest w tym przypadku być może mniej prawdopodobna. Możliwość derywacji rzeczownika i przymiotnika (: trešnės + ėdrus, -i) odrzucono ze względu na rzadkość tego typu połączenia; ponadto wszystkie jego derywaty, zdaniem gramatyków, opierają się na przymiotniku palaikis, -ė: vaikpalaikis, knygpalaikė (DLKG 2006: 166; LKG 1965: 472). Nawiasem mówiąc, w badaniach nad słowotwórstwem języka litewskiego nie udało mi się znaleźć tak interpretowanego starego derywatu žmogėdra; ten ostatni właśnie przede wszystkim przywołuje się jako przykład derywacji mieszanej (Urbutis 2009: 253; Keinys 1999: 107). Oczywiste jest, że na wzór ateivis i išeivis oparto się przy tworzeniu neologizmów svetimeivis, -ė „przybysz z kosmosuʼ” i sugrįžeivis, -ė „ten, kto wraca z emigracji, reemigrantʼ”7. Pierwszy również należy raczej uznać za formację mieszaną (: obcy + iść + -vis)8. 6 Szerzej o zjawisku kontaminacji zob. w poświęconym mu rozdziale artykułu. Pogrubioną czcionką tutaj i dalej w ilustracyjnych przykładach kontaminacji przedstawiono części wyjściowych wyrazów, które przeszły do kontaminantu, podkreślono zaś zrosty (odnośnie do terminu zob. Miliūnaitė 2014: 252; w innych miejscach to samo zjawisko nazywa się zrostem (Kabašinskaitė 1998: 67)). 7 Autorka neologizmu, zapytana, jak utworzyła ten wyraz, odpowiedziała: „W głowie połączyło się «powracający emigrant»”. 8 Być może za formacje mieszane należy uznać również dawne wyrazy keleivis, kareivis, jūreivis, moksleivis, upeivis, žygeivis, vandeneivis (neologizm S. Daukantasa), a także pirmeivis i in., które można wiązać z czasownikiem eiti, choć w opisach słowotwórstwa wyrazy te, przy omawianiu kompozycji i sufiksacji, jakby nie są wymieniane (por. P. Skardžius uważa wyraz keleivis (-ys) za złożony („zestawiony”) przymiotnik, który uległ substantywizacji (Skardžius 1943: 436)). Należy zauważyć, że przyrostki -eivis, -ė nie są rzeczowników Straipsniai / Articles 39 Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai 3 analoginių darinių (galvapjūtė, kainapjūtė, valdžiapjūtė; plg. rugiapjūtė) damożna interpretować dwojako, w zależności od tego, co uzna się za drugi człon – czasownik pjauti, czy rzeczownik pjūtis (Urbutis 2009: 111). W pierwszym przypadku należałoby je zaliczyć do tworów mieszanych. DARY ANALOGICZNE W badaniach słowotwórczych mianem analogicznych określa się zazwyczaj nietypowe derywaty, których „tworzenie opiera się na dalszej, niedokładnej, bardziej tylko rzekomej analogii do par typowych […] derywatów i ich wyrazów podstawowych (opozycji słowotwórczych)” (Urbutis 2009: 328). W badanym okresie w ND znaleziono około 30 rodzimych derywatów analogicznych, np.: ausiratis ‘obszar otoczenia, który można ogarnąć słuchem’ – por. akiratis; galvapjūtė, kainapjūtė – por. rugiapjūtė; kiemšikis ‘nieszlachetny pies podwórzowy; pies wyprowadzany przez nieporządnych gospodarzy’ – por. kiemsargis; kišenpildis – por. kišenvagis; lėtpuodis – por. greitpuodis; linksmakojis ‘ironiškai – „taniec“ wesołych pijanych budowlańców – praca na placu budowyʼ – por. klumpakojis; noskaras – por. auskaras; tvorlaikraštis – por. sienlaikraštis; žemėraižis ‘budynek zagłębiony głęboko pod ziemią, przeciwieństwo wieżowcaʼ – por. dangoraižis itp. Takie neologizmy powstają dzięki wykorzystaniu analogii do już istniejącego tworu, pod względem formy w jakiś sposób podobnego i w taki czy inny sposób powiązanego semantycznie, a zatem oprócz prawidłowej opozycji między złożeniem a jego wyrazami podstawowymi działa jeszcze jeden czynnik. Zasadniczo całe słowotwórstwo opiera się na analogii (KTŽ 1990: 19; Urbutis 2009: 327–328), jednak w omawianym przypadku analogie są jedynie „powierzchowne, w istocie nieodpowiadające strukturze derywatów, podobne tylko brzmieniem” (Paulauskienė 1994: 53). Co prawda, w niektórych przypadkach nie przeszkadzają one uznać neologizmu za członka tego czy innego typu słowotwórczego, ponieważ po przeprowadzeniu jego analizy słowotwórczej widać, że nie narusza on zasadniczych praw słowotwórstwa. Na przykład neologizm neskaitadienis ‘dzień, w którym nie ma czego czytać’, utworzony przez analogię do nekalbadienis, należy do tego samego typu derywacji złożeń czasownikowo-rzeczownikowych co ten ostatni (: neskaityti + diena). Natomiast nelovadienis ‘spanie małżonków w osobnych łóżkach po kłótni’ oraz hybrydowy neseksadienis ‘dzień, w którym skłócona para odmawia seksu’ w wykazach przyrostków, które przedstawiają gramatyki języka litewskiego. O przyrostku -vis, -ė napisano tam, że większa część utworzonych za jego pomocą nazw osób (wykonawców czynności i posiadaczy cechy czasownikowej) opiera się na yra netipinės darybos, nes pirmieji, neiginį turintys jų sandai yra daiktavardiniai przedrostkowych derywatach czasownika eiti (DLKG 2006: 110–111; LKG 1965: 331). W sprawie derywatów z zakończeniem -eivis, -ė zob. również szczegółowe badanie J. Vaskelienė i jego wnioski dotyczące możliwości synchronicznego uznawania w pewnych przypadkach tego zakończenia za przyrostek oraz kształtującego się -eivis, -ė słowotwórbos tipą (Vaskelienė 2019). DAIVA MURMULAITYTĖ 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII (lova, seksas). Nieregularną obecność negacji można wyjaśnić jedynie tym, że wyraźnie opierają się one na przykładzie nekalbadienis, a analogiczność ich derywacji doskonale ukazują wybrane przez ND ilustracyjne przykłady użycia: Nieustanne wzajemne obrażanie się powoduje gromadzenie się urazów w sercu. Z czasem takie wzajemne relacje przeradzają się w dni bez rozmowy i dni bez seksu, a w końcu – w wyśmiewanie, chęć upokorzenia współmałżonka, zemstę itp. ; Jeśli jednak zarówno po wspólnie przeżytych trudnościach, jak i po codziennych rutynowych zajęciach, po upływie N lat dotyk bliskiej osoby wciąż rozpala ogień w sercu (no, nie mówię, że bez przerwy, przecież zdarzają się różne dni – dni bez rozmowy, dni bez wspólnego łóżka), to wtedy można już powiedzieć, że to – miłość. „Ruchomierz”, czyli „urządzenie rejestrujące i mierzące ruchliwość człowieka”, jest analogicznym tworem na wzór innych nazw narzędzi, maszyn, urządzeń i ogólnie środków z drugim członem -matis, wywodzącym się od czasownika matuoti. Zgodnie z prawidłowością pierwszy człon oznacza, na co skierowane jest owo działanie pomiarowe, co stanowi jego przedmiot, a zatem pierwszy człon jest rzeczownikiem (DLKG 2006: 162; LKG 1965: 464), por. Podawane także w ND akimatis, cukromatis, laikmatis, wcześniej odnotowane garomatis, drėgmėmatis, vidmatis. Por. także terminy z dziedziny standaryzacji i metrologii z Banku Terminów: aidamatis (: aidas), slėgmatis, gylmatis, tolimatis, akytmatis, srautmatis (: srautas), atspindžiamatis, apskritmatis, aukščiamatis, lygmatis, bangomatis, blizgomatis, stormatis, dažniamatis, greitmatis, dujomatis, dulkėmatis, druskomatis, gebomatis (: geba (fot.), jautriamatis, jėgomatis, kampadaiktavardžiu juda ‘ruch’ (LKŽe), również wątpliwe jest oparcie się na abstrakcie przymiotnika judumas (w tym przypadku należałoby mówić matis, kietmatis (: kietis ‘kietumasʼ), kreivėmatis, lietmatis ir kt.9 Judamatis vargiai galėtų būti pamatuotas retai vartojamu, tik raštų kalbai būdingu abstrakčiu także o dezintegracji pierwszego tematu – opuszczeniu przyrostka -um-). Zatem ze względu na inną część mowy pierwszego wyrazu bazowego judamatis nie należy do typu złożeń od rzeczowników i czasowników, jest nietypowy. Najprostszą drogą jego powstania była zapewne wspomniana „powierzchniowa” analogia do innych złożeń mających taki drugi człon. rzeczowniki złożone, na których wzór zostały utworzone, np. wspomniane ausiratis, lėtpuodis, noskaras. Forma innych zdawałaby się pozwalać na zestawianie ich z prototypami, jednak semantyczna motywacja ich Kiti nagrinėti analoginiai dūriniai priklauso tiems patiems tipams, kaip ir derywacji może być zrozumiana jedynie pośrednio, poprzez ten 9 http://terminai.vlkk.lt/paieska?search=matis&zodzio_dalis=2&kaip1=on&sritys=%2C577&statusas=0- &rykiavimas=0 [dostęp 2019-03-15, 2020-04-03 i 2020-04-17]. Należy zauważyć, że niektóre złożenia odnotowane w Banku Terminów, mające drugi człon -matis, przynajmniej semantycznie mogą być wiązane również z przymiotnikami, np. akytmatis ‘miernik porowatości papieruʼ (por. akytas, -a), apskritmatis (por. apskritas, -a oraz rosyjski odpowiednik terminu кругломер). Jednak przed przyjęciem założenia, że nazwy przyrządów pomiarowych z drugim członem -matis mogą opierać się również na przymiotnikach, należy zbadać je osobno i dokładnie. Artykuły / Articles 41 Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai prototypem. Na przykład na podstawie znaczenia słowotwórczego złożenia žemėraižis ‘ten, kto orze ziemięʼ praktycznie nie można odgadnąć jego znaczenia leksykalnego ‘budynek zagłębiony głęboko pod ziemią, przeciwieństwo wieżowcaʼ, ponieważ związek z ryciem wywodzi się z semantyki dangoraižis (rzezać niebo – być wysokim). W tym przypadku nie jest tak istotne, że sam dangoraižis jest kalką (por. ros. небоскрёб, ang. skyscraper), ponieważ kojarzenie wysokości, wysokiego wzrostu z sięganiem nieba i jego rzezaniem odnotowano również w litewskim folklorze: Nadbiega kozioł, przytruchtuje, rogami rzeże niebo, brodą zamiata ziemię (LKŽe). KONTAMINACJA CZY DEZINTEGRACYJNA KOMPOZYCJA? 1. Kontaminacja leksykalna (zlewanie, ang. blending) – (celowe) tworzenie nowego słowa przez połączenie co najmniej dwóch słów wyjściowych, poprzez stopienie ich części (por. Gries 2004a: 416). Zjawisko to jest prawdopodobnie najbardziej charakterystyczne dla języka angielskiego, jednak jest również szeroko analizowane w badaniach nad innymi, nawet typologicznie odmiennymi językami (Elsen 2008; Brdar-Szabo, Brdar 2008; Marković 2009: 226–236; Mikić Čolić 2015; Ефанова 2015; Ефанова 2015; 2016; Bat-El 1996, 2013; Balteiro 2017 i in.), nierzadko w porównaniu z tym angielskim sposobem tworzenia słów (Renner 2015; Renner 2015; 2019; Хрущева 2010; Orekhova, Badelina 2019 i in.). Różnią się nie tylko terminy określające to zjawisko i jego rezultaty, lecz także jego definicje, w których odmiennie eksponuje się poszczególne cechy kontaminacji. Poszukuje się wspólnych punktów stycznych z innymi sposobami formowania nowych jednostek leksykalnych (López Rúa 2002; Renner 2015). W niniejszym badaniu (i ogólnie w językoznawstwie litewskim) istotny jest niemorfemowy charakter kontaminacji, którym kontaminacja leksykalna różni się od złożeń – nowe słowa tworzy się poprzez stapianie, mieszanie, łączenie niemorfemowych cz. części dwóch lub kilku słów (por. Bauer 1983: 234–235; Gries 2004: 639; Gries 2004: 639; 2004b: 201, 214; Ефанова 2016: 8–9; Marković 2009: 223–224; Hosseinzadeh 2014: 19 i in. ). Przykłady kontaminacyjnych neologizmów z ND: skiepenis, -ė ‘osoba propagująca prieš skiepus ir skiepijimąʼ (aliuzija į Seimo narį Dainių Kepenį, pagarsėjusį zdrowy styl życia i mająca negatywny stosunek do szczepień’ < skiepai + Kepenis, batakovė ‘cholewka przymocowywana do buta’ < batas + rankovė, šlapkritis ‘mokra późna jesień’ < šlapias, -ia + lapkritis, pusbrolakis ‘bohater książki – kuzyn wilkołaka’ < pusbrolis + vilkolakis, feisbučkis ‘wirtualny pocałunek w portalach społecznościowych’ < feisbukas + bučkis, prezimentas ‘prezydent, który kieruje się metodami pracy policji’ < prezidentas + mentas żarg. ‘policjant’ i in. Według danych ND takie derywaty, choć stanowią bardzo niewielką część litewskich neologizmów, stopniowo zyskują na liczebności. W czasie badania stanowiły one w tym źródle około 4,2%, por. w 2018 r. – około 4%, pod koniec 2014 r. – więcej niż 3%. DAIVA MURMULAITYTĖ 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII (Murmulaitytė 2018: 63); pod koniec opracowywania tego artykułu w kwietniu 2020 r. w Duomenyne (prawdopodobnie) było około 4,5 proc. tworów kontaminacyjnych10 Tradycyjnie uważa się, że kontaminacja jako sposób tworzenia wyrazów nie jest właściwa językowi litewskiemu; takiego sposobu powstawania leksyki nie uznaje się za słowotwórstwo, rozumiejąc je wyłącznie jako morfologiczne (Urbutis 2009: 324, 355; Barauskaitė 1985: 44)11. Nie zagłębiając się tutaj w aspekty rozróżnienia kontaminantów powstających w mowie i w języku (tj. tworzonych nieumyślnie i świadomie) itp., które są zasadniczo istotne przy ocenie tego sposobu wzbogacania słownictwa, należy wspomnieć o kilku przypadkach, gdy przypisanie neologizmu do złożeń lub kontaminantów budzi wątpliwości. 2. Dla kontaminacji charakterystyczne jest skracanie wyrazów wyjściowych przez ich stapianie. Jest to zwykłe fonetyczne skrócenie rdzenia podstawy, występujące zresztą nie tylko w tworach kontaminacyjnych, por. drūgalis (: drūtas + galas), kiaupienė (: kiaulė + pienė) (Urbutis 2009: 23512). Por. także diemedis (< dievamedis), kirpentė (< kirvapentė), kraugerys (< kraujagerys), Naumiestis (< Naujamiestis), Tauragė (< *taura-ragė), vėpūtinis (< *vėja-pūtinis) i in. (Skardžius 1943: 427). Podczas kontaminacji działają również inne czynniki: wyrazy wyjściowe niemal zawsze mają wspólne segmenty (por. Kabašinskaitė 1998: 69–73), najczęściej są podobne – wzajemnie i (lub) do kontaminantu – pod względem fonologicznym, semantycznym i syntaktycznym (Gries 2004: 656–660; 2004a: 419–427; 2004b: 206-213, por. Kabašinskaitė 2014: 140–142), wpływ mają struktura sylabiczna, akcent i in., jednak skracanie członów ma właśnie charakter fonetyczny. Tymczasem w morfologicznym słowotwórstwie występuje morfemowa dezintegracja rdzenia wyrazu podstawowego, rozumiana zasadniczo jako usunięcie afiksu (afiksów) z morfemowo rozkładalnego rdzenia wyrazu podstawowego, który przechodzi w derywat, np.: vokiškas (: vok-iet-is), vienaląstis (: vienas + ląst-el-ė). Jest to zasadniczo skrócenie innego rodzaju13. Dezintegracja rdzenia – swoiste morfemowe (podkreślenie autora artykułu) formowanie rdzenia podstawowego, przejawiające się usunięciem afiksu z rdzenia wyrazu podstawowego; derywat nie zachowuje wyrazu podstawowego 10 Należy zwrócić uwagę, że kwalifikację derywatu kontaminacyjnego w Bazie Danych mają nie tylko wyrazy rodzimego pochodzenia 11 Por. odmienny pogląd na temat relacji między słowotwórstwem a kontaminacją – Gries 2004: 639; Лаврова 2008: 45; Лаврова 2008: 45; 2013: 5–15; Прокопец 2006: 140; w językoznawstwie litewskim – Girčienė kontaminantai, bet ir tokiu būdu sukurti skoliniai. Savakilmių – mažiau nei pusė. 2013: 82–83; Mikelionienė 2002: 79. 12 W źródle wkradł się błąd korektorski – kiaulpienė, lecz w pierwszym wydaniu tego dzieła (Urbutis 1978: 198) przykład podano poprawnie – kiaupienė. 13 W przypadku morfologicznego słowotwórstwa wyrazy podstawowe (rdzenie) są skracane ze względu na „bardzo charakterystyczną tendencję do opierania się na prostych (niesegmentowalnych słowotwórczo i morfemowo) lub przynajmniej mniej złożonych rdzeniach podstawowych (Urbutis 2009: 234). Przeprowadzone w 2019 r. badanie nowych derywatów ND (rzeczowników złożonych) wykazało, że liczba złożeń o bardziej złożonej budowie morfemowej nadal rośnie i że budowa ta staje się bardziej różnorodna (zwłaszcza złożeń okazjonalnych), jednak tendencja do opierania się na wyrazach prostych utrzymuje się; być może wynika to z prawa ekonomii językowej (Murmulaitytė 2019: 112–115, 119). Artykuły / Articles 49 Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai Renner Vincent 2015: Kontaminacje leksykalne jako gra słów. – Angelika Zirker, Esme Winter Froemel (red.), Wordplay and Metalinguistic/Metadiscursive Reflection. Autorzy, konteksty, techniki i metarefleksja, 119–134. DOI: https://doi. org/10.1515/9783110406719. Renner Vincent 2019: Francuskie i angielskie zbitki leksykalne w ujęciu kontrastywnym. – Languages in Contrast 19(1), 27–47. Dostęp online: 10.1075/lic.16020.ren. Skardžius Pranas 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Smetona Antanas 2005: Pagrindinių darybos būdų skyrimo klausimu. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 83–89. Wkrótce słownik opisujący ubrania takie jak whorty, cardigowny i tregginsy. Dostęp online: https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-soon-dictionary-to-describe-clothes-like-whorts- -cardigowns-treggings-1441592 [dostęp: 2019-03-10 i 2020-03-04]. Umbrasas Alvydas 2000: Terminy literaturoznawcze V. Mykolaitisa-Putina z członami formy -inis, -ė. – Terminologija 6, 78–90. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vaskelienė Jolanta 2019: O derywatach z zakończeniem -eivis, -ė. – Bendrinė kalba 92, 1–16. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/92/Vaskeliene_ BK_92_straipsnis.pdf. Ефанова Лариса Г. 2015: Контаминация (материалы к словарю лингвистических терминов). Часть 1. Широкое и узкое понимание термина «контаминация». – Вестник Томского государственного университета. Филология 2(34), 14–22. Ефанова Лариса Г. 2016: Контаминация. Часть 2. Основные разновидности контаминации. – Вестник Томского государственного университета. Филология 1(39), 5–14. Ławrowa Natalia A. 2008: Pojęcie kontaminacji: forma i treść. – Вест ник Московского государственного лингвистического университета. Актуальные проблемы современной английской лексикологии, Москва: Рема. Выпуск 552, 44–53. Ławrowa Natalia A. 2013: Kontaminacja jako model słowotwórczy: структура, семантика, стилистика, прагматика: на материале современного английского языка. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук, Москва: Московский педагогический государственный университет, 1–48. DAIVA MURMULAITYTĖ 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Прокопец А. П. 2006: Семантические модели словообразовательных контаминантов. – Ученые записки Таврического национального университета им. В. И. Вернадского. Серия «Филология». № 3, т. 19(58), 140–146. Хрущева Оксана А. 2010: Универсальные особенности блендинга. – Вестник ВГУ. Серия: Лингвистика и межкультурная коммуникация 2, 187–189. Zagadki analizy nowych złożeń i Klasyfikacja PODSUMOWANIE Analiza neologizmów często rodzi pytania dotyczące sposobów ich powstawania, tworzenia i klasyfikacji. Artykuł ma na celu przedstawienie nietypowych przypadków tworzenia litewskich neologizmów utworzonych z dwóch lub większej liczby słów. Analiza koncentruje się na rzeczownikach, głównie rodzimych, które zostały uwzględnione w Bazie danych litewskich neologizmów (DLN). Na początku 2019 roku źródło to zawierało około 560 takich słów. 99% rodzimych złożeń należy do głównych typów kompozycji w języku litewskim, a ich drugi komponent ma charakter nominalny lub werbalny. Jednak w DLN również występują przykłady nietypowego złożenia. Dwa złożenia (karkadienis ‘symboliczne urodziny lodów „Kar kar”’, sėdnešė ‘dziecko siedzące w siodle’) składają się odpowiednio z onomatopeicznego wykrzyknika i rzeczownika oraz z dwóch czasowników. Te kombinacje części mowy wyrazów bazowych nie zostały opisane w gramatykach litewskich jako typy kompozycji. Można przypuszczać, że ze względu na ręczny sposób gromadzenia danych nowo utworzone okazjonalizmy są łatwiej zauważane i rejestrowane z powodu swojej nietypowości w porównaniu z potencjalnymi wyrazami, które są przewidziane w systemie i mogą być tworzone w dowolnym momencie, gdy zachodzi taka potrzeba. Z tego powodu odsetek nowo utworzonych okazjonalizmów w DLN może być wyższy niż w codziennym użyciu. Często dostępne są różne interpretacje sposobu tworzenia nowo utworzonych okazjonalizmów i przesądzają one o przypisaniu neologizmów do jednej lub drugiej grupy klasyfikacyjnej. Może to mieć wpływ na identyfikację tendencji i innowacji w słowotwórstwie nowych wyrazów in the Lithuanian language. Takie słowa jak saulėdengtės ‘osłona przeciwsłoneczna’ są produktami złożenia i sufiksacji. Kilka innych złożeń tego typu powstało w większym lub mniejszym stopniu przez analogię, np. trešnėdra ‘zjadacz wiśni’ (por. žmogėdra ‘ludożerca’), galvapjūtė ‘żniwa głów – masowe zwalnianie osób na wysokich stanowiskach w dążeniu do przejrzystości i odnowy’, valdžiapjūtė biznes ‘biznes żniw Straipsniai / Artykuły 51 Naujųjų dūrinių analizės ir klasifikacijos galvosūkiai ‘a wave of firing of people in chargeʼ, kainapjūtė ‘price harvesting – discount time in retail władzy’ (por. rugiapjūtė ‘żniwa żyta’). Analiza 30 złożeń analogicznych ujawnia, że niektóre z nich (np. ausiratis ‘obszar w zasięgu słuchu’, lėtpuodis ‘garnek do powolnego gotowania’, noskaras ‘pierścionek na nos’) należą do tych samych typów co rzeczowniki złożone, na podstawie których je utworzono (por. odpowiednio akiratis ‘widnokrąg’, greitpuodis ‘szybkowar’, auskaras ‘kolczyk’). Jednak kompozycja większej liczby analogicznych złożeń ma charakter nietypowy. Na przykład judamatis ‘miernik ruchu’, który składa się z dwóch komponentów czasownikowych (judėti ‘poruszać się’, matuoti ‘mierzyć’), utworzono przez analogię do innych złożeń zawierających ten drugi komponent czasownikowy. Jednakże pierwszy komponent prototypów ma charakter nominalny, np. laikmatis „minutnikʼ (: laikas „czasʼ + matuoti „mierzyćʼ). Blending różni się od słowotwórstwa swoim niemorfologicznym charakterem. Tradycyjnie blendy nie są uznawane za derywaty w języku litewskim. Jednakże pewna liczba neologizmów posiada cechy złożeń i blendów. Dlatego trudno jest jednoznacznie przypisać je do któregokolwiek z tych typów. Niektóre przypadki, takie jak na przykład zmieniona fleksja drugiego komponentu (typowa cecha złożenia), można wyjaśnić przez analogię (dvirtakis ‘ścieżka rowerowa’ – por. bėgtakis ‘bieżnia’). Jednakże, czy nie można również przyjąć, że metody morfologicznego słowotwórstwa i blendingu, np. rozczłonkowanie tematu podstawy oraz skrócenie fonetyczne wyrazu źródłowego, są czasami łączone lub stosowane jednocześnie? Weryfikacja tego założenia wymaga obszerniejszych danych. Złożono 6 kwietnia 2020 r. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno, LT-10308, Litwa daiva.murmulaityt[email protected]