New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model

Straipsniai / Articles 11 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Institute of the Lithuanian Language Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-7781-7236 Obszary badawcze: geolingwistyka, dialektologia bałtycka, akcentologia synchroniczna i diachroniczna, morfonologia, historia języka, historia językoznawstwa litewskiego. DOI: https://doi.org/10.35321/all82-01 NOWE TENDENCJE W JĘZYKU LITEWSKIM DIALECTOLOGY: MULTIMODAL RESEARCH MODEL Naujos šiuolaikinės lietuvių dialektologijos kryptys: multimodalusis tyrimų modelis ADNOTACJA Współczesny nurt dialektologii uznaje zmienność i żywotność tradycyjnych dialektów. Celem niniejszego badania jest przedstawienie nowego modelu badań dialektologicznych nad współczesnymi odmianami języka, stosowanego przez badaczy Centrum Geolingwistyki w Instytucie Języka Litewskiego w kontekście tradycyjnej i współczesnej (wielowymiarowej) dialektologii litewskiej. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia litewska, dialekt tradycyjny, nowe warianty dialektalne, sieć społeczno-kulturowa, krajobraz językowy, mapa mentalna, multimodalny model badawczy. ADNOTACJA Współczesna dialektologia uznaje zmienność tradycyjnych gwar i ich żywotność. Celem niniejszego artykułu jest zapoznanie z nowoczesnym modelem badania tradycyjnych gwar i nowych formacji gwarowych, stosowanym przez badaczy Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego w kontekście tradycyjnej i współczesnej (multimodalnej) dialektologii. SŁOWA KLUCZOWE: dialektologia litewska, tradycyjna gwara, nowy wariant gwarowy, sieci społeczno-kulturowe, krajobraz językowy, mapa mentalna, multimodalny model badawczy. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII 0. WPROWADZENIE Systematyczna analiza dialektów litewskich uwydatnia trwałe aspekty Lithuanian dialectology throughout all periods of its development, i.e.: 1) the spread of regional language variety, in other words – the territorial aspect; 2) its odrębności wśród innych odmian językowych lub nacechowania; 3) w dialektologii between language (regional) variety, and written, referred to as standard in the 20th century, language, i.e., standardisation (Mikulėnienė 2018: 20). Whilst trying to observe the main research directions of Lithuanian dialecogólnej należy mieć na uwadze zarówno aspekty synchroniczne, jak i diachroniczne. Jednak dialektologia zawsze była zasadniczo dyscypliną diachroniczną. Najpierw dane, później teorie (Kretzschmar, Schneider 1996: 14) – to motto tej dyscypliny. Niemniej jednak życie się zmienia. Jeśli nie chcemy pozostać w tyle time, our dialectology must also change. Celem niniejszego badania jest przedstawienie nowego modelu badań dialektologicznych stosowanego przez the researchers of the Centre of Geolinguistics in the Institute of the Lithuanian język. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) systematyczne omówienie odrębności tradycyjnych i współczesnych wariantów dialektu tology; 2) to present a model for the study of modern dialects and new dialectal litewskiego; 3) opisanie możliwości operacyjnych tego modelu. Metodologia badań opiera się na współczesnych badaniach (socjo)geo2018), Kanady i Wielkiej Brytanii linguistics and is built upon the studies of social network theory, modern trends of linguistic landscape and perceptual dialectology mainly in Japan (Inoue 1993; 1997; 1998; 1999; 2012), the Netherlands (Taeldeman 2005; Goeman 2000; Heeringa, Hinskens 2014), Germany (Auer 2018; Auer, Hinskens 1996), the United States of America (Kretzschmar, Schneider 1996; Labov 1972; Preston (Chambers 1980; Chambers, Trudgill 2004). 1. KRÓTKI PRZEGLĄD HISTORII BADAŃ DIALEKTU LITEWSKIEGO Dwie główne grupy dialektów – żmudzka (czyli dolnolitewska) i auksztaicka (czyli górnolitewska) – zostały wyodrębnione przez Augusta Schleichera (1856; 18561), a 20 Kurschat (Kurschat 1876; Kuršaitis 1876). Schleicher’s Lithuanian Grammar has famed the Lithuanian language around the world as Lithuanian has best prelat później przez Friedricha, który wykazał najważniejsze cechy praindoeuropejskie. Wiek XIX przyniósł nam pierwszą mapę obszaru języka Straipsniai / Articles 13 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model litewskiego, pierwszy kwestionariusz, pierwszą klasyfikację dialektów autorstwa lects by Kazimieras Jaunius (Mikulėnienė 2018: 142–156). At the end of the 19th century, Lithuania as well as other European countries adopted the tradiAntanasa Baranauskasa oraz pierwsze opisy diacji niemieckiej dialektologii i metodologii neogramatyków. Cechy dialektalne fonetyczne i fonologiczne były najważniejszymi charakterystykami w classifying and mapping Lithuanian dialects since the 19th century (Mikulėnienė 2018: 140–141). Na początku XX wieku na Litwie panował późny okres przedgeolingwistyczny. marked with the beginning of linguistic geography (or word geography) in Głównym celem tych badań było zebranie różnych form i ades, a połowa XX words for the comprehensive dictionary of the Lithuanian language (Lietuvių kalbos žodynas (LKŽ, vol. 1-20), which was being written for 100 years from 1902 till 2002). However, the main reason to emphasize the German influence was Prof. Jurgis Gerulis (Georg Gerullis) who communicated his ideas through books and teaching (Gerullis 1930; Gerullis, Stang’as 1933). The next two decwieku (1930–1944) była złotym okresem dla kwestionariusza geografii wyrazów i Lithuanian geolinguistics. It was marked by Prof. Antanas Salys (who finished graduate studies in Germany) and his works: scientific dialectal classification, pierwszej mapy sieciowej Litwy (Salys 1933; 1935; 1946; 1985; 1992), zob. więcej (Mikulėnienė 2013). Pod koniec II wojny światowej Salys i inni znani lingwiści During the period of Soviet occupation a phase of scientific dialectology was marked with the classification and mapping of dialects once again. At the wyemigrowali z Litwy, pozostawili jednak kilku uczniów, którzy próbowali kontynuować nurt dialektologiczny w językoznawstwie litewskim. Pod koniec lat sześćdziesiątych pojawiły się nowe kwestionariusze i atlasy dialektalne. Łącznie opublikowano 3 tomy zawierające 376 map Atlasu języka litewskiego (zwanego dalej ALL, Lietuvių kalbos atlasas (LKA) 1–3, 1977–1991), obejmujące ponad 750 różnych zagadnień (Morkūnas 1977: 11, 1980: 46). Historyczną dialektologię porównawczą rozwijał prof. Zigmas Zinkevičius (1966; 19961; 2002; 2004; 2006; itd.). Badania dialektalne z zakresu fonetyki i fonologii były dalej rozwijane przez prof. Aleksasa Girdenisa i jego doktorantów. W ostatnich dziesięcioleciach XX wieku uczniowie Girdenisa badali wszystkie dialekty litewskie i niemal wszystkie subdialekty, stosując metody fonetyki eksperymentalnej i fonologii strukturalnej (Girdenis 1981; 2000–2001; 2003; 2014; Mikulėnienė 2016). Chociaż wykonano wiele ważnych prac, ideologia radziecka również uczyniła z języka narzędzie), zob. więcej (Mikulėnienė 2018: 252). Artykuły i inne prace miały mark: the open-ended model (researcher – research object – research instrument) was reduced to a closed type model (native researcher – native dialect – native niewielkie możliwości publikowania za granicą. W okresie radzieckim DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII poświęcano się opracowywaniu podręczników and later, great care was taken to publish dialectal sources: linguists were motii słowników1. Najnowszy etap litewskiej dialektologii i geolingwistyki rozpoczął się na początku XXI wieku. Dialektolodzy przebadali całe terytorium Litwy (łącznie 735 miejscowości jako punktów sieci ALL i zarejestrowali wszystkie możliwe używane tam warianty językowe)2. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) zgromadzenie i przedstawienie nowych materiałów dotyczących centralnych i peryferyjnych dialektów języka litewskiego; 2) sprecyzowanie lub skorygowanie granic obszarów dialektów i subdialektów języka litewskiego; 3) zgromadzenie najważniejszych danych socjolingwistycznych z całego obszaru języka litewskiego i przeprowadzenie ich wstępnej analizy. Materiały zgromadzone podczas tego projektu stały się przedmiotem współczesnych badań dialektologicznych. Lingwiści odkryli nie tylko tradycyjne dialekty i subdialekty, lecz także zidentyfikowali nowe formacje dialektalne – 5 regiolektów oraz strefę standardowego języka litewskiego (znajdującą się w centrum Litwy, wokół byłej tymczasowej stolicy Kowna w okresie między I a II wojną światową), zob. więcej: Aliūkaitė, Mikulėnienė 20141: 257–262; Geržotaitė, Mikulėnienė 2014). Zauważyli różne przypadki przesunięć, które powstały w rodzimych litewskich wariantach językowych pod wpływem procesów konwergencji i dywergencji: 1) między wariantami dialektalnymi a językiem standardowym, 2) między samymi rodzimymi and native Polish, Latvian, Belarusian or Russian variations and 3) between litewskimi wariantami dialektalnego języka litewskiego (Mikulėnienė, Rutkowska 2013; Geržotaitė, Meiliūnaitė 2014). 2. EWOLUCJA TRADYCYJNEJ DIALEKTOLOGII Na początku XXI wieku wyraźniej wyodrębniły się dwa kierunki – tradycyjna (konserwatywna) i nowa (dynamiczna lub progresywna) dialektologia – i oba współistnieją od końca XX wieku. 1 Do tej pory opublikowano 15 słowników dialektalnych, które nieznacznie się różnią, reprezentując tylko jeden dialekt lub kilka sąsiadujących dialektów. Przygotowano ponad 20 tomów tekstów dialektalnych. Do tej pory opublikowano dwie serie: „Tarmės mokyklai” (Dialekty dla szkoły) i „Tarmių tekstynas” (Teksty dialektalne). Wszystkim tomom towarzyszą płyty kompaktowe. 2 Projekt zatytułowany Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja punktów sieci i interaktywne rozpowszechnianie informacji (projekt nr VP1-3.1-ŠMM07-K-01-028) był realizowany przez Instytut Języka Litewskiego w latach 2010–2013. Więcej informacji jest dostępnych pod adresem http://www.tarmes.lt/images/Veikla/SANTRAUKA_0112.pdf; zob. także (Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014). Artykuły / Articles 15 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model Tradycyjna dialektologia przedstawia statyczny, jednostronny obraz dialektu: można oddzielić strefy centralne i peryferyjne (Morkūnas 1993: 4–7); można rozpoznać zamknięty system fonologiczny (sub)dialektu; analiza atomistyczna, oparta na deskryptywizmie, faworyzowała metody jakościowe i była ukierunkowana na przeszłość (Chambers 1980: 47–65; Labov 1972: 268 itd.). Doprowadziło to do wyboru kryteriów NORM (niemobilny, stary, wiejski, mężczyzna) i ograniczało się do stosowania testów diagnostycznych, tj. gromadzenia materiału (Chambers, Trudgill 2004: 28; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 32). Oczywiście w XX wieku badacze nie uznawali zmienności dialektu, dlatego zakładali, że tradycyjne warianty dialektalne wymarły. Granice dialektów były statyczne i niezmienne (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 33). Współczesny (lub progresywny) nurt dialektologii proponuje kolejną możliwość – uznanie zmienności i żywotności tradycyjnych dialektów (Trudgill 1983: 87). Dialekty się przekształcają; w rezultacie z tradycyjnych dialektów mogą powstawać nowe warianty – geoekty, dialekty regionalne (lub regiolekty), a nawet regionalne odmiany standardowe (Auer, Hinskens 1996: 7, 11; Taeldeman 2005: 233–248), zob. Rysunek 1. Rysunek 1. Wielowymiarowy model poziomów dialektyzmu (Auer, Hinskens 1996: 7, 11). Należy podkreślić, że nie wszystkie nowe formacje dialektalne są bezpośrednio związane z obszarem, do którego tradycyjny dialekt został przypisany, ponieważ są one eksponowane na kontinuum horyzontalnym i wertykalnym względem siebie oraz w odniesieniu do wspólnego (lub standardowego) języka poprzez konwergencję, dywergencję lub niwelację. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Most of the traditional dialect features are retained within the geolect, least of ich – w wariancie regionalnej odmiany standardowej (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 37–45; Mikulėnienė 2019: 51–62). Zmiana tradycyjnych dialektów prowadzi również do zaniku dyferencjalnych cech dialektalnych: dawne cechy podstawowe mogą zaniknąć w mowie wielu informatorów, a w większości przypadków pozostają te cechy, które nie są przez informatorów postrzegane jako dialektalne. Dlatego na przykład regiolekty są generally difficult to describe in terms of their attributes because they are not stable: variable markers must be identified in total (Mikulėnienė 2019: 56–61). For this reason, there is a need of sociolinguistic analysis for dialectology – in other words, it is important to take into account the sociolinguistic perspecreprezentatywne dla respondentów: aby ocenić ich wiek, płeć i wykształcenie oraz sprecyzować ich stosunek do używania dialektu. W tym przypadku badania dialektologiczne opierają się na pracach socjolingwistycznych. Ponieważ uwaga skupia się nie tylko na miejscowych w starszym wieku, lecz także na młodych, nie tylko na mężczyznach, lecz także na kobietach, przeważa kryterium YUMF (young, urban, mobile woman — młoda, miejska, mobilna kobieta) (Goeman 2000). Im większa liczba przebadanych osób, tym dokładniejsze są wyniki. Z tego powodu przeważają nie tylko metody jakościowe, lecz także ilościowe lub statystyczne, zob. więcej (Aliūkaitė, Mikulėnienė et al. 2017: 24–26; Mikulėnienė, Čepaitienė et al. 2019: 65–92). Dane językowe dotyczące kilku pokoleń ludności umożliwiają przewidzenie przyszłości lokalnego wariantu językowego lub przynajmniej określenie kierunku jego przesunięcia. Dialektolodzy mogą zatem, poprzez wyniki swoich badań językowych, przyczyniać się do kształtowania polityki gospodarczej i społeczno-kulturowej regionów. Nie trzeba dodawać, że tendencje te niekoniecznie reprezentują spójne etapy rozwoju dialektu w czasie, lecz raczej klasyfikacje dialektów oparte na ideologicznych poglądach i podejściach metodologicznych badaczy. 3. DIALEKT MULTIMODALNY RESEARCH MODEL Jak widać, zmiana nastawienia wobec zmienności dialektalnej prowadzi do znacznie bardziej szczegółowego i kompleksowego badania. W związku z tym dynamiczny socjogeolingwistyczny i wielowymiarowy obraz kształtowania się dialektu jest gested by the dialectologists of the Institute of the Lithuanian Language. This model has been used in the research of local languages and dialects in different suregionami Litwy od 2015 roku, zob. Rysunek 2. Straipsniai / Articles 17 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model Rysunek 2. Cele dialektologii regionalnej w XXI wieku Model regionalnego zróżnicowania językowego obejmuje trzy warstwy: (1) wybiórcze badanie danych językowych tradycyjnych dialektów; (2) badanie środowiska językowego (lub krajobrazu językowego) i sieci społeczno-kulturowych wersji oraz badanie opinii locality; (3) the study of the attitude of the subjects towards the local language publicznej. Każdy etap badania zostanie teraz be discussed in more detail. 3.1. BADANIA POZIOMU 1. Pierwszy poziom obejmuje selektywne badanie tradycyjnych danych językowych dialektów. Wybrano selektywną analizę danych dialektalnych; badania opierają się na nagraniach dźwiękowych, a częstotliwość wyróżniających cech dialektalnych phonetic features is fixed. Utworzono specjalne macierze, kładąc nacisk na weryfikację cech – ich siłę (+), zanik (+/–) lub wygaśnięcie (–), zob. Rysunek 3. Fonetika Punkto Nr. ie, uo *ą, *ę nekirč. galūn. an, en ė, o nekirč. galūn. i, u y, ū nekirč. kamien. Balsių ilgumo sistema ai, au, ei Kirčio atitraukimas Kirčio nukėlimas *tj, *dj le, lė Papildomas tarminis požymis 513 + + + + + + + (+) + + + + + + + + 0 0 + + + + + + ie,uo a, e/a.,e.an, en i, u i, ui., u. 2 dł. ai, au, ei nėra nėra č, dž minkšt. 512 + + + + + + + (+) + + + + + + + + 0 0 0 0 + + + + ie,uo a, e/a.,e.an, en i, u i, ui., u. 2 dł. ai, au, ei nėra nėra č, dž minkšt. 530 + + + + + + + (+) + + + + + + + + 0 0 0 0 + + + + ie,uo a, e/a.,e.an, en e., o./ i, u i, ui., u. 2 ilg. ai, au, ei nėra nėra č, dž minkšt. 529 + + + + + + + (+) + + + + + + + + 0 0 0 0 + + + + ie,uo a, e/a.,e.an, en i, u i, ui., u. 2 dł. ai, au, ei nėra nėra č, dž minkšt. 511 + + + + + + + (+) + + + + + + + + 0 0 0 0 + + + + ie,uo a, e/a.,e.an, en i, u i, ui., u. 2 dł. ai, au, ei nie ma nie ma č, dž miękk. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Fonetika Punkto Nr. ie, uo *ą, *ę nekirč. galūn. an, en ė, o nekirč. galūn. i, u y, ū nekirč. kamien. Balsių ilgumo sistema ai, au, ei Kirčio atitraukimas Kirčio nukėlimas *tj, *dj le, lė Papildomas tarminis požymis 492 + + + + + + + (+) + + + + + + + + 0 0 0 0 + + + + ie,uo a, e/a.,e.an, en i, u/e, a i, ui., u. 2 dł. ai, au, ei nie ma nie ma č, dž miękk. 493 + + + + + + + (+) + + + + + + + + 0 0 0 0 + + + + ie,uo a, e/a.,e.an, en i, u/e, a i, ui., u. 2 dł. ai, au, ei nie ma nie ma č, dž miękk. Rysunek 3. Przykład macierzy cech (nie)gwarowych (Aliūkaitė, Jaroslavienė, Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 75) Jeśli cecha fonetyczna jest odnotowana w mowie kilku informatorów z pokolenia seniorów lub przynajmniej jednego takiego informatora, należy uznać ją za istniejącą, jednak dialektolodzy uważają ją za zanikającą. Jednakże na cechę odnotowaną w lokalnym wariancie językowym wpływa konwergencja horyzontalna (V – siła, v – utrata, v0 – wygaśnięcie), zob. Rysunek 4. Rysunek 4. Horyzontalna relewancja cech dialektalnych (oprac. D. M.) Warto podkreślić korelację między horyzontalną relewancją cech dialektalnych a wertykalną relewancją wieku respondentów, zob. rysunek 5. Rysunek 5. Wertykalna relewancja cech dialektalnych (oprac. D. M.) Artykuły 19 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model W większości przypadków przedstawiciele starszego pokolenia odzwierciedlają rodzime (sub)dialekty w sposób bardziej konserwatywny (silny stopień wyrazistości tures), the middle generation is more reserved, but the youngest informants cechy niekoniecznie odzwierciedla stopień jej zanikania: twierdzą, że lubią używać native dialect and they do it. Younger respondents use either the linguistic code zachowanych przez siebie najsilniej nacechowanych cech dialektalnych lub cech pozbawionych wyrazistości właściwych danemu dialektowi (Aliūkaitė 2019: 74–76). Jednakże ich mowa nie jest tak tradycyjna, lecz bardziej nowoczesna (lub modna) – cechy pierwotne mają tendencję do zanikania, podczas gdy widoczne cechy trzeciorzędne wysuwają się na pierwszy plan i przejmują rolę cech głównych (Mikulėnienė 2019: 56–57), zob. rysunek 6. Rysunek 6. Zmiana i przesunięcie cech dialektalnych 1 (oprac. D. M.) W związku z tym występuje wyraźna różnica w języku tego pokolenia ludzi mieszkających na tym samym obszarze i mających podobne wykształcenie: wyraźna cecha w mowie jednej osoby może, ale nie musi, z czasem powtórzyć się w mowie innej osoby. Głównym rezultatem przesunięcia tradycyjnego dialektu jest to, że podstawowa cecha dialektalna staje się cechą nijaką lub trzeciorzędną. Cechy trzeciorzędne, które nie są rozpoznawane przez informatorów, stają się podstawą nowych formacji dialektalnych. W pierwszych dekadach XXI wieku, kiedy kształtowały się regiolekty i inne większe formacje, termin cechy dialektalne w tradycyjnej dialektologii jest stopniowo zastępowany odpowiadającym mu terminem marker dialektalny (Mikulėnienė 2019: 61), zob. Rysunek 7. Terminy te nie są synonimami – cecha dialektalna jest stabilna, natomiast marker dialektalny jest płynnym elementem języka lokalnego. Ponadto jest on mniej nacechowany fonologicznie. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Model multimodalny rozszerza zastosowanie metod dialektometrycznych i analizy ilościowej, zob. więcej (Mikulėnienė, Čepaitienė et al. 2019). Metody dialektometryczne i analiza ilościowa eliminują subiektywizm badacza, tj. jego skłonność do archiwizowania i próby „zachowania” badanego wariantu języka lokalnego, co prowadzi do powstania zestandaryzowanego dialektu. Nie należy „przeciągać” wariantów dialektalnych do tradycyjnej klasyfikacji: rozróżnienie między materiałami z XX i XXI wieku musi być wyraźne. Wreszcie istnieje potrzeba wyeliminowania konfliktu między obiektywizmem badacza a miłością do rodzimego dialektu we własnej ojczyźnie. Według Kaja Syriänena z Finlandii (używa on terminu ruch fennofilski) można stwierdzić, że dialekt ̈ofilia nie jest metodą naukową współczesnej dialektologii (Syriänen 2012: 7). WNIOSKI Zanik tradycyjnych dialektów nie oznacza śmierci dialektu, lecz jedynie jego zmianę, gdy rozpatruje się go w kategoriach współczesnej multimodalnej dialektologii. Można zatem wyciągnąć wniosek, że: 1. Proponowana metodologia nadaje się do badania całego litewskiego 2. Zmieniona koncepcja przestrzeni i language area. Multidimensional dialectology makes it possible to create new models of language shift and development. czasu ogranicza nie tylko możliwość analizy opisowej i atomistycznej. Zapewnia całościowe badania lokalnych wariantów językowych. 3. Podejście dialektologii multidynamicznej ujawnia warunkowość klasyfikacji dialektów. 4. Ponadto badania (socjo)geolingwistyczne muszą spełniać szczególne wymagania – wykorzystywać nie tylko metody jakościowe, lecz także ilościowe. 5. Korzystając z tego multimodalnego modelu, można przewidywać naturalny przebieg rozwoju wariantu językowego oraz jego zmianę i przesunięcie w obliczu zmieniających się uwarunkowań ekonomicznych, demograficznych lub innych. LITERATURA Aliūkaitė Daiva 2019: Obiektywna gwarowość: cechy i wartość. – Respectus Philologicus 35(40), 63–91. Dostępne na stronie: https://www.zurnalai.vu.lt/ respectus-philologicus/article/view/12717/11397. Straipsniai / Articles 27 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model Aliūkaitė Daiva, Jaroslavienė Jurgita, Meiliūnaitė Violeta, Mikulėnienė Danguolė 2014: Zasady analizy danych gwarowych. Metodyka opisu gwar. – Gwary litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), oprac. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 63–75. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingwistyka: ideologia, teoria i metody. Podstawowe pojęcia. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne (mapy i ich komentarze), oprac. tinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 29–47. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 20141: Geolektų ir regiolektų formavimosi ypatumai Lietuvoje. –XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociDanguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 257–262. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2019: Narracja zwykłego członka wspólnoty językowej: gdzie i dlaczego (współ)tworzona jest lokalna dialektalność. – Język litewski 13, [1–22]. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/ view/291/214. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Geržotaitė Laura 2017: Zmienność języka i jej ocena z perspektywy dialektologii percepcyjnej: wyobrażenia wariantów i miejsc, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Auer Peter 2018: Zmiana dialektów w Europie – niwelowanie różnic i konwergencja. – The Handbook of Dialectology. Wydanie pierwsze, pod redakcją Charlesa Boberga, Johna Nerbonne’a, Dominica Watta. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc., 159–176. Auer Peter, Hinskens Frans 1996: Konwergencja i dywergencja dialektów w Europie. Nowe i nie całkiem nowe osiągnięcia w starej dziedzinie. – Sociolinguistica, tom 10, numer 1, 1–30. Chambers Jack K. 1980: Geolingwistyka reguły zmiennej. – Toronto Working Papers in Linguistics 1, 47–65. Chambers Jack K., Trudgill Peter 2004: Dialectology. Second Edition, Cambridge: Cambridge University Press. Čepaitienė Agnė 2016: Sieci społeczno-kulturowe zachodnich wyżynnych Litwinów kowieńskich i wschodnich wyżynnych Litwinów poniewieskich. –Taikomoji kalbotyra 8, komojikalbotyra.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/95/86. Čepaitienė Agnė 2018: XXI a. pradžios aukštaičių patarmių kaita: gretinamasis geo136–159. Dostęp online: https://tailingvistinis aspektas. Rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Gerullis Georg 1930: Litauische Dialektstudien von Georg Gerullis, Leipzig: Markert & Petters. Gerullis Georg, Stang Christian 1933: Dialekt litewskich rybaków w Prusach, spisali J. Gerullis i Chr. Stangas. Seria Dialekty języka litewskiego, zesz. 1, Kowno: drukarnia spółki „Spindulys”. Geržotaitė Laura, Meiliūnaitė Violeta 2014: Kitų kalbų vietiniai varianto na Litwie: mapa i komentarze. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: tinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, geolingwisVioleta Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, mapa XIV i komentarz (wkładka). Geržotaitė Laura, Mikulėnienė Danguolė 2014: Kształtowanie się geolektów i regiolektów na Litwie: mapa i komentarze. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: geolingwisVioleta tinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. Danguolė Mikulėnienė, Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, mapa XIII i komentarz (wkładka). Girdenis Aleksas 1981: Fonologia, Wilno: Mokslas. Girdenis Aleksas 2000–2001: Kalbotyros darbai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Girdenis Aleksas 2003: Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Girdenis Aleksas 2014: Theoretical Foundations of Lithuanian Phonology, Vilnius: Eugrimas. Goeman Ton 2000: Oprócz NORMS także MYSFS w zmieniającym się krajobrazie dialektalnym i regiolekcie, Taal en tongval [Przyszłość lingwistyki wariacyjnej. Tom artykułów ofiarowany Jo Daan z okazji jej dziewięćdziesiątych urodzin], red. Hans Bennis, Hugo Ryckeboer, Jan Stroop, Amsterdam: MI, 87–100. i analiza rejestru: Zróżnicowanie językowe Heeringa Wilbert, Hinskens Frans 2014, Convergence between dialect varieties and dialect groups in the Dutch language area, – Aggregating Dialectology, Typology, w tekście i mowie, red. Benedikt Szmrecsanyi, Bernhard Wälchli, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 26–52, 452–453. Inoue Fumio 1993: The Significance of New Dialects. – Dialectologia et Geolinguistica 1, 3–27. Available at: https://www.degruyter.com/view/j/dig.1993.1993.issue-1/dig. 1993.1993.1.3/dig.1993.1993.1.3.xml. Inoue Fumio 1997: Wartość rynkowa języków w Japonii. – Językoznawstwo japońskie 2, 40–61. Inoue Fumio 1998: Language Market and its Basic Mechanisms. – Area and Culture Studia 57, 83–103. Artykuły / Articles 29 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model Inoue Fumio 1999: Klasyfikacja dialektów na podstawie obrazu: język Handbook of Perceptual Dialectology 1, ed. Dennis R. Preston, Amsterdam, Philadelphia: angielski i japoński. – John Benjamins Publishing Company, 147–160. Inoue Fumio 2012: Improvements in the Sociolinguistic Status of Dialects as Observed through Linguistic Landscapes – Utilisation of Google Maps and Google Insights, – Dialectologia 8, 85–132. Kretzschmar William A., Schneider Edgar W. 1996: Introduction to Quantitative Analysis of Linguistic Survey Data: An Atlas by the Numbers, Thousand Oaks, CA: Sage. Kurschat Friedrich 1876: Gramatyka języka litewskiego: wraz z mapą des littauischen Sprachgebiets und einer Abhandlung über littauische Volkspoesie nebst Musikbeilage von 25 Dainosmelodien, von Friedrich Kurschat, Halle: Buchhandlung des Sierocińca. Kuršaitis Frydrichas 1876: Frydrichas Kuršaitis, Gramatyka języka litewskiego, 1876, parengė Birutė Kabašinskaitė, natas ir lietuviškų dainų žodžius perrašė Eligija Garšvienė, iš vokiečių kalbos vertė Alfonsas Tekorius, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2013. Labov William 1972: Wzorce socjolingwistyczne, Filadelfia: University of Pennsylvania Press. LKA 1–3: Atlas języka litewskiego 1: Leksyka, red. odp. Kazys Morkūnas, Wilno: Mokslas, 1977; Atlas języka litewskiego 2: Fonetyka, red. odp. Kazys Morkūnas, Wilno: Mokslas, 1982; Atlas języka litewskiego 3: Morfologia, red. odp. Kazys Morkūnas, Wilno: Mokslas, 1991. LKŽ 1–20: Słownik języka litewskiego 1–2, Wilno: Mintis, 1968–1969; 3–6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956–1962; 7–9, Wilno: Mintis, 1966–1973; 10–15. Wilno: Mokslas, 1979–1991; 16–17, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne, 1995–1996; 18–20, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 1997–2002. Mikulėnienė Danguolė 2013: Sieć dialektów litewskich: jej początki i optymalizacja. – Acta Linguistica Lithuanica 68, 70–91. Mikulėnienė Danguolė 2016: Strukturalizm w litewskiej dialektologii: formacje Alekso” Girdenio fonologijos mokykla. – Tarptautinė mokslinė konferencija profesoriaus Alekso Girdenio (1936–2011) 80 metų sukakčiai paminėti „Dabartinių baltų kalbų ir tarmių trans- („Transformations of Contemporary Baltic Languages and Dialects”). Instytut Języka Litewskiego, Wilno, 19–21 października 2016 r. Tezy referatów, Wilno: Litewski kalbos institutas, 47–48 (http://lki.lt/wp-content/uploads/2017/06/A.Girdenio_ KONFERENCIJOS_TEZES_2016.pdf). DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Mikulėnienė Danguolė 2018: Dialektologia litewska: geneza, rozwój i przełomy paradygmatyczne 1: Okres przeddialektologiczny. Początki dialektologii litewskiej: wyodrębnianie dialektów, zarys perspektyw badawczych i ich typy, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Mikulėnienė Danguolė 2018: Multimodalny model dialektologii: możliwości badania wariantywności lokalnego języka polskiego na Litwie. Dostęp w internecie: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/files/mikuleniene_%20tarmetyros_modelis.pdf. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech dialektalnych: od cech dialektalnych do wyznaczników dialektalności. – Respectus Philologicus 35(40), 51–62. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/12716/11395. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Leskauskaitė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Vyniautaitė Simona 2019: Dialektometryczny przekrój klasyfikacji tradycyjnych dialektów litewskich: badanie rozpoznawcze. Studium zbiorowe, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė, Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija, Geržotaitė Laura, Birgelienė Nijolė 2016: Zmiany dialektów litewskich na początku XXI wieku: gwary litewskie w Polsce, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė (oprac. i aut.), Meiliūnaitė Violeta (oprac. i aut.) (mapy i ich komentarze), Wilno: Briedis. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė 2014: XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas Violeta 2017: Wymiar dialektalności w strukturze litewskich regionów etnograficznych. – Konstruowanie nowych tożsamości regionalnych. Integralność, pomysłowość, konkurencyjność, red. Arūnas Augustinaitis, Jolanta Zabarskaitė, Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė, Liutauras Labanauskas, Austė Kiškienė, Remigijus Venckus, Kastytis Rudokas, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, Mikulėnienė Danguolė, Pacevičiūtė Aušra 2019: Language shift: The case of the Žeimiai area in the Kaunas-Jonava region. – Acta 169–195. Baltico-Slavica 43, 42–58. Dostępne pod adresem: https://ispan.waw.pl/journals/index.php/abs/article/view/abs.2019.008/5333. Mikulėnienė Danguolė, Rutkowska Kristina 2013: Wspόłczesna sytuacja językowa na Litwie: aspekt geolingwistyczny i nowe możliwości opisu. – Acta BalticoSlavica 37, 459–471. Morkūnas Kazys 1976: Geografia lingwistyczna i Atlas języka litewskiego. – Atlas języka litewskiego 1: Leksyka, red. odp. Kazys Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1977, 7–12. Morkūnas Kazys 1980: Zapoznanie z dialektami języka litewskiego, Vilnius: Mokslas. Artykuły / Articles 31 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model Morkūnas Kazys 1993: O pojęciu dialektów peryferyjnych. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 30, 4–7. Preston Dennis R. 1999: Wprowadzenie. – Handbook of Perceptual Dialectology 1, red. Dennis R. Preston, Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, xxiii–xl. Preston Dennis R. 2018: Dialektologia percepcyjna. – The Handbook of Dialectology. Pierwsze wydanie, red. Charles Boberg, John Nerbonne, Dominic Watt. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Inc., 177–203. Salys Anatanas 1933: Kilka uwag o historii dialektów. – Archivum Philologicum 4, 21–34. Salys Antanas 1935: Dialekty języka litewskiego (na prawach rękopisu), Kowno. Salys Antanas 1946: Dialekty języka litewskiego (na prawach rękopisu), Tybinga. Salys Antanas 1985: Pisma III: Różne artykuły, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk Akademia. Salys Antanas 1992: Pisma IV: Dialekty języka litewskiego, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. Schleicher August 1856: Podręcznik języka litewskiego: Gramatyka litewska, t. 1, Praga: J. G. Calve’sche Verlagsbuchhandlung. – Lituanistinis Augusto Schleicherio palikimas, t. 1, red. Ilja Lemeškin, Jolanta Zabarskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008, 150–508. Schleicher August 18561: Podręcznik języka litewskiego: Gramatyka języka litewskiego, t. 1, z języka niemieckiego przełożył Alfonsas Tekorius, Praga, 1856. – Lituanistinis Augusto Schleicherio palikimas, t. 2, red. Ilja Lemeškin, Jolanta Zabarskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014, 15–33. Syriänen Kaj 2012: Dialektologinių tyrimų istorijos Suomijoje sekimas. – DOSSIERS D’HEL 2012©SHESL. Dostępne pod adresem: http://htl.linguist.univ-paris-diderot. fr/_media/num5/articles/syrjanen_2012.pdf. Taeldeman Johan 2005: Ponowna analiza polaryzacji. – Zróżnicowanie językowe – perspektywy europejskie: wybrane referaty z Trzeciej Międzynarodowej Konferencji na temat Zróżnicowania Językowego w Europie (ICLaVE 3), red. Frans Hinskens, Amsterdam: Benjamins, 233–248. Trudgill Peter 1983: O dialekcie: perspektywy społeczne i geograficzne, Oxford: Basil Blackwell. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska: porównawcza fonetyka i morfologia gwar, Wilno: Mintis. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXXII Zinkevičius Zigmas 19961: Dialectal Differentiation and Linguistic Integration. – Historia języka litewskiego, Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, Zinkevičius 192–226. Zigmas 2002: Wybrane artykuły 1, Wilno: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Zinkevičius Zigmas 2004: Wybrane artykuły 4, Wilno: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Zinkevičius Zigmas 2006: Lietuvių tarmių kilmė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Naujos šiuolaikinės lietuvių dialektologijos kryptys: multimodalusis tyrimų modelis SANTRAUKA Współczesna dialektologia uznaje zmienność i żywotność tradycyjnych gwar. Celem tego badania jest przedstawienie nowego modelu badań nad gwarami współczesnych wariantów językowych, wykorzystywanego przez badaczy Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego w kontekście tradycyjnej i współczesnej (wielorakiej) dialektologii języka litewskiego. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) systematycznie omówić cechy tradycyjnej i współczesnej dialektologii litewskiej; 2) przedstawić model badań nad współczesnymi gwarami i nowymi tworami gwarowymi; 3) scharakteryzować możliwości funkcjonowania tego modelu. Metodyka badań opiera się na współczesnych (społecznych) badaniach geolingwistycznych i bazuje na badaniach teorii sieci społecznych oraz wielokierunkowych badaniach współczesnej dialektologii, przeprowadzonych w Japonii, Stanach Zjednoczonych i Niderlandach. Model zmienności języka regionalnego składa się z trzech warstw: 1) wybiórczego badania dialektów na podstawie tradycyjnych danych językowych; 2) badania środowiska językowego (lub krajobrazu językowego) i lokalnych sieci społeczno-kulturowych; 3) badania stosunku osób badanych do języka lokalnego oraz badania opinii publicznej. Każdy etap badania omówiono bardziej szczegółowo. Model multimodalny można łatwo dostosować do potrzeb badanego obszaru. Jest to szczególnie oczywiste, gdy używa się tu nie jednego, lecz kilku wariantów języka (a nawet różnych języków lokalnych). ne tik šiuolaikinius kokybinius, bet ir kiekybinius metodus. Tarminiai (ar tik tarmiškieji) Podejście dynamiczne ujawnia względność klasyfikacji dialektów. Nowe twory dialektalne – geolekty, regiolekty – powinny być rozpoznawane i identyfikowane z wykorzystaniem Artykuły / Articles 33 New Trends in Lithuanian Dialectology: Multimodal Research Model wariantów; nie należy ich wtłaczać w klasyfikację tradycyjnych dialektów litewskich: logijos metodai. Šiuolaikinei tarmėtyrai pritaikytas multimodalusis tyrimų modelis tinka tyrinėti ne tik tarminiams ar tarmiškiesiems vietiniams lietuvių kalbos variantams, bet ir kalbos variantišwymaga tego nie tylko odmienność materiału zebranego w XX i XXI wieku, lecz także znacznie poszerzone pole badań, a także wybrane i dostosowane do dialektologii teorie sieci społecznych oraz dialektologii percepcyjnej w ogóle. Wielowymiarowa dialektologia pozwala tworzyć nowe teorie zmienności i rozwoju języka, natomiast zmienione pojmowanie przestrzeni i czasu ogranicza możliwości analizy opisowej i atomistycznej. Nadesłano 16 stycznia 2020 r. DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected]