Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

ROBERTAS KUDIRKA Wydział Kaunaski Uniwersytetu Wileńskiego ORCID id: https://orcid.org/0000-0002-1781-0478 Kierunki badań naukowych: leksykologia, leksykografia, fonetyka. DOI: doi.org/10.35321/all83-13 ZADWERBIALIZOWANE POŁĄCZENIA WYRAZOWE I ZROŚNIĘTE PRZYSŁÓWKI ŻARGONU JĘZYKA LITEWSKIEGO ORAZ ICH CECHY ADAPTACYJNE1 Adaptacyjne cechy przysłówków slangowych w języku litewskim: adwerbializowane połączenia wyrazowe i przysłówki złożone STRESZCZENIE W artykule analizowane są zadwerbializowane połączenia wyrazowe i zrośnięte przysłówki (205) żargonu i języka niestandardowego języka litewskiego, wybrane ze Słownika żargonu i niestandardowej leksyki języka litewskiego. Analiza ma na celu ustalenie systemowych cech adaptacyjnych adwerbializacji i zapożyczeń. Większość konstrukcji przyimkowych, frazeologicznych połączeń przysłówkowych i zrośniętych przysłówków stanowią zapożyczenia z języka rosyjskiego adaptowane fonetycznie i graficznie. Leksyka jest adaptowana fonetycznie i graficznie zgodnie z zasadą substytucji obcych fonemów fonemami rodzimymi o możliwie najbardziej zbliżonym brzmieniu. Część żargonizmów jest również adaptowana morfologicznie: integrowana z fleksyjnymi paradygmatami języka litewskiego. Zrośnięte przysłówki żargonowe to połączenia zapożyczonych z języka rosyjskiego przyimków i partykuł z rzeczownikami, w których przyimki i partykuły, w wyniku swoistej adaptacji, zostały przekształcone w przedrostki. Wśród zadwerbializowanych połączeń wyrazowych i zrośniętych przysłówków znajduje się wiele wulgaryzmów. SŁOWA KLUCZOWE: przysłówki, adwerbializacja, żargon, adaptacja. 1 Artykuł przygotowano w ramach realizacji projektu finansowanego w latach 2019–2021 przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Lingwistyczne cechy żargonu języka litewskiego. 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Zfrazeologizowane połączenia wyrazowe i złożone przysłówki z litewskiego slangu oraz ich właściwości adaptacyjne ADNOTACJA W artykule analizuje się 205 zwerbializowanych połączeń wyrazowych i złożonych przysłówków pochodzących ze słownika litewskiego slangu i leksyki niestandardowej (Kaunas, 2012). Celem analizy jest identyfikacja i opis systematycznych procesów adwerbializacji oraz adaptacji. Większość konstrukcji przyimkowych i frazeologicznych połączeń przysłówkowych to zapożyczenia z języka rosyjskiego zaadaptowane fonetycznie i graficznie. Przysłówki są adaptowane fonetycznie i graficznie zgodnie z zasadą zastępowania obcych fonemów fonemami możliwie najbardziej zbliżonymi do rodzimych. Część przysłówków jest również adaptowana morfologicznie: włączana do fleksyjnych paradygmatów języka litewskiego. Większość złożonych przysłówków stanowią połączenia przyimków i partykuł z rzeczownikami zapożyczonymi z języka rosyjskiego, przy czym przyimki i partykuły wskutek adaptacji przekształcają się w przedrostki. Wśród zwerbializowanych połączeń wyrazowych i złożonych przysłówków występuje wiele wulgaryzmów. SŁOWA KLUCZOWE: przysłówki, adwerbializacja, slang, adaptacja. WPROWADZENIE Przysłówek charakteryzuje się różnorodnością budowy: nie tylko wyraz, lecz także połączenie wyrazowe lub konstrukcja może ulec zmianie pod względem słowotwórczym i semantycznym, tj. ulec adwerbializacji. Adwerbializacja przebiega wielostopniowo: wyraz lub połączenie wyrazowe może być całkowicie zwerbializowane albo adwerbializacja może być tylko częściowa: osłabiona rzeczownikowość, lecz brak jeszcze całkowitej adwerbializacji, np. matymo, be pertrūkio (LKG II 1971: 428; LKE 1999: 504). Naturalne jest, że typy stabilizacji i kostnienia połączeń wyrazowych w języku są również przejściowe, mieszane lub nadal zachodzące, dlatego w bardziej szczegółowych badaniach stosuje się takie terminy jak apstabarėjęs frazė (ang. semi-fossilized phrase) i in. (por. Howarth 1998: 28). Z wymienionych przyczyn powstaje wiele wariantów (zwłaszcza jeśli chodzi o zapożyczenie), ponieważ wyraz, połączenie wyrazowe lub zrost przechodzący bądź już przekształcony w przysłówek zmienia się nie tylko morfologicznie, lecz także fonetycznie. Ponadto wyróżniającą cechą przysłówka jest nieodmienność (stopniuje się tylko niewielka część), dlatego zapożyczony przysłówek znacznie łatwiej poddaje się adaptacji (Paulauskienė 1994: 379). W ogólnym języku litewskim (bk) znaczenie przysłówkowe najczęściej uzyskały konstrukcje przyimkowe z wyrazami odmiennymi: be galo ‘bardzo’, iš paskos ‘potem’, iš paskutiniųjų ‘z trudem’ i in. (Pakerys 2002: 547–552). Liczne są również zrostowe² przysłówki z partykułami: bet kaip, tuoj pat, kai kur, vis tiek (Kovalevskaitė, Rimkutė 2010: 79–82). Takie skostniałe połączenia są dwu- lub ² Zob. szczegółowo w sprawie terminów samplaikinis, junginys, suaugintinis: Kovalevskaitė, Rimkutė 2010: 84–86; Rimkutė, Jarašiūnaitė, Homola 2005: 62–64. Straipsniai / Articles 273 ROBERTAS KUDIRKA dłuższe, utworzone z odmiennych lub (i) nieodmiennych części mowy, a najważniejszą przyczyną przechodzenia w status rzeczownikowy i adwerbializacji jest użycie okolicznikowe (por. Marcinkevičienė 2010: 130; 2001: 91). Sama funkcja okolicznikowa nie przekształca konstrukcji przyimkowych w przysłówki; duże znaczenie ma leksykalizacja konstrukcji, pojawienie się jednego wspólnego znaczenia oraz metaforyczność. Dlatego osobno należy wymienić frazeologiczne połączenia przysłówkowe, które są nie tylko stałe pod względem struktury i mają jednolite znaczenie, lecz także są obrazowe (por. Ulvydas 2000: 141–143). W badaniach morfologicznych opinie na temat takich połączeń nie zawsze są zgodne, a ocena balansuje na granicy frazeologii: nie jest szczególnie dziwne, że niektóre Dabartinės lietuvių kalbos žodyno przysłówki (por. DLKŽ iš tikro, iš tikrųjų pr. ‘tikrai’) Frazeologijos žodyne uznaje się za frazeologizmy: iš mažens (FŽ, 415), iš paskutinio, iš paskutiniųjų (FŽ, 500), iš tyko, iš tikro (FŽ, 744), iš tikrųjų (FŽ, 745), iš tolo (FŽ, 747) (szerzej zob. Markevičius 2014). Połączenie przyimkowe o podobnej strukturze może być w słownikach uznawane zarówno za frazeologizm, jak i za przysłówek: iš lėto w LKŽ uznaje się za frazeologizm (◆ iš lėto ‘pamažu, iš lengvo, neskubant’), natomiast w DLKŽ iš tyko uznaje się za przysłówek (iš tyko pr. ‘tyliai; pamažu’) (Markevičius 2014: 72). Adwerbializacja wiąże się z licznymi zmianami różnego rodzaju (zwłaszcza skróceniem), dlatego w dialektach terytorialnych języka litewskiego częstsze przysłówki mogą mieć nawet po dziesięć wariantów, por.: čia (čianai, čianais, čionais, čionai, čianajos...) (Zinkevičius 1981: 178). Adwerbializacja w języku nienormatywnym jest znacznie bardziej spontaniczna, jednak relacje między językiem standaryzowanym a nienormatywnym nie są spontaniczne, ponieważ większość takich zjawisk stanowi niejako interakcję systemów. Adaptację zapożyczeń w żargonie można konsekwentnie opisać za pomocą następujących typów: a) niezaadaptowane3, b) zaadaptowane graficznie i fonetycznie, c) zaadaptowane graficznie, fonetycznie i morfologicznie (otrzymały końcówkę fleksyjną, przyrostek słowotwórczy) (por.: Wohlgemuth 2009: 56; Valeckienė 1967: 128; Vaicekauskienė 2007: 94). Integracja zaadaptowanych zapożyczeń jest uniwersalną cechą języka, ponieważ najczęściej konkretny język jest dominujący wobec zapożyczeń, które do niego wchodzą (Irwin 2011: 44–53; Sharp 2001: 30; Sunde 2018: 85–88). Wspomniane trzy stopnie adaptacji można obrazowo zilustrować kilkoma grupami żargonyzmów. Niezaadaptowanych połączeń wyrazowych używanych przysłówkowo i zrostów przysłówkowych jest bardzo niewiele; umownie można zaliczyć do zapożyczeń z języka angielskiego: ◆ fifty fifty, fifty fifty (ang. pot. fifty-fifty) ‘po połowie’, ◆ super duper (ang. pot. super-duper) ‘świetnie’ itd. Te nieliczne przykłady i tak wskazują na minimalną adaptację – w języku nienormatywnym zapisuje się je bez łącznika, pojawia się ³ Czasami wyrazy obce mogą nie być adaptowane również z powodów fonetycznych – po zlituanizowaniu zmieniłyby się nie do poznania: drive in, body art (Vaicekauskienė 2007: 155). Jednak zerowa adaptacja jest raczej kwestią teoretyczną; używane zapożyczenie samo z siebie zostaje fonetycznie zaadaptowane zgodnie z zasadą substytucji obcych fonemów fonemami własnymi, możliwie najbardziej do nich zbliżonymi. 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Używane przysłówkowo połączenia wyrazowe i zrosty przysłówkowe litewskiego żargonu oraz ich właściwości adaptacyjne wariant z krótkimi samogłoskami (fifti fifti) itd. Dominujący system zmusza do przystosowania także takich krótkich zapożyczeń: ♦ oki doki (ang. pot. okey-dokey) ma wariant ♦ okis dokis, natomiast połączenie ♦ super duper ma już warianty ze znacznikami adaptacji morfologicznej – końcówkami: ♦ super duperis i ♦ superis duperis (jis supranta kad nelaimėjas nebus ten super duperis istorijoj... tik žiedai ji sulygins su kitais didžiais zaidejais. // ką jis turėjo gero tai metimą, bei mokėjimą provokuoti pražangas, o šiaip tai kad jis kažkoks superis duperis nepasakyčiau)⁴. Połączenia i zrosty przysłówkowe pochodzenia rosyjskiego zawsze są adaptowane graficznie i fonetycznie: ♦ za adno (odno) (ros. за одно)⁵, nafig (ros. pot. на фиг). W żargonie jest niemało żargonyzmów pochodzenia słowiańskiego, w których zapożyczone połączenie, np. ros. pot. nu chera ‘nic’, zostało zaadaptowane zarówno jako połączenie, jak i jako jeden wyraz: nichera i ni chera (nichera nemoka žaisti kašės, bet visvien laiko save geriausiais // tau atrodo sukant starteriu, kad tuoj griebti turi, bet ni chera). W tym przypadku warianty połączenia ni (nė) chera są w użyciu rzadkie. Również rosyjska partykuła przecząca nu może zostać zaadaptowana (przetłumaczona) jako przeczący przedrostek ne-: nechera (pakeitus fiske pradėjo matyt davikliu bet daviklis nechera nerode greicio); tę cechę można już oceniać jako pewien rodzaj adaptacji morfologicznej. Częściej używane zapożyczone powiedzenia żargonowe są adaptowane zarówno fonetycznie, jak i morfologicznie, np.: ♦ pa polnai (ros. по полной), ♦ pa polnai programe (pragrame) (ros. pot. по полной програ́мме), ♦ pa polnai katuške (ros. wulg. по полной кату́шке), w znaczeniu ‘maksymalnie’. W użyciu rzadsze są formy zaadaptowane tylko fonetycznie: ♦ pa (po) polnoi, ♦ pa (po) polnoi programe (pragrame), ♦ pa (po) polnoi katuške, natomiast sam przysłówek w formie *polnoi nie jest samodzielnie używany w litewskim żargonie, zawsze występuje tylko polnai: jest to standardowy⁶ derywat z przyrostkiem –ai od przymiotnika polnas, –a (turi kelias pozicijos–nuo polnai gulinos iki sedimos. // Krc užregistravau vakar, sutvarkiau viską polnai // Idealios bukles, polnai veikiantis, visi laidai). Należy podkreślić, że w żargonie nierzadkie są przypadki, gdy ze względu na specyfikę użycia stałego połączenia (jego stałość) często używane powiedzenie może składać się wyłącznie z form zaadaptowanych fonetycznie, np.: programe, polnoi. W żargonie samodzielnie używany jest tylko przysłówek polnai ‘całkowicie’; również od dawna przyswojone przez język standardowy⁶ zapożyczenie programa w powiedzeniu żargonowym zachowuje morfologicznie niezaadaptowaną ⁴ W tekście artykułu podano tylko kilka przykładów w celu dokładniejszego zrozumienia znaczenia w kontekście; więcej przykładów użycia zamieszczono w dodatku do artykułu. Przykłady ilustracyjne nie były redagowane, a każdy przykład oddzielono znakiem // (szerzej zob. Kudirka 2012: 3–5). ⁵ Wszystkie wyrazy rosyjskie, z wyjątkiem jednosylabowych, oznaczono akcentem używanym w języku rosyjskim (´) (–ė– pozostawiono bez znaku akcentu, ponieważ zawsze jest akcentowane). W żargonyzmach języka litewskiego podstawa akcentowanej sylaby (samogłoska, dwugłoska, dwuznak) jest podkreślona. ⁶ Hybrydowe derywaty z przyrostkiem –ai od przymiotników pochodzenia rosyjskiego utworzonych za pomocą przyrostków są najczęstsze w żargonie litewskim (Kudirka 2019: 49). Straipsniai / Articles 275 ROBERTAS KUDIRKA forma miejscownika przyimkowego programe (ros. противи́мме), która sama w sobie nie jest używana w żargonie⁷, a w języku standardowym taka forma przypadka nie istnieje. Wspomniane wyrażenia mają również morfologicznie zaadaptowane, przetłumaczone formy: ♦ pagal pilną programą, ♦ visa (pilna) katuškė, ♦ ant visos (pilnos) katuškės „maksymalnie”. Innym ilustratywnym przykładem z żargonizmem prikolas (ros. żarg. прико́л), który jest zaadaptowany morfologicznie za pomocą końcówki i odmienia się przez przypadki — jest to standardowa integracja z systemem fleksyjnym lub derywacyjnym. Jeśli forma tego żargonizmu należy do utrwalonego połączenia, regularne reguły oddziałują na takie połączenia w ograniczonym zakresie: forma wyglądająca jak forma przypadka może funkcjonalnie nie być przypadkiem albo może pojawić się idiomatyczność leksykalna (Čermák 2007: 77–82; Baldwin, Kim 2010: 269). Na przykład w połączeniu ♦ pa (po) prikolum (ros. żarg. по прико́лум) „dla żartu” występująca forma *prikolum nie jest używana samodzielnie, lecz zawsze stanowi część wyrażenia przysłówkowego (ziuru, kai kuriems nedasuto, kad cia viskas po prikolum eina? // pamirsau paminet, kad mano gimtadienis balandzio 1, tai visi kazkodel man dovanas pa prikolum dovanoja). W tym samym znaczeniu w języku niestandardowym używa się także większej liczby form tego wyrażenia, zaadaptowanych na kilka sposobów (już również morfologicznie): ♦ pa (po) prikolam (prikolom), ♦ dėl prikolo (tłum. z ros. żarg. для прико́ла), ♦ ant prikolo „dla żartu; tak sobie”. Przysłówki języka niestandardowego wyróżniają się kilkoma cechami adaptacji fonetycznej. W żargonizmach systematycznie wahają się samogłoski rdzeniowe zapożyczeń [a] i [o]: ochujienai, ochujenai „świetnie; bardzo” (: ochujenas, ochujenas, –a, por. z systematycznie występującymi w użyciu achujeriai, achujenai), ofigenai, ofigenai „świetnie; bardzo” (: ofigenas, ofigenas, –a, por. z systematycznie występującymi w użyciu adfigienai, afigenai). Także w połączeniach przysłówkowych, np.: ♦ do nemagu (nemogu) (ros. pot. до не могу) „do niemożliwości, ponad wszystko”, ♦ čerez nemagu (nemogu) (ros. pot. через не могу) „niechętnie, pod przymusem”. W języku rosyjskim w sylabach nieakcentowanych zamiast [o] wymawia się zredukowane [a] (РГ 1980: 25–27; Аванесов 1984: 51–60; Горбачевич 1989: 35–42). Ta cecha wymowy jest dość konsekwentnie przejmowana przy zapożyczaniu rosyjskich słów, np. zrostowe przysłówki z zaadaptowanym przyimkiem do (ros. до) są rzadkie, w żargonie jest on prawidłowo adaptowany jako przedrostek da-: dachuja, dachrena, dachera (ros. wulg. до хуя́ (хрена́, хера́) „bardzo dużo” itd. Głoskę [o] w takich przypadkach stosują zapewne bardziej piśmienni informatorzy, lecz takie warianty (dofiga, dochera, dočior­ta itd.) są rzadsze. Kolejną wyraźną cechą adaptacji fonetycznej jest typowe dla współczesnych żargonizmów pochodzenia słowiańskiego systematyczne wariantowanie samogłoski rdzeniowej [e] z dyftongizowanymi [ie] lub inaczej jakościowo zmienionymi samogłoskami (możliwa jest także niwelacja [ę], [ié]): padagrievas, padagrevas (ros. żarg. подогрев) „wsparcie materialne z wolności”; lievukas, levukas (ros. żarg. левáк) „szmelc”; sugnievinti, sugnevinti (por. ⁷ W języku standardowym takie przysłówki również występują wyraźnie, np. w konstrukcjach przyimkowych iki šiolei, iki šiol słowa šiol, šiolei nie są używane osobno. 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Adwerbializacja żargonu języka litewskiego... rus. разгне́бить, lenk. zgniewać) ‘supykdyti’ (daugiau žr. Kudirka 2012). Prieveiksm... Opublikowane słowniki żargonu skłoniły do systematycznego badania praw gramatycznej adaptacji żargonizmów oraz ustalenia cech norm wewnętrznych. Obecnie realizowany jest projekt wspierany przez VLKK, którego uždavinys — opisanie lingwistycznych cech żargonu języka litewskiego. Niniejszy artykuł stanowi część projektu poświęconą przysłówkom. Po bardziej systematycznej analizie przyrostków przysłówkowych żargonu -ai, form hybrydowych oraz pojedynczych zleksykalizowanych słów stwierdzono, że cechy morfologiczne badanych przysłówków zostały swoiście przekształcone w systemie języka litewskiego, natomiast cechy adaptacyjne są uwarunkowane przez terytorialne dialekty języka litewskiego i język standardowy, z zachowaniem pewnej regularności (Kudirka 2019; 2020; 2020a). Dąży się również do pełnego opisu zjawisk żargonu języka litewskiego, ponieważ istnieje wiele uprzednich i błędnych przekonań (zwłaszcza wśród specjalistów od kompetencji komunikacyjnej), że żargon nie ma własnego systemu fonetycznego i gramatycznego, np.: „Żargonizmy różnią się od słów gwarowych tym, że te ostatnie są nieodłączną częścią systemu gwarowego, tj. pierwotnymi nazwami rzeczy i zjawisk tego systemu, natomiast żargonizmy są wtórnymi⁸ słowami używanymi bez systemu” (Greb liauskienė, Večkienė 2004: 118). Brak cech systemowych bardzo zakłócałby komunikację, a nawet czyniłby ją niemożliwą — bez reguł (norm wewnętrznych) żadna odmiana języka (dialekt terytorialny lub społeczny) w ogóle nie mogłaby istnieć (por. Pupkis 2005: 17). Albo jak można twierdzić: „[...] įsikliopyti używane bezrefleksyjnie w języku młodzieży, pozbawione szczególnego lub oryginalnego znaczenia. Dla Litwina įsikliopyti — słowo semantycznie puste” (Norkaitienė 1984: 39). Paradoksalne czy nie, przecież įsikliopinti (por. pol. wkłepać się, białor. кляпаць) w języku nieformalnym używane jest właśnie ze względu na cechy ekspresywne i oryginalne: bezpośredniość, familiarność, nowość, wyszukaność. Zasób języka rodzimego dostarcza tej funkcji wielu odpowiedników: įsipitrinti, įsimeklinti, ⁸ Nazwa antriniai również jest niepoprawna, ponieważ w żargonie istnieją realia, których nie ma w języku standardowym, np. w żargonie kryminalnym malinuoti „potajemnie przywłaszczyć pieniądze, przekazując skradziony portfel wspólnikowi” itd. Straipsniai / Articles 277 ROBERTAS KUDIRKA wygłupiać się, wpaść w oko (serce) i in., ale zachodzi też potrzeba opisywania w sposób nieformalny, nowy, wyszukany⁹... Ze względu na złożoność morfologiczną przysłówki rzadko analizuje się w badaniach zapożyczeń; najczęściej bada się rzeczowniki, przymiotniki i czasowniki (Vai­­cekauskienė 2013; Pakerys 2014; Pakerys 2016; Lanza 2011; Banuševičienė 2019; Tamaševičius 2008) albo zjawisko zapożyczania ocenia się tylko ogólnie (Čepienė 2006). W badaniu szczególnie przydatny był opis przysłówków języka ogólnego, opracowany zgodnie z zasadami analizy morfonologicznej (Pakerys 2002: 510–593). Brak systematycznych i wyczerpujących badań leksyki litewskiego żargonu. Celami niniejszego artykułu są: 1) przeanalizowanie morfologiczne litewskiego żargonu: (a) zleksykalizowanych połączeń wyrazowych pełniących funkcję przysłówków, (b) zrostowych przysłówków; 2) sklasyfikowanie badanych połączeń i wyrazów według typów (na podstawie uogólnionej cechy formalnej, najczęściej rdzenia lub przedrostka języka dawcy), przeprowadzenie analizy systemowej mającej na celu wyodrębnienie dominujących modeli adwerbializacji oraz sposobów przystosowania do języka litewskiego; 3) ustalenie systematycznych cech morfologicznych i ogólnych prawidłowości strukturalnych oraz omówienie właściwości adaptacyjnych; 4) zbadanie, z jakich języków zapożyczane są zleksykalizowane połączenia wyrazowe pełniące funkcję przysłówków i zrostowe przysłówki. Materiał (162 zleksykalizowane połączenia wyrazowe pełniące funkcję przysłówków i 43 zrostowe przysłówki) wybrano ze Słownika litewskiego żargonu i leksyki nienormatywnej (Kudirka 2012) oraz uzupełniono o dane elektronicznej bazy wspomnianego słownika¹⁰. Materiał tego słownika zbierano z dwóch źródeł: (a) z języka mówionego oraz (b) z tekstów internetowych forów i interaktywnych rozmów internetowych prowadzonych za pomocą wiadomości tekstowych (mIRC, Skype itp.). Utworzenie ciągu wyszukiwania w wyszukiwarce Google nie było trudne, ponieważ połączenia i zrosty są nieodmienne; należało jedynie uporządkować formy różnorodnie zaadaptowane fonetycznie (szczegółowo zob. Aleksandravičiūtė 2008: 266–282). Pochodzenie zapożyczeń wskazuje się na podstawie słowników objaśniających (Czeszewski 2006; Vaitkevičiūtė 2003; Kvesel­evič 2005; Mokienko 2000; OED). ⁹ Należy również uwzględnić analogię do wykrzyknika kliopt ‘wyrażającego nagłe działanie’ oraz klioptelėti, kliopterti, kliopti ‘wpaść’, ‘uderzyć’ (LKŽ) i in. ¹⁰ Słownika litewskiego żargonu i leksyki nienormatywnej nie opracowywano na podstawie źródeł drukowanych („papierowych”), tekstów artystycznych (literackich) itp., które mogły być redagowane. Żargon określonych środowisk społecznych – więzienny, kryminalny, narkomański, wojskowy itp. – zbierano wyłącznie z języka mówionego, nagrywając dyktafonem prywatne rozmowy; w ten sposób zebrano niemal całą leksykę z tych środowisk (szczegółowo zob. Kudirka 2012: 3–5). 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Zleksykalizowane połączenia wyrazowe pełniące funkcję przysłówków i zrostowe przysłówki litewskiego żargonu oraz ich właściwości adaptacyjne ZLEKSYKALIZOWANE POŁĄCZENIA WYRAZOWE PEŁNIĄCE FUNKCJĘ PRZYSŁÓWKÓW Większość takich zleksykalizowanych konstrukcji przyimkowych lub przysłówkowych połączeń frazeologicznych zapożyczono z języka rosyjskiego albo są to kalki: ♦ da (do) lampočkî¹¹ (ros. pot. do лампочки) ‘wszystko jedno’, ♦ iki lemputės (kalka z ros. pot. do лампочки) ‘wszystko jedno’, ♦ pa (po) barabanų (ros. posp. по барабану) ‘nieważne, wszystko jedno’, ♦ ir viso takoje (ros. pot. и всё такое) ‘i tak dalej’, ♦ v žopu (ros. wulg. в жопу) ‘do diabła; maksymalnie’, ♦ po prostu (pol. po prostu) ‘po prostu, zwyczajnie’, ♦ po defaultu (ros. żarg. komputerowy по дефолту, por. ang. komputerowe by default) ‘domyślnie’, ♦ dėl ponto (kalka z ros. żarg. для понта) ‘niepoważnie; dla żartu’, ♦ ne prikolas ‘kiepsko, źle’, ♦ na ura (ros. на ура) ‘jak popadnie’, ♦ pa (po) liubomu (ros. pot. по-любому) ‘w każdym razie, i tak’, ♦ prosto tak (ros. pot. просто так) ‘po prostu, tak sobie’, ♦ za adno (odno) (ros. за одно) ‘razem, jednocześnie’, ♦ pats gazas ‘w sam raz; świetnie, najlepiej’, ♦ tol’ka (tol’ko)¹² tak (ros. только так) ‘jak należy, tak jak trzeba’, ♦ tol’ko (tol’ka) pesnia (piesnia) ‘płynnie’, ♦ be tolko (ros. без толку) ‘bezsensownie; chaotycznie’, ♦ ant pilno (vi-so) gazo (por. ros. posp. на полном газу) ‘maksymalnie’, ♦ savo chodu (kalka z ros. своим ходом) ‘samodzielnie, własnymi siłami’, ♦ dalše nekuda (ros. pot. дальше некуда) ‘już zupełnie’, ♦ pa natūre (ros. по натуре) ‘naprawdę, z natury’, ♦ v natūre (ros. posp. в натуре) ‘naprawdę’, ♦ ant bajerio (pol. pot. na bajer) ‘dla żartu’, ♦ dalše nekuda (niekuda) (ros. pot. дальше некуда) ‘dalej już się nie da’. Niektóre zleksykalizowane połączenia o zmienionym znaczeniu przeniknęły do żargonu ogólnego z żargonu kryminalnego: ♦ ne zapadlo (ros. żarg. krym. więz. не западло) ‘nie wstyd’, ♦ ant zapadlo ‘w celu umyślnego zaszkodzenia, celowo’, ♦ v padlu (ros. żarg. в падлу) ‘wstyd’, ♦ per blatą, po (pa) blatu (ros. pot. по блату) ‘nieoficjalnie, nielegalnie’ (szczegółowo zob. Kudirka 2014). Istnieją także konstrukcje z własnymi formacjami hybrydowymi utworzonymi przez analogię, np. z przekształconego żargonowego przysłówka be formato nema-tų ‘bez uprzedniego sprawdzenia, w ciemno’ utworzono konstrukcję przyimkową ♦ ant ne-matuškės (Pernai aš taip į tą žygį “ant nematuškės” vykau ir viskas buvo tiesiog puiku! // bijau ant nematuškės važiuoti su vaikuciais važiuosim norim kad būtų patogu, gal gali nr atsiųsti ir nuorodą). Te hybrydowe formacje najprawdopodobniej utworzono przez analogię do ♦ čerez nemagu (ros. pot. через не могу) ‘niechętnie, pod przymusem’, ♦ do nemagu, iki nemagu (ros. pot. до не могу) ‘maksymalnie, do granic możliwości’, choć nie można wykluczyć także analogii końcówki do przysłówków języka ogólnego sykį, pusbalsiu, akimirksniu. ¹¹ Zapożyczone połączenia przysłówkowe zapisywane transliteracją najczęściej akcentuje się tak samo, jak są akcentowane w językach, z których pochodzą: po prostu (pol. po prostu), v padlu (ros. żarg. в падлу), v natūre (ros. posp. в натуре), za adno (ros. за одно) i in. ¹² Apostrofem po spółgłosce (np. tol’ka) oznacza się miękkość spółgłoski. Straipsniai / Articles 279 ROBERTAS KUDIRKA W litewskim żargonie pojawiło się również niewiele frazeologicznych połączeń pochodzenia niesłowiańskiego: ♦ bez związku ‘bezmyślnie, głupio’, ♦ do góry nogami żart. ‘do góry nogami, na wznak’, ♦ na cios ‘nagle’, ♦ wszystko w powietrzu ‘wszystko dobrze’, ♦ nie wyrywaj ruty żart. ‘kiepsko; lepiej nie trzeba’, ♦ na grzyba ‘byle jak, niepoważnie’, ♦ na ten raz ‘pod tym względem’, ♦ przez fuksa, na fuksa ‘przypadkowo, dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności’. W litewskim żargonie używa się również eufonicznych zrostów przysłówkowych, wywodzących się z wykrzykników dźwiękonaśladowczych (Kalin auskas 1974: 139–140; por. przykłady w języku ogólnym Ulvydas 2000: 315); niemal wszystkie powstały jako zapożyczenia z języka rosyjskiego lub za pośrednictwem języka rosyjskiego. Eufonia (tj. rym, rytm, aliteracja) dodatkowo wiąże połączenia wyrazowe w jednostkę semantyczną, brzmienie pomaga zrostom zachować stałość i przekształcić się we frazeologiczne połączenia wyrazowe: ♦ ti ap liap (ros. pot. тяп-ляп) ‘byle jak’, ♦ šaltai baltai (ros. posp. шалтaй-болтай) ‘niepoważnie’, ♦ šąchar machar (šacher macher, šakar makar) (pol. pot. szacher-macher) ‘krętacko, nielegalnie, szacher-macher’, ♦ fiti miti (por. ros. krym. żarg. мúмu-мúмu ‘pieniądze’) ‘krętacko’, ♦ raz dva (por. ros. раз, два u домóво ‘raz, dwa i po wszystkim’), ♦ raz raz ‘szybko, raz-dwa’, ♦ pyst pyst ‘sprawnie, raz-dwa’, ♦ cap carap (ros. pot. цап-царап ‘chwycić’) ‘ukradkiem, capu-capu’, ♦ taram baram (por. ros. posp. mápbl-бáры ‘paplanina’) ‘i tak dalej’, ♦ tiutel’ka u tiutel’ku (ros. pot. тютелька в тютельку) ‘bardzo dokładnie’, ♦ liuksum pirdum żart. ‘świetnie, wspaniale’. Przysłówek či ki (ros. żarg. чúку) ‘dobrze’ tworzy kilka rytmicznych połączeń przysłówkowych: ♦ či ki či ki (por. ros. żarg. чúку-чúку) ‘świetnie; dokładnie’. Takie same znaczenia mają również wyrażenia ♦ či ki briki (ros. żarg. чúку-бpúку), ♦ či ki piki, či kis pikis (ros. żarg. чúку-пíку), ♦ či ki puki (ros. żarg. чúку-пýку), ♦ či ki bari. Odnotowano tylko kilka anglicyzmów: ♦ oki doki, okis dokis¹³ (ang. pot. okey-dokey) ‘dobrze’, ♦ oki poki (okis pokis) ‘dobrze’, ♦ super duper (puper) (ang. pot. super-duper) ‘świetnie’, ♦ fifti fifti, fifty fifty (ang. pot. fifty-fifty) ‘po połowie’, ♦ tip top (ang. pot. tiptop, ros. mun-mon) ‘właśnie tak; dokładnie’. Stabilne warianty połączeń okis dokis, čikis pikis, okis pokis, zaadaptowane morfologicznie za pomocą końcówek -is, powstały pod wpływem systemu języka litewskiego: dominujący system deklinacyjny adaptuje wariantowo takie wyrazy o nietypowej budowie, nadając im końcówki (por. także pot. fam. ačiukas ‘dzięki’, okiukas ‘dobrze, ok’). Eufoniczne zrosty przysłówkowe z wulgaryzmami: ♦ jabat (warianty: jebat’, jib at’) kapat’ (ros. wulg. ебáть-конáть) ‘o kurczę’, ♦ kyšt myžt ‘sprawnie, raz-dwa; byle jak’. W języku niestandardowym występują również rzadsze eufoniczne połączenia frazeologiczne używane przysłówkowo; niektóre upodabniają się do przysłówków: ♦ nei pist, nei knist ‘nic; już nic nie trzeba’ (Juos visus ¹³ W takich przypadkach znaczenie połączeń liuksum pirdum, okis dokis, či ki piki itd. może być zarówno przymiotnikowe ‘świetnie’, jak i przysłówkowe ‘świetnie’, por.: geras klipas ane, taip ir toliau saunu gerai liuksum pirdum (= przym. ‘świetnie’, przysł. ‘świetnie’). // Okis dokis, man tinka, pasistengsiu pasirodyt horizonte (= przym. ‘świetnie’, przysł. ‘świetnie’). 280 Acta Linguistica Lituanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės złapali go, artykuł za gwałt, więc gliniarz mówi im, że teraz już nie będzie trzeba ani pieprzyć, ani chrzanić, czyli narobiliście sobie kłopotów. // A gdyby pracowali jak konie, długo by nie wytrzymali i nie chcieliby ani pieprzyć, ani chrzanić). Zapożyczona z języka polskiego (por. pol. byle) partykuła bele (bile) wraz z litewskimi przysłówkami kada, kur, kaip, kiek, według polskiego modelu zrostów (por. pol. byle gdzie – lit. bele kur), tworzy wiele hybrydowych zrostów przysłówkowych: ♦ bele (bile, belen, bilen) kaip (por. pol. byle jak) ‘byle jak; źle’, ♦ bele (bile, belen, bilen) kada ‘kiedykolwiek’, ♦ bele (bile, belen, bilen) kur ‘gdziekolwiek’, ♦ bele (bile, belen, bilen) kiek ‘ilekolwiek’, ♦ bele (bile) tik (por. pol. byle tylko) ‘tak po prostu; tylko, właśnie tak’. Hybrydowe zrosty przysłówkowe z partykułami bele (bile), belen (bilen) są używane zarówno jako połączenia, jak i jako wyrazy zrostowe: belekaip (bilekaip, belenkaip, bilenkaip) ‘byle jak; bardzo’, belekada (bilekada, belenkada, bilenkada) ‘kiedykolwiek’, belekur (bilekur, belenkur, bilenkur) ‘gdziekolwiek’, belekiek (bilekiek, belenkiek, bilenkiek) ‘ilekolwiek’, beletik (biletik) ‘tak po prostu’. Typowym zjawiskiem w żargonie jest również kształtowanie się nowego znaczenia leksemu lub połączenia. W żargonie zrost ♦ bele kaip jest używany także w swoistych znaczeniach ‘bardzo; mocno; silnie’, których nie ma w języku polskim. Przysłówek ten przejął te znaczenia już od hybrydowego zrostu zaimkowego bele koks: 1. ‘jakikolwiek’, 2. ‘duży, mocny; prawdziwy’: ‘bardzo’: seis metais zadėjo negryst visai i lietuva. o as jo belekaip pasiilgau. // Nauji belekaip grazus batai! 38 dydis – Nauji pirkti is nastygal.com 38 dydis, jokiu defektu! ‘mocno’: ryja kura belekaip, skoda fabia sdi 1.9 47kw 100km/101. nzn ka daryti ir nuo ko pradet ieskoti bedos, gal kam buvo? // mergaite, kas is taves pasidare? tu jauc̄iu esi vienas is tu zmoniu, kuris belekaip pankavo. ‘silnie’: Kojos bele kaip užk̄ālintos, o rankos plonos. // komplektacija irgi nekazkas.. mechaninis, be teliko, be parktroniku, gesinant varikli susipurto jis belekaip. Pochodzący z języka polskiego spójnik by, bi (pol. by) wraz z przysłówkiem języka ogólnego tik tworzy zarówno zrosty, jak i hybrydowe przysłówki zrostowe: ♦ by (bi) tik, bytik (bitik) (por. pol. byle tylko) ‘tak po prostu; tylko, właśnie tak’ (jurḡui, akivaizdžiai, by tik palot ir pakritikuot // Kai paskaitau kai kuriuos komentarus tai kazkokie snarḡliai raso bytik kad parasyt ka nors). Popularny w żargonie wulgaryzm chui tworzy liczne połączenia przysłówkowe: ♦ dachuja ir biški (su biškiu) (por. ros. wulg. до хуя и больше) ‘bardzo dużo’, ♦ pol chuja (ros. wulg. пол хуя), s pol chuja (ros. wulg. с пол хуя) ‘nieźle, całkiem dobrze’, ♦ chui s nim (ros. wulg. хуй с ним) ‘wszystko jedno’, ♦ chui znajet (znajet, znajit) (ros. wulg. хуй знает) ‘nie wiadomo’, ♦ ne (ni, nie) za chui (ros. wulg. не (ни) за хуй) ‘za nic, za żadne skarby’, ♦ chui s nim (taboi) (ros. wulg. хуй с ним (тобой)) ‘wszystko jedno, niech to diabli’, ♦ za nechui (ros. wulg. за нехуй) ‘za nic, za żadną cenę’, ¹⁴ Por. LKŽ bile tik podaje jako spójnik w znaczeniu ‘byle tylko’. Straipsniai / Articles 281 ROBERTAS KUDIRKA ♦ nečhui delat’ (ros. wulg. héxуū déлать) ‘łatwo, bułka z masłem’. Analogiczne połączenia tworzy się także z innymi przysłówkami: ♦ nefig (nečhren) delat’ ‘bardzo prosto, łatwo’, ♦ za nečhren ‘za nic, za żadne skarby’. Z zapożyczeniem chui występują także żartobliwe wyrażenia, które upodabniają się do przysłów: ♦ chui da nichuja (ros. wulg. хуй да нихуя) ‘prawie nic, bardzo mało’ (Iš tų dvidešimt gramų gaunas vabščė ten chui da nichuja, bet konsistencija – jėbat kapat, supranti, jis pats ten susifermentuoja.), ♦ chot’ by chui (ros. wulg. хоть бы хуй) ‘żeby chociaż cokolwiek; wszystko mu jedno’ (savo RRD supertype esu kales į zeme taip, kad 2 st ropos truko, o jam chot bi chui, tai ka blogas?), ♦ nol’ celych, chui desiatych (ros. wulg. ноль целых, хуй десятых) ‘bardzo mało, odrobinę’ (Taip ir gavos – nol celych, chui desiatych. // Penkiolika kabelis septyni ir chui desiatych, nu ir atsireguliuoji). Analogiczne frazeologizmy używane przysłówkowo mogły powstać w języku litewskim zarówno w wyniku dysfemizacji (por. nė velnio, FŽ 2001: 824), jak i jako kalki rosyjskich wulgaryzmów (por. ros. wulg. нихуя¹⁵): ♦ nė (anei, nei) bybio ‘nic, zupełnie nic, ani diabła’, ♦ bybis žino (ros. wulg. хуй знает; dysfem. od: velnias žino) ‘nie wiadomo’, ♦ nei bybis, nei gegutė (dysfem. od: nei velnias, nei gegutė) ‘ani to, ani owo; kiepsko’, ♦ su nuogu (pliku) bybiu ‘bez niczego’ (dysfem. od: su pliku užpakaliu), ♦ mat jį (ją, juos) bybys ‘wszystko jedno’ (dysfem. od: mat jį velniai), ♦ bybis su juo (tavimi) (por. ros. wulg. хуй с ним (тобой)) ‘wszystko jedno; niech będzie’, ♦ pusė bybio (dysfem. od: pusė velnio (bėdos), por. ros. wulg. пол хуй) ‘nieźle’, ♦ gyvas bybis (dysfem. od: gyva pekla) ‘bardzo dużo’, ♦ kurio (kokio) bybio? (por. ros. wulg. какого хуя?, за каким хуем?, także por. dysfem. od: kokio velnio?) ‘po co, dlaczego’. Nierzadkie są również częściowo hybrydowe przeróbki, por.: ♦ chui žino (ros. wulg. хуй знает), ♦ kokio chujo (por. ros. wulg. за каким хуем?), ♦ chui su juo (tavimi) (ros. wulg. хуй с ним (тобой)), ♦ chui suprasi (ikirsi) ‘nie wiadomo’. Znaczenie przysłówkowe mogą mieć również inne przekleństwa tworzące stałe połączenia: ♦ da (do) pizdy (ros. wulg. до пизды) ‘wszystko jedno’ (vazinesiu su kuo noresiu ir man da pizdi ka kiti galvoja), ♦ v rot jabat’ (jebat’) (ros. wulg. ебáть в рот) ‘wszystko jedno’ (Nu v rot jabat, galvoju, pabandysiu.), ♦ kibeni feni (por. ros. wulg. иди к ёбене фене) ‘do diabła’ (Kibeni feni užverst visus!), ♦ kibeni materĭ (por. ros. wulg. к ёбаной мáтери) ‘do diabła’ (Eik tu kibeni materi!), ♦ nichuja sebe (sebe) (ros. wulg. ни хуя себе) ‘ale numer, nieźle’ (Nu nichuja sebe, tai ko tu čia iš mano bobos teliafo čia skambini?... // Nechujа sebe pisoklis vel pristojа prie bobos mazai dar prasikаi), ♦ nifiga sibe (sebe) (ros. pot. ни фига́ себе) ‘nieźle’ (Nifiga sebe - du kartus kaina skiriasi...). Przekleństwo nachui tworzy również stałe połączenia o znaczeniu przysłówkowym: ♦ kuda nachui (ros. wulg. куда нахуй) ‘gdzie tam’, ♦ da nu nachui (ros. wulg. да ну нахуй) ‘gdzie tam, no już bez przesady’, ♦ nu nachui (ros. wulg. ну нахуй) ‘po co; no już ¹⁵ W rosyjskim języku niestandardowym przysłówki mogą być zrostami, por. ros. wulg. нихуя, нахуй (Квеселевич 2005: 499), ale w języku litewskim są używane jako tłumaczone połączenia przysłówkowe (nė bybio ‘nic’, kokio bybio ‘po co’). 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Przysłówkowo używane zrosty i połączenia wyrazowe litewskiego żargonu oraz ich właściwości adaptacyjne ‘w ogóle’, ♦ nu ir nachui (ros. wulg. ну и нахуй) ‘no i po co; no już bez przesady’. W takich konstrukcjach przysłówkowych mogą występować zarówno eufemizmy wulgaryzmów, jak i słowa neutralniejsze: ♦ nu nacher (načорт, nafig, nachren), ♦ nu ir nacher (načорт, nafig, nachren), ♦ da nu nacher (načорт, nafig, nachren). Częsty przysłówek po-chui tworzy kilka przysłówkowych stałych połączeń: ♦ pochui nachui (ros. wulg. похуй нахуй) ‘zupełnie nieważne; gówno’, ♦ giliai pochui (ros. wulg. глубоко похуй) ‘zupełnie nieważne’, ♦ visai pochui ‘nieźle, jako tako’. W języku niestandardowym występuje również więcej skostniałych i używanych przysłówkowo połączeń z wulgaryzmami žopa, gavno, pyzdiec (warianty: pyzdec, pizdiec, pizdec) itd. Zapożyczone skostniałe połączenia podlegają ogólnym tendencjom adaptacji zapożyczeń, ponieważ w żargonie same połączenia zaadaptowane wyłącznie fonetycznie są rzadsze, np. ♦ polnyj pyzdiec (ros. wulg. полный пиздец) ‘zupełnie źle; naprawdę koniec’... Przysłówkowo mogą być również używane skostniałe połączenia form osobowych czasownika z zaimkami, np. forma czasu teraźniejszego trybu oznajmującego pierwszej osoby liczby pojedynczej jabu (jebu, jibu) (ros. wulg. я ебу: czas. teraźn. 1 os. l. poj. (bezokolicznik: jabat’, ros. wulg. ебать))¹⁶ – wszystkie są używane jako połączenia z zaimkiem ja ‘ja’: ♦ ja jebu ‘do diabła, kiepsko; do cholery’ (Nu karočia mergiote puse bedos, bet vyras tai ja jebu... galejo nors ta kusi nuo snukio nusiskust // Vargas atsilupelis ja jibu:D // dizainas salono tai ja jibu...:) apie 7klases bmw salona isvis nekalbesiu, nes isbanins). ¹⁶ Zwykle takie czasowniki są w żargonie adaptowane morfologicznie za pomocą przyrostka -inti (np. jobinti, jabalinti). Straipsniai / Articles 283 ROBERTAS KUDIRKA Podobnie jak w języku ogólnym, w języku niestandardowym występuje niemało przysłówkowych konstrukcji porównawczych z partykułą porównawczą i jednym samodzielnym wyrazem: ♦ jak šienkes (por. ros. pot. уйекать как сёмку ‘łatwo’) ‘bardzo łatwo’, ♦ kaip išdulkintas (išpistas, išrūrintas, jobnutas) (por. ros. wulg. как ебнутый) ‘gwałtownie; bardzo szybko; diabelnie’, ♦ kaip (kak) paložana (ros. как положено ‘jak należy’. Rosyjska partykuła przecząca ne-, jeśli jest nieakcentowana, przechodzi w ni-, np.: gde > nigde, kakój > nikakój, kto > niktó. Samodzielna partykuła przecząca ni (ros. ни ‘ani, nawet’, pol. ni ‘ani, nawet’, nie ‘nie’, białor. ні ‘ani, nawet’) w znaczeniu ‘nie’ jest w żargonie używana rzadko, często jedynie w celu naśladowania słowiańskiej wymowy (o jaki to dialekt: biškį, byškį? Tu chodzi o coś w rodzaju: ja ni Polak, i ni Rosjanin, i ni jakiś tam Białorusin, jestem z Niminčynė?). Z wyjątkiem wspomnianych sytuacji okazjonalnych ta partykuła przecząca występuje w języku niestandardowym w stałych połączeniach: ♦ ni ni (ros. pot. ни-ну́ ‘za nic w świecie’, ну ‘ani, nawet’, białor. ні-ні) ‘za nic w świecie, za żadne skarby; zupełnie nic, ani trochę’, ♦ ni to (por. ros. pot. ни то ни другое ‘ani to, ani tamto’) ‘nie to, nie tak’, ♦ ni to, ni to (por. ros. pot. ни то ни другое ‘ani to, ani tamto’; pol. ni to, ni owo ‘ani to, ani tamto’, ni tak, ni siak ‘ani tak, ani inaczej’) ‘ani to, ani tamto; ani tak, ani inaczej’, ♦ kažkas ni to (por. ros. čtó-to ни то) ‘coś jest nie tak, coś jest nie w porządku’. Rosyjskie partykuły przeczące ne i nu w litewskim języku niestandardowym są mylone i używane wymiennie: ♦ ne (ni) pontas (ros. żarg. не понт) ‘nie ten poziom; nie pasuje, niezręcznie’ (jakąś używaną MK albo Dnepr, jeszcze trochę jeżdżącą, można dostać całkiem za grosze... ale czuję, że jeździć z rosyjską to już zupełnie ni pontas... // Spróbuję też z Negraiti. Chyba że na wieczorze kawalerskim albo coś w tym rodzaju:) Jakoś nie pontas), ♦ ne (ni) prič iom (ros. не причём) ‘nie mieć z czymś nic wspólnego, nie dotyczyć’, ♦ ne pa (ni po) dielu (ros. pot. niepopr. не по делу) ‘nie na temat; bez powodu’, ♦ ni (ne) v temu (ros. не в тему) ‘nie na temat’. Mieszane są również przedrostki ros. ne- i nu-: ♦ čerez nemogu (nimogu) (ros. pot. čerez ne mogu) ‘wbrew niechęci, niechętnie’, ♦ per nemogu ‘siłą’, ♦ do nemogu (nimogu) (ros. pot. do ne mogu) ‘do niemożności, ponad wszelką miarę’, ♦ iki nemogu (nemagu, nimogu) ‘do niemożności’, ♦ čerez nechočiu (nichočiu) (ros. pot. čerez ne choču) ‘wbrew niechęci, siłą’. Jeśli konstrukcja zawiera dawne slawizmy lub leksykę zadomowioną, partykuła przecząca nie ma wariantu ni: ♦ ne siemkos (por. ros. pot. sėmku ‘drobnostki’) ‘nie żarty’, ♦ ne šuns pypas (birka) (por. ros. wulg. ne chuj sobačij) ‘nie żarty’, ♦ ne fontanai (por. ros. pot. żart. ne fontan) ‘niewiele’. PRZYSŁÓWKI ZROŚNIĘTE W ogólnym języku litewskim najbardziej produktywnym typem przysłówków zrośniętych są zrosty z jednym skróconym członem (tąkart, šiandien), mniej produktywne są zrosty dwóch wyrazów (šičia, taipgi) (Kovalevskaitė, Rimkutė 2010: 284 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės 83; DLKG 2005: 413; Pakerys 2002: 552–556). W litewskim żargonie występują przysłówki utworzone przez zrośnięcie wyrazów, czyli skrócone (zrośnięte) połączenia wyrazowe: najczęściej jest to przyimek zrośnięty z formą rzeczownika. Wszystkie te przysłówki są zapożyczeniami z języka rosyjskiego; z innymi wyrazami tworzą stałe połączenia lub frazeologizmy używane jako przysłówki. W żargonie zrost wyrazów może być stopniowy, jeszcze trwający, dlatego często występują przypadki używania zarówno formy zrośniętej, jak i połączeń wyrazowych, np.: nevtemu, nivtemu; ne v temu, ni v temu (por. ros. не в тему) ‘dziwnie, niezrozumiale; nie na miejscu’. W takich przypadkach wpływ wywiera również dwojaki normatywny sposób użycia rosyjskiego: używany przysłówkowo wyraz pričom (ros. причём) ‘po co, co ma z tym wspólnego’ oraz połączenie przyimka при z przyimkowym miejscownikiem zaimka что (ros. при чём) – może to wpływać również na podwójne użycie w żargonie (jeśli nakradł się i nasrał po uszy, to pričom čia demokratija. // głupku, pri čom čia ci gracze? Przecież wyraźnie napisałem). Przysłówki zrośnięte w żargonie zwykle mają więcej niż jeden wariant z powodu adaptacji fonetycznej, np. przysłówek vobšč im (ros. в общем) ‘ogólnie, mówiąc ogólnie’ ma kilka wariantów: vobšem, vobš im. Niektóre częściej używane przysłówki mają wiele fonetycznie zmienionych i zdeformowanych wariantów: vabščė, vabščie (ros. вообще) ‘w ogóle, całkowicie, ogólnie’, warianty: vabše, vabšie; vobšče, vobščie; zobše, zobšie. Przysłówki z przedrostkiem przeczącym w litewskim żargonie mogą mieć następujące warianty: ne– (nebe–), ni–, nie–. Taka wariantywność jest bezpośrednio związana z partykułami przeczącymi języków słowiańskich: ros. ну ‘ani, nie’, pol. ni ‘nie, ani’, nie ‘nie’, białor. ні ‘ani, nie’. Z powodu tych cech przysłówki zrośnięte mogą mieć zaadaptowaną, jakby przetłumaczoną partykułę ну w postaci litewskiego przedrostka ne–: nechren, nečiorta (ros. pot. niepopr. ни хрена) ‘nie ma czego, nie trzeba’, ‘ani diabła’ itd. Cecha ta jest systematyczna w żargonie i właściwa również przymiotnikom: nijasnai, nivjibenai, nichera, nichuja, niechrena, nechuja, nichuja, niechuja, nezačhui, nizachui lub może być używana jako połączenie ♦ ne (ni, nie) za chui (ros. wulg. не за хуй) ‘za nic, za żadne skarby’ ( Straipsniai / Articles 285 ROBERTAS KUDIRKA ‘za nic’ (był pijany i robił tam rozróby z mafiosami, bił wszystkich nezaxui, więc normalni ludzie przestali tam chodzić, tylko jacyś bandyci // ani razu nie zdarzyło się, żeby mnie okradli albo walnęli w głowę ni za xui (mieszkam w Seczuanie), nieważne, ile razy chodziłem pijany // ty obżarciuchu, nizaxui zacząłeś mnie z nim porównywać:) Widzę, że coś sugerujesz? Nie zdziwiłbym się, gdybyś nadal mieszkał u matki). Niemało przysłówków zrośniętych stanowią zrośnięte formy przypadkowe rzeczownika z rosyjskim przyimkiem na; najczęściej są to zapożyczenia z rosyjskimi wulgaryzmami cher (ros. wulg. хер), chren (ros. wulg. хрен) i chui (ros. wulg. хуй) – każdy z tych przysłówków w litewskim języku niestandardowym tworzy liczne stałe połączenia z czasownikami, używane jako frazeologiczne przekleństwa. Przysłówki zrośnięte nachrien, nachren (ros. pot. na chren) i ich warianty są w żargonie używane w dwóch znaczeniach: ‘do diabła, do licha’ (próbowałem to zdjąć, ale wszystko wyrwało się razem z kawałkami drewna nachren) oraz ‘po co, do jakich diabłów’ (I w ogóle, po co mi on, nachrien!). Niezrośnięta forma ◆ na chrien (chren) jest w użyciu bardzo rzadka. Dość rozpowszechnione są również dłuższe warianty tego przysłówka nachrenga, nachriena (ros. pot. na chrena) ‘po kiego diabła, po co’. Analogiczny jest przysłówek nacher, nachier (ros. wulg. na cher) ‘do diabła; po co’, który również ma dłuższe warianty nachera, nachiera. Z rdzeniem cher rozpowszechnione są przeczenia nichiera, nechira (ros. pot. ni chera) w znaczeniu ‘nic’. Z rdzeniem chren występuje wiele derywatów przedrostkowych z przeczeniem nechren (ros. pot. ni chrena) ‘nie ma czego, po jakiego diabła’. Dłuższy wariant nechrena (ros. pot. ni chrena) ma nieco inne znaczenie: ‘zupełnie, całkowicie; zupełnie nic, ani diabła’; ma też rozpowszechnione warianty z przeczeniem ni-: nichriena, nichrena ‘nic, ani diabła’; wariant nichrina jest rzadki. W użyciu z przeczeniem często występują przysłówki przyrostkowe nechrienovai, nechrenovai (: nechrenovas, –a, por. ros. pot. ni chrenovo, ros. pot. przysł. nechrenovo) ‘mocno, bardzo; nieźle, dużo’, nieco rzadsza forma nechrinovai (: nechrinovas, –a); z przeczeniem ni– przysłówki te są już rzadsze nichrienovai, nichrenovai (: nichrienovas, –a) w znaczeniu ‘mocno, bardzo; nieźle, dużo’, nieco rzadsza forma nichrinovai (: nichrinovas, –a). Nazywa się je przysłówkami zrośniętymi tylko umownie, ponieważ użytkownicy postrzegają te przysłówki jako derywaty przedrostkowe od przymiotnika chrenovas, a nie jako formy zrośnięte od ros. ni chrenovo. Z rdzeniem chui również występuje niemało przysłówków zrośniętych; niektóre przysłówki w rosyjskim języku niestandardowym mogą być używane dwojako (jako połączenie z przyimkiem i jako forma zrośnięta: na хуй, нахуй), lecz takie wyrazy są zapożyczane do litewskiego żargonu już w formie zrośniętej: nachui ‘do diabła; po co?’, nech­uja (ros. wulg. nie chuj, nechuj) ‘nie ma czego, nie ma potrzeby’, niechui, nechui (ros. wulg. nie chuj, nechuj) ‘nie ma sensu, nie ma czego, nie trzeba’, nezachui, nizachui, niezachui rzad. (ros. wulg. nie za chuj) ‘za nic, bez powodu’. Z przeczeniem ni– występuje również kilka przysłówków: nichuja (ros. wulg. ni chuja, nichuja) ‘nic, zupełnie nic, ani trochę; nie’, nichujutki ‘nic, zupełnie nic’. Jeśli chodzi o wulgaryzmy, należy wspomnieć, że 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug­tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės Przysłówkowo mogą być używane także zrosty czasownikowe, np.: jobtvaimat’ (por. ros. wulg. kak ëbаnоŭ mа́mь! ‘bez wątpienia, naprawdę’) ‘właśnie tak, naprawdę’ (Padarysiu, jobtvaimat, čia chunina yra. // Jis gi durnas iš tikro, jobtvaimat!), kibinimat’ (por. ros. wulg. k ëbanоŭ máterі) ‘do diabła, precz’ (Viršutinį sluoksnį nuėmė kibinimat ir betonavо iš naujo lygiai.). Z rdzeniem čiuort jako zrosty przysłówkowe używane są tylko zapożyczenia načiort, načiorta (ros. на чёрта) ‘do diabła; po co, do jakiego licha’. Dłuższa forma načiorta jest w użyciu rzadsza. Z przeczeniami ne i ni również występują przysłówki: nečiorta, ničiorta (ros. ни чёрта) ‘ani diabła’. Z rdzeniem fig w użyciu jest również niemało zrostów przysłówkowych: nafig (ros. pot. на фу) ‘do diabła, do licha; po co?, dlaczego?’, używana jest także jej dłuższa forma nafiga (ros. pot. на фига). Występują również zniekształcone warianty ze zmienioną samogłoską rdzenia: nafeg, nafega. Z przeczeniami ne i ni przysłówki również nie należą do rzadkości: nefig, nef iga, nifiga (ros. pot. ne фиг) ‘nie ma czego, nie; nic, ani diabła’. W litewskim żargonie występują formy neologiczne tworzone na zasadzie analogii – taką jest żargonizm nachaliava ‘za darmo’ (por. ros. pot. на халяву) (Aš tai irgi nenorėčiau ten vasarot, na, nebent “nachaliava”). W języku rosyjskim takiego słowa nie ma; pośrednią podstawą tej formy są przymiotniki nachaliavas, -a, chaliavas, -a ‘darmowy’ oraz przysłówek chaliava (ros. pot. халява) ‘za darmo’. W użyciu mniej więcej równomiernie rozpowszechnione są dwojakie formy – połączenie z przyimkiem i forma zrośnięta: nachadu oraz na chadu (ros. на ходу) ‘w biegu, naprędce; w toku’ (iš paprasto zmogelio per teisma ta namelį nachadu pajimtu, bet dabar ta namelį valdo stambi ryba // chia toki recepta sukūriau na xadu kai reikėjo ish nieko kazhka padaryt:D VIKINGO “KRUOPAINIS”), nachaliavu oraz na chaliavu (ros. pot. на халяву) ‘za darmo’, przy czym w użyciu jedna z nich może dominować; w tym przypadku częstsze są formy zrośnięte (Šiaip mokestis gali ir būti, nors broliai lietuviai įpratę viską gauti nachaliavu, tačiau jis tikrai per didelis // gera nuotrauka, parodo kiek alkanų “vargšelių”, kai viskas na chaliavu, kad paspringtumėt besočiai!). Istnieje również niemało zrostów przysłówkowych z przyimkiem do: dachuja, dachriena, dachrena, dachera, dachiera, dačiorta, dafiga, daveclnia (ros....) ‘bardzo dużo’. Warianty z przedrostkiem do, niezgodne z wymową, dochrena, dochuja, dofiga i in. są w użyciu znacznie rzadsze. Z przyimkiem po (ros. по) również występuje niemało przysłówków. Niektóre przysłówki w rosyjskim języku nienormatywnym mogą być używane dwojako – jako połączenie z przyimkiem i w formie zrośniętej: po xyй, po xyбо, póxyй; w tym przypadku do litewskiego żargonu zapożyczono już formę zrośniętą pochui (ros. wulg. póxyй) ‘nieważne, i tak’. Przysłówek ten ma również kilka dłuższych, rzadko używanych Straipsniai / Articles 287 ROBERTAS KUDIRKA wariantów: pachuju, pochuju, pochujutki. Do tej grupy należy również zaliczyć formacje eufemiczne, które także są zrostami z przyimkiem po: pęfig, pęfįga (ros. pot. nóфue, no фúzy). Analogiczne są pochren, pochрien (ros. wulg. nóxpen, por. no xrény), a także pocher (ros. wulg. nóxep). W żargonie używa się także kilku rzadkich zrostów przysłówkowych z rosyjską partykułą–te лu: chūli, chuli; chūlia, chulia (ros. wulg. xýли, xýле, xýля; por. xуй ли) ‘po co, dlaczego’ (nie znudziło wam się jeździć?! a huli wtedy chodzicie, jeśli się nie podoba? wsadzacie nos – nie spodobało się – i spieprzacie stamtąd. // Widzisz, jaka dziura – i chūlia, dalej nie jedzie. // Jeżeli irytują was moje wypociny, nic dziwnego – sam dokładnie nie wiem, xuli piszę. Po prostu ekspresja własna). Dość rzadki jest przysłówek chūliš, chulíš (ros. wulg. xýлuш) ‘z jakiego powodu, dlaczego’ (O chūliš mamy płacić? Niech oni płacą // A to chulish z żyrde jedzie na szerokich oponach, tam widoku nie potrzeba). W żargonie używa się także kilku zrostów przysłówkowych z rosyjskim przyimkiem в: vticharia (ros. pot. вmихарá) ‘potajemnie’, vdrebezgi (ros. вδréбeзги) ‘całkowicie, w drzazgi’, vppzdu (ros. wulg. в пузδý) ‘do diabła, do cholery’. W języku nienormatywnym rozpowszechnione są konstrukcje zaimkowe używane przysłówkowo: nekažką, ne kažką ‘kiepsko, nie najlepiej; słabo; niezbyt’ (Zawody rozpoczęły się ostrożnie, szeregi rywali również zostały ustawione na nowo, dlatego zgrania nie za bardzo. // No i mówię jej, że nie za bardzo, kiedy dziewczyna zajmuje się takimi rzeczami. Oczywiście nie milczała, tylko zaczęła robić wyrzuty, jaka różnica, czy to męskie, czy kobiece). Analogicznie z innymi przysłówkami zaimkowymi: nekažkaip ‘nie najlepiej, kiepsko; ciężko, kłopotliwie’, nekažkas ‘kiepsko, nie najlepiej; słabo; niezbyt’. Niezrośnięte warianty takich przysłówków ne kažkaip, ne kažkas są rzadsze. WNIOSKI W artykule omówiono 162 zleksykalizowane połączenia wyrazowe litewskiego żargonu używane przysłówkowo oraz 43 zrosty przysłówkowe. Przeprowadzone badanie ujawnia, że obca jednostka językowa, powstała w kontekście innego języka, jest transformowana przez dostosowanie jej do systemu językowego. Cechy adaptacyjne badanych zleksykalizowanych połączeń i zrostów przysłówkowych są uwarunkowane wyraźnymi prawidłowościami: (a) leksyka żargonowa jest adaptowana fonetycznie i graficznie zgodnie z zasadą substytucji obcych fonemów fonemami rodzimymi o możliwie największym podobieństwie, (b) pewna część leksyki żargonowej ma tendencję do integrowania się z fleksyjnymi paradygmatami języka litewskiego, (c) część żargonizmów pozostaje morfologicznie niezaadaptowana jedynie ze względu na ograniczoną odmianę przysłówka (lub jej całkowity brak), (d) wariantywność zapożyczonych żargonizmów wynika ze spontanicznej adaptacji zgodnie z właściwościami języka-biorcy. 1. Większość używanych przysłówkowo konstrukcji przyimkowych lub przysłówkowych połączeń frazeologicznych stanowią fonetycznie i graficznie zaadaptowane z języka rosyjskiego 288 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Używane przysłówkowo połączenia wyrazowe litewskiego żargonu i zrośnięte przysłówki oraz ich cechy adaptacyjne zapożyczenia lub kalki (88; 54,3%), natomiast niesłowiańskich połączeń przysłówkowych, które pojawiły się w litewskim żargonie, jest niewiele (9; 5,6%), a zapożyczeń z języka angielskiego tylko kilka (4; 2,5%). a. Ze względu na ekspresywność w żargonie popularne są przysłówkowe zbitki eufoniczne (24; 14,8%). b. W języku nienormatywnym popularne są wulgaryzmy; tworzą one wiele połączeń używanych w znaczeniu przysłówkowym – w tym rozdziale takich zapożyczeń z języka rosyjskiego jest 57 (35,2%), niemało jest również litewskich dysfemizmów przysłówkowych lub kalk z języka rosyjskiego zawierających wulgaryzmy (13; 8,1%). c. W języku nienormatywnym dość częste są połączenia przysłówkowe z przeczącymi partykułami ne, ni (ros. ни) (11; 6,8%). d. W żargonie bardzo zróżnicowane wariantowo są połączenia przysłówkowe z polską partykułą bele (pol. byle) (6; 3,7%). e. Niewiele jest połączeń przysłówkowych o charakterze porównawczym (6; 3,7%) oraz połączeń przysłówkowych z przyimkami iki, per, čerez (ros. через), do (ros. до–) (5; 3,1%). 2. Wśród zrostów przysłówkowych jest wiele połączeń zapożyczonych z języka rosyjskiego, złożonych z przyimków i partykuł oraz rzeczowników (35; 81,4%), w których przyimki i partykuły zostały przekształcone w przedrostki w wyniku swoistej adaptacji: najwięcej – 11 – zrostów przysłówkowych z przedrostkiem na– (ros. на–), 10 z przeczącymi przedrostkami ne–, ni– (ros. ни–), nie–, 6 z przedrostkiem da–, do– (ros. до–), 5 z przedrostkami po– (ros. по–), pa– oraz 3 z przedrostkami v–, vo– (ros. в–, во–). a. W rozdziale występuje wiele wulgaryzmów (21; 48,8%). b. Zrostów przysłówkowych pochodzenia niesłowiańskiego jest tylko kilka (3; 6,9%). c. Znaczna część zrostów przysłówkowych może być używana wariantywnie również jako połączenia. Straipsniai / Articles 289 ROBERTAS KUDIRKA SKRÓTY angl. – jęz. angielski; białorus. – jęz. białoruski; przym. – przymiotnik; więz. – więzienny; krym. – kryminalny; pol. – jęz. polski; pot. – język potoczny; przysł. – przysłówek; ros. – jęz. rosyjski; środ. – język środowiskowy; tłum. – kalka; wulg. – wulgarny; żarg. – żargonowy ŹRÓDŁA LEKSYKOGRAFICZNE Czeszewski Maciej 2006: Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. FŽ – Słownik frazeologiczny, red. J. Paulauskas, Vilnius: LKI, 2001. Kudirka Robertas 2012: Słownik litewskiego żargonu i leksyki nienormatywnej, Kowno: Technologija. Kudirka Robertas 2014: Słownik żargonu więziennego, kryminalnego i narkomańskiego, Kowno: Kitos knygos. LKŽ – Słownik języka litewskiego, red. G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://www.lkz.lt. OED – Oxford English Dictionary. Dostęp online: https://www.oed.com. Vaitkevičiūtė Valerija 2003: Wielki elektroniczny słownik polsko-litewski, Marijampolė: Biuro Tłumaczy M. Martišienė. Квеселевич Дмитрий 2005: Толковый словарь ненормативной лексики русского языка, Москва: Астрель. Мокиенко Валерий, Tatjana Nikitina 2000: Большой словарь русского жаргона, Санкт-Петербург: Норинт. 290 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug­tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės LITERATŪRA Aleksandravičiūtė Skaistė 2008: Paieškos sistemos Google naudojimo galimybės tiriant kalbos reiškinius. – Kalbos kultūra 81, 266–282. Baldwin Timothy, Su Nam Kim 2010: Multiword Expressions. – Handbook of Natural Language Processing, eds. N. Indurkhya, F. Damerau, Boca Raton: CRC Press, 267–292. Banuševičienė Ksenija 2019: Semantinė ir morfologinė daiktavardinių angl iz­mų adaptacija daugiakalbystės aplinkoje. – Sustainable multilingualism: 5th international scientific conference of Institute of Foreign Languages; conference abstracts, Kaunas: VDU, 26–27. Čepienė Nijolė 2006: Lietuvių kalbos germanizmai ir jų fonetinės ypatybės, Vilnius: LKI. Čermák František 2007: Foundations and Principles on Phraseology and Idiomatics. – Czech and general phraseology, Praha: Karolinum, 73–128. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, Vilnius: MELI, 2005. Greb liauskienė Beata, Nijolė Večkienė 2004: Komunikacinė kompetencija: komunikabilumo ugdymas, Vilnius: Žara. Haugen Einar 1950: The analysis of linguistic borrowing. – Language 26, 210–231. Howarth Peter 1998: Phraseology and second language proficiency. – Applied linguistics 19, 24–44. Irwin Mark 2011: Loanwords in Japanese Amsterdam, Philadelphia: Benjamins Publishing Company. Kačiuškienė Genovaitė 2012: Tarmių fonetinių ypatybių atspindžiai „Sakytinės lietuvių kalbos tekstyne“. – Baltistica VIII priedas, 53–62. DOI: http://doi: 10.15388/baltistica.0.8.2110. Kalinauskas Bronius 1974: Lietuvių liaudies šnekamosios kalbos frazeologija, Vilnius: VVPI. Kardelis Vytautas 2009. Šiaurės rytų aukštaičiai vilniškiai: ribos ir diferenciacija, Vilnius: VU. Kovalevskaitė Jolanta, Erika Rimkutė 2010: Sudėtinės ir suaug­tinės lietuvių kalbos morfologinės samplaikos. – Kalbų studijos 16, 79–88. KP – Leksika: skolinių vartojimas 4, sud. D. Mikulėnienė, Vilnius: Petro ofsetas, 2005. KPP – Kalbos praktikos patarimai, sud. A. Pupkis, Vilnius: Mokslas, 1976. Straipsniai / Articles 291 ROBERTAS KUDIRKA Kudirka Robertas 2020a: Lietuvių kalbos žargono pavieniai suprieveiksmėję žodžiai ir prieveiksmiai be formantų bei jų adaptacinės ypatybės. – Lietuvių kalba 14, 1–12. Kudirka Robertas 2019: Lietuvių kalbos žargono priesaginių prieveiksmių morfologija ir adaptacinės ypatybės: priesagos –ai hibridiniai vediniai iš priesaginių rusų kalbos kilmės būdvardžių. – Respectus Philologicus 36(41), 47–59. DOI: https://doi.org/10.15388/RESPECTUS.2019.36.41.22. Kudirka Robertas 2020: Lietuvių kalbos žargono priesaginių prieveiksmių morfologinė adaptacija: priesagos –ai hibridiniai vediniai iš būdvardžių su priesaga –iškas ir nepriesaginių būdvardžių. – Taikomoji kalbotyra 14, 21–32. DOI: https://doi.org/10.15388/Taikalbot.2020.14.2. Lanza Stefano Maria 2011: Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje. – Kalbos kultūra 84, 202–213. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, red. V. Ambrazas, Vilnius: MELI, 1999. LKG – Lietuvių kalbos gramatika I–III, red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965–1976. Marcinkevičienė Rūta 2001: Tradicinė frazeologija ir kiti stabilūs žodžių junginiai. – Lituanistica 4, 81–98. Marcinkevičienė Rūta 2010: Lietuvių kalbos kolokacijos, Kaunas: VDU. Markevičius Aurimas 2014: Pastabos apie prielinksnio sampratą, raišką ir vartojimą bendrinėje lietuvių kalboje ir tarmėse. – Žmogus ir žodis 16(1), 70–80. Norkaitienė Milda 1984: Dėl žargonizmo įsiklio­pyti, arba kaip galima įsimylėti. – Kalbos kultūra 47, 39–41. Pakerys Antanas 2002: Akcentologija: skaitvardis, įvardis, veiksmažodis, prieveiksmis, dalelytė, prielinksnis, jungtukas, jaustukas, ištiktukas, Vilnius: MELI. Pakerys Jurgis 2014: Naujųjų skolinių duomenų bazės veiksmažodžių morfologija. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–26. Pakerys Jurgis 2016: Morphological adaptation of adjectival borrowings in modern Lithuanian. – Baltistica 51(2), 239–269. Paulauskienė Aldona 1994: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: MELI. Pupkis Aldonas 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gim­tasis žodis. Rimkutė Erika, Giedrė Jarašiūnaitė, Petr Homola 2005: Morfologinių samplaikų atpažinimas ir klasifikavimas. – Lituanistica 62(2), 58–75. Sharp Harriet 2001: English in Spoken Swedish: A Corpus Study of Two Discourse Domains, Stockholm: AWI. 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugintiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės Sunde Anne & Mette 2018: A typology of English borrowings in Norwegian. – Nordic Journal of English Studies 17, 71–115. Tamaševičius Giedrius. 2008: Sociolingvistinės šnekamajai kalbai būdingos leksikos tyrimas. – Kalbos kultūra 81, 206–217. Ul vydas Kazys 2000: Lietuvių kalbos prieveiksmiai, Vilnius: MELI. Urbanavičienė Jolita 2018: Baltų *ā, *ē diftongizacija vidurinės ir jaunesniosios kartos rytų aukštaičių vilniškių kalboje. – Rytų aukštaičių patarmė: kaita ir pokyčiai, sud. J. Urbanavičienė, R. Petrokienė, Vilnius: Baltijos kopija, 59–82. Vaicekauskienė Loreta, Dabašinskienė Ineta, Kamandulytė-Merfeldienė Laura 2013: Naujųjų skolinių kaitybinio ir darybinio adaptavimo modelių produktyvumas. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–27. Vaicekauskienė Loreta 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai: kalbos politika ir vartosena, Vilnius: LKI. Valeckienė Adelė 1967: Kitų kalbų kilmės žodžiai lietuvių kalbos morfologinėje sistemoje. – Lietuvių kalba tarybiniais metais, red. V. Ambrazas, Vilnius: LKLI, 108–128. Wohlgemuth Jan 2009: A Typology of Verbal Borrowings, Berlin; New York: De Gruyter Mouton. Zinkevičius Zigmas 1981: Lietuvių kalbos istorinė gramatika II, Vilnius: Mokslas. Аванесов Рубен 1984: Русское литературное произношение, Москва: Просвещение. Горбачевич Кирилл 1989: Нормы современного русского литературного языка, Москва: Просвещение. РГ – Русская грамматика. Фонетика. Словообразование. Морфология 1, ред. Н. Шведова, Москва: Наука, 1980. Straipsniai / Articles 293 ROBERTAS KUDIRKA PRIEDAS. Suprieveiksmėjusių žodžių junginių vartosenos pavyzdžiai¹ 1. BENDRO TIPO SUPRIEVEIKSMĖJUSIOS PRIELINKSNINĖS KONSTRUKCIJOS, PRIEVEIKSMINIAI FRAZEOLOGINIAI JUNGINIAI ♦ pa polnai, pa (po) polnoi ‘maksimaliai’: kaip sakant prisidirbai tai daba pa polnai gausi, o uzleke is savo naglumo // Kodėl manai kad dar tau kitaip bus? Gi nedurna. Melžk po polnoi... ♦ pa polnai programe (pragrame), pa (po) polnoi programe (pragrame) ‘maksimaliai’: Užkabino musėt ne tą, tai gavo po polnoi programie... // isdulkins tave pa polnai programe... kad neturi teisiu, neturi stazo, mokesi MAXIMUM. ♦ pagal pilną programą ‘maksimaliai’: Nenorėkit, kad policija mus baustų pagal pilną programą, tada visi teises padėsime ant lentynos, liks tik seniai kelyje. ♦ pa polnai katuške, pa (po) polnoi katuške ‘maksimaliai’: tipo greiciau atsius ir t.t, nes dhl išsiurbs viska pa polnai “katuške”, tai tavo ta siunta 99% be jokių pvm praeis // Jaigu bandisim nuspėti bausme, tai manau ta menta pratrauks po polnoi katuske! ♦ ant visos (pilnos) katūškės, visa (pilna) katūškė ‘maksimaliai, visų pajėgumų’: sviecia saule, o mano name sildymas nuo penktadienio buvo atsuktas ant visos katuskes. // tam dzedulionui deretu ant pilnos katuskes bauda imandolinti. // Duoti tik bauda ir visa katūškė nes tokie nepasimoko. // drebulys krecia, atrodo, kaip siaures asigaly gyvenciau, nors sildymas visa katuske ijungtas // uz pagalba maziem ir vidutiniams ukiams, o kas virs 500 ha pilna katuske mokesčiu. ♦ pa (po) prikolu, pa (po) prikolam (prikolom) ‘juokais; šiaip sau, dėl smagumo’: Aš nesitikėjau, galvojau, pa prikolu pasakė. // nera tikri, daro tai daugiau “pa prikolam”, nes sait as irgi “pa prikolam”, z urei au ash laida. ♦ dėl prikolo, ant prikolo ‘juokais; šiaip sau’: Jie tik dėl prikolo, pora litų kainavo. // nzn gali but kad ten pratiski game bet as seip paklausiau ant prikolo ir jis pasake atvez. ¹ Pavyzdžių pateikiama tik minimaliai, daugiau žr. Lietuvių kalbos žargono ir nenorminės leksikos žodyne (Kudirka 2012). Straipsnio tekste esami pavyzdžiai priede nekartojami. 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ da (do) lampočki, iki lemputės ‘vienodai’: man iki lemputes jūsų komentarai. // viskas do lampòčki ir nesvarbu nei kaip atrodai nei kodėl taip atrodai. ♦ pa (po) barabanu ‘nesvarbu, vienodai’: pa barabanu jiems tie tavo tėvai su draugais ir visais mokslais kartu paėmus // sedi sau šiltai ir visiems po barabanu, o mokyklos pavestos kovos poligonais su va tokiais vaikuciais. ♦ ir viso takoje ‘ir taip toliau’: atminusiuok darbuotojus, jų algas, darbo vietas, pastato nuomoną, komunalkes, serveriu infrastruktura ir viso takoje, ir gaunasi ne tiek jau ir daug. ♦ v žopu 1. ‘velniop’: labai gaila, tiesiog visi taip susinervinę, kad daugiau ir but negali, toks sansas ir v zopu, nu gal kitamet gedos neapsidarysim. 2. ‘visiškai’: Gatavas v zopu. ♦ po prostu ‘tiesiog, paprastai’: Jei neklystu, gali būti tvirtinamos “po prostu” ir ant medinio karkaso. ♦ po defaultu ‘pagal nutylėjimą’: Ekranelio rezoliucija po defaultu maza – reikia pasikelti, bet tai labai junta akumuliatorius. ♦ dėl ponto ‘nerimtai; juokais’: Na kaip sakoma, kitiems tik dėl ponto sudalyvauti beliko, paskui atšvesti, kad pralaimėjo. ♦ ne prikolas ‘prastai, blogai’: Nu jo, su tokiu ne prikolas Daugiau paspausi uz draudima daugiau mokesi, nenoreciau pats tokio. // Taxa kiestis? Bet koks ne prikolas su saremais taxi ar greituskė? Man lb neaiškus tas reikalas. ♦ na ura ‘kaip pakliuvo’: Mes važiuovom na ura, nieko nežinojom. // Ir ne-pirkite kaip sakant “na ura”, butinai vaziuokite i servisa ir patikrinkite varikli ir visa kita. ♦ pa (po) liubomu ‘bet kuriuo atveju, vis tiek’: Pa liubomu, kas ten bebūtų, ten vistiek bus žmonių. // Pradedam ir viskas, o su visais po liubomu nesusiderinsi. ♦ prosto tak ‘paprasčiausiai, šiaip sau’: a ko jam pykti, jis tai konjaka gali ir prosto tak gerti, be jokios priežasties, o mes tai, taip sakant, is reikalo... // pati irgi daznai dovanoju ir be progos prosto tak:) ♦ za adno (odno) ‘kartu, tuo pačiu’: Jis kaip pirmininkas organizavo tą šulinį kasimą, tai za adno ir sau išsikasė. // Ketinu lankytis rugpjūčio 14, tai norėčiau ir futbolą pažiūrėt za odno. ♦ pats gazas ‘kaip tik; puikiai, geriausiai’: Aštuoniolikos metų yra pats gazas. // finale gavosi pan. 2.8m ir is tikruju pats gazas atrodo didesnei erdvei. ♦ na vsie (use) sto ‘tikrai, šimtu procentų’: nu seip pacaniukas esi na vse sto // sutinku “na vse sto”. Nera dvejiu vienodu dienu, nera ir visur tinkanciu kvapalu. ♦ tol'ka (tol'ko) tak ‘kaip reikalas, kaip turi būti’: jei sugaus sakyk kad masina tavo ir tevai apie tai nieko nezino, tai gausi minimalia bauda o jai pasakysi kad tevai leidzia ir dar patys tevai tai patvirtins baudyte tolka tak paskirs! // eina normaliai pas mane calibra doch lupa tolka tak, o autostradoj 230 km. Straipsniai / Articles 295 ROBERTAS KUDIRKA ♦ tol’ko (tol’ka) pesnia (piesnia) ‘kaip reikalas, kaip turi būti’: viskas aišku, tikri favoritai, bet likusios komandos db kausis tolka piesnia, net sunku ir prognozuot laimėtojus // padangos ten ne tam skirtos. užsidek padangas, skirtas tokiems keliams ir važiuosi tolko pesnia. ♦ be tolko ‘beprasmiškai; pakrikai’: per tupas kad suprastum. atėjai čia ir floodini be tolko. nesąmones rasai, tik nervus kitiem gadini. ♦ ant pilno (žiso) gazo ‘maksimaliai’: tas kambaris stipriai šaltesnis atrodo nors siluma ant pilno gazo atsukta ir duris visada atviros i kita kambari // visiems vėjams tinkamų surasi, dar neperpildytos laivais, nors krante sezonas jau ant pilno gazo. ♦ savo chodu ‘savarankiškai, savo jėgomis’: Mes keturiese važiuosim savo chodu, su kemperiu. // Aš eisiu atskirai, savo chodu. ♦ dalšė nekūda (niekūda) ‘išvis jau’: treneris visiskai nevaldo komandos. per lemiama ketvirti imeta apie 10–12 tasku, jau dalse nekuda. // Visi kurie mokėsi mokykloje arba šiek tiek mokslo ragavo, isivaizduoja save tokiais švietimo ekspertais, kad dalšė niekuda... ♦ pa natūre ‘iš tikro, iš prigimties’: Nuotraukikes superines kaip paveiksliukai pa nature jaučiu buvo dar gražiau tuo labiau kad buvo grazus oras. ♦ v natūre ‘iš tikro’: galėjo kartu dienele padirbėt parodyt ka v nature sugeba, o klykti saukti cia mokslo nereikia. // bet tu minde durnas v nature, jei nesupranti, kas tau sakoma. Ar taves kas praso, ar siulo uz LR sirgt? ♦ ant bajerio ‘juokais’: Aš tik ant bajerio pasakiau, bet ji nesuprato, galvoja, čia rimtai. // Aišku kaip jus neskiriat kur tikras musimas o kur tik ant bajerio ka gal nemate tikru mustyniu ar bent jau normalaus smugio i snuki ka? ♦ ne zapadlo ‘ne gėda’: Iki šio laiko buvai padorus žulikas, tad ar ne zapadlo menturon pareiškimus rašinėt. // Man tikrai ne zapadlo užsidėti praėjusiu metų kolekcijos džinsus. ♦ ant zapadlo ‘siekiant specialiai pakenkti, tyčia’: Aš galiu ant zapadlo išsinuomoti tik vieną kabinetą tose patalpose, bet kas jam išsinuomos kitus? – niekas neims! // Ant zapadlo nuplėšiau. ♦ v padlu ‘gėda’: Pavažinėjas minivenu ar visureigiu, i sedana lipti yra “v padlu”. ♦ per blatą, po (pa) blatų ‘nelegaliai’: bus tik po blatu, kaip ir magnetinis rez., prisiprašyt negalima, nes aiškina kad nereik, o kai žmogus miršta aiškina, kad laiku nesikreipet // Tais laikais tokių dalykų galėjai gauti tik per blatą. 296 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėjė žodžių junginiai ir suaugštiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės 1.1. Neslaviški lietuvių kalbos žargone atsiradę prieveiksminiai junginiai ♦ be ryšio ‘nesąmoningai, kvailai’: organizavo pirmokų (9–okų) krikštynas – viskas buvo be ryšio. sako \”dabar kas antras atsitupkit\”… atsitupia… \”tai gerai, dabar galit atsistot\” // Viskas buvo be ryšio....ir komisija, kuri parinko šitą dainą, ir atlieka, ir apsirengimas, ir daina ir elgesys... ir viso. ♦ aukštyn papais juok. ‘aukštyn kojom, aukštielninkai’: atvirkščiai daroma – todėl ir vėliava aukštyn papais // Linuk, mielasis, ar tik tu ne per skystas versti pasaulį aukštyn papais? // Jis klausia ar galima kabinti aukštyn papais kolektoriu, o tu prirašai visą knygą, nebūk gudresnis, daug kas galima ko popieriuose negalima. ♦ ant smūgio ‘staigiai’: As nesakau kad ant smugio:D as sakau as palauksiu. ♦ viskas ore ‘viskas gerai’: Nerakintu ekranu viskas ore. Nustatymus visus perknisau, nieko. Arba kažko nerandu, arba telefono problema tai ir pardavė. ♦ nerauk rūtų juok. ‘prastai; geriau nereikia’: nu bet jau foto įkale, tai nerauk rūtų..... iš tokio vaizdo galima ir apie darbų kokybę spręsti... // Zodžiu puslapis gal ir neblogas bet komentarai tai nerauk rutu vadinasi. ♦ ant grybo ‘bet kaip, nerimtai’: bicas KASPa lanke tai pasakojo, kad jei virs 40 (atsilenkimu ar atsispaudimu) ispaudi tai viskas tvarkoj. O begimas irgi ant grybo. Svarbu ne tiek laikas kiek atbegti, ir priims tave i KASPa. // Aišku, kad ant grybo FOXnews parašė straipsnį, bile užpildyt skiltį. ♦ ant to kanto ‘tuo požiūriu’: jaučiu uz bowena geresniu nelb atsiras, wa tas ant to kanto buvo nerealus meistras. ♦ per fuksą, ant fukso ‘atsitiktinai pasisekus’: Vakar per fuksą laimėjo. // Nėra jokių taisyklių ir teorijos, o fotografai tik ant fukso gerą kadrą pagauna. 1.2. Eufoniniai samplaikiniai prieveiksmiai ♦ tiap liap ‘atsainiai’: Bet pas mus į išmanančiųjų nuomonės neatsižvelgiama ir daroma kaip prie sovietų tiap liap. ♦ šaltai baltai ‘nerimtai’: Visgi zygis nebūtu elementarus, reikalautu pasiruošimo ir atsakomybės. Ne “šaltai-baltai”. ♦ šachar machar ‘suktai, nelegaliai, šmiku šmaku’: Po kelių dienų vėl norėjom padaryti šachar machar su doleriais. ♦ fiti miti ‘suktai; įmantriai’: Na jis taip sugalvojo pasididinti akcijų kapitalą. Žodžiu darė “fiti miti” ir nepasisekė. Straipsniai / Articles 297 ROBERTAS KUDIRKA ♦ raz raz, raz dva ‘greitai, viens du’: Greitai dirba, raz raz ir gatava. // Nesakau, kad ras dva ir tabora sunaikinus narkotiku nebus. Bus jų kitur, bus visur. ♦ pyst pyst ‘mėkliai, viens du’: Neturi jis meninės vertės, nes jo atlikimas grynai techninio pobūdžio, tiesiog pyst pyst sudėjo ir viskas // tau normalu atrodytų, kad treneris, neturintis CLpatirties, nelaimėjęs jokio trofejaus iš karto eitu į Barca? pyst pyst porą sezonų ir jau Barcoj sedi ane? ♦ cap carap ‘vėgčiom, capu lapu’: Iš kur juos gavai – cap carap? ♦ taram baram ‘ir taip toliau’: sakau tokios bedos taram baram, tie tik galva pasikase sako nezinom, tipo ta nauja t­warka keičiasi kiekviena diena ir bla bla. ♦ tiutel’ka v tiutel’ku ‘labai tiksliai’: Viskas suėjo tiutelka v tiutelku. ♦ liuksum pirdum ‘puikiai, nuostabiai’: Na tikrai liuksum pirdum, palyginus su anksčiau rodytais vaikais si simta kart geresne // viskas lyg ir liuks­um pirdum, bet spalvos tos pjovikes, taip akis drasko. ♦ fifti jifti ‘pusiau’: Sudetinga su siuolaikinem moterim, vis joms kazkas negerai, tai kad dominuoji, tai kad slabakas esi, geriausia kai fifti fifti, tau man. ♦ super duper (puper) ‘puikiai’: Bet viskas atrodo super duper. // Super puper, o koks objektyvas buvo naudotas ir kokio formato kamera? ♦ či­ki či­ki (briki, puki, bari) ‘puikiai; tiksliai’: Idealus motas RF, bent man atrodo či­ki či­ki. Ir fara galine graži, net labai:) // atrodo ciki briki:) Respect tau didelis:! ♦ čiki piki,čikis pikis ‘puikiai; tiksliai’: sekas puikiai, vos vos nuobodokai, bet šiaip čikis pikis. // O ratai neblogai žiūrisi, cikis pikis, tik to dropo tai verkian­t reikia:) ir prie tokiu volų min 5cm. ♦ oki doki, okis dokis ‘gerai’: mano pacios draugas jaunesnis uz mane ir nieko, viskas labai oki doki. // nepergyvenk, viskas bus gerai, imk mero pavaduotojo kede ir bus okis dokis. ♦ oki poki, okis pokis ‘gerai’: viskas bus oki poki. svarbiausia paciai nurimti ir viskas bus ok. // Burbuliuciuk, normalios tavo blauzdos, nesiparink, mankštink visa kuna ir bus okis pokis. ♦ tip top ‘lygiai taip; tiksliai’: bishki stum­teli atgal kad jai truputi pasisukus butu tip top // Viskas tip top pagal planą, viskas idealiai sustyguota. ♦ jabat’ (jebat’, jibat’) kapat’ ‘eina sau’: Jis čia pridavęs chebros jebat kapat! Į čia gaudo, supranti!? // Nu jau rimtuoliai kokie visi tai jibat kapat. ♦ kyšt myžt ‘mėkliai, viens du; bet kaip’: Nebus taip kad iš karto kyšt myžt ir veikia – teks suderinti RS232. // Tai gal tu nori kaip zuikis: kyšt–myžt ir viskas…? 298 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugintiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės 1.3. Prieveiksmiški junginiai su dalelyte bele (lenk. byle) ◆ bele (bile, belen, bilen) kaip; belekaip (bilekaip, belenkaip, bilenkaip) ‘bet kaip; prastai’: Negi leisi dabar kokiam nežinomam veidui vesti tokį renginį, geriau belekaip, bet nusibodęs TV veidas būtinai // žiūriu tau belen kaip ir belen kokiais būdais, nors ir kaip bebūtų ne į temą, vistiek reikia kažkaip pakomentuot. ◆ bele (bile, belen, bilen) kada; belekada (bilekada, belenkada, bilenkada) ‘bet kada’: Jo pasiaiškinimas buvo toks: as noriu daryti bele ka, su bele kuo, bele kada, kad mane niekas nekontroliuotu. // jei esi inkauses tai mentai bilekada uz bileka gali supokuot. ◆ bele (bile, belen, bilen) kur; belekur (bilekur, belen kur, bilenkur) ‘bet kur’: kodėl nebautdė baudomis už reklaminius auto paliktus bele kur // Atvešim bilenkur Lietuvoj, kad ir visai į kitą galą. ◆ bele (bile, belen, bilen) kiek; belekiek (bilekiek, belenkiek, bilenkiek) ‘bet kiek’: O jei taip krauni bile ką, bile kur ir bile kiek, o sparnas trąkšt ir suluzta, kaip tada? // kas mokes uz tuos virsvalandzius ar svėntines dienas, per kurias dirbama po belenkiek valandu? ◆ bele (bile) tik; beletik (biletik) ‘šiaip sau, šiaip tik; vien tik, tik taip, atmestinai’: tai ką paskyre ta ir geriu nelabai ką išmanau… tik labai liūdna kai viskas daroma bele tik… // pusgalviu sutve cia renkasi ir barskina klaviatura bele tik koki suda nuvem t. // tai ir klausiu, gal dar yra tuo užsiimančių TIKSLINGAI. o patarimu bele tik kad patarti nereikia. // Vien tik: ką manot apie jį? čia išvis gali taip būt, kad iki 7h laiko batarkė, ar bele tik rašo šitaip? 1.4. Prieveiksmiški junginiai su vulgarizmais ◆ dachuja ir biški (su biškiu) ‘labai daug’: Yra tų užsakymų dachuja ir biški. // gal tavo tiekėjas portus uzblokaves kuriais servas naudojas galetum pasiskambint ir pasiteiraut tu priežastciu gali but dahuja su biskiu. ◆ pol chuja, s pol chuja ‘neblogai, apygėriai’: Šiaip klubas pol chuja, nu bet muzika tai tikrai gaidiška. // Kai mokaisi “s pol huja”, tas nelabai pastebima... bet jei kovoji už aukščiausią įvertinimą supranti kad šita sistema yra mirusi. ◆ chui s nim ‘tiek to’: Bet tos mergaitės tėvas nusileido, sako, chui s nim, jau neperskirsi. // Į pokliniką nueisiu, ale chui s nim... ◆ chui znajiet (znajet, znajit) ‘nežinia’: Blet, chui jevo znajet, nežinau! // savo dieneles leidau zhirmunu vaiku darzhelyje, o po to 31oi vid. arba tuskulenu ir Straipsniai / Articles 299 ROBERTAS KUDIRKA ishvis xuj znajit kaip dabar vadinasi // nors siaip manau, jie turejo kita paskirti, bet chui znajiet kaip cia kas. ♦ ne (ni, nie) za chui ‘ne už ką, už nieką’: Turiu drauga (35 m), tas megejas alaus vakarais pirkt. Tai per dvi savaites – du kartus malku pasikrauna. Ne za hui! // nera buve nemalonumu, kad apvogtu ar pistu i galva ni za xui (gyvenu seskuose), kad ir kiek vaiksciočiau girtas // jis savo laiku baudu pripaies nie za chui na ne uz ka, taip kad isvadas prisidarysim visi. ♦ chui s nim (taboi) ‘tiek to, velniai nematė’: Jam ginklo, žinai, reikia. Nu chui s taboi, kiek turit frankų, sakau. // nu, kaip sakoma, ir chui s nim. vistiek butu kosminius ezoterinius skiedalus transliaves. ♦ za nechui (nechren) ‘už nieką, nė už ką’: Aš ten dirbu za nechui, man algos nemoka. // Manau tikrai ne za nechren. Bet kovotojas tai žiaurus buvo. ♦ nechui (nefig, nechren) delat ‘lengvai, paprastai; vienas juokas’: Taip padaryt, tai čia nechui delat! // Jeigu ten mechaninis, tai daciko tau nereikia, tik slanga gausi atsivesti. Pasidomek daugiau, ten nechui delat. // istojo i magistrus ir labai sekmingai mokos.. kitais zodziais po KTU nosi krapsto VGTU’skei.. sako ten mokytis nefig delat. ♦ kuda nachui ‘kur jau’: perskaičiau daug komentaru ir jau tokie jau duchiski kad kuda nachui. // pas britva 300cc skirtumas jau kaip diena ir naktis pvz 600cc ir 750cc skiriasi bet nekazkas o jau 1000 ir 750 tai kuda nahui dangus ir zeme. ♦ nu nacher (načiort, nafig, nachren, nachui) ‘kam; na jau išvis’: Nu nacher man ta davikli keist // Nu naciort det tokius video? // geriausia lietuvos komanda? nu nafig tokius sudus kalbet. ♦ nu ir nacher (načiort, nafig, nachren, nachui) ‘na ir kam; na jau visai’: Ir taip kasdien z iema turi trinti klaidas, kad kita diena uzvestum masina? Nu ir nafig tada tokia masina... // nu ir naciort tau ta OC:? o kad du maziukai kulernu-kai Vs viena dideli ce nieko:? ♦ da nu nacher (načiort, nafig, nachren, nachui) ‘kur jau, na jau visai’: Da nu nacher to formo reikia, jei reikštis galima čia tik tokiems kaip tamsta, ale «viską žinau, bet nieko nesakysiu». // Da nu nafig, su bankais as daugiau reikalu neturėsiu, laukiu kada ishsipardu ot ir bye. ♦ pochui nachui ‘visiškai nesvarbu, nusispjaut’: jei turetumete tiek pinigu kiek jis tai suprastumete kad jam viskas yra pochui nahui ir jis ka nori ta gali daryti ir jam pajabat ka kiti mano. ♦ giliai pochui ‘visiškai nesvarbu’: O man ant visko giliai pochui. // O jiem giliai pochui, ne is ju kisenes masinas remontuosim, jiem svarbu startinius susirinkti. 300 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėj̨e žodžių junginiai ir suaug tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ visai pochui ‘neblogai, pusėtinai’: Rubentus visai pochui tą komandą susirinko, bet Europoje su tokia kalnų nenuver­si, teks investuot daugiau. // made in china.bet kokybe visai pochui. 1.5. Prieveiksmiški lietuvių kalbos disfemizmai arba vertiniai iš rusų kalbos su vulgarizmais ♦ nė (anei, nei) bybio ‘ničnieko, anei nieko, nė velnio’: Žinok, anei bybio nesupratau. // kaip visada puse ne bybio net nesupranta, kas ir kaip, bet savo padla nuomone pareikšt butina. ♦ bybis žino ‘nežinia’: Gal ir gali būti, blet, bybis žino! // Kur tie kiti paveikslai – bybis žino. ♦ gyvas bybis ‘labai daug’: turiu sena ubyta PHP ant kurio pasuktas gyvas bybis visokio sh ir baisiai bijau ji pajudint. ♦ nei bybis, nei gegutė ‘nei šis, nei tas; prastai’: Žodžiu nei pas vienus nebuvo kontrolinio paketo, todėl tai buvo nei bybis nei gegutė. ♦ su nuogu (pliku) bybiu ‘be nieko’: Tai jie nepuolė su nuogais bybiais, ginkluoti buvo? ♦ mat jį (ją, juos) bybys ‘tiek to’: negyvena vokietijoje arba ilinde po 24 val prie lovos seniu budi...db toliau juokina...nu leiskim jai “uzsidirbti” pensija ir toliau burti...mat ja bybis. ♦ bybis su juo (tavimi) ‘tiek to; buvo nebuvo’: Na, galvoju, bybys su juo, grisiu namo. // Nu ir bb su tavim, aš gi nebandau tavęs niekuo įtikinti. ♦ pusė bybio ‘neblogai’: Normaliai, pusė bybio. Tu su šitu padarei? Iš naujo šito? // patamsinau tam tikrose vietose..paryškinau foto patterna gerai idejau ganetinai remus pilnai isoviau nu atrodo puse bybio. ♦ kurio (kokio) bybio? ‘kam’: Nes zinau daug norinciu lost, bet tarpusavy per lan neina... o del kurio bybio nzn // Gal uzteks nesamones daryti kokio bybio reikia remti tuo pus­ruskius, jie vistiek pas putleri nubegs su visais pinigais. ♦ chui žino ‘nežinia’: svaisto labai daug pinigu svelnei sakant hui zino kur. Uz tuos pinigus galima butu daaaaug visko pridaryti // Ka tu nori pirma karta gavo i rankas rageli su kamera tai filmuoja hui zino ka... krc neuza­ugos. ♦ kokio chujo ‘kam, kodėl’: Siaip tai butu puse velnio tas BMW’as, bet kokio chujo tu dejai tokius gaidiskus ratlankius! // a kokio x...o ten lyst? jei ieskosi nelaimes tai ir surasi. ♦ chui su juo (tavimi) ‘tiek to; buvo nebuvo’: variantas pasidairyt tarp pabėgeliu kokio imlesnio krepsiniui atlostu uz pasalpa metus o po to tegu varo i Svedija, Vokietija hui su juo bl. Straipsniai / Articles 301 ROBERTAS KUDIRKA ♦ chui suprasi (ikirsi) ‘nežinia’: Bet ilgai, ką jis ten veikia – chui suprasi. // Sū kažkuo nuėjo pašnekėt, chui suprasi kur jisai. 1.6. Prieveiksmiški lyginamieji junginiai ♦ kaip siemkes ‘labai lengvai’: Nesvaik, viską duoda be problemų Jei tamoxi-fena kaip semkes parduoda.. // Nei vieno nei kito negalim menkint bet Lebro-nas lauzo Jordono rekordus kaip siemkes. ♦ kaip išdulkintas (išpistas, išrūrintas, jobnutas) ‘smarkiai; labai greitai; velniškai’: Kiekvienakart reikdavo eit užsukt kraniuką, ilėjt į rūsi – tai lekiojau kaip išpistas. // Nepasidėda, paskui ieško, laksto blet kaip išrūrintas! // kaimynas mego isgeres atsisest ir lekiodavo kaip jobnutas atsiprasant. // Jei i koki 1.81 golfa ikisi dar dujas tai trauks kaip ispistas ir vaziuosi uz dyka. ♦ kaip (kak) palōzana ‘kaip priklauso’: Po ilgu kanciu itaisiau kaip “palozana” nu ar kas pasikeite–nepasakyciau, manau ir be jo gali // sveikinam. jauciu busi pirmasis praejas ekspertize kak paložana. 1.7. Prieveiksmiški junginiai su neigiamosiomis dalelytėmis ne, ni (rus. ну) ♦ ni ni ‘jokiu būdu, nei už ką; visiškai nieko’: Viskas, basta, daugiau negersiu, nei lašo, niekados... ni ni // Mane juokas jama, kai kuri nors pasako “nu jau mano Petrelis tai ni ni, is tikimas yr i bus iki grabo lentos”. ♦ ni to ‘ne tas, ne taip’: Biški ni to, vakar geresnis buvo. ♦ ni to, ni to ‘nei tas, nei anas; nei taip, nei anaip’: straipsnelyj ni to rašo ni to nerašo apie veiklą ir apribojimus, bet nier jokios konkrečios datos // Nors tiesa sakant daznai ji tokia – ni to susirupinus, ni to kazka... ♦ kažkas ni to ‘kažkas ne taip, kas nors negerai’: iskart supratom kad kazkas ni to // prie ko jis ten jungiasi... jei prie babinos... tai gal kazkas rimtai su elektra ni to. ♦ ne (ni) pričion ‘niekuo dėtas, ne prie ko, niekaip nesusijęs’: Aš tai iš vis ten ni pričion. // mentai is priekiо ant manes vaziavo ir pamate kad staigiai sukausi nepričiom pagalvojo kad nuo ju sprunku. ♦ ne pa (ni po) dielu ‘būti nieko dėtam, ne prie ko; be priežasties’: Aš čia ne pa dielu, aš visai nekalta. // Ir isviz, prie ko ce tie najez­dai nipodelu? ♦ ni (ne) v temu ‘ne pagal temą’: Čia šitas ne v temu. // senas pirdunas esi ir isvis kazkaip ni v temu tu cia burbuliuoji. 302 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug­tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ ne siemkos ‘ne juokai’: Jis ne visai grynas enduro, o toks labiau tarpinis variantas, kazirka, bet yra ir stiklas, o ne akiniai. Kaina irgi švelniai tariant ne semkos // Teko man panašų atvejį apturėti su motu ir dviratininku, tai nuostoliai buvo tikrai ne semkos, bet susitarėm ir per kelis kartus atlygino. ♦ ne šuns pypas (birka) ‘ne juokai’: Čia tau ne šuns pypas! // taigi gprs tai cia ne suns birka... brangi technologija ir nereikia noret kad ji butu uz dyka. ♦ ne fontanai ‘nedaug’: Žmogus pusę mėn. prasirgoalgos ne fontanai, o dar išskaičiuot... // Matyt, tikrai protelio ne fontanai. Kaip galima tiek kartų lipti į tą patį š..? 1.8. Prieveiksmiški junginiai su prielinksniais iki, per, čerez (rus. через), do (rus. до-) ♦ čerez nemogu (nemagu, nimogu, niemagu) ‘per nenorą, nenoromis’: Bet tai visiškai nepavojinga sveikatai, svarbiausia, kad tai nebūtų daroma čerez nemagu. // tai sovietiniu laiku liekana -toks noras pasirodyti, vaidinti idealius čerez nemogu // vaikų būna gaila, kai kartais tėveliai spaudžia “čerez nimogu” kad tik vaikas iki pirmos klasės skaityt pradėtų // Ta pati puikiai stambių blūriškų kadrų meilės scena išsitęsė iki “niemagu”, ir tik per plauką išvengta beskonybės. ♦ čerez nechočiu (nichočiu) ‘per nenorą, per prievartą’: jau čerez nechočiu tvarkysiuosi, vaika pas teva iskomandiruoj u ir kibsiu // rado ka lyginti, kur auto, kuri tobulėja nuolat ir taisykles čerez nehočiu turi būti koreguojamos ir fule, kur begioja paskui kamuolį ir tiek. ♦ do nemogu (nemagu, nimogu, niemagu) ‘iki negalėjimo, virš visko’: Dovile, tu skaityk mane is vezių ismus ei ir do nemogu sunervavai // buvo do nimagu uzknise lt ponai kurie viena sneka kita daro // Kūčias švęsime vieni. Nes nu neatvažiuos sesuo su mažiuku, o vadinasi, neatvažiuos ir tėvai Nežinau Liūdna do nimogu... // Nu žavingas seniukas do niemagu.. Visiems malonu su juo reikalą turėti. ♦ iki nemogu (nemagu, nimogu) ‘iki negalėjimo, virš visko’: mes luztam is jo bajeriu:), nes jis tikrai smagus zmogus, bet tik 5 minutes, ilgiau jau ikyri iki nemagu:). // kas čia pasidare, kad issididino tas puslapis iki nemogu? ♦ per nemogu ‘per prievartą’: jei nepatinka, taigi pasilikit kaip atostogu nama ir isvaziuokit, bet tik nelikit per “nemogu”, noredami kazkam kazka irodyti. // Bet jei dabar reiktu gimdyt, per nemogu stengciausi maitinti ilgai. Straipsniai / Articles 303 ROBERTAS KUDIRKA 2. SUAUGTINIŲ PRIEVEIKSMIŲ VARTOSENOS PAVYZDŽIAI 2.1. Su priešdėliu da-, do- (rus. до-) ♦ dachera, dachiera; dochera, dochiera ‘labai daug’: Ešmė, kad šiai dienai gamintojų dachera, produkcijos pilnos lentynos, tiesiog nebežinai ką rinktis, nes pasiūla per didelė. // Jei rasau, kad žmogus ieskotu kur pigiausia, nes nete tu sviestuvu doxera, ir tau tas nedaeina i makaulę niekaip. ♦ dachrena, dachriena; dochrena, dochriena ‘labai daug’: Kiti kurie buvo dachrena vegėlių pasigavę, gaudė ant stintos. // Nepigiai kainuos man ne balkis o pusasis kuriu srote sveiku beveik ne buna o naujas kainuoja dohrena // Doxriena, tai čia kiek ha? ♦ dachuja, dohuja ‘labai daug’: Grožio dachuja, o tolko nichuja:D. // pats turiu sena 7 bmw, tai va, nereikia dohuja kist pinigų jei viska darai laiku. ♦ dačiorta, dočiorta ‘labai daug’: Nebūk mažas vaikas – rasiu... tikrai rasiu 30km spinduliu aplink kauną. Kaimo turizmo – daciorta // pasvalieciu gal cia nera daug, bet pasatu pasvaly tai docerta. ♦ dafiga, dofiga ‘labai daug’: Idėjų tai dafiga turiu. // kai žmonės turi dofiga babkių jie pradeda nelabai klausyti sveiko proto, o vadovautis tokiu.. “pas manes viskas turi būti….” ♦ duelnia, dovelnia ‘labai daug’: Jei prates speju max metams ir tai butu daugiau kaip mentorius jauniems aukstiems kuriu zalgiris davelnia turi. // AC3 confige nustatymu dovelnia, jau nepamenu ka ten tiksliai reikia nustatineti. 2.2. Su priešdėliu na- (rus. на-) ♦ nachadu ‘beregint, greitomis’: Statyk dujas, nachadu atsipirks po dešimt tūkstančių kilometrų. ♦ nachaliava ‘nemokamai’: As tai irgi nenoreciau ten vasarot, na, nebent “nachaliava”. // Su palydovine kaip ir viskas butu gerai bet nachaliava nepavyks nieko normalesnio matyt.ten tie keli tukstanciai kanalu tai tik reklaminės šiukšlės. ♦ nachaliavų ‘nemokamai’: bedarbiu, kuriem tiek ir terupi kaip kad nachaliavų paest ir pagert // kazko esi nepatenkintas, moketi baudos nenori, gal tu dievas, tau viskas nachaliavu, vieni turi moketi o tu ne. ♦ nachera, nachiera ‘kuriems galams, kam’: o nachera putleriui astrave ir kaliningrade po atomke reik statyt? // vabscie, nahiera mums ta backa? 304 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ nachrena, nachriena ‘kuriems galams, kam’: nachrena tie atrankos turnyrai, kai I eurolyga nieko verti lavonai papuola? // O tai nachriena jas tada keist? ♦ nachrien, nachren 1. ‘velniop’: bandžiau nul u p t tai su medžio gabaliukais išplyšio viskas nachren // Restrukturizacija daro prisidengdami įstaigos pavadinimo keitimu. Puse atleis naxren. 2. ‘kam?, kokiems velniams’: Ir apskritai, nachrien man jis reikalingas! ♦ nachui 1. ‘velniop’: ciau p kites nachui. geda darot. 2. ‘kam?’: Speju jums nedaugiau nei po aštuonis metus, nachui reikia tokia nesamone rašyt? Manai kažkam įdomu? ♦ načiort, načiorta 1. ‘velniop’: Kitaip reikia čia spręsti problema, o ne istrinant viska načiort. // Visą tą laiką laukiau to momento, kai žuvis arba nutrauks viską načiort arba tiesiog nusimaus nuo kablio be užkartėlės. 2. ‘kokio velnio’: Načiorta tada is vis teleskopa pirkt? // be to, načiorta jis pats kabinasi prie manes? ♦ nafeg, nafega 1. ‘velniop’: As vakar atsidariau beautyvesta ir vel uzdariau puslapi, nafeg sakiau gana 2. ‘kam?’: Audi S6, greitas šeimyninis avantas, tik kai su juo važiuoji vien mieste, tai nafeg toks reikalingas, pastoviai tik greiti viršiji // tik reikia pagalvot, a nafega man moket extra... litu jei galiu paimt ir pigesni. ♦ nafig, nafiga 1. ‘velniop’: Jei Vilnius tikrai neturės komandos A lygoj, tai nafig 2. ‘kam?’: Nafiga rašyt toki pati sakini du kart? 2.3. Su neigiamaisiais priešdėliais ne-, ni- (rus. ну-), nie- ♦ necher, nechera ‘nėra ko; nieko, nė velnio’: vistiek aparatai gaunasi gana brangus ir necher pyzdet // Pas mus masinoj kaip tik tokia sumontuota, tik nehera ji neskaito ikyrus audio cd, visus dvd atmeta. ♦ nehrena ‘visai nieko, nė velnio; visiškai’: Iš duotos nuotraukos nechrena nesimato kas per jungtis. // Ar žino kas kur gali mėtytis šios laidos archyvas? Bandėme žiūrėti per LRT svetainę, bet ten nechrena neveikia. ♦ nechren, niechren ‘nėra ko; kuriems velniams’: Debilas snargliuotas, niechren veikt matosi jog islepintas tevu, mazgote // Niechren kaišiot į kiekvieną skylę, taip ir pasigaunamos visokios zarazos. ♦ nechui, niechui ‘nėra prasmės, nėra ko, nereikia’: Nechui būt tinginiui ir norėt greito efekto manau daug geriau butu nors ir ne taip greit pasitenkint paprasčiausiais maisto papildais // niechui tokiam debilui teises duot,o paskui atiminet reik. ♦ nechuja, niechuja, nichuja ‘nieko, ničnieko; nė velnio; visiškai’: Manau neverta ir kitiems patarimus dalyt, kai pats nechuja apie mašiną neišmanai. // Straipsniai / Articles 305 ROBERTAS KUDIRKA Aiškiai parašiau kad ENG, arba LT, rusiškai niehuja nesuprantu. // Aš skambi-nau, bet niehuja nieks nekelia. // ir yra tokia beda. uzsivedi masina pavaziuoji kad ir kelis simtus metru, uzgesini ir kai reikia vest tai nechuja neuzsiveda. ♦ nečiorta, ničіorta ‘ne velnio’: O ash guma vienam valytuvui pasikeičiau, ne-labai ten ji tiko, ir nevalo nečiorta // sportuoju kiekviena diena, ir visokius fat-burnerius geriu ir mitybos planas sudarytas bet niciorta nieko nesigauna. ♦ nefig, nefiga, nifiga ‘ne; nieko, nė velnio’: As manau, kad netekejusioms is viso nefig gimdyti, o merginoms reikia susirasti vyrus // Jei veziesi normalu la-gamina, tai nefiga nepigiau. ♦ nekažkaip ‘nekaip, prastai; sunkiai, kebliai’: tau gyvenime nekažkaip iseis vyra susirast jei tu esi Lenkes degrados gerbeja tiesiog man net graudu pasidare zinot // ooks awesom, CL nekažkaip ir teatrode, gerai kad vienodina pavadinimus. ♦ nekažkas ‘prastai, nekaip; silpnai; nelabai’: su vienu ulanovu eu-rolygoj. Dažnai pritrukdavo zmogaus kuris patemptu kai visa komanda stringa, taspac pries atletiskas komandas. // man tie shevroletai ne kokie tik galios turi nemazai o naudos nekažkas nebent su jais gerai canjonus iveikineti. ♦ nekažką ‘prastai, nekaip, neką; silpnai; nelabai’: Suprantu kad pasportavus pusmeti jau visiem pasidaro aisku kur kas, bet pradžioj nekažka // vienas mačiau minėjo – 1.5kg per mèn max gali gryno raumens priaugti, padalink tą kg su pusė ant viso kūno ir gausi tikrai nekažką. ♦ nevetemu, nivetemu ‘keistai, nesuprantamai; ne vietoje’: man tai fūteris per ryškus, kai kur tarpų trūksta, o ir logo.. kažkur nevetemu nugrūstas // Tada nivetemu dingo elektra, nu galvoju nk tokio, jungiau iš naujo. ♦ nezahui, nizahui ‘ne už nieką, be priežasties’: pasiskolink auto numerius, prisikalk, vaziuok diena, nepazeidinedamas taisykliu.. ir nezahui niekas nestabdys ir netikrins // Mentai gali stabdyti tik tada ir ten kur yra paskelbtas dokumentu tikrinimo reidas ar kazkastai, o siaip nasharam sustabdyt ir nizahui tikrinti jie negali. ♦ nezapadlo, nizapadlo ‘nėra gėda’: kai šikna svyla tai jau pasidarė nezapadlo ir pas mentus lėkti, ne pagal panetkes kažkaip… // man juk nizapadlo ir antram pabut. ♦ nichera, nichiera ‘nieko, nė velnio; visiškai’: Bet isijungus paaiskejo, kad nichera as ten nepamenu, tai pradejau isnaujo. // man toks atsakymas nichiera netinka, gal kas zinot tiksliau? ♦ nichrena, nichrina, nichriena ‘nieko, nė velnio; visiškai’: Tipinė “žinanti, ko nori”, bet nichrena nejaučianti galimybių… // zhiurek tu ja kaip nori, paskutiniu dviejų cilindrų paskirstymo velenėliu kumšteliai nichriena nesitepa, gamyklinė nedadielka. 306 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėj ę žodžių junginiai ir suaug tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ nichujutki ‘nieko’: Ir toliau sėdit čia ir komentuo j at tai, ko nichujutki nenuraukiat. ♦ nič iorta ‘nieko, nė velnio’: Vadinasi, nič iorta nesusigaudai rimtoje fantastikoje, tik apsimeti tokiu,) 2.4. Su priešdėliais po– (rus. по–), pa– ♦ pachuju, pochuju ‘vis vien, vienodai’: kiek norinčių atsiranda. Ir “pachuju” jiems, kad tu ne viena, ir ne dvidesimt km pėsčiomis nukulniavai, kol ji aptikai. // Pochuju cia daugeliui ant sveikatos jei ka. ♦ pocher ‘vis vien, vienodai’: man visiskai poxer jusu nuomone. ♦ pochren, poch­rien ‘vis vien, vienodai’: Svarbu uosto teritorija, o už tvoros pochren. // kaune tai bent tu apgailėtinų ženklinimų laikosi bent kažkiek... o vilniuje tai poch­rien ar šviesoforai, ar juostos. ♦ pochui ‘vis vien, vienodai’: Jei tau pochui, tai man tuo labiau. ♦ pochujutki ‘vis vien, vienodai’: jei tau patinka, užsidek ir važinėk:) poxujutki ką kiti sako ir galvoja:D ♦ pofig, pofiga ‘vis vien, vienodai’: Kam čia svaigt apie žiemelius, kai jam pofig tas lt krepšinis? // Beda tik ta kad LT daugumai pofiga ir nėra vieningumo. 2.5. Su priešdėliais vо– (rus. в–), vo– (rus. во–) ♦ vabščė, vabščie ‘iš viso, apskritai’: Aš tai vabščė nesupratau. // Paskutinėm minutėm,vabščie pazoras būt buvęs, taip stipriai pirmavo ir gavo ant galo, bet deja, baigėsi kaip baigėsi. ♦ vdreb ezgi 1. ‘į šipulius’: Nu bet nieko baisaus neskaitant kelių nubroz dinimus. Apranga skylėse, salmas vdreb ezgi, moco nudrožtas vienas cilindras kiau rai. 2. ‘visiškai’: sako dujos nesaugu. puikus pavyzdys – masina vdreb ezgi sudė ge, o balionas sveikas, nesprogo, į kita masina perdeti bus galima // viena iš jų priverčiau gerti su manimi ir jis vargsas nusigere vdrebezgi. ♦ vobščim ‘apskritai, bendrai kalbant’: reik ir gudrumu ir tuo pačiu švelniai ir pakankamai energingai dirbt vobščim darbas vos ne kaip su moterim;) ♦ vpizdu ‘velniop, po galais’: jei dar ir neturi nei vieno draugo kuris emigravo vpyzdu nachren ir tavo subinei reikia moket +500 ekstra lietuviškų užh postinga ir dar beliekiek užh muita. ♦ vticharia ‘slapčiomis’: jokios sodybos nebuvo uz 50m, tik ukiniai. negi spejai pasistatyt vticharia? Straipsniai / Articles 307 ROBERTAS KUDIRKA Adaptative Features of the Slang Adverbs in the Lithuanian Language: Adverbialized Word-Combination and Compound Adverbs SUMMARY There are a number of adverbialized word-combination and compound adverbs in Lithuanian slang and non-normative language. Most of them are assimilated borrowings adapted to the language system. Adaptive adverbialization of borrowed adverbs is determined by certain systemic features which are related to the territorial dialects of the Lithuanian language and the standard language. Adverbialization has several levels: complete, partial and semi-fossilized word-combination. In the slang language, adverbialized word-combination and compound adverbs are usually borrowed from Russian, with only a few borrowed from English. Adverbialization is more spontaneous in non-normative language. Adaptation can be described with the following types: a) unadapted, b) adapted graphically and phonetically, c) adapted graphically, phonetically and morphologically (after receiving an inflectional ending). More commonly, adverbialized word-combination and compound adverbs which are adapted phonetically and morphologically are used. Those which are adapted only phonetically are less commonly in use. A frequently used adverbialized word-combination due to the specifics of use can only consist of phonetically adapted forms. If the form belongs to adverbic phraseological compounds, such compounds are limited by regular rules. The article analyzes 162 adverbialized word-combination and 43 compound adverbs of Lithuanian slang. Adaptive features are determined by clear regularities: (a) slang lexicon is adapted phonetically and graphically according to the principle of substitution of foreign phonemes as close as possible to its own, (b) adverbs of slang also tend to integrate into the flexic paradigms of the Lithuanian language. Most of the prepositional constructions or adverbic phraseological compounds are phonetically and graphically adapted borrowings from the Russian language (88; 54.3%). There are few non-Slavic adverbs (9; 5.6%) and only a few borrowings from the English language (4; 2.5%). Expressive and euphonic phraseological compounds are popular in slang (24; 14.8%). Among the adverbialized word-combinations are a lot of vulgarisms: there are mostly borrowings from the Russian language (57; 35.2%); there are few dysphemisms from the Lithuanian language and calques from the Russian language (13; 8.1%). Combinations of prepositions and particles with nouns are borrowed and adapted from the Russian language (35; 81.4%). Prepositions and particles are transformed by specific adaptation: there are mostly adverbs with prefixes na- (11) and ne-, ni- (10). There are few adverbs with prefixes da-, do- (6), pa-, po- (5) and only a few adverbs with v-, vo- (3). 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėjusių žodžių junginiai ir suaugintiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės Among the compound adverbs are a lot of vulgarisms (21; 48.8%). The major part of compound adverbs can be used as word-combinations. Įteikta 2020 m. rugsėjo 9 d. ROBERTAS KUDIRKA Vilniaus universiteto Kauno fakultetas Muitinės g. 8, LT-44280 Kaunas, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 309