Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

272 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ROBERTAS KUDIRKA Vilniaus universiteto Kauno fakultetas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1781-0478 Kierunki badań naukowych: leksykologia, leksykografia, fonetyka. DOI: doi.org/10.35321/all83-13 LIETUVIŲ KALBOS ŽARGONO SKOSTNIAŁE ZWIĄZKI WYRAZOWE I ZROŚNIĘTE PRZYSŁÓWKI ORAZ ICH WŁAŚCIWOŚCI ADAPTACYJNE1 Cechy adaptacyjne przysłówków slangowych w języku litewskim: adwerbializowane wyrazyPołączenia i zrosty przysłówkowe ADNOTACJA W artykule analizowane są skostniałe połączenia wyrazowe i zrosty przysłówkowe (205) z litewskiego żargonu i języka nienormatywnego, wybrane ze Słownika litewskiego żargonu i leksyki nienormatywnej. W analizie dąży się do ustalenia systematycznych cech adwerbializacji i adaptacji zapożyczeń. Większość konstrukcji przyimkowych, frazeologicznych połączeń przysłówkowych i zrostów przysłówkowych stanowią fonetycznie i graficznie zaadaptowane zapożyczenia z języka rosyjskiego. Leksyka jest adaptowana fonetycznie i graficznie zgodnie z zasadą substytucji obcych fonemów możliwie najbliższymi fonemami własnymi. Część żargonizmów jest również adaptowana morfologicznie: włączana do fleksyjnych paradygmatów języka litewskiego. Zrosty żargonowe przysłówkowe są połączeniami zapożyczonych z języka rosyjskiego przyimków i partykuł z rzeczownikami, przy czym przyimki i partykuły wskutek swoistej adaptacji przekształcono w przedrostki. Wśród zleksykalizowanych połączeń ESMINIAI ŽODŽIAI: prieveiksmiai, prieveiksmėjimas, žargonas, adaptacija. wyrazowych i zrostów przysłówkowych występuje wiele wulgaryzmów. 1 Artykuł powstał w ramach projektu „Lingwistyczne cechy żargonu języka litewskiego”, finansowanego w latach 2019–2021 przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Artykuły / Articles 273 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ADNOTACJA Artykuł analizuje 205 adwerbializowanych połączeń wyrazowych i przysłówków złożonych z litewskiego słownika slangu i języka niestandardowego (Kowno, 2012). Celem analizy jest identyfikacja i opis systematycznego procesu adwerbializacji i adaptacji. Większość z nich jest the prepositional constructions or adverbic phraseological compounds are phonetically and graphically adapted borrowings from the Russian language. The adverbs are adapted adaptowana fonetycznie i graficznie zgodnie z zasadą substytucji obcych fonemów, a ich as close as possible to their own. Part of adverbs is also morphologically adapted: integrated into the flexic paradigms of the Lithuanian language. Most of compound adverbs are combinations of prepositions and particles with nouns borrowed from the Russian language, przyimki i partykuły są przekształcane w przedrostki w procesie adaptacji. Wśród adwerbializowanych połączeń wyrazowych i przysłówków złożonych występuje wiele wulgaryzmów. SŁOWA KLUCZOWE: przysłówki, adwerbializacja, slang, adaptacja. WSTĘP Przysłówek charakteryzuje się różnorodnością budowy: nie tylko wyraz, lecz także połączenie wyrazowe lub konstrukcja może zmienić się pod względem słowotwórczym i semantycznym, tzn. ulec adwerbializacji. Adwerbializacja przebiega wieloetapowo: wyraz lub połączenie wyrazowe może ulec całkowitej adwerbializacji albo adwerbializacja może być tylko częściowa: osłabiona rzeczownikowość, lecz jeszcze nie całkowita adwerbializacja, np. iš matymo, be pertrūkio (LKG II 1971: 428; LKE 1999: 504). Naturalne jest, że typy stabilności i skostnienia połączeń wyrazowych w języku są również przejściowe, mieszane lub jeszcze trwają, dlatego w bardziej szczegółowych badaniach stosuje się takie terminy, jak skostniała fraza (ang. semi-fossilized phrase) itp. (por. Howarth 1998: 28). Z wymienionych przyczyn powstaje wiele wariantów (zwłaszcza jeśli jest to zapożyczenie), ponieważ wyraz lub połączenie wyrazowe, zrost przechodzący lub już przekształcony w przysłówek zmienia się nie tylko morfologicznie, lecz także fonetycznie. Ponadto wyróżniającą cechą przysłówka jest nieodmienność (stopniuje się tylko niewielka część), dlatego zapożyczony przysłówek znacznie łatwiej poddaje się adaptacji (Paulauskienė 1994: 379). W ogólnym języku litewskim (bk) znaczenie przysłówka najczęściej uzyskały konstrukcje przyimkowe z rzeczownikami: be galo ‘bardzo’, iš paskos ‘pasvalevskaitė, Rimkutė 2010: 79–82). kui’, iš paskutiniųjų ‘sunkiai’ ir pan. (Pakerys 2002: 547–552). Taip pat nemažai samplaikinių2 prieveiksmių su dalelytėmis: bet kaip, tuoj pat, kai kur, vis tiek (KoTakie skostniałe połączenia są dwulub 2 Dla terminów samplaikinis, junginys, suaugtinis zob. szerzej : Kovalevskaitė, Rimkutė 2010: 84–86; Rimkutė, Jarašiūnaitė, Homola 2005: 62–64. ROBERTAS KUDIRKA 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII dłuższe, złożone z odmiennych lub (i) nieodmiennych części mowy, a najważniejszą przyczyną kostnienia i adwerbializacji jest użycie okolicznikowe (por. Marcinkevičienė 2010: 130; 2001: 91). Sama funkcja okolicznikowa nie przekształca konstrukcji przyimkowych w przysłówki; duże znaczenie ma leksykalizacja konstrukcji, powstanie jednego wspólnego znaczenia oraz metaforyczność. Dlatego osobno należy wymienić frazeologiczne połączenia przysłówkowe, które nie tylko mają stałą strukturę, tisos reikšmės, bet dar ir vaizdingi (plg. Ulvydas 2000: 141–143). Morfologijos w opracowaniach nie zawsze panuje zgodność opinii na temat takich połączeń, a ich ocena balansuje na granicy frazeologii: nie jest szczególnie dziwne, że niektóre przysłówki w Słowniku współczesnego języka litewskiego (por. DLKŽ iš tikro, iš gijos žodyne laikomi frazeologizmais: iš mažens (FŽ, 415), iš paskutinio, iš paskutiniųjų (FŽ, 500), iš tyko, iš tikro (FŽ, 744), iš tikrųjų (FŽ, 745), iš tolo (FŽ, tikrųjų prv. ‘naprawdę’) Frazeolo747) (szerzej zob. Markevičius 2014). Konstrukcja przyimkowa o podobnej strukturze może być w słownikach uznawana zarówno za frazeologizm, jak i za przysłówek: iš lėto w LKŽ uznawane jest za frazeologizm (♦ iš lėto ‘powoli, niespiesznie, bez pośpiechu’), natomiast w DLKŽ iš tyko uznawane jest za przysłówek (iš tyko prv. ‘cicho; powoli’) (Markevičius 2014: 72). Adwerbizacja wiąże się z wieloma zmianami różnego rodzaju (zwłaszcza skróceniami), dlatego w terytorialnych dialektach języka litewskiego częściej używane przysłówki mogą mieć nawet po dziesięć wariantów, por.: čia (čianai, čianais, čionais, čionai, čianajos...) (Zinkevičius 1981: 178). Adwerbizacja w języku niestandardowym jest znacznie bardziej spontaniczna, jednak relacje między językiem standaryzowanym a niestandardowym nie są spontaniczne, ponieważ większość takich zjawisk stanowi niejako interakcję systemów. Adaptację zapożyczeń w żargonie można konsekwentnie opisać za pomocą następujących typów: a) niezaadaptowane3, b) zaadaptowane graficznie i fonetycznie, c) zaadaptowane graficznie, fonetycznie i morfologicznie (z przyjętą końcówką fleksyjną, przyrostkiem słowotwórczym) (por.: Wohlgemuth 2009: 56; Valeckienė 1967: 128; Vaicekauskienė 2007: 94). Adaptacyjna integracja zapożyczeń jest uniwersalium językowym, ponieważ zazwyczaj konkretny język bazowy jest dominujący wobec zapożyczeń, które do niego przenikają (Irwin 2011: 44–53; Sharp 2001: 30; Sunde 2018: 85–88). Wspomniane trzy stopnie adaptacji można obrazowo zilustrować kilkoma grupami żargonizmów. Niezaadaptowane połączenia wyrazowe używane przysłówkowo duper (ang. pot. super-duper) ‘świetnie’ itd. Te kilka ir suaugtinių prieveiksmių yra visai nedaug, sąlygiškai galima priskirti skolinius iš anglų kalbos: ♦ fifti fifti, fifty fifty (angl. šnek. fifty-fifty) ‘pusiau’, ♦ super przykładów i tak wskazuje na minimalną adaptację – w języku niestandardowym pisze się je bez łącznika, pojawiają się formy w znajomy sposób zmodyfikowane: drive in, body art (Vaicekauskienė 3 Kartais svetimžodžiai gali būti neadaptuojami ir dėl fonetinių priežasčių – sulietuvinus jie neat2007: 155). Ale zerowa adaptacja jest raczej kwestią teoretyczną, zapożyczony wyraz sam w sobie jest fonetycznie adaptowany zgodnie z zasadą substytucji obcych fonemów fonemami własnymi, które są im możliwie najbliższe. Artykuły / Articles 275 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės wariant z krótkimi samogłoskami (fifti fifti) itp. Dominujący system zmusza do przystosowania również takich krótkich zapożyczeń: ♦ oki doki (ang. pot. okey-dokey) ma wariant ♦ okis dokis, a połączenie ♦ super duper ma już warianty ze znacznikami adaptacji morfologicznej – końcówkami: ♦ super duperis i ♦ superis duperis (jis supranta kad nelaimejas nebus ten super duperis istorijoj... tik ziedai ji sulygins su kitais didziais zaidejais. // ką jis turėjo gero tai metimą, bei mokėjimą provokuoti pražangas, o nemažai šiaip tai kad jis kažkoks superis duperis nepasakyčiau)4. Rusų kilmės prieveiksmiškai vartojami junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai visada adaptuojami grafiškai ir fonetiškai: ♦ za adno (odno) (rus. за одн)5, nafig (rus. prast. на фиг). Žargone slaviškos kilmės žargonybių, kada paskolintas junginys, pvz., rus. prast. ни херá ‘nic’, jest adaptowane zarówno jako połączenie, jak i jako jeden wyraz: nichera i ni chera (nichera nemoka žaisti kašės, bet visvien laiko save geriausiais // Jau atrodo sukant starteriu, kad tuoj griebti turi, bet ni chera), w tym przypadku warianty połączenia ni (nie) chera są w użyciu rzadkie. Również rosyjska partykuła przecząca ни może być adaptowana (tłumaczona) jako przedrostek przeczący ne-: nechera (pakeitus fiske pradejo matyt davikli bet daviklis nechera nerode greicio), cechę tę można już oceniać jako pewien rodzaj adaptacji morfologicznej. Częściej używane w języku zapożyczone wyrażenia żargonowe są adaptowane zarówno fonetycznie, jak i morfologicznie, np.: ♦ pa polnai (ros. по плной), ♦ pa polnai programe (pragrame) (ros. pot. по плной прогрáмме), ♦ pa polnai katūške (ros. posp. по плной катшке) w znaczeniu ‘maksymalnie’. Adaptowane wyłącznie fonetycznie są w użyciu rzadsze: ♦ pa (po) polnoi, ♦ pa (po) polnoi programe (pragrame), ♦ pa (po) polnoi katūške, natomiast sam przysłówek w formie *polnoi nie jest samodzielnie używany w litewskim żargonie, zawsze tylko polnai: to standardowy6 formant -ai veuzregistravau vakar, sutvarkiau viska polnai // Idealios bukles, polnai veikiantis, visi laidai). Należy dinys iš bdv. polnas, -a (turi kelias pozicijos-nuo polnai gulinos iki sedimos. // Krc podkreślić, że w żargonie nierzadkie są przypadki, gdy ze względu na specyfikę użycia (stałość) stałego połączenia oraz często używane wyrażenie mogą tworzyć wyłącznie formy zaadaptowane fonetycznie, specyficzne, np.: programe, polnoi. W żargonie samodzielnie używany jest tylko przysł. polnai ‘całkowicie’; także od dawna zadomowiona w języku standardowym pożyczka programa w żargonowym wyrażeniu zachowuje morfologicznie niezaadaptowaną formę rosyjską każdy przykład oddzielony jest znakiem // (szerzej zob. Kudirka 2012: 3–5). 5 Wszystkie rosyjskie słowa, z 4 Straipsnio tekste pateikiami tik keli pavyzdžiai dėl tikslesnės reikšmės supratimo kontekste, daugiau vartosenos pavyzdžių pateikiama straipsnio priede. Iliustraciniai pavyzdžiai neredaguoti, wyjątkiem jednosylabowych, są akcentowane w języku rosyjskim za pomocą jednego używanego znaku akcentu (´) (-ёpozostawiono bez znaku akcentu, jest ono zawsze akcentowane). Podstawa akcentowanej sylaby litewskich żargonizmów (samogłoska, dyftong, dwugłoska) jest podkreślona. 6 Derywaty hybrydowe z przyrostkiem -ai utworzone od przymiotników pochodzenia rosyjskiego z przyrostkami są najbardziej produktywne w litewskim żargonie (Kudirka 2019: 49). ROBERTAS KUDIRKA 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII formę miejscownika przyimkowego programe (ros. прогрáмме), która sama odrębnie ma także morfologicznie zaadaptowane, žargone nėra vartojama7, ir bk tokia linksnio forma neegzistuoja. Minėti posakalkowane formy: ♦ pagal pilną programą, ♦ visa (pilna) katūške, ♦ ant visos (pilnos) katūškės ‘maksymalnie’. Innym ilustratywnym przykładem z żargonizmem prikolas (ros. żarg. прикóл), który jest morfologicznie zaadaptowany za pomocą końcówki i odmieniany, jest taki standardowy sposób integracji z systemem fleksyjnym lub derywacyjnym. Jeśli forma tego żargonizmu należy do ustabilizowanego połączenia, regularne zasady działają na takie połączenia w ograniczonym zakresie: forma wyglądająca jak forma przypadka pod względem funkcjonalnym może nie być leksinis idiomatiškumas (Čermák 2007: 77–82; Baldwin, Kim 2010: 269). Pavyzdžiui, junginyje ♦ pa (po) prikolum (rus. žarg. по прикóлум) ‘juokais’ esanti przypadkiem albo pojawia się forma *prikolum, samodzielnie niewystępująca, zawsze będąca tylko częścią wyrażenia przysłówkowego (ziuriu, kai kuriems nedasuto, kad cia viskas po prikolum eina? // pamirsau paminet, kad mano gimtadienis balandzio 1, tai visi kazkodel man dovanas pa prikolum dovanoja). W tym samym znaczeniu w języku nienormatywnym używa się także większej liczby zaadaptowanych na kilka sposobów (już także morfologicznie) form wyrażenia: ♦ pa (po) prikolam (prikolom), ♦ dėl prikolo (tłum. z ros. żarg. для прикóла), ♦ ant prikolo ‘dla żartu; tak sobie’. Przysłówki języka nienormatywnego wyróżniają się kilkoma cechami adaptacji fonetycznej. W żargonizmach systemowo zmieniają się samogłoski rdzenia zapożyczeń [a] i [o]: ochujienai, ochujenai ‘świetnie; bardzo’ (: ochujienas, ochujenas, -a, por. z występującymi w użyciu systematycznymi achujienai, achujenai), ofigienai, ofigenai ‘świetnie; labai’ (: ofigienas, ofigenas, -a, plg. su vartosenoje sistemingu afigienai, afigenai). Taip pat prieveiksmiškuose junginiuose, pvz.: ♦ do nemagu (nemogu) (rus. šnek. до не могý) ‘iki negalėjimo, virš visko’, ♦ čerez nemagu (nemogu) (rus. šnek. чéрез не могý) ‘nenoromis, per prievartą’. Rusų kalbos žodžių nekirčiuotuose skiemenyse vietoj [o] tariamas redukuotas [a] (РГ 1980: 25–27; Аванесов 1984: 51–60; Горбачевич 1989: 35–42). Ši tarties ypatybė gana nuosekliai perimama skolinantis rusiškus žodžius, pvz., suaugtiniai prieveiksmiai su adaptuotu prielinksniu do (rus. до) reti, žargone jis dėsningai adaptuotas kaip priešdėlis da-: dachuja, dachrena, dachera (rus. vulg. до ху (хренá, херá) ‘labai daug’ ir kt. Garsą [o] tokiais atvejais vartoja, matyt, raštingesni informantai, bet tokie variantai (dofiga, dochera, dočiorta ir pan.) retesni. Kitas ryškus fonetinės adaptacijos požymis yra dabartinės slavų kilmės žargonybėms būdingas sistemiškas šaknies balsio [e] varijavimas su diftongizuotais [ie] ar kitaip kokybiškai pakitusiais balsiais (galima ir [e], [ie] niveliacija): padagrievas, padagrevas (rus. kal. žarg. подогрéв) ‘materialinis rėmimas iš laisvės’; lievakas, levakas (rus. žarg. левáк) ‘šlamštas’; sugnievinti, sugnevinti (por. 7 Bk takie przypadki charakterystyczne dla przysłówków są również oczywiste, np. w konstrukcjach przyimkowych iki šiolei, iki šiol wyrazy šiol, šiolei nie są używane oddzielnie. Straipsniai / Articles 277 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ros. разгнéвить, pol. zgniewać) ‘rozgniewać’ (więcej zob. Kudirka 2012). Taka wariantywność jest również charakterystyczna dla przysłówków: nechren, niechren, niechrien (por. ros. pot. ни хренá) ‘nie ma czego, nie trzeba’; nechrienovai, nechrenovai (por. ros. pot. 1976) dawne slawizmy również нехренóво) ‘stipriai, smarkiai; neblogai, daug’, dachera, dachiera (rus. vulg. до херá) ‘labai daug’ ir pan. Bk norminamuosiuose leidiniuose (KP 2005; KPP podawane są z wariującą samogłoską rdzeniową [ie], [e]: siemkos, semečkės (ros. pot. сéмки, ros. сéмечки), pėškom, peškom, pieškom (pol. pieszo, ros. пешкóм) itd. Na taką wariantywność podczas adaptacji wpływają również obszary dyftongizacji [e/ie] dialektów terytorialnych, które są rozproszone po całym obszarze języka litewskiego (Kardelis 2009: 102–135; Urbanavičienė 2018: 59). Należy również uwzględnić fakt, że w mowie spontanicznej formy gwarowe są używane nawet 20 razy częściej niż w tekście przygotowanym (Kačiuškienė 2012: 54). Opublikowane słowniki żargonu skłoniły do podjęcia systematycznych badań nad prawidłowościami gramatycznej adaptacji żargonizmów oraz do ustalenia cech norm wewnętrznych. Obecnie realizowany jest projekt wspierany przez VLKK, którego zadaniem jest opisanie lingwistycznych cech litewskiego żargonu. Niniejszy artykuł stanowi część projektu poświęconą przysłówkom. Po bardziej systematycznej analizie hybrydowych derywatów przysłówków żargonowych z przyrostkiem -ai oraz pojedynczych wyrazów uległych adwerbializacji ustalono, że cechy morfologiczne badanych przysłówków zostały specyficznie przekształcone w systemie języka litewskiego, natomiast cechy adaptacyjne są uwarunkowane przez terytorialne dialekty języka litewskiego i język literacki z pewną konsekwencją (Kudirka 2019; 2020; 2020a). Dąży się również do wyczerpującego opisania zjawisk litewskiego żargonu, ponieważ żywe są uprzednie i błędne przekonania (zwłaszcza wśród specjalistów do spraw kompetencji komunikacyjnej), że żargon nie ma własnego systemu fonetycznego i gramatycznego, np.: „Część systemu żargonowego, tj. pierwotne nazwy przedmiotów i zjawisk tego systemu, natomiast żargonizmy są wtórnymi8, pozasystemowo nybės skiriasi nuo tarminių žodžių tuo, kad pastarieji yra neatsiejama tarminės używanymi wyrazami” (Grebliauskienė, Večkienė 2004: 118). Brak cech systemowych bardzo zakłócałby komunikację lub 17). Albo jak można stwierdzić: „[...] įsikliopyti jest używane w języku młodzieży bezrefleksyjnie, nie ma szczególnego ani oryginalnego znaczenia. Dla Litwina įsikliopyti net darytų ją neįmanomą – be taisyklių (vidinių normų) bet kuri kalbos atmaina (teritorinis ar socialinis dialektas) išvis negalėtų egzistuoti (plg. Pupkis 2005: jest semantycznie pustym słowem” (Norkaitienė 1984: 39). Paradoksalne, ale przecież įsiklio pinti (por. pol. wklepać się, białorus. кляпaць) nieformalnie właśnie jest używane z powodu 8 Nazwa wtórne również jest niepoprawna, ponieważ w żargonie istnieją takie realia, jakich nie ma w języku literackim, np. krimiekspresyvių ir originalių ypatybių: tiesmukumo, familiarumo, naujumo, įmantrumo. Gimtosios kalbos aruodas šia reikšme nemenkas: įsispitrinti, įsimėklinti, naliniame žargone malinuoti ‘slapta pasisavinti pinigų perduodant pavogtą piniginę bendrininkui’ ir kt. ROBERTAS KUDIRKA 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII įsispanginti, į akį (širdį) įkristi i in., lecz zachodzi potrzeba opisywania także nieformalnie, nowocześnie, wymyślnie9... Ze względu na złożoność morfologiczną przysłówki są rzadko analizowane w badaniach zapożyczeń; najczęściej bada się rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki (Vaicekauskienė 2013; Pakerys 2014; Pakerys 2016; Lanza 2011; Banuševičienė 2019; Tamaševičius 2008) albo zjawisko zapożyczania ocenia się tylko ogólnie (Čepienė 2006). W badaniu szczególnie przydatny był opis przysłówków języka ogólnego, przygotowany zgodnie z zasadami analizy morfonologicznej (Pakerys 2002: 510–593). Brak systematycznych i wyczerpujących badań leksyki litewskiego żargonu. Cele niniejszego artykułu: 1) przeanalizować morfologicznie następujące elementy litewskiego żargonu: (a) połączenia wyrazowe, które stały się przysłówkami, (b) przysłówki zrośnięte; 2) sklasyfikować badane połączenia i wyrazy według typów (na podstawie uogólnionej cechy formalnej, najczęściej rdzenia lub przedrostka języka-dawcy), przeprowadzić analizę systemową, której celem jest wyodrębnienie dominujących modeli adwerbializacji oraz sposobów przystosowania do języka litewskiego; 3) ponadto ustalić systematyczne cechy morfologiczne i ogólne prawidłowości strukturalne, omówić właściwości adaptacyjne; 4) zbadać, z jakich języków zapożyczane są połączenia wyrazowe, które stały się przysłówkami, oraz przysłówki zrośnięte. Materiał (162 zrosty frazeologiczne i 43 zrosty przysłówkowe) zebrano z miai) išrinkta iš Lietuvių kalbos žargono ir nenorminės leksikos žodyno (Kudirka 2012) ir papildytos minėto žodyno el. duomenų bazės10. Šio žodyno medžiaga dwóch źródeł: (a) z języka mówionego oraz (b) z forów internetowych i tekstów interaktywnych rozmów internetowych w formie wiadomości Sudaryti paieškos eilutę Google paieškos sistemoje nebuvo keblu, nes junginiai ir suaugtiniai nekaitomi, reikėjo tik susisteminti įvairiai fonetiškai adaptuotas fortekstowych (mIRC, Skype itp.). mas (szczegółowo zob. Aleksandravičiūtė 2008: 266–282). Pochodzenie zapożyczeń wskazano na podstawie słowników objaśniających (Czeszewski 2006; Vaitkevičiūtė 2003; Kveselevič 2005; Моkienko 2000; OED). 9 Należy również uwzględnić analogię do wykrzyknika kliopt ‘wyrażać nagłe działanie’ oraz klioptelėti, kliopterti ‘wpaść’, kliopti ‘uderzyć’ (LKŽ) itp. 10 Materiału do Słownika litewskiego żargonu i leksyki nienormatywnej nie zbierano ze źródeł drukowanych („papierowych”), tekstów artystycznych (literackich) itp., które mogły być redagowane. Podczas określonych społecznych, osobistych rozmów sričių – kalėjimo, kriminalinės, narkomanų, karių ir pan. – žargonas rinktas vien tik iš sakytinės nagrywanych dyktafonem – w ten sposób zebrano niemal całą część leksyki z tych dziedzin (szczegółowo zob. Kudirka 2012: 3–5). Artykuły / Articles 279 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ZROSTY PRZYSŁÓWKOWE Większość takich zleksykalizowanych konstrukcji przyimkowych lub przysłówkowych związków frazeologicznych jest zapożyczona z języka rosyjskiego albo stanowi kalki: ♦ da (do) lampočki11 (ros. pot. до лáмпочки) ‘wszystko jedno’, ♦ iki lemputės (kalka z ros. pot. до лáмпочки) ‘wszystko jedno’, ♦ pa (po) barabanu (ros. posp. по барабáну) ‘nieważne, wszystko jedno’, ♦ ir vsio takoje (ros. pot. и всё такóе) ‘i tak dalej’, ♦ v žopu (ros. wulg. в жóпу) ‘do diabła; maksymalnie’, ♦ po prostu (pol. po prostu) ‘po prostu, zwyczajnie’, ♦ po defaultu (ros. żarg. komputerowy по дефóлту, por. ang. komputerowe by default) ‘domyślnie’, ♦ dėl ponto (tłum. z ros. żarg. для пóнта) ‘niepoważnie; żartem’, ♦ ne prikolas ‘kiepsko, źle’, ♦ na ura (ros. на урá) ‘jak wypadnie’, ♦ pa (po) liubomu (ros. pot. по-любóму) ‘w każdym razie, mimo wszystko’, ♦ prosto tak (ros. pot. прóсто так) ‘po prostu, tak sobie’, ♦ za adno (odno) (ros. за однó) ‘razem, jednocześnie’, ♦ pats gazas ‘w sam raz; świetnie, najlepiej’, ♦ na vsie (vse) sto (ros. pot. на все сто) ‘naprawdę, w stu procentach’, ♦ tol’ka (tol’ko)12 tak (ros. тóлько так) ‘jak należy, tak jak powinno być’, ♦ tol’ko (tol’ka) pesnia (piesnia) ‘płynnie’, ♦ be tolko (ros. без тóлку) ‘bezsensownie; chaotycznie’, ♦ na pełnym gazie (por. ros. pot. на пóлном газý) ‘maksymalnie’, ♦ o własnych siłach (tłum. z ros. свoúм хóдом) ‘samodzielnie, własnymi siłami’, ♦ dalše nekuda (ros. pot. дáльше нéкуда) „w ogóle już”, ♦ pa natūre (ros. по натýре) „naprawdę, z natury”, ♦ v narie skostniałe tūre (rus. prast. в натýре) ‘iš tikro’, ♦ ant bajerio (lenk. šnek. na bajer) ‘juokais’, ♦ dalše nekuda (niekuda) (rus. šnek. дáльше нéкуда) ‘toliau jau nėra kur’. Kai kupołączenia o zmienionym znaczeniu przeniknęły do ogólnego żargonu z kryminalnego: ♦ ne zapadlo (ros. pot. krym. żarg. не западлó) „nie wstyd”, ♦ ant ♦ per blatą, po (pa) blatu (ros. pot. по блáту) zapadlo ‘siekiant specialiai pakenkti, tyčia’, ♦ v padlu (rus. žarg. в пáдлу) ‘gėda’, „nieoficjalnie, nielegalnie” (szerzej zob. Kudirka 2014). Istnieją również konstrukcje z właściwymi hybrydowymi tworami utworzonymi przez analogię, np. przyimkowa konstrukcja ♦ ant neli nr atsiusti ir nuoroda), utworzona z przekształconego żargonowego przysłówka bez formantu nematū „bez uprzedniego spojrzenia, na ślepo”. Te hybrydowe konstrukcje prawdopodobnie zostały utworzone matūškės (Pernai aš taip į tą žygį “ant nematūškės” vykau ir viskas buvo tiesiog puiku! // bijau ant nematuskes vaziuoti su vaikuciais vaziuosim norim kad butu patogu, gal gaprzez analogię do ♦ čerez nemagu (ros. pot. чéрез не могý) ‘niechętnie, pod przymusem’, ♦ do nemagu, iki nemagu (ros. pot. до не могý) ‘maksymalnie, do granic możliwości’, choć nie można wykluczyć również analogii zakończenia do literackich przysłówków sykiu, pusbalsiu, akimirksniu. 11 Transliterowane zapożyczone połączenia przysłówkowe są najczęściej akcentowane tak samo, jak akcentuje się je w językach, z których się wywodzą: po prostu (pol. po prostu), v padlu (ros. żarg. в пáдлу), v natūre (rus. prast. в натýре), za adno (rus. за однó) ir kt. 12 Apostrofu po priebalsio (pvz., tol’ka) žyminas priebalsio minkštumas. ROBERTAS KUDIRKA 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII W litewskim żargonie pojawiło się również niewiele frazeologicznych połączeń pochodzenia niesłowiańskiego: ♦ be ryšio ‘bez sensu, głupio’, ♦ aukštyn papais żart. ‘do góry nogami, na wznak’, ♦ ant smūgio ‘nagle’, ♦ viskas ore ‘wszystko dobrze’, ♦ nerauk rūtų żart. ‘kiepsko; lepiej nie trzeba’, ♦ ant grybo ‘byle jak, niepoważnie’, ♦ ant to kanto ‘pod tym względem’, ♦ per fuksą, ant fukso ‘przez przypadek, dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności’. W litewskim żargonie używa się również eufonicznych złożeń przysłówkowych, wywodzących się z wyrazów dźwiękonaśladowczych (Kalinauskas 1974: 139–140; por. przykłady z języka ogólnego Ulvydas 2000: 315), niemal wszystkie uzyskane jako zapożyczenia z języka rosyjskiego lub za pośrednictwem języka rosyjskiego. Eufonia (tj. rym, rytm, aliteracja) dodatkowo łączy połączenia wyrazowe w jednostkę semantyczną, brzmienie pomaga złożeniom zachować stałość i przekształcić je we frazeologiczne połączenia wyrazowe: ♦ tiap liap (ros. pot. тяп-ляп) ‘niedbale’, ♦ šaltai baltai (ros. posp. шалтáй-болтáй) ‘niepoważnie’, ♦ šachar machar (šacher ‘pinigai’) ‘suktai’, ♦ raz dva (plg. rus. раз, два и готóво ‘viens du ir baigta’), macher, šakar makar) (pol. pot. szacher-macher) ‘podstępnie, nielegalnie, kombinatorsko’, ♦ fiti miti (por. ros. krym. żarg. тúти-мúти ♦ raz raz ‘szybko, raz-dwa’, ♦ pyst pyst ‘zręcznie, raz-dwa’, ♦ cap carap (ros. pot. цáп-царáп ‘chwycić’) ‘ukradkiem, capu lapu’, ♦ taram baram (por. ros. posp. тáры-бáры ‘gadanina’) ‘i tak dalej’, ♦ tiutel’ka v tiutel’ku (ros. pot. ттелька в ттельку) ‘bardzo dokładnie’, ♦ liuksum pirdum żart. ‘świetnie, wspaniale’. Przysłówek čiki (ros. żarg. чки) ‘dobrze’ tworzy kilka rytmicznych połączeń przysłówkowych: ♦ čiki čiki (por. ros. żarg. чки-чки) ‘świetnie; dokładnie’. Takie ri. pačias reikšmes turi ir posakiai ♦ čiki briki (rus. žarg. чки-брки), ♦ čiki piki, čikis pikis (rus. žarg. чки-пки), ♦ čiki puki (rus. žarg. чки-пки), ♦ čiki baTrafiło się tylko kilka anglicyzmów: ♦ oki doki, okis dokis13 (ang. pot. okey-dokey) ‘dobrze’, ♦ oki poki (okis pokis) ‘dobrze’, ♦ super duper (puper) (ang. pot. super-duper) ‘świetnie’, ♦ fifti fifti, fifty fifty (ang. pot. fifty-fifty) ‘po połowie’, ♦ tip top (ang. pot. tiptop, ros. тип-топ) ‘dokładnie tak; dokładnie’. Warianty stabilnych połączeń morfologicznie zaadaptowane za pomocą końcówki -is, okis dokis, čikis pikis, okis pokis, powstały pod wpływem systemu języka litewskiego: dominujący system kius netipiškos sandaros žodžius variantiškai adaptuoja galūnėmis (dar plg. šnek. deklinacyjny tofam. ačiukas ‘dziękuję’, okiukas ‘dobrze, ok’). Eufoniczne złożone przysłówki z wulgaryzmami: ♦ jabat’ (warianty: jebat’, jibat’) kapat’ (ros. wulg. ‘eina sau’, ♦ kyšt myžt ‘mikliai, viens du; bet kaip’. Nenorminėje kalboje yra ir ебáть-копáть); rzadsze frazeologiczne połączenia eufoniczne używane przysłówkowo, niektóre upodabniają się do przysłów: ♦ nei pist, nei knist ‘nic; nic już nie trzeba’ (Wszystkie je 13 Czasami w takich przypadkach znaczenie połączeń liuksum pirdum, okis dokis, čiki piki i in. może być zarówno przymiotnikowe ‘świetnie’, jak i przysłówkowe ‘świetnie’, por.: geras klipas ane, taip ir toliau saunu gerai liuksum pirdum (= przym. ‘świetnie’, przysł. ‘świetnie’). // Okis dokis, man tinka, pasistengsiu pasirodyt horizonte (= przym. ‘świetnie’, przysł. ‘świetnie’). Artykuły / Articles 287 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės Przysłówkowo mogą być używane także zrosty przekleństw, np.: jobtvaimat’ (por. ros. wulg. как ёб тво мáть! ‘bez wątpienia, naprawdę’) ‘naprawdę tak, rzeczywiście’ (Zrobię, jobtvaimat, to jest chuinia. // On jest przecież naprawdę głupi, jobtvaimat!), kibinimat’ (por. ros. wulg. к ёбаной мáтери) ‘do diabła, precz’ (Wierzchnią warstwę usunął kibinimat i ponownie wybetonował równo). Z rdzeniem čiort jako zrosty przysłówkowe używane są wyłącznie zapożyczenia načiort, načiorta (ros. на чёртá) ‘do diabła; po co, na cóż, do jakiego licha’. Dłuższa forma načiorta jest w użyciu rzadsza. Z przeczeniami ne i ni również występują przysłówki: nečiorta, ničiorta (ros. ни чёртá) ‘ani diabła’. Z rdzeniem fig w użyciu jest również niemało zrostów przysłówkowych: nafig (ros. pot. на фиг) ‘do diabła, do licha; po co?, dlaczego?’, używana jest także jego dłuższa forma nafiga (ros. pot. на фигá). Spotyka się także zdeformowane warianty, już ze zmienioną samogłoską rdzenia: nafeg, nafega. Z negacjami niе rzadkie są również przysłówki niefig (ros. pot. не фиг) ‘nie ma czego’, niefiga (ros. pot. не фигá) ‘nie; nic, za grosz’, nifiga (ros. pot. ни фигá) ‘nie; nic, za grosz’. W litewskim żargonie występują neologizmy utworzone na zasadzie analogii – takim żargonizmem jest nachaliava ‘za darmo’ (por. ros. pot. на халву) (As tai irgi nenoreciau ten vasarot, na, nebent “nachaliava”). W języku rosyjskim takiego słowa nie ma, pośrednią podstawą tej formy są przymiotniki nachaliavas, -a, chaliavas, -a ‘darmowy’ oraz przysłówek chaliava (ros. pot. халва) ‘za darmo’. W użyciu niemal równie rozpowszechnione są dwojakie formy – połączenie z przyimkiem oraz forma zrośnięta: nachadu i na chadu (ros. на ход) ‘w mgnieniu oka, szybko; w trakcie’ (is paparasto zmogelio per teisma ta nameli nachadu pajimtu, bet dabar ta nameli valdo stambi ryba // chia toki recepta sukuriau na xadu kai reikejo ish nieko kazhka padaryt :D VIKINGO “KRUOPAINIS”), nachaliavu i na chaliavu (ros. pot. на халву) ‘za darmo’, jednak w użyciu jedna z nich może dominować; w tym przypadku częstsze są formy zrośnięte (Šiaip mokestis gali ir būti, nors broliai lietuviai įpratę viską gauti naxaliavu, tačiau jis tikrai per didelis // gera nuotrauka, parodo kiek alkanų “vargšelių”, kai viskas na chaliavu, kad paspringtumėt besočiai! ). Istnieje również niemało zrośniętych przysłówków z przyimkiem до: dachuja (ros. wulg. до ху) ‘bardzo dużo’, dachriena, dachrena (ros. pot. до хренá) ‘bardzo dużo’, dachera, dachiera (ros. wulg. до херá) ‘bardzo dużo’, dačiorta (ros. pot. до чёртá) ‘bardzo dużo’, dafiga (ros. pot. до фигá) ‘bardzo dużo’, davelnia (hybryda utworzona przez analogię do ros. pot. до чёртá) ‘bardzo dużo’. Warianty z przedrostkiem done według wymowy dochrena, dochuja, dofiga itd. są w użyciu znacznie rzadsze. Z przyimkiem po (ros. по) również jest niemało przysłówków. Niektóre przysłówki w rosyjskim języku nienormatywnym mogą być używane dwojako – jako połączenie z przyimkiem i jako forma zrośnięta: по хуй, по ху, пхуй; w tym przypadku do litewskiego żargonu zapożyczono już formę zrośniętą pochui (ros. wulg. пхуй) ‘nieważne, wszystko jedno’. Ponadto ten przysłówek ma kilka dłuższych, rzadko używanych ROBERTAS KUDIRKA 288 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII variantus: pachuju, pochuju, pochujutki. Prie šios grupelės šlietini ir eufeminiai derywatów, one również są formami zrośniętymi z przyimkiem po: pofig, pofiga (ros. pot. пфиг, пo фгу). Analogiczne są także pochren, pochrien (ros. wulg. пхрен, por. по хрну), a także pocher (ros. wulg. пхер). Žargone vartojami ir keli reti suaugtiniai prieveiksmiai su rusų kalbos dalelyte ли: chūli, chuli; chūlia, chulia (rus. vulg. хли, хле, хля; plg. хуй ли) ‘kam, dlaczego’ (nie znudziło wam się jechać?!) a po co wtedy chodzicie, jeśli się nie podoba? Wściubiliście nos – nie spodobało się i spieprzajcie stamtąd. // Widzisz, jaka dziura, – i chūlia, dalej nie idzie. // Jeżeli denerwują was moje bazgroły, nic dziwnego – sam do końca nie wiem, xuli piszę. Po prostu autoekspresja). Dość rzadkim przysłówkiem jest chūliš, chuliš (ros. wulg. хлиш) ‘z jakiej przyczyny, dlaczego’ (O chūliš my mamy płacić? Niech oni płacą // O to chulish jeździ w pierścieniu z szerokimi oponami, tam widoku nie potrzeba). W żargonie używa się także kilku zrostków przysłówkowych z rosyjskim przyimkiem в: vticharia (ros. pot. втихар) ‘po kryjomu’, vdrebezgi (ros. вдрбезги) ‘całkowicie, w drzazgi’, vpizdu (ros. wulg. в пизд) ‘do diabła, do cholery’. W języku nienormatywnym rozpowszechnione są konstrukcje zaimkowe używane przysłówkowo: nekažką, ne kažką ‘kiepsko, nie najlepiej, licho; słabo; niezbyt’ (Zawody rozpoczęły się ostrożnie, szeregi rywali również ustawiono na nowo, dlatego zgranie było takie sobie. // No i mówię jej, że niezbyt dobrze, kiedy panienka zajmuje się takimi rzeczami. Oczywiście nie milczała, tylko zaczęła robić wyrzuty, jaka to różnica, czy jest to męskie, czy żeńskie). Analogicznie z innymi zaimkowymi przysłówkami: nekažkaip ‘nie najlepiej, kiepsko; ciężko, kłopotliwie’, nekažkas ‘kiepsko, nie najlepiej; słabo; „niezbyt’. Niezrośnięte warianty takich przysłówków są rzadsze: ne kažkaip, ne kažkas. WNIOSKI W artykule omówiono 162 zlituanizowane żargonowe połączenia wyrazowe giniai ir 43 suaugtiniai prieveiksmiai. Atliktas tyrimas atskleidžia, kad svetimas pełniące funkcję przysłówków; jednostka językowa powstała w kontekście innego języka jest transformowana poprzez dostosowanie jej do systemu językowego. Właściwości adaptacyjne badanych zlituanizowanych połączeń i žargoninė leksika yra adaptuojama fonetiškai ir grafiškai pagal svetimųjų fonemų substitucijos kuo artimesnėmis savosioms principą, (b) tam tikra dalis žarzrośniętych przysłówków są uwarunkowane wyraźnymi prawidłowościami: (a) leksyka żargonowa ma tendencję do integrowania się z fleksyjnymi paradygmatami języka litewskiego, (c) część żargonizmów pozostaje morfologicznie niezaadaptowana jedynie z powodu ograniczonej odmiany przysłówka (lub całkowitego jej braku), (d) wariantywność zapożyczonych żargonizmów powstaje wskutek żywiołowej adaptacji zgodnie z właściwościami języka przyjmującego. 1. Didžioji dalis suprieveiksmėjusių prielinksninių konstrukcijų ar prieveiksminių frazeologinių junginių yra iš rusų kalbos fonetiškai ir grafiškai adaptuoti Artykuły / Articles 289 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės skoliniai ar vertiniai (88; 54,3 proc.), neslaviškų, lietuvių kalbos žargone atsiznalezionych połączeń przysłówkowych jest niewiele (9; 5,6 proc.), zapożyczeń z języka angielskiego tylko kilka (4; 2,5 proc.). a. Ze względu na ekspresywność w żargonie popularne są przysłówkowe eufoniczne zbitki (24; 14,8 proc.). b. W języku nienormatywnym popularne są wulgaryzmy, tworzą one wiele połączeń używanych w znaczeniu przysłówkowym – w rozdziale takich zapożyczeń z języka rosyjskiego jest (57; 35,2 proc.), niemało jest również przysłówkowych litewskich dysfemizmów lub kalk z języka rosyjskiego zawierających wulgaryzmy (13; 8,1 proc.). c. W języku nienormatywnym dość częste są połączenia przysłówkowe z partykułami przeczącymi ne, ni (ros. ни) (11; 6,8 proc.). d. W żargonie bardzo wariantywne są połączenia przysłówkowe z partykułą języka polskiego bele (pol. byle) (6; 3,7 proc.). e. Niewiele jest przysłówkowych połączeń porównawczych (6; 3,7 proc.) oraz połączeń przysłówkowych z przyimkami iki, per, čerez (ros. через), do (ros. до-) (5; 3,1 proc.). 2. W rozdziale poświęconym przysłówkom zrośniętym jest wiele zapożyczonych z języka rosyjskiego połączeń przyimków i partykuł z rzeczownikami (35; 81,4 proc.), w których przyimki i partykuły zostały przekształcone w przedrostki w swoisty sposób zaadaptowane: najwięcej – 11 – przysłówków zrośniętych z przedrostkiem na- (ros. на-), 10 z przedrostkami przeczącymi ne-, ni- (ros. ни-), nie-, 6 z przedrostkiem da-, do- (ros. до-), 5 z a. Skyriuje daug vulgarizmų (21; 48,8 proc.). b. Neslaviškos kilmės suaugtinių prieveiksmių tik keli (3; 6,9 proc.). przedrostkami po- (ros. по-), pair 3 z przedrostkami v- (ros. в-), vo- (ros. вo-). c. Znaczna część przysłówków zrośniętych może być wariantywnie używana również jako połączenia. ROBERTAS KUDIRKA 290 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII SKRÓTY angl. – jęz. angielski białorus. – jęz. białoruski przym. – część mowy: przymiotnik – krym. więzienny – kryminalny pol. – jęz. polski prast. – prastakalbė przysł. – przysłówek ros. – jęz. rosyjski pot. – żargon języka vert. – vertinys vulg. – vulgarus potocznego – żargonowy ŹRÓDŁA LEKSYKOGRAFICZNE Czeszewski Maciej 2006: Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. FŽ – Słownik frazeologiczny, red. J. Paulauskas, Wilno: LKI, 2001. Kudirka Robertas 2012: Słownik żargonu języka litewskiego i leksyki nienormatywnej, Kowno: Technologija. Kudirka Robertas 2014: Słownik żargonu więziennego, kryminalnego i narkomańskiego, Kowno: Kitos knygos. LKŽ – Słownik języka litewskiego, red. G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://www.lkz.lt. OED – Oxford English Dictionary. Dostęp online: https://www.oed.com. Vaitkevičiūtė Valerija 2003: Wielki elektroniczny słownik języka polskiego i litewskiego, Mariampol: Biuro tłumaczy M. Martišienė. Квеселевич Дмитрий 2005: Толковый словарь ненормативной лексики русского języka, Moskwa: Astrel. Мокиенко Валерий, Tатjana Никитина 2000: Wielki słownik języka rosyjskiego жаргона, Санкт-Петербург: Норинт. Artykuły / Articles 291 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės LITERATŪRA Aleksandravičiūtė Skaistė 2008: Paieškos sistemos Google naudojimo galimybės tiriant kalbos reiškinius. – Kalbos kultūra 81, 266–282. Baldwin Timothy, Su Nam Kim 2010: Multiword Expressions. – Handbook of Natural Language Processing, eds. N. Indurkhya, F. Damerau, Boca Raton: CRC Press, 267–292. Banuševičienė Ksenija 2019: Semantinė ir morfologinė daiktavardinių anglicizmų adaptacija daugiakalbystės aplinkoje. – Sustainable multilingualism: 5th international scientific conference of Institute of Foreign Languages: conference abstracts, Kaunas: VDU, 26–27. Čepienė Nijolė 2006: Lietuvių kalbos germanizmai ir jų fonetinės ypatybės, Vilnius: LKI. Čermák František 2007: Foundations and Principles on Phraseology and Idiomatics. – czeska i ogólna frazeologia, Praga: Karolinum, 73–128. DLKG – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas, Wilno: MELI, 2005. Grebliauskienė Beata, Nijolė Večkienė 2004: Komunikacinė kompetencija: komunikabilumo ugdymas, Vilnius: Žara. Haugen Einar 1950: The analysis of linguistic borrowing. – Language 26, 210–231. Howarth Peter 1998: Phraseology and second language proficiency. – Applied linguistics 19, 24–44. Irwin Mark 2011: Loanwords in Japanese Amsterdam, Philadelphia: Benjamins Publishing Company. Kačiuškienė Genovaitė 2012: Tarmių fonetinių ypatybių atspindžiai „Sakytinės lietuvių kalbos tekstyne“. – Baltistica VIII priedas, 53–62. DOI: http://doi: 10.15388/ baltistica.0.8.2110. Kalinauskas Bronius 1974: Lietuvių liaudies šnekamosios kalbos frazeologija, Vilnius: VVPI. Kardelis Vytautas 2009. Šiaurės rytų aukštaičiai vilniškiai: ribos ir diferenciacija, Vilnius: VU. Kovalevskaitė Jolanta, Erika Rimkutė 2010: Sudėtinės ir suaugtinės lietuvių kalbos morfologinės samplaikos. – Kalbų studijos 16, 79–88. KP – Leksika: skolinių vartojimas 4, sud. D. Mikulėnienė, Vilnius: Petro ofsetas, 2005. KPP – Kalbos praktikos patarimai, sud. A. Pupkis, Vilnius: Mokslas, 1976. ROBERTAS KUDIRKA 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kudirka Robertas 2020a: Pojedyncze zjawiskowe słowa i przysłówki bez formantów w litewskim języku żargonowym oraz ich właściwości adaptacyjne. – Lietuvių kalba 14, 1–12. Kudirka Robertas 2019: Morfologia i właściwości adaptacyjne przysłówków sufiksalnych litewskiego języka żargonowego: hybrydowe derywaty z sufiksem -ai od sufiksalnych przymiotników pochodzenia rosyjskiego. – Respectus Philologicus 36(41), 47–59. DOI: https://doi. org/10.15388/RESPECTUS.2019.36.41.22. Kudirka Robertas 2020: Lietuvių kalbos žargono priesaginių prieveiksmių moradaptacja morfologiczna: hybrydowe derywaty z przyrostkiem -ai od przymiotników z przyrostkiem -iškas oraz przymiotników bezprzyrostkowych. – Taikomoji kalbotyra 14, 21–32. DOI: https://doi. org/10.15388/Taikalbot.2020.14.2. Lanza Stefano Maria 2011: Adaptacja morfologiczna italianizmów w języku litewskim. – Kalbos kultūra 84, 202–213. LKE – Encyklopedia języka litewskiego, red. V. Ambrazas, Wilno: MELI, 1999. LKG – Lietuvių kalbos gramatika I–III, red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965–1976. Marcinkevičienė Rūta 2001: Tradycyjna frazeologia i inne stabilne połączenia wyrazowe. – Lituanistica 4, 81–98. Marcinkevičienė Rūta 2010: Lietuvių kalbos kolokacijos, Kaunas: VDU. Markevičius Aurimas 2014: Uwagi o pojęciu, wyrażaniu i użyciu przyimka we współczesnym języku litewskim i w dialektach. – Žmogus ir žodis 16(1), 70–80. Norkaitienė Milda 1984: O żargonizmie įsikliopyti, czyli jak można się zakochać. – Kalbos kultūra 47, 39–41. Pakerys Antanas 2002: Akcentologia: liczebnik, zaimek, czasownik, przysłówek, partykuła, przyimek, spójnik, wykrzyknik, wyraz dźwiękonaśladowczy, Vilnius: MELI. Pakerys Jurgis 2014: Morfologia czasowników w bazie danych nowych zapożyczeń. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–26. Pakerys Jurgis 2016: Morphological adaptation of adjectival borrowings in modern Litewski. – Baltistica 51(2), 239–269. Paulauskienė Aldona 1994: Morfologia języka litewskiego, Wilno: MELI. Pupkis Aldonas 2005: Studia nad kulturą języka, Wilno: Gimtasis žodis. Rimkutė Erika, Giedrė Jarašiūnaitė, Petr Homola 2005: Rozpoznawanie i klasyfikacja konstrukcji morfologicznych. – Lituanistica 62(2), 58–75. Sharp Harriet 2001: English in Spoken Swedish: A Corpus Study of Two Discourse Domains, Stockholm: AWI. Straipsniai / Articles 293 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės Sunde Anne & Mette 2018: A typology of English borrowings in Norwegian. – Nordic Journal of English Studies 17, 71–115. Tamaševičius Giedrius. 2008: Socjolingwistyczny ... leksikos tyrimas. – Kalbos kultūra 81, 206–217. Ulvydas Kazys 2000: Lietuvių kalbos prieveiksmiai, Vilnius: MELI. Urbanavičienė Jolita 2018: Dyftongizacja bałtyckich *ā, *ē w mowie wschodnich Litwinów z okolic Wilna należących do średniego i młodszego pokolenia. – Dialekt wschodnioauksztocki: zmiany i przeobrażenia, red. J. Urbonavičienė, R. Petrokienė, Wilno: Baltijos kopija, 59–82. Vaicekauskienė Loreta, Dabašinskienė Ineta, Kamandulytė-Merfeldienė Laura 2013: Produktywność modeli fleksyjnej i słowotwórczej adaptacji nowych zapożyczeń. – Lingwistyka stosowana 3, 1–27. Vaicekauskienė Loreta 2007: Nowe wyrazy obcego pochodzenia w języku litewskim: polityka językowa i użycie, Wilno: LKI. Valeckienė Adelė 1967: Wyrazy pochodzenia z innych języków w systemie morfologicznym języka litewskiego. – Język litewski w latach radzieckich, red. V. Ambrazas, Wilno: LKLI, 108–128. Wohlgemuth Jan 2009: Typologia zapożyczeń czasownikowych, Berlin; Nowy Jork: De Gruyter Mouton. Zinkevičius Zigmas 1981: Historyczna gramatyka języka litewskiego II, Wilno: Mokslas. Аванесов Рубен 1984: Русское литературное произношение, Москва: Просвещение. Горбачевич Кирилл 1989: Нормы современного русского литературного языка, Москва: Просвещение. РГ – Gramatyka rosyjska. Fonetyka. Słowotwórstwo. Morfologia 1, red. N. Szwiedowa, Moskwa: Nauka, 1980. ROBERTAS KUDIRKA 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ZAŁĄCZNIK. Związki wyrazowe, które uległy przysłówkowieniu vartosenos pavyzdžiai1 1. BENDRO TIPO SUPRIEVEIKSMĖJUSIOS KONSTRUKCJE PRZYIMKOWE, FRAZEOLOGICZNE ZWIĄZKI PRZYSŁÓWKOWE ZWIĄZKI ♦ pa polnai, pa (po) polnoi ‘maksymalnie’: jak mówią, narozrabiałeś, więc teraz pa polnai gausi, o uzleke is savo naglumo // Kodėl manai kad dar tau kitaip bus? Gi nedurna. Melžk po polnoi... ♦ pa polnai programe (pragrame), pa (po) polnoi programe (pragrame) maliai’: Užkabino musėt ne tą, tai gavo po polnoi programie... // isdulkins tave pa polnai programe... kad neturi teisiu, neturi stazo, mokesi MAXIMUM. ♦ pagal pilną programą ‘maksimaliai’: Nenorėkit, kad policija mus baustu pa- ‘maksymalnie pełny program, wtedy wszystkie prawa odłożymy na półkę, pozostanie tylko dawno na drodze. ♦ pa polnai katūške, pa (po) polnoi katūške ‘maksymalnie’: podobno szybciej wyśle itd., bo DHL wyssie wszystko pa polnai „katūške”, więc twoja przesyłka w 99% przejdzie bez żadnego VAT-u // Jeżeli spróbujemy przewidzieć karę, to myślę, że ten glina przeciągnie ją po polnoi katuske! ♦ ant visos (pilnos) katūškės, visa (pilna) katūške ‘maksymalnie, z pełną mocą’: świeci słońce, a w moim domu ogrzewanie od piątku było odkręcone ant visos katuskes. // temu dzedulionisowi należałoby wymierzyć pełną katuszkę grzywny. // Dać tylko grzywnę i całą katuszkę, bo tacy się nie uczą. // trzęsie mnie, wygląda na to, jakbym mieszkał na północnym biegunie, chociaż ogrzewanie jest włączone w całej katuszce // za pomoc małym i średnim gospodarstwom, a kto ma ponad 500 ha, zapłaci pełną katuszkę podatków. ♦ pa (po) prikolu, pa (po) prikolam (prikolom) ‘dla żartu; dla zabawy’: Aš nesitikėjau, galvojau, pa prikolu pasakė. // nie są pewni, robią to bardziej „pa prikolam”, bo strona też jest „pa prikolam”, oglądałem program. ♦ dėl prikolo, ant prikolo ‘dla żartu; tak sobie’: Zrobili to tylko dla żartu, kosztowało parę litów. // nežinia, gal ten piratiniai žaidimai, bet aš šiaip paklausiau juokais, ir jis pasakė: atvežk. 1 Pavyzdžių pateikiama tik minimaliai, daugiau žr. Lietuvių kalbos žargono ir nenorminės leksikos žodyne (Kudirka 2012). Straipsnio tekste esami pavyzdžiai priede nekartojami. Straipsniai / Articles 295 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ da (do) lampočki, iki lemputės ‘vienodai’: man iki lemputės jūsų komentarai. // viskas do lampočki ir nesvarbu nei kaip atrodai, nei kodėl taip atrodai. o mokyklos ♦ pa (po) barabanu ‘nesvarbu, vienodai’: pa barabanu jiems tie tavo tevai su draugais ir visais mokslais kartu paemus // sedi sau siltai ir visiems po barabanu, paverstos kovos poligonais su va tokiais vaikučiais. ♦ ir vsio takoje ‘i tak dalej’: odejmij pracowników, ich pensje, miejsca pracy, wynajem lokalu, opłaty komunalne, infrastrukturę serwerową i tak dalej, i wychodzi tego wcale nie tak dużo. ♦ w żopu 1. ‘do diabła’: bardzo szkoda, po prostu wszyscy są tak zdenerwowani, że bardziej już być nie może, taka szansa i w żopu, no może w przyszłym roku nie narobimy sobie wstydu. 2. ‘całkowicie’: Gatavas w żopu. ♦ po prostu ‘tiesiog, paprastai’: Jei neklystu, gali buti tvirtinamos “po prostu” i na drewnianym szkielecie. ♦ po defaultu ‘domyślnie’: Rozdzielczość ekraniku jest domyślnie mała — trzeba ją zwiększyć, ale wtedy akumulator bardzo to odczuwa. ♦ ne prikolas ‘kiepsko, ♦ dėl ponto ‘nerimtai; juokais’: Na kaip sakoma, kitiems tik dėl ponto sudalyvauti beliko, paskui atšvesti, kad pralaimėjo. źle’: No tak, z takim ne prikolas Więcej naciśniesz i więcej zapłacisz za ubezpieczenie, sam bym takiego nie chciał. // Wzywać Taxę? Ale to nie jest żaden żart z szarówami taxi czy szybkim autem? W ogóle nie rozumiem tej sprawy. ♦ na ura ‘jak wyszło’: Jechaliśmy na ura, nic nie wiedzieliśmy. // I nie kupujcie, jak to mówią, „na ura”, koniecznie pojedźcie do serwisu i sprawdźcie silnik oraz całą resztę. ♦ pa (po) liubomu ‘w każdym razie, i tak’: Pa liubomu, ktokolwiek by tam był, i tak będą tam ludzie. // Zaczynamy i tyle, a ze wszystkimi po liubomu się nie dogadasz. ♦ prosto tak ‘po prostu, tak sobie’: A czemu miałby się złościć, on może pić koniak i prosto tak, bez żadnego powodu, a my to, że tak powiem, z potrzeby... // Sama też często daję prezenty i bez okazji prosto tak :) ♦ za adno (odno) ‘razem, przy okazji’: Jako przewodniczący organizował kopanie tych studni, więc za adno wykopał jedną także dla siebie. // Zamierzam przyjechać 14 sierpnia, więc chciałbym też przy okazji obejrzeć futbol za odno. ♦ pats gazas „właśnie; świetnie, najlepiej”: Osiemnaście lat to właśnie gaz. // ostatecznie wyszło ok. 2,8 m i rzeczywiście wygląda świetnie, odpowiednio do większej przestrzeni. ♦ na vsie (vse) sto „naprawdę, na sto procent”: no tak w ogóle jesteś chłopakiem na vse sto // zgadzam się, „na vse sto”. Nie ma dwóch takich samych dni, nie ma też perfum pasujących wszędzie. rodzice pozwalają i jeszcze sami rodzice to potwierdzą, baudyte tolka tak wyznaczy! ♦ tol’ka (tol’ko) tak ‘kaip reikalas, kaip turi būti’: jei sugaus sakyk kad masina tavo ir tevai apie tai nieko nezino, tai gausi minimalia bauda o jai pasakysi kad // u mnie calibra jedzie normalnie, doch, lupa tolka tak, a na autostradzie 230 km. 296 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIIIつばむっつんばじゅるぎっぷすнрибло́т шшлӓу glingas svarbus. LXXXIIIのんるまきゃやмабтш ꙗзикъ。ичай. nagas. ROBERTAS KUDIRKA ]} naukali. weź to co jest w tekście. Eiti dar. ♦ tol’ko (tol’ka) pesnia (piesnia) «jak należy, jak powinno być»: wszystko jasne, prawdziwi faworyci, ale pozostałe drużyny teraz będą walczyć tolka piesnia, aż trudno prognozować zwycięzców // opony nie są tam do tego przeznaczone. załóż kiems keliams ir vaziuosi tolko pesnia. ♦ be tolko ‘beprasmiškai; pakrikai’: per tupas kad suprastum. atejai cia ir floopony przeznaczone do jazdy bez tolko. piszesz bzdury, tylko innym psujesz nerwy. ♦ ant pilno (viso) gazo «maksymalnie»: ten pokój wydaje się znacznie chłodniejszy, chociaż ogrzewanie jest odkręcone na pełny gaz, a drzwi do drugiego pokoju są zawsze otwarte // znajdziesz miejsca odpowiednie dla wszystkich wiatrów, jeszcze nieprzepełnione statkami, chociaż na brzegu sezon już jest na pełny gaz. ♦ savo chodu «samodzielnie, własnymi siłami»: We czworo będziemy jechać we chodu, su kemperiu. // Aš eisiu atskirai, savo chodu. ♦ dalše nekuda (niekuda) ‘išvis jau’: treneris visiskai nevaldo komandos. per lemiama ketvirti imeta apie 10-12 tasku, jau dalse nekuda. // Visi kurie mokėsi własnej szkole albo ktoś liznął trochę nauki i wyobraża sobie, że jest takim ekspertem do spraw oświaty, że dalej donikąd... ♦ pa natūre «naprawdę, z natury»: Zdjęcia są super, jak obrazki, pa nature czuję, że było jeszcze piękniej, tym bardziej że była ładna pogoda. ♦ v natūre «naprawdę»: mógł popracować razem jeden dzień i pokazać, co potrafi v nature, a do krzyczenia i wrzeszczenia nauka nie jest potrzebna. // ale ty, Minde, jesteś głupi v nature, skoro nie rozumiesz, co się do ciebie mówi. Czy ktoś cię prosi albo proponuje, żeby kibicować LR? ♦ ant bajerio ‘dla żartu’: Powiedziałem to tylko dla żartu, ale ona nie zrozumiała, myśli, że to na serio. // Jasne, że nie odróżniacie, gdzie jest prawdziwa bójka, a gdzie tylko na żarty — może nie widzieliście prawdziwych bójek ani przynajmniej porządnego uderzenia w ryj, co? ♦ ne zapadlo ‘nie wstyd’: Do tej pory byłeś przyzwoitym łobuzem, więc czy nie wstyd ci pisać donosy na milicję. // Naprawdę nie wstyd mi założyć dżinsów z kolekcji z zeszłego roku. ♦ ant zapadlo ‘w celu umyślnego zaszkodzenia, celowo’: Mogę celowo wynająć tylko jeden gabinet w tych pomieszczeniach, ale kto wynajmie mu pozostałe? – kas neims! // Ant zapadlo nuplėšiau. nie- ♦ v padlu ‘wstyd’: Pojeździwszy minivanem albo SUV-em, wsiąść do sedana to „wstyd”. ♦ per blatą, po (pa) blatu ‘nielegalnie’: będzie tylko nielegalnie, tak jak rezonans magnetyczny; nie można się doprosić, bo twierdzą, że nie trzeba, a kiedy człowiek umiera, mówią, że nie zgłosiliście się na czas // W tamtych czasach takie rzeczy można było dostać tylko nielegalnie. Artykuły / Articles 303 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ nie siemki ‘nie żarty’: To nie jest całkiem czyste enduro, tylko taki bardziej pośredni wariant, kazirka, ale jest też szyba, a nie okulary. Cena też, delikatnie mówiąc, nie siemki // Miałem podobny przypadek z motocyklistą i rowerzystą, więc straty naprawdę nie były błahe, ale dogadaliśmy się i w kilku ratach je zrekompensował. ♦ nie psia fujarka (psia pała) ‘nie żarty’: To nie psia fujarka! // więc gprs to tutaj nie psia pała... droga technologia i nie należy oczekiwać, że ♦ ne fontanai ‘nedaug’: Žmogus pusę mėn. prasirgoalgos ne fontanai, o dar będzie za darmo. wyliczyć... // Widocznie naprawdę rozumu nie za wiele. Jak można tyle razy wchodzić w to samo gówno..? 1.8. Prieveiksmiški junginiai su prielinksniais iki, przez, czerez (ros. через), do (ros. до-) ♦ czerez niemogu (niemagu, nimogu, niemagu) ‘wbrew niechęci, niechętnie’: Ale to jest całkowicie nieszkodliwe dla zdrowia, najważniejsze, żeby nie robić tego cerez niemagu. // to pozostałość czasów sowieckich – taka chęć pokazania się, odgrywania ideałów cerez nemogu // szkoda dzieci, kiedy czasami rodzice naciskają „čerez nimogu”, byle tylko dziecko zaczęło czytać przed pierwszą klasą // Ta sama wspaniała scena miłosna z dużych, rozmytych kadrów przeciągnęła się aż do „niemagu”. i tylko o włos ♦ čerez nechočiu (nichočiu) ‘per nenorą, per prievartą’: jau cerez nechociu tvarkysiuosi, vaika pas teva iskomandiruoju ir kibsiu // rado ka lyginti, kur auto, uniknięto bezguścia. która nieustannie się doskonali, a zasady cerez nehociu muszą być korygowane, podobnie jak piłka nożna, gdzie biega się za piłką i tyle. ♦ do nemogu (nemagu, nimogu, niemagu) ‘do niemożności, ponad wszystko’: Dovile, czytając mnie, wyprowadziłaś z równowagi i do nemogu zdenerwowałaś // byli do nimagu wkurzający litewscy panowie, którzy jedno mówią, a drugie robią // Wigilię spędzimy sami. Bo siostra z maluchem nie przyjedzie, a to znaczy, że rodzice też nie przyjadą. Nie wiem. Smutno do nimogu... // No, przystojny staruszek do niemagu... Wszyscy z przyjemnością mają z nim do czynienia. ♦ iki nemogu (nemagu, nimogu) ‘do niemożności, ponad wszystko’: pękamy ze śmiechu z jego dowcipów :), bo to naprawdę wesoły człowiek, ale tylko przez 5 minut, później już jest natrętny iki nemagu :). // co się stało, że ta strona rozrosła się iki nemogu? ♦ per nemogu ‘przymusowo’: jeśli wam się nie podoba, to zostawcie to jako domek letniskowy i wyjedźcie, ale tylko nie zostawajcie per „nemogu”, chcąc coś komuś udowodnić. // Ale gdybym teraz musiała rodzić, bardzo starałabym się długo karmić. ROBERTAS KUDIRKA 304 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII 2. SUAUGTINIŲ PRIEVEIKSMIŲ PRZYKŁADY UŻYCIA 2.1. Z przedrostkiem da-, do- (ros. до-) ♦ dachera, dachiera; dochera, dochiera ‘bardzo dużo’: Istota w tym, że na dzisiaj gazowych lamp doxera, a to do mintojų dachera, produkcijos pilnos lentynos, tiesiog nebežinai ką rinktis, nes pasiūla per didelė. // Jei rasau, kad zmogus ieskotu kur pigiausia, nes nete tu twojej makówki nijak nie dociera. ♦ dachrena, dachriena; dochrena, dochriena ‘bardzo dużo’: Inni, którzy byli dachrena leszczy nałapali, łowili na stynkę. // Niedrogo będzie mnie kosztować nie belka, lecz półosi, których na szrocie prawie nie ma sprawnych, a nowa kosztuje dohrena // Doxriena, to ile tu ha? ♦ dachuja, dochuja ‘bardzo dużo’: Urody dachuja, a pożytku nichuja :D. // sam mam stare BMW 7, więc nie trzeba dohuja wkładać pieniędzy, jeśli wszystko robisz na czas. ♦ dačiorta, dočiorta ‘bardzo dużo’: Nie bądź małym dzieckiem – znajdę... naprawdę znajdę w promieniu 30 km od Kowna. Turystyka wiejska – daciorta // paswalczyków może nie ma tu dużo, ale passatów w Paswalu to docerta. ♦ dafiga, dofiga ‘bardzo dużo’: Pomysłów to mam dafiga. // kiedy ludzie mają dofiga kasy, zaczynają niezbyt słuchać zdrowego rozsądku, a kierować się takim.. „u mnie wszystko musi być....” ♦ davelnia, dovelnia ‘bardzo dużo’: Jeśli przedłuży, to najwyżej na rok, i to byłoby raczej jako mentor dla młodych wysokich, których Žalgiris ma davelnia. // W konfiguracji AC3 ustawień jest dovelnia, już nie pamiętam, co dokładnie trzeba tam ustawiać. 2.2. Z przedrostkiem na- (ros. на-) ♦ nachadu ‘oszczędnie, szybko’: Załóż gaz, nachadu zwróci się po dziesięciu tysiącach kilometrów. ♦ nachaliava ‘nemokamai’: As tai irgi nenoreciau ten vasarot, na, nebent „nachaliava”. // Z telewizją satelitarną wszystko byłoby w porządku, ale za darmo nie uda się oglądać niczego normalnego. Te kilka tysięcy kanałów to tylko reklamowe śmieci. ♦ nachaliavu ‘nemokamai’: bedarbiu, kuriem tiek ir terupi kaip kad nachaliavu paest ir pagert // kazko esi nepatenkintas, moketi baudos nenori, gal tu Boże, dla ciebie wszystko jest za darmo, inni muszą płacić, a ty nie. ♦ nachera, nachiera ‘po co, w jakim celu’: po co Putinowi stawiać elektrownię atomową na wyspie i w Kaliningradzie? // W ogóle, po co nam ta beczka? Artykuły / Articles 305 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ nachrena, nachriena ‘po co, w jakim celu’: po co te turnieje kwalifikacyjne, kai I eurolyga nieko verti lavonai papuola? // O tai nachriena jas tada keist? ♦ nachrien, nachren 1. ‘velniop’: bandziau nulupt tai su medzio gabaliukais isplysho viskas nachren // Restrukturizacija daro prisidengdami istaigos pavazmiana dymienia. Połowę zwolni na cholerę. 2. ‘po co?, na jakie diabły’: I w ogóle, nachrien mi on potrzebny! ♦ nachui 1. ‘do diabła’: Zamknijcie się, nachui. Robicie wstyd. 2. ‘po co?’: Zgaduję, że macie nie więcej niż po osiem lat, po nachui trzeba pisać takie bzdury? Myślisz, że kogoś to interesuje? ♦ načiort, načiorta 1. ‘do diabła’: Trzeba inaczej rozwiązać ten problem, a nie usuwając wszystko naciort. // Przez cały ten czas czekałem na moment, kiedy ryba albo wszystko na cholerę zerwie, albo po prostu zdejmie się z haka bez zacięcia. 2. ‘po jaką cholerę’: To po jaką cholerę wtedy w ogóle kupować teleskop? // poza tym, po jaką cholerę on sam się do mnie przyczepia? ♦ na cholerę, na cholerę 1. ‘w cholerę’: Wczoraj otworzyłem Beautyvestę i znowu zamknąłem stronę, w cholerę, powiedziałem, wystarczy 2. ‘po co?’: Audi S6, szybkie rodzinne kombi, tylko kiedy jeździsz nim wyłącznie po mieście, to po cholerę takie potrzebne, ciągle tylko przekraczasz prędkość // tylko trzeba się zastanowić, a po cholerę mam płacić ekstra... litów, jeśli mogę wziąć i tańszy. ♦ na cholerę, na cholerę 1. ‘w cholerę’: Jeśli Wilno rzeczywiście nie będzie miało drużyny w najwyższej lidze, to w cholerę 2. ‘po co?’: Nafiga pisać dwa razy to samo zdanie? 2.3. Z przedrostkami przeczącymi ne-, ni- (ros. ни-), nie- ♦ necher, nechera ‘nie ma po co; nic, do diabła’: w każdym razie urządzenia wychodzą dość drogie i necher pyzdet // U nas w samochodzie zamontowane jest właśnie coś takiego, no nie widać, jakie to złącze. // Czy ktoś wie, gdzie może walać się archiwum tego tik nehera ji neskaito iskyrus audio cd, visus dvd atmeta. ♦ nechrena ‘visai nieko, nė velnio; visiškai’: Iš duotos nuotraukos nechreprogramu? Próbowaliśmy oglądać przez stronę LRT, ale tam nechrena nie działa. tak właśnie łapie się wszelkie zarazy. ♦ nechui, niechui ‘nie ma sensu, nie ma po co, ♦ nechren, niechren ‘nėra ko; kuriems velniams’: Debilas snargliuotas, niechren veikt matosi jog islepintas tevu, mazgote // Niechrien kaišiot į kiekvieną skylę, nie trzeba’: Niechui być leniem i chcieć szybkiego efektu, moim zdaniem o wiele lepiej byłoby, nawet jeśli nie tak szybko, zadowolić się najprostszymi suplementami diety // niechuj takiemu debilowi dawać prawo jazdy, a potem je odbierać. ♦ nechuja, niechuja, nichuja ‘nic, zupełnie nic; ani diabła; zupełnie’: Uważam, że nie warto udzielać rad innym, skoro sam chuja znasz się na samochodzie. // ROBERTAS KUDIRKA 306 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Wyraźnie napisałem, że po angielsku albo litewsku, po rosyjsku nic nie rozumiem. // Dzwoniłem, ale nikt, ni chuja, nie odbiera. // i jest taki problem. kad ir kelis simtus metru, uzgesini ir kai reikia vest tai nechuja neuzsiveda. ♦ nečiorta, ničiorta ‘nė velnio’: O ash guma vienam valytuvui pasikeiciau, neodpalasz samochód, jedziesz, wszystko tam bardzo dobrze działało, a nie czyści, ni cholery // ćwiczę codziennie, piję różne spalacze tłuszczu i mam opracowany plan żywieniowy, ale nic a nic, nic z tego nie wychodzi. ♦ nefig, nefiga, nifiga ‘nie; nic, do diabła’: Uważam, że kobiety, które nie wyszły za mąż, w ogóle nie powinny rodzić, a dziewczyny powinny znaleźć sobie mężów // Jeśli zabierasz ze sobą normalną walizkę, to wcale nie jest taniej. ♦ nekažkaip ‘nie najlepiej, kiepsko; ciężko, kłopotliwie’: w życiu będzie ci kiepsko znaleźć męża, jeśli jesteś fanką polskich degeneratów, po prostu zrobiło mi się smutno, wiesz // ooks awesom, CL nekazkaip ir teatrode, dobrze, że ujednolicają nazwy. ♦ nekažkas ‘kiepsko, nie najlepiej; słabo; niezbyt’: z jednym Ułanowem w Eurolidze jest kiepsko. Często brakowało człowieka, który pociągnąłby drużynę, gdy cały zespół się zacina, tak samo przeciwko atletycznym drużynom. // Te Chevrolety nie są dla mnie jakieś szczególne, tylko mocy mają niemało, a pożytku niewiele, chyba że dobrze nadają się do pokonywania kanionów. ♦ nekažką ‘słabo, kiepsko, nic szczególnego; słabo; niezbyt’: Rozumiem, że po pół roku ćwiczeń dla wszystkich staje się już jasne co i jak, ale na początku nieszczególnie // ktoś wspominał — maksymalnie można przybrać 1,5 kg czystej masy mięśniowej miesięcznie, podziel ten kilogram na pół i rozłóż na całe ciało, a wyjdzie naprawdę niezbyt. ♦ nevtemu, nivtemu ‘dziwnie, niezrozumiale; nie na temu dingo elektra, nu galvoju nk tokio, jungiau iš naujo. ♦ nezachui, nizachui ‘nė už nieką, be priežasties’: pasiskolink auto numerius, miejscu’: dla mnie footer jest zbyt wyrazisty, miejscami brakuje odstępów, a logo… gdzieś wciśnięte nie na miejscu // Wtedy nie tankuj, jedź w dzień, nie mentu tikrinimo reidas ar kazkastai, o shiaip nasharam sustabdyt ir nizahui tikłamiąc przepisów… i, kurwa, nikt cię nie zatrzyma ani nie sprawdzi // Psy mogą zatrzymywać tylko wtedy i tam, gdzie ogłoszono, dokumentów sprawdzać nie mogą. ♦ nezapadlo, nizapadlo ‘nie ma wstydu’: kiedy dupa zaczyna się palić, to już nie ma wstydu i biec do gliniarzy, jakoś niezgodnie z zasadami... // przecież nie wstyd mi i zostać na drugim. ♦ nichera, nichiera ‘nieko, nė velnio; visiškai’: Bet isijungus paaiskejo, kad nichera as ten nepamenu, tai pradejau isnaujo. // man toks atsakymas nichiera netinka, gal kas zinot tiksliau? ♦ nichrena, nichrina, nichriena ‘nic, ani cholery; całkowicie’: Typowa „wiedząca, czego chce”, ale ni cholery nieczująca możliwości... // zobacz, jak chcesz, ostatnich dwóch cylindrów krzywki wałków rozrządu ni cholery się nie smarują, fabryczna niedoróbka. Artykuły / Articles 307 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės ♦ nichujutki ‘nieko’: Ir toliau sėdit čia ir komentuojat tai, ko nichujutki nie rozumiecie. ♦ ničiorta ‘nic, ani cholery’: Czyli ni cholery nie znasz się na poważnej fantastyce, tylko udajesz takiego; ) 2.4. Z przedrostkami po- (ros. по-), pa- ♦ pachuju, pochuju ‘wszystko jedno, obojętnie’: ilu chętnych się pojawia. I „pachuju” im, że nie przeszłaś sama ani dwudziestu kilometrów pieszo, zanim ją znalazłaś. // Pochuju tu większości, jeśli co, na zdrowie. ♦ pocher ‘wszystko jedno, obojętnie’: mam kompletnie w dupie waszą opinię. ♦ pochren, pochrien ‘vis tiek, vienodai’: Svarbi uosto teritorija, o už tvoros – pochren. // kaune tai bent tų apgailėtinų ženklinimų laikosi bent kažkiek... o vilniuje tai pochrien ar šviesoforai, ar juostos. ♦ pochui ‘vis tiek, vienodai’: Jei tau pochui, tai man tuo labiau. ♦ pochujutki ‘vis tiek, vienodai’: jei tau patinka, užsidėk ir važinėk:) poxujutki ką kiti sako ir galvoja :D ♦ pofig, pofiga ‘vis tiek, vienodai’: Kam čia svaigt apie ziemelius, kai jam pofig tas lt krepsinis? // Beda tik ta kad LT daugumai pofiga ir nera vieningumo. 2.5. Su priešdėliais v- (rus. в-), vo- (rus. вo-) ♦ vabšče, vabščie ‘apskritai, iš viso’: Aš tai vabšče nesupratau. // Paskutinėmis minutėmis vabščie būtų buvęs pažoras, taip stipriai pirmavo ir galiausiai pralaimėjo, bet, deja, baigėsi kaip baigėsi. ♦ vdrebezgi 1. „į šipulius“: Na, bet nieko baisaus, neskaitant kelių nubrozdinimų, mus. Apranga skylese, salmas vdrebezgi, moco nudroztas vienas cilindras kiaurai. 2. ‘visiškai’: sako dujos nesaugu. puikus pavyzdys - masina vdrebezgi sudeo balionas sveikas, nesprogo, į kitą mašiną perkelti bus galima // vieną iš jų privertiau gerti su manimi ir jis vargšas nusigėrė iki sąmonės netekimo. ♦ vobščim „apskritai, bendrai kalbant“: reikia ir gudriai, ir tuo pačiu švelniai bei pakankamai energingai dirbti, vobščim, darbas beveik kaip su moterimi ; ) ♦ vpizdu „velniop, po galais“: jei dar ir neturi nė vieno draugo, kuris emigravo, vpyzdu nachren, ir tavo subinei reikia mokėti +500 ekstra lietuviškų už pos- ♦ tinga ir dar belekiek uzh muita. vticharia „slapčiomis“: jokios sodybos nebuvo už 50 m, tik ūkiniai. nejaugi spėjai pasistatyti vticharia? ROBERTAS KUDIRKA 308 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Cechy adaptacyjne przysłówków slangowych w języku litewskim: Uprzysłówkowione połączenia wyrazowe i przysłówki złożone SANTRAUKA Istnieje szereg uprzysłówkowionych połączeń wyrazowych i przysłówków złożonych Lithuanian slang and non-normative language. Most of them are assimilated borrowings adapted to the language system. Adaptive adverbialization of borrowed adverbs is określonych przez pewne cechy systemowe, które są związane z gwarami terytorialnymi języka litewskiego oraz językiem standardowym. Uprzysłówkowienie ma kilka poziomów: pełne, częściowe i częściowo skostniałe połączenie wyrazowe. W języku slangowym uprzysłówkowione połączenia wyrazowe i przysłówki złożone są zwykle zapożyczane z języka rosyjskiego, a tylko nieliczne z języka angielskiego. Uprzysłówkowienie jest bardziej spontaniczne w języku nienormatywnym. Adaptację można opisać za pomocą następujących typów: a) niezaadaptowane, b) zaadaptowane graficznie i fonetycznie, c) zaadaptowane graficznie, fonetycznie i morfologicznie (po otrzymaniu końcówki fleksyjnej). Częściej używa się połączeń wyrazowych poddanych adwerbializacji oraz złożonych przysłówków, które zostały zaadaptowane fonetycznie i morfologicznie. Te, które zostały zaadaptowane wyłącznie fonetycznie, są używane rzadziej. Często używane połączenie wyrazowe poddane adwerbializacji, ze względu na specyfikę użycia, może składać się wyłącznie z form zaadaptowanych fonetycznie. Jeżeli dana forma należy do frazeologicznych złożeń przysłówkowych, takie złożenia podlegają regularnym zasadom. W artykule przeanalizowano 162 połączenia wyrazowe poddane adwerbializacji oraz 43 złożone przysłówki litewskiego slangu. Cechy adaptacyjne są określone przez wyraźne prawidłowości: (a) leksyka slangowa jest adaptowana fonetycznie i graficznie zgodnie z zasadą zastępowania obcych fonemów fonemami możliwie najbardziej zbliżonymi do fonemów własnego języka, (b) przysłówki slangowe również wykazują tendencję do włączania się w paradygmaty fleksyjne języka litewskiego. Większość konstrukcji przyimkowych lub frazeologicznych złożeń przysłówkowych stanowią zapożyczenia z języka rosyjskiego zaadaptowane fonetycznie i graficznie (88; 54.3 %). Istnieje niewiele przysłówków niesłowiańskich (9; 5,6 %) i tylko kilka zapożyczeń z języka angielskiego (4; 2,5 %). W slangu popularne są ekspresywne i eufoniczne związki frazeologiczne (24; 14,8 %). Wśród związków wyrazowych uległych adwerbializacji znajduje się wiele wulgaryzmów: przeważają zapożyczenia z języka rosyjskiego (57; 35,2 %); jest niewiele dysfemizmów z języka litewskiego i kalk z języka rosyjskiego (13; 8,1 %). Połączenia przyimków i partykuł z rzeczownikami są zapożyczone i zaadaptowane z języka rosyjskiego (35; 81,4 %). Przyimki i partykuły są przekształcane w wyniku specyficznej adaptacji: przeważają przysłówki z prefiksami na- (11) oraz ne-, ni- (10). Jest niewiele przysłówków z prefiksami da-, do- (6), pa-, po- (5) i tylko kilka przysłówków z v-, vo- (3). Straipsniai / Articles 309 Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės Wśród przysłówków złożonych znajduje się wiele wulgaryzmów (21; 48,8 %). Większość przysłówków złożonych może być używana jako połączenia wyrazowe. Gauta 2020 m. rugsėjo 9 d. ROBERTAS KUDIRKA Vilniaus universiteto Kauno fakultetas Muitinės g. 8, LT-44280 Kaunas, Lietuva [email protected]