Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose

VILIJIJA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5026-4667 Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: doi.org/10.35321/all83-10 RETRAKCJA AKCENTU W TEKSTACH WSCHODNIOAUKSZAJTYJSKIEGO SUBDIALEKTU ANYKŠČIAI Retrakcja akcentu w tekstach wschodnioauksztajckiego subdialektu Anykščiai ADNOTACJA Na podstawie źródeł pisanych – tekstów z lat 70.–90. XIX wieku opublikowanych w Lipsku przez niemieckiego językoznawcę Franza Spechta w wydawnictwie Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski, opisów gwar anykštėnaskich z lat 50.–60. XX wieku przechowywanych w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistycznego Instytutu Języka Litewskiego oraz tekstów gwarowych opracowanych w drugiej połowie XX i na początku XXI wieku przez Žanetę Markevičienė i innych badaczy – analizuje się zjawiska retrakcji akcentu we wschodnioauksztajckim subdialekcie Anykščiai. Celem artykułu jest możliwie szczegółowe opisanie kształtowania się retrakcji akcentu w subdialekcie Anykščiai, ustalenie, jakie prawa retrakcji akcentu mogły działać na obszarze subdialektu w tym okresie, ukazanie zasięgu arealnego tego zjawiska oraz omówienie zmian retrakcji akcentu i ich przyczyn. SŁOWA KLUCZOWE: wschodnioauksztajcki subdialekt Anykščiai, akcent, sylaba, teksty gwarowe. ANNOTATION Na podstawie źródeł pisanych – tekstów z lat 60.–80. XIX wieku opublikowanych przez niemieckiego językoznawcę Franza Spechta w Lipsku w wydawnictwie Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski, opisów gwar Anykščiai z lat 50.–60. XX wieku przechowywanych w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistycznego Instytutu Języka Litewskiego, a także tekstów gwarowych opracowanych przez Žanetę Markevičienė i innych badaczy w drugiej połowie XXth wieku i na początku XXIst Straipsniai / Articles 211 VILIJA RAGAIŠIENĖ wieku – w artykule analizuje się zjawiska retrakcji akcentu we wschodnioauksztajckim subdialekcie Anykščiai. Celem jest możliwie szczegółowe opisanie kształtowania się retrakcji akcentu w subdialekcie Anykščiai, ustalenie, jakie prawa retrakcji akcentu mogły obowiązywać na obszarze subdialektu w danym okresie, ukazanie zasięgu arealnego tego zjawiska oraz omówienie zmian retrakcji akcentu i ich przyczyn. SŁOWA KLUCZOWE: wschodnioauksztajcki subdialekt Anykščiai, akcent, sylaba, teksty gwarowe. WPROWADZENIE Spośród wszystkich subdialektów wschodnioauksztajckich pod względem akcentuacji do tej pory prawdopodobnie najmniej zbadany jest subdialekt Anykščiai. W literaturze naukowej akcentuację tego subdialektu omówiono dość fragmentarycznie. W pracach, w których można znaleźć dane o akcentuacji Anykštėnas, zazwyczaj zwięźle opisano jedynie charakter retrakcji akcentu i intonację (Zinkevičius 1966: 36, 38, 41; LKT 35; LKTCH 144; Markevičienė 2001: 15–18; 2004: 39–45; RARA 36–37; AAT 18). Pod względem akcentuacji nieco dokładniej zbadano teksty zebrane w latach 70.–90. XIX wieku w rodzinnych stronach Antanasa Baranauskasa, w okolicach Anykščiai, opublikowane w wydawnictwie Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski (Stundžia 1989: 434–442; Ragaišienė 2015: 166–210)². Brakuje zatem bardzo wielu badań systemu akcentuacyjnego subdialektu oraz publikacji naukowych poświęconych omówieniu cech i tendencji akcentuacyjnych. Źródła, cel, metody. Materiał badawczy zebrano z kilku źródeł pisanych – z tekstów anykštėnaskich opublikowanych w pierwszym tomie dzieła Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski, wydanego w 1920 roku w Lipsku przez niemieckiego językoznawcę Franza Špechta (dalej – Litauische Mundarten)³, z opisów cech językowych gwar tego subdialektu opracowanych w latach 50.–60. XX wieku⁴, z tekstów anykštėnaskich opublikowanych w wydanej w 1970 roku antologii Lietuvių kalbos tarmės, z drugiej części publikacji Ž. Markevičienė Aukštaičių tarmių tekstai z 2001 roku oraz z tekstów gwarowych Anykštėnas opublikowanych w wydanej w 2004 roku Lietuvių kalbos tarmių chrestomatijoje, a także z rękopisu podręcznika opracowanego w 2013 roku przez Ž. Markevičienė, Aurimasa Markevičiusa ¹ Podawana jest strona rękopisu. ² Analizę tych tekstów oparto na bogatej korespondencji A. Baranauskasa z Hugo Weberem (zob. Almanauskis 1930: 60–102). ³ A. Baranauskas, będąc profesorem seminarium duchownego w Kownie, około lat 1867–1884 organizował swoich uczniów do zbierania tekstów gwarowych. Zebrane przez nich teksty wysłał niemieckiemu językoznawcy H. Weberowi. ⁴ Rękopisy przechowywane są w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistycznego Instytutu Języka Litewskiego. 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose oraz podręcznika opracowanego przez Viliję Salienė Rytų aukštaičiai anykštėnai i rękopisu publikacji Reginy Rinkauskienė Anykščių apylinkių tekstai z 2020 roku. Teksty gwarowe przedstawione w wymienionych źródłach obejmują trzy okresy: 1) Lata 70.–90. XIX wieku. W publikacji Litauische Mundarten zamieszczono teksty z dwóch parafii – Anykščiai (305), zaliczanych przez A. Baranauskasa do wschodnich czwartych (R4)⁵, oraz gwary Subačius (235), zaliczanej do wschodnich trzecich (R3). Z tych miejscowości zapisano po kilka krótkich opowiadań (łącznie 17 stron)⁶. Pod względem geograficznym teksty pochodzą z północnego obszaru subdialektu. 2) Lata 50.–70. XX wieku. Podczas gromadzenia materiałów do Atlasu języka litewskiego zbadano, można powiedzieć, wszystkie miejscowości (punkty) należące do obszaru Anykštėnas i opracowano ich opisy gwarowe (zob. ryc. 1 i aneks)⁷. Rękopiśmienne źródło dotyczące punktu obejmuje prezentację badanej miejscowości, cech językowych gwary i informatorów oraz transkrybowane teksty⁸. W archiwum znaleziono 23 źródła (około 500 stron) z 18 punktów (zob. aneks)⁹. Materiał źródeł rękopiśmiennych uzupełniają teksty z tego samego okresu, publikowane w antologii Lietuvių kalbos tarmės, pochodzące z niemal wszystkich punktów subdialektu. Teksty nagrane w badanym okresie można znaleźć także w publikacjach wydanych na początku XXI wieku. 3) Koniec XX – początek XXI wieku. W publikacjach opracowanych przez Ž. Markevičienė, R. Rinkauskienė i innych dialektologów zamieszczono teksty z różnych miejscowości badanego subdialektu. Trzeba jednak zaznaczyć, że w publikacjach z tego okresu opublikowano stosunkowo niewiele tekstów z północnej części obszaru. Na przykład w książce Aukštaičių tarmių tekstų pod redakcją Ž. Markevičienė większość opowiadań pochodzi z południowego obszaru subdialektu, natomiast w rękopisie publikacji R. Rinkauskienė Anykščių apylinkių tekstai – z Anykščiai i sąsiednich gwar. Podsumowując opublikowany w analizowanych źródłach materiał, można stwierdzić, że zawarte w nich dane wystarczają do oceny kształtowania się retrakcji akcentu jako prawa na obszarze Anykštėnas. Tym bardziej że omawiane źródła stosunkowo dobrze odzwierciedlają cechy akcentuacyjne badanego subdialektu. ⁵ W nawiasach podano numery punktów (miejscowości) Atlasu języka litewskiego (zob. LKA I 21–30; zob. także Geržotaitė 2015: 147–149, 156–165). ⁶ Teksty gwary Subačius pochodzą od jednego informatora, a teksty z Anykščiai – od dwóch informatorów. ⁷ Brakuje jedynie rękopisu z punktu Subačius (235). Aloyzas Vidugiris opracował transkrybowane teksty tej gwary, nagrane w latach 60.–70., w 1984 roku. ⁸ W żadnym rękopisie tego subdialektu nie przedstawiono odpowiedzi na pytania leksykalne, fonetyczne, morfologiczne i składniowe programu zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego. ⁹ Materiał ten uzupełniają transkrybowane teksty gwar Svėdasai (239), Ažuožeriai (305) i Kniitiškiai (375), niewielkich rozmiarów, zapisane w 1976 roku przez studentów Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Straipsniai / Articles 213 VILIJIJA RAGÃIŠIENĖ A zatem w niniejszym artykule, zestawiając dane źródeł gwarowych dzielących się o ponad stulecie, analizuje się zjawiska retrakcji akcentu we wschodnioauksztajckim subdialekcie Anykščiai. Celem jest możliwie szczegółowe opisanie kształtowania się retrakcji akcentu w subdialekcie Anykščiai, omówienie zjawisk retrakcji akcentu działających od drugiej połowy XIX do początku XXI wieku oraz ukazanie ich zasięgu arealnego na obszarze subdialektu. Jak wiadomo, subdialekt Anykščiai należy obecnie do obszaru warunkowej retrakcji akcentu (LKT 35; LKTCH 153). Działa w nim tak zwana intensywniejsza warunkowa retrakcja akcentu: z krótkiej sylaby końcowej akcent cofa się na poprzedzającą ją sylabę długą. W badaniu oparto się na metodach geolingwistycznej, statystycznej, porównawczej oraz rekonstrukcji wewnętrznej. KSZTAŁTOWANIE SIĘ RETRAKCJI AKCENTU: ZMIANY I TENDENCJE Z tekstów przedstawionych przez A. Baranauskasa wynika, że w drugiej połowie XIX wieku prawo retrakcji akcentu w subdialekcie Anykštėnas działało z różną intensywnością. W tekstach parafii Subačius akcent był prawidłowo przesuwany z krótkiej końcówki na sylabę długą, np.: džiáũksmu, gýwi, kàr̃tus, aũkas, koply­tėlas, wìetas, ar̃ti, nãršus, tur̃tus, laũži, žmōna, kir̃wju, laũki, miẽstus, laũkus, wiẽni i in. (s. 104–109). W tekstach znaleziono tylko kilka form, w których akcentu nie cofnięto, statystycznie nieistotnych, np.: yrà (obok ỹra), arbà, Alkà (s. 104–105). Inna sytuacja pod tym względem panowała w latach 70.–90. XIX wieku w okolicach Anykščiai. Tutaj akcentu z krótkiej sylaby końcowej na poprzedzającą ją sylabę długą nie cofano, np.: gwotū, yrà, žmogùs, tur̃tus, t́arpu, žõdžus, baisù, gàitu, patiekà, Szioulus i in. (s. 36–47). Jednak oznaczenie akcentu dodatkowego specjalnym znakiem transkrypcji w niektórych słowach na przedostatniej sylabie długiej wskazuje, że w gwarze Anykščiai już kształtował się akcent retrakcyjny, np.: tōkì, wãr̃ti, lĩngwà, knĩgù, kàr̃tus, szwĩntàs, trūmpà, pĩlnì, kàr̃ti, studinùtus, sūnùs, pīr̃ztus, griõusmų i in. (s. 36–47)¹⁰. Uważa się, że specjalnymi znakami wskazano w tych przypadkach typ akcentu pobocznego, tj. akcent „dwuwierzchołkowy” (Stundžia 1989: 435; Ragaišienė 2015: 174–175; 2018: 182–184)¹¹. Tym bardziej że w południowej części obszaru Anykštėnas i w sąsiednim ¹⁰ Przy regularnym działaniu prawa w badanych gwarach akcent w tych słowach powinien być cofany na przedostatnią sylabę długą, por. gaspadorius → gaspadõrius. ¹¹ O terminie „dwuwierzchołkowy” akcent szerzej zob.: Girdenis, Rosinas 1976: 194, przyp. 20; Girdenis 1978: 75–76. 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose subdialekcie uteniskim akcent „dwuwierzchołkowy” zachował się do dziś (Markevičienė 1999: 16; 2001: 15–16)¹². Przedstawione teksty prawdopodobnie ukazują tendencje umacniania się akcentu „dwuwierzchołkowego” w gwarze Anykščiai. W analizowanych tekstach częstsze są formy z akcentem „dwuwierzchołkowym”, np.: gār̃di, rūbùs, krõmi, sūnkì i in. (s. 36–37). Możliwe, że za czasów A. Baranauskasa akcent ten w okolicach Anykščiai mógł być wystarczająco silny, tzn. w niektórych przypadkach trudny do odróżnienia od wyrazów z dwoma akcentami i od rozpoczynającej się retrakcji akcentu¹³. Przypuszczenie to częściowo potwierdza myśl wyrażona przez A. Baranauskasa w jednym z listów do H. Webera, że czasem nieakcentowana sylaba wyrazu jest jakby akcentowana, „jak gdyby brzmiała kir̃wiù, kir̃wiùs” (Almanauskis 1930: 95; Stundžia 1989: 435)¹⁴. Podwójne oznaczenie akcentu w analizowanych tekstach może wskazywać, że przedostatnia sylaba długa w gwarze Anykščiai – pierwszy składnik akcentu „dwuwierzchołkowego” – mogła być słyszana zarówno słabiej, jak i mocniej, por. rõdas / ròd'as (por. Stundžia 1989: 435; Girdenis 2003: 263). Silny akcent „dwuwierzchołkowy” mógł z czasem dać impuls do cofnięcia akcentu z krótkiej końcówki na długą sylabę przedostatnią, por. gaspadõrius → gaspadõriùs → gaspadõrius (por. Ragaišienė 2018: 184). Materiał przedstawiony przez A. Baranauskasa ukazuje nierównomierne kształtowanie się retrakcji akcentu jako prawa na obszarze Anykštėnas: teksty parafii Subačius świadczą, że proces ten już się zakończył, natomiast opowiadania zapisane w okolicach Anykščiai – że dopiero się rozpoczynał (por. Ragaišienė 2015: 180–183). Przypuszczenie to, choć pośrednio, potwierdza analogiczny rozwój tego zjawiska w sąsiednim subdialekcie kupiškėnas (Ragaišienė 2018: 181–184, zob. ryc. 2). Rękopiśmienne źródła gwar Anykštėnas z lat 50.–70. XX wieku wskazują, że w drugiej połowie XX wieku, choć z różną intensywnością, akcent był cofany na całym obszarze subdialektu. Na podstawie materiału opisowego obszar Anykštėnas można podzielić na dwa większe are­ały, w których intensywność zjawiska była różna. W północnej części obszaru, z wyjątkiem are­ału Verksnionys (208) – Svėdasai (239) – Mičiūnys (273), w badanym okresie akcent z krótkiej końcówki na poprzedzającą ją sylabę długą był cofany dość regularnie (zob. ryc. 1). ¹² Ž. Markevičienė (2001: 15–16) wyraźnie słyszalny w gwarach Anykštėnas akcent przedostatniej sylaby długiej nazywa pobocznym. Zdaniem Jolity Urbanavičienė (2006: 224) pierwszy składnik akcentu „dwuwierzchołkowego” można zaliczyć do akcentów pobocznych, a drugi – do głównych. ¹³ Analogiczna sytuacja występuje obecnie w sąsiednim subdialekcie uteniskim (Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; Markevičienė 1999: 16; Urbanavičienė 2006: 224). ¹⁴ Jak wiadomo, A. Baranauskas był przekonany, że wyraz może mieć tylko jedną sylabę akcentowaną (Alminauskis 1930: 95). Straipsniai / Articles 215 VILIJA RAGAİŠIENĖ RYC. 1. Charakter retrakcji akcentu w źródłach rękopiśmiennych z lat 50.–70. XX wieku15 W tekstach tych gwar o znacznej objętości nie znaleziono ani jednego przypadku akcentu bez retrakcji, np.: razum.ni, razum.nus (obok razumnų), vaikus, vil.ku, su kariėtu, vietą, rūbus, dienas, kėliṅti, pìr.stus, gàl.va, spȧl.va, trūṁpi, ìlgi, aũ.kšti i in. (Rybōkai, 146); jaũna, ūnksti, mérga, ka̋rtu, nebegi.va, per laũkus, viéną, per dienas (Rūkiškis, 270); ìlga, ga̋lva, miñkšta, dùnkčius, ūnksti, diéna, viéni, viéną, lìntas, piẽtus, agūkus, blìnus, piñ̃kus (Andriōniškis, 272) i in.¹⁶ Regularną retrakcję akcentu 15 Należy zwrócić uwagę na punkty 236 i 237, w nowszych pracach zaliczane do subdialektu Anykštėnas (RAA 63–70). Omawiane punkty nie zostały uwzględnione na mapie przedstawionej w artykule. W badanym okresie zaliczano je do subdialektu kupiškėnas (LKA I 33, mapa 1). W wydanej w 2014 roku publikacji Gwara litewska początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne oba punkty również zaliczono do subdialektu kupiškėnas (LTT 187, ryc. 109). 16 Akcent form rdzeniowych žmogus / žmõgus / žmą̃gus może świadczyć o występowaniu w gwarach wariantu pobocznego drugiej klasy akcentowej. Omawiane przypadki mogą być również związane z retrakcją akcentu, por. žma.gaũs (Ragaišienė 2018: 186, przyp. 27). Forma z akcentem na rdzeniu bai̇sus również może być związana z retrakcją akcentu, jednak nie można wykluczyć, że została odziedziczona z dawnych czasów. 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose w tym areale potwierdzają również teksty opublikowane w antologii Lietuvių kalbos tarmės (LKT 295, 302–303), por. także tekst zapisany w punkcie Rūkiškis w 1964 roku (LKTCH 149). W opowiadaniach zapisanych w okolicach Andriōniškis w 1965 roku również dominują formy z akcentem retrakcyjnym, np.: k̇leim̃u, pìr̃ki, mer̃.ga.s, žm̃õ.gus (obok žmà.gaus), žò.džiu / žo·džiu (AAT 77–78). W latach 50.–70. XX wieku inna sytuacja panowała w areale Verksnió­nys (208) – Svedasaĩ (239) – Mičíonys (273). Materiał źródeł rękopiśmiennych wskazuje, że dominował tu akcent bez retrakcji, np.: pilnà, čigãnus, ràžu, liẽsvas, viẽdru, in būdàs, bizū­nù, galvà, žmãgus, būdà, u.lìča, grausmù, irà, dikà, lintù, sùnus, klaimì, valdžà, lìn­tàs, vaikùs, daržùs, saldù (Verksnió­nys, 208); varpùs, žmãgus, kardù, vienì, vartùs, kraujù, bėdà, dienà, dienàs, kėlìntà, navìnà, mergàs (Svedasaĩ, 239); rañdį, baltì, švintù, širmà, pìlnà, pìlvù, nuogà, pìlkà, gailù, kūmpì, vienà, žmãgus, bjãurùs, dienàs, šimtùs, su kãčelù, ràžu (Mičió­nys, 273). W badanych gwarach znaleziono tylko pojedyncze przykłady retrakcji akcentu, np.: blãgi (Verksnió­nys, 208); liẽtus, pẽr pĩetus (Svedasaĩ, 239); rùnkas, var̃tus, dù šimtù (Mičió­nys, 273). Znacznie bardziej złożona sytuacja panowała, jak się wydaje, w południowej części obszaru Anykštėnas. W badanym okresie w jednych gwarach akcent z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę długą cofano rzadko, w innych – dość regularnie. Regularną retrakcję akcentu odnotowano w areale Kurkliai (341) – Kni­tiškiai (375) – Juodáusiai (447). W niewielkich rękopisach tych gwar można powiedzieć, że nie znaleziono form bez retrakcji akcentu, np.: diẽvu, róžu, liẽtus, maišùs, irà, kartù, vienà, ùṅksti, suñki, baltì, baĩsi, tvarkà, vaikùs, juódì, sãisra (Kurkliai, 341); sūnus, lìṅgvi, pìṅkas, pìṅkus, jaũni, pas pónus, dienà, žmónà, ùntrì, baravìkus, maĩšus, ma.kìkla, kálba, liẽtus, užmìga miẽgu, vienì, i.ra (Kni­tiškiai, 375); róžu, ainù, dienà, piẽtus, kviẽtkus (Juodáusiai, 447). O regularnej retrakcji akcentu występującej w tych gwarach w latach 50.–70. XX wieku świadczą również opowiadania opublikowane w antologii Lietuvių kalbos tarmės, np.: su viẽdru, vienà, pir̃tis, ainì, ainù, par piẽtus (LKT 305, 447). Akcent był, jak się wydaje, dość regularnie cofany również w gwarze Kiaukliai (477), graniczącej z obszarem słabej warunkowej retrakcji akcentu, np.: pir̃ką, kìrvu, mar̃ti, pìṅkus, rùnka, pìṅki, vaikùs, kapeikàs, žmógus, pas susiẽdus i in. Materiał opisowy wskazuje, że w pozostałej części południowego obszaru w latach 50.–70. XX wieku dominowała nieregularna retrakcja akcentu. Akcent z krótkiej końcówki na poprzedzającą ją sylabę długą, jak się wydaje, nie był cofany tylko w gwarze Skiemonys (343), np.: mergà, žiemà, sausà i in.17 W gwarach pozostałej części tego are­ału intensywność zjawiska była różna. W tekstach gwar Anykščiai (305), Rubikiai (342) i Dapkūniškiai (376) formy z retrakcją akcentu stanowią niemal 90 procent, np.: kiẽmus, rùnkas, 17 Potwierdza to również tekst opublikowany w antologii Lietuvių kalbos tarmės. Akcentu nie cofnięto z krótkiej końcówki wyrazu na poprzedzającą ją sylabę długą, np.: šeimà, jaũni, numirsù (LKT 306). Straipsniai / Articles 217 VILИJA RAGAİŠIENĖ ỹra, sū.nus, sʼvīr.ní, díenas, līetus, žēdna mēr.ga, su dū.ša (Anykščiai, 305)¹⁸; žmogus (obok žmogaũs), kār.tus, bėdas, rùnka, žiñgsnìs, díenas (Rubikiai, 342); žmogus, žmōna, rōzu, sūnus, rū.bus, bėda, su diédu (Dapkūniškiai, 376)¹⁹. W okolicach Bālninkai, Lyduõkiai, Žélva i Šešuõliai stanowią one około dwóch trzecich form zdolnych do cofania akcentu, np.: žmōgus (obok žmogũmì), pìnki, sū.nus (obok sū-naũs), kaìtra / šviesà, daržbì, gir̃džiù, pirmà, mergà (Bālninkai, 411); sū.nus, blō.gì, mō.tka, per rùnkas, vièna, žmō.na, skū.ra, pìņkis, šimtus, rū.bus, mergà, razũmni / ainù, ainì, sunkù, mergà, kartù, raitì (Lyduõkiai, 410); nùogi, rū.bus, līetus, rōzus, kaũlus, galvà slōbna, viéni / dungùs, minkà, nėrà (Žélva, 449); gìva, mōtka, vār-du, mėsa, andarõkus / sunkù, skalnà, galvù (Šešuõliai, 448). Analogiczne tendencje retrakcji akcentu odnotowano w omawianych gwarach również w innych tekstach z badanego okresu (LKT 307–309). Podsumowując, można stwierdzić, że źródła rękopiśmienne z lat 50.–70. XX wieku i inne teksty ukazują rozwój kształtowania się prawa intensywniejszej warunkowej retrakcji akcentu na obszarze subdialektu Anykštėnas. A zatem w tym okresie zjawisko utrwalone w sąsiednim subdialekcie kupiškėnas nadal posuwało się z północy na południe i rozprzestrzeniało na obszarze Anykštėnas (szerzej zob. Ragaišienė 2018: 185–187). Opowiadania zapisane na obszarze badanego subdialektu pod koniec XX i na początku XXI wieku wskazują na zachodzące, choć niewielkie, zmiany tego zjawiska (por. ryc. 1 i 2). Oczywiste jest, że retrakcja akcentu coraz bardziej umacnia się w północnej części obszaru Anykštėnas, dokładniej w areale Verksnionys (208) – Svėdasai (239) – Mičiūnonys (273). W punkcie Verksnionys znaleziono więcej przypadków cofania akcentu z krótkiej sylaby końcowej na poprzedzającą ją sylabę długą niż w źródłach rękopiśmiennych z lat 50.–70. XX wieku, por.: vìžas, uñks’ti, jaũna, kavalier’ùs / k’aũlas²⁰, aždun.cù (LKT 147–148)²¹; laĩki, ìra, sà.di, mė.sà, grì.čė / laĩkù, laĩkì, žiemà, ì.ra, blɔ·gà i in. (RAA 52–55)²². W okolicach Svėdasai retrakcja akcentu nie jest jeszcze ustabilizowana. Prawo to w tej gwarze, jak się wydaje, działa bardzo nierównomiernie. W tekstach zapisanych w 2000 roku formy z cofniętym akcentem stanowią niemal połowę możliwych przypadków, np.: užmirštù, sàu-gi vietà, vièna, laũkus, pìņki(s) šimtus, gārsus, grì.čė, su grìčų, vārpus²³ / laĩkùs, vièna, su draugù i in. (Markevičienė 2001: 63–70). Tendencję do cofania akcentu wskazuje ¹⁸ Analogiczne użycie poświadczają również inne teksty zapisane w 7. dekadzie, np.: sɔ·di (obok sɔ·di) vaĩkus, susiėdus, laĩkus, jùkus (AAT 67–68). ¹⁹ W tekstach gwary Anykščiai znaleziono nieco więcej form bez retrakcji akcentu niż w punktach Rubikiai i Dapkūniškiai. Trzeba jednak zaznaczyć, że teksty gwarowe tych ostatnich gwar są mniejszej objętości niż teksty gwary Anykščiai. ²⁰ Forma została użyta w opowiadaniu trzy razy. ²¹ W nawiasach podano źródła, z których zaczerpnięto przykłady. ²² Oba teksty w okolicach Verksnionys zapisano w 1979 roku. ²³ Forma została użyta w tekście siedem razy. 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose i użycie form z akcentem „dwuwierzchołkowym”, np.: nugrįm̃si, laĩkūs, idãmų, lìnksmį, malaišą, duobės i in. (Markevičienė 2001: 63–67). W opowiadaniach zapisanych w 2003 roku dominują formy bez retrakcji akcentu, np.: nelìgà, žiemà, vienì, karštà, ainù, baltà, lintà, gelsvà, gandrù i in. (RAA 56–62)²⁴. W tych tekstach znaleziono tylko pojedyncze formy z akcentem „dwuwierzchołkowym”, np. žiemà (RAA 56–62). ² RYC. 2. Charakter retrakcji akcentu w tekstach z końca XX – początku XXI wieku²⁵ Pod koniec XX i na początku XXI wieku w okolicach Anykščiai (305), można powiedzieć, akcent retrakcyjny już się utrwalił. W analizowanych tekstach znaleziono niewiele form wyrazowych, w których akcentu nie cofnięto z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę długą, np.: s³· dbl, slì·vas, gė·les, vìeni, jāuni, uņkšti, gaĩlta, žmò·na, nuveĩnu, sėrgi gėltu, var̃lės / miežùs, aušrà (RAA 71–79); jāuną, su klebš·nu, suprañti, sveĩka gīvà, peñkus, šìrdis, uņkšti / nebegì·và, vaikus (AAT 69–72). Źródła pisane wskazują, że zmiana tego zjawiska pod koniec XX i na początku XXI wieku występowała również w południowej części obszaru Anykštėnas. Ze względu na intensywność retrakcji akcentu obszar ²⁴ Informatorzy tekstów zapisanych w punkcie Švedasai są przedstawicielami najstarszego pokolenia. ²⁵ Brak opublikowanych tekstów z punktów nieoznaczonych na mapie. Straipsniai / Articles 219 VILIJA RAGAIŠIENĖ dzieli się na dwa większe are­ały. Akcent jest dość regularnie cofany na zachodnim skraju tego obszaru – w gwarach Kurkliai (341) i Lyduokiai (410). Na przykład w opowiadaniach zapisanych w okolicach Kurkliai przez przedstawicieli najstarszego pokolenia formy wyrazowe z akcentem pozostawionym w końcówce stanowią około jednej piątej możliwych przypadków, np.: aini, ąinu, viena, ųksti, laiku, jauni, supranti, žǫdžu, rąndi, šir̃dis, rųbus, pinkės / linksmì, žaizdžù, biednà, šienì, rųbus (Markevičienė 2001: 71–76); aini, žmõna, pįnki, įra, baigù / su dainù, gamtà (RAA 82–85); skąudi, cigž̨nus, pi-nigę̇lus, laiku, su męsa, mɔkįkla, pijɔ̨kus, penki, įra, vienà / įrà, vienà, rųbus, kartų, vardų, miestè (AAT 32–42). Analogiczną sytuację odnotowuje się również w miejscowościach gwary Lyduokiai, np.: su vir̃vi, dįki, ąinu, krųva, švięsa, ląuki, run̨ku, kįemu, žaizda, pęilu, spakąina, ąlga, dur̨na, jąuna, jauni, merga / pįnki, kartų, ąinu, un̨ksti, vardų, girtà, varksti, darbi (Markevičienė 2001: 77–86); dalįkus, ąlga, kartųs, sil̨pna, kraįčus, ver̨pju, pįnki, ąinu, bal̨sus, šeima nekalti / vaikųs, žmɔ̨gus (RAA 89–106). Znacznie bardziej złożona sytuacja występuje na wschodnim obrzeżu omawianego obszaru. Tutaj prawo warunkowego cofania akcentu działa nieregularnie (por. Markevičienė 2001: 15). W tekstach z okolic Skiemónys (343), Bálninkai (411) i Želvy (449) znaleziono stosunkowo wiele przypadków niecofania akcentu. Najwięcej odnotowano ich w gwarze Skiemónys, w której formy zachowujące akcent w krótkiej końcówce stanowią niemal połowę możliwych przypadków, np.: viena, vieni, įra, nebę̇ra, supranti, žǫdžu, tięsa, dę̇sra.s, kįemus, du kąulu, penki, žmɔ̨gus (obok žma.gąus) / ailės, marčės, ląuki, ląukus, jąuna, bąsius, vaikųs, męsa, laivù, draugės (AAT 48–61). Podobne tendencje cofania akcentu są właściwe gwarze Bálninkai (411), np.: dur̃ni, valdžė, pįnkus, vardu, vienà, run̨kas, baržda / pukb̨l, pirmà, kartų, ląukus, linksmì, lintàs; Dapkūniškiai (376), np.: dur̨ni, valdžė, pįnkus / run̨ką; oraz Zibalai (448)²⁶, np.: grųšė, vįšne, burš̨kus, svagųnus, nąujus, dienas, vienà, biedni / šal̨ta, viršųs, vaikųs, aini, tvarkà, kalbà, kartųs, penki, šnektoms (Markevičienė 2001: 86–93, 106–109)²⁷. W tekstach omawianych gwar licznie występują formy z akcentem „dwuwierzchołkowym”, mogącym świadczyć zarówno o tendencjach do umacniania się tego zjawiska, jak i o jego nierównomiernym działaniu na zasadzie nakładania się, np.: kalbà, dainas, ląuki, šeimà; barždų, šeimų, sniegų, miegi, ląuki, šir̃dis, galvà, šienų; jilgà, kumpi, ląuki, ųksti, biedni i in. (Markevičienė 2001: 87–90, 106–109). Pod względem intensywności cofania akcentu do tych gwar przyłącza się także punkt Kiaukliai (477), graniczący z podgwarą širvintiškiai. Tutaj bardziej rozpowszechnione są formy cofające akcent ²⁶ Gwara należy do punktu Šešuoliai. ²⁷ W niektórych tekstach z punktu Bálninkai występuje także dość regularne cofanie akcentu, por.: vįšne, merga, burna, žaizda, dalįkus, rųbus (RAA 85–88). Osoba przekazująca tekst należy do najstarszego pokolenia, jednak rok zapisu nie jest znany. Nie można wykluczyć, że został on zapisany w drugiej połowie XX wieku. 220 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose formy cofające akcent, tzn. stanowią one nieco więcej niż połowę możliwych przypadków, np.: vieni, antri, vérki, maišù, viẽna, diẽnas, vìlkus / pirmà, aišù, gíržù, láukė (RAA 112–123). Należy zwrócić uwagę, że w tekstach zapisanych na tych terenach w badanym okresie znaleziono mniej form cofających akcent niż w rękopiśmiennych źródłach z 6.–7. dekady XX wieku (zob. rys. 1). Również w okolicach Žélvy (449) istnieje tendencja do bardziej regularnego cofania akcentu z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę długą. W tej gwarze tendencje do cofania akcentu zasadniczo nie różnią się od tendencji w sąsiednim punkcie Kiaukliai (477). W miejscowościach należących do punktu Želva również bardziej rozpowszechnione są formy cofające akcent, np.: viẽni, biẽdni, žmõ·na, nelaĩku, su bizù·nu, paliẽku, kártù, diẽnas / vaĩkù(s), maišùs, durnà, jáunà, baĩgù (Markevičienė 2001: 98–102); pìnkì, diẽnas, dùrni, láuki / vaĩkùs, bandà (RAA 107–111). O trwałości prawa cofania akcentu w południowej części obszaru anykštėnai każą wątpić teksty przedstawicieli średniego i najmłodszego pokolenia. W opowieściach zapisanych na początku XXI wieku w gwarach Skiemónys (343) i Kurkliai (341) prawdopodobnie wyraźniej poświadczone są nie tendencje do cofania akcentu, lecz tendencje do akcentowania kolumnowego, np.: mkì klà, žõ·džù, miẽsti, suvogù·nus, blì·nus, klõldù·nus, diẽna, šõ·kus / vaĩkùs, i rà, šáulùs, rankà, vė̃iklà, šventės, šeimàs, láukė, kalnė, penkì i in. (AAT 43–47, 62–66). Tym bardziej że akcent tematu chętniej uogólnia się na przedostatniej sylabie wyrazów, której podstawę stanowią samogłoski długie lub monoftongi ie, uo²⁸. Tendencję tę obserwuje się także w południowej części podgwary anykštėnai. Wiele takich przypadków użycia znaleziono na przykład w tekstach przedstawicieli najstarszego pokolenia gwary Žibalai (448), por.: grù·še, vì·šne, bur·kus, svagù·nus, naũjus, diẽnas, viẽna, biẽdni / šaltà, viršùs, vaĩkùs, aĩni, tvarkà, kalbà, kartùs, penkì. O tym, że formy z akcentem w temacie można wiązać z morfonologicznym wyrównaniem paradygmatu akcentowego (akcentem kolumnowym), świadczy jeszcze jeden fakt. W południowej części obszaru anykštėnai w końcówce mają tendencję do akcentowania form narzędnika liczby pojedynczej i biernika liczby mnogiej tematów akutowych, np.: vẽ·žù, vì·rù, lungùs, šõ·nùs, vì·rùs i in. (Markevičienė 2001: 16). Ich istnienie może świadczyć o kształtowaniu się drugiego członu modelu akcentowego – typu końcówkowego – (Ragaišienė 2016: 163). Oczywiście nie ma możliwości wiarygodnego ustalenia, które przypadki należy wiązać z cofaniem akcentu, a które powstały w wyniku kształtowania się akcentu kolumnowego. Z typem akcentowania kolumnowego najprawdopodobniej należy przede wszystkim wiązać akcent tematu form, których podstawę sylaby stanowią samogłoski krótkie, np.: cepelìnus, su ma.mù·ti, sežù·ni i in. (AAT 18). Nie ulega wątpliwości, że oba zjawiska są wzajemnie powiązane i prawdopodobnie działają na zasadzie nakładania się. 28 Model dwóch typów akcentowania – kolumnowego i końcówkowego – coraz bardziej umacnia się w niecofających akcentu podgwarach południowoaukštaitijskiej, wschodnioaukštaitijskiej wileńskiej i innych podgwarach aukštaitijskich (Grumadienė 1994: 104; Mikulenienė 1994: 104; Urbanavičienė 2010: 177; Ragaišienė 2016: 163; 2019: 11). Straipsniai / Articles 221 VILIJА RAGĂIŠIENĖ Podsumowując, można stwierdzić, że materiał źródłowy z końca XX – początku XXI wieku świadczy o zachodzących na obszarze podgwary anykštėnai zmianach cofania akcentu jako zjawiska. Na zachodnim obrzeżu obszaru (areale Anykščiai–Kurkliai–Lyduokiai) akcent jest dość regularnie cofany z krótkiej sylaby końcowej na poprzedzającą ją sylabę długą, natomiast na wschodnim obrzeżu (areale Svėdasai–Skiemónys–Bálninkai–Kiaukliai) licznie występują formy zachowujące akcent w krótkiej końcówce. PODSUMOWANIE Porównawcza analiza tekstów A. Baranauskasa z drugiej połowy XIX wieku, opisów cech gwarowych z 6.–7. dekady XX wieku oraz źródeł z końca XX – początku XXI wieku ukazuje rozwój kształtowania się cofania akcentu w podgwarze wschodnioaukštaitijskiej anykštėnai i odsłania procesy zmian tego zjawiska zachodzące w badanym okresie. Bardziej intensywne prawo warunkowego cofania akcentu zaczęło kształtować się w podgwarze anykštėnai stosunkowo późno i rozwijało się nierównomiernie – w północnej części obszaru ugruntowało się nie wcześniej niż w drugiej połowie XX wieku, natomiast na obszarze południowym do dziś jest nieregularne i należy je uznać za będące w trakcie kształtowania. Przeprowadzone badanie potwierdza współczesną teorię pochodzenia gwar litewskich, zgodnie z którą zmiany, w tym cofanie akcentu, przebiegały z północy na południe. Dane podgwary anykštėnai potwierdzają przypuszczenie, że w drugiej połowie XIX wieku innowacyjna fala cofania akcentu przesuwała się z części północnej, gdzie zjawisko to było dość regularne, w kierunku wschodniego obrzeża. Nie można wykluczyć, że na kształtowanie się cofania akcentu w podgwarze anykštėnai znaczny wpływ mógł mieć substrat selijski (Zinkevičius 2006: 30, 73). W analizowanych źródłach podgwary anykštėnai akcent jest cofany z krótkiej końcówki na poprzedzającą ją sylabę zarówno akutową, jak i cyrkumfleksową. Intonacja cofniętego akcentu sylab długich jest wznosząco-opadająca (por.: Kazlauskas 1968: 26; Ragaĭšienė 2018: 187). Cofanie akcentu, choć pośrednio, może być związane także z morfonologicznym wyrównaniem paradygmatu akcentowego, tj. kształtowaniem się typu akcentowania kolumnowego. Wskazują na to dwie kwestie: 1) częściej akcent ma tendencję do cofania się w formach narzędnika liczby pojedynczej i biernika liczby mnogiej; 2) dość regularnie na całym obszarze podgwary akcent jest cofany z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę, której podstawę stanowią samogłoski długie i monoftongi ie, uo. Prawdopodobne jest, że oba zjawiska – cofanie akcentu i akcent kolumnowy – są wzajemnie powiązane i mogą działać na zasadzie nakładania się. 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose LITERATURA I ŹRÓDŁA AAT – Teksty z okolic Anykščių, oprac. R. Rinkauskienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2020. Almanauskis Kazimieras 1930: Listy biskupa Antanasa Baranauskasa do Hugo Webera. – Archivum Philologicum 1, 69–102. Geržotaitė Laura 2015: Geolingwistyczna analiza klasyfikacji gwar litewskich Antanasa Baranauskasa. – Problemy historii języka i dialektologii 4, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 133–165. Girdenis Aleksas 1978: Drobiazg akcentologiczny. – Kalbotyra 14(1), 75–76. Girdenis Aleksas 2003: Teoretyczne podstawy fonologii litewskiej, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Girdenis Aleksas, Rosinas Albertas 1976: Kilka rozważań nad zagadnieniami fonetyki dialektologicznej. – Baltistica 12(2), 188–197. Grumadienė Laima 1994: Kilka nowszych cech odmiany i akcentowania gwary Puńska. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 34, 97–106. Kazlauskas Jonas 1968: Gramatyka historyczna języka litewskiego (Akcentowanie, rzeczownik, czasownik), Vilnius: Mintis. LKA I – Atlas języka litewskiego 1: Leksyka, red. odp. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1977. LKT – Dialekty języka litewskiego: Chrestomatia, oprac. E. Grinaveckienė, A. Jonait ytė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mintis, 1970. LKTCH – Chrestomatia dialektów języka litewskiego, oprac. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2004. LTT – Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), oprac. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 2014. Markevičienė Žaneta 1999: Teksty gwar aukštaitijskich 1, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Markevičienė Žaneta 2001: Teksty gwar aukštaitijskich 2, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Markevičienė Žaneta 2004: Zmiany w gwarach aukštaitijskich. – Kalbotyra 53(1), 39–45. Mikulėnienė Danguolė 1996: O wariantach akcentowania wyrazów odmiennych w południowych gwarach aukštaitijskich. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 36, 148–155. Straipsniai / Articles 223 VILIJA RAGAIŠIENĖ RAA – Wschodnioaukštaitijscy anykštėnai, oprac. Ž. Markevičienė, A. Markevičius, V. Salienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013. Ragaišienė Vilija 2015: Cechy akcentowania aukštaitijskiego w tekstach Antanasa Baranauskasa. – Problemy historii języka i dialektologii 4, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 166–210. Ragaišienė Vilija 2016: System akcentuacyjny i jego zmiany. – Zmiany gwar litewskich na początku XXI wieku: gwary litewskie w Polsce, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 120–204. Ragaišienė Vilija 2018: Zmiana systemu akcentuacyjnego wschodnioaukštaitijskiej podgwary kupiškėnai od 7.–9. dekady XIX wieku do 6.–7. dekady XX wieku. – Podgwara wschodnioaukštaitijska: zmiany i przekształcenia, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 176–203. Specht Franz 1920: Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski 1. Teksty, Leipzig: Verlag von K. F. Koehler. Ragaišienė Vilija 2019: Tendencje akcentowania rzeczowników wielosylabowych w rękopiśmiennych źródłach gwar zachodnioaukštaitijskich kauniškiai z 6.–7. dekady XX wieku. – Lietuvių kalba 13, 1–19. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/268/19. Stundžia Bonifacas 1989: Antanas Baranauskas jako akcentolog. – Baltistica III (2) dodatek, 434–442. Urbanavičienė Jolita 2006: Cechy akcentowania wschodnioaukštaitijskich przygranicznych gwar wileńskich. – Baltistica 41(2), 219–231. Urbanavičienė Jolita 2010: System fonologiczny gwary Svirkai: wokalizm i prozodia, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbanavičiūtė-Markevičienė Žaneta, Grinaveckis Vladas 1992: Gwary litewskie: fonetyka, morfologia 2, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia języka litewskiego, Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie gwar litewskich, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose ZAŁĄCZNIK. Rękopiśmienne źródła podgwary anykštėnai w archiwum gwarowym Nazwa punktu LKA (numer) Nazwa badanej miejscowości29 Rok badania, osoba zapisująca, numer rejestracyjny źródła Rybokai (146) Rybokai, Miesteliškės, rej. rokiski 1956, E. Grinaveckienė, D. Gargaitė, nr rej. 279 Verksnionys (208) Verksnionys, rej. rokiski 1954, V. Valunta, nr rej. 208 Švėdasai (239) Švėdasai, rej. anykščiai 1954, V. Valunta, nr rej. 195 Rukiškis (270) Surdegis, rej. troškūnai 1957, A. Kratulis, nr rej. 393 Andrioniškis (272) Andrioniškis, rej. anykščiai 1956, J. Subačiūtė, nr rej. 310 Andrioniškis (272a) Ramaškonys, rej. anykščiai 1964, J. Kaušpėdas, A. Kairytė, nr rej. 827 Mičionys (273) Mičionys, rej. anykščiai 1954, V. Valunta, nr rej. 205 Anykščiai (305) Liudiškiai, rej. anykščiai 1956, A. Satkūnaitė, D. Vytenaitė, nr rej. 328 Anykščiai (305a) Dabužiai, rej. anykščiai 1964, G. Jurkūnaitė, R. Venckutė, nr rej. 828 Kurkliai (341) Kurkliai, rej. kowarski 1956, S. Grytė, nr rej. 317 Kurkliai (341a) Kurkleliai, rej. anykščiai 1964, N. Kačiುವsyತė, L. Urbutytė, nr rej. 829 Rubikiai (342) Rubikiai, rej. anykščiai 1956, D. Trumpickas, nr rej. 313 Rubikiai (342a) Mažeikiškiai, rej. anykščiai 1956, M. Naginionytė, G. Kalinskaitė, nr rej. 314 Skiemоnys (343) Skiemоnys, rej. anykščiai 1956, D. Drakickaitė, G. Drakickaitė, nr rej. 315 Knitiškiai (375) Knitiškiai, rej. kowarski 1957, S. Jurevičius, A. Vyšniauskas, nr rej. 396 Dapkūniškiai (376) Dapkūniškiai, rej. kowarski 1956, G. Leščūtė, nr rej. 318 Lyduokiai (410) Lyduokiai, rej. ukmergijski 1957, V. Gaškaitė, A. Trečiokaitė, nr rej. 374 Lyduokiai (410a) Kunigiškiai, rej. anykščiai Žemaitkiemis, rej. ukmergijski 1964, D. Mielytė, R. Stankaitė, V. Čelutkaitė, nr rej. 831 Balninkai (411) Balninkai, rej. kowarski 1956, Martikonytė, nr rej. 319 Juodausiai (447) Juodausiai, rej. ukmergijski 1959, Z. Zinkevičius, nr rej. 566 Šešuoliai (448) Šešuoliai, rej. ukmergijski 1957, O. Sedelskytė, A. Bagočiūnaitė, nr rej. 349 Želva (449) Želva, rej. ukmergijski 1957, O. Sedelskytė, A. Bagočiūnaitė, nr rej. 350 Kiaukliai (477) Kiaukliai, rej. širwincki 1957, O. Sedelskytė, A. Bagočiūnaitė, nr rej. 348 29 Nazwa badanej miejscowości podana jest w formie, w jakiej występuje w rejestrze źródeł i w źródle. Straipsniai / Articles 225 VILIJA RAGAIŠIENĖ Cofanie akcentu w tekstach wschodnioaukštaitijskiej podgwary anykštėnai STRESZCZENIE Na podstawie źródeł pisanych datowanych od lat 60.–80. XIX wieku do początku XXIst wieku w artykule analizuje się zjawiska cofania akcentu we wschodnioaukštaitijskiej podgwarze anykštėnai. Celem badania jest możliwie szczegółowe opisanie kształtowania się cofania akcentu w podgwarze anykštėnai, omówienie zjawisk cofania akcentu, które działały w danym okresie, oraz ukazanie ich zasięgu arealnego na obszarze podgwary. Analiza porównawcza źródeł pochodzących z okresów oddzielonych od siebie o ponad stulecie ukazuje kształtowanie się cofania akcentu we wschodnioaukštaitijskiej podgwarze anykštėnai oraz ujawnia procesy zmian tego zjawiska zachodzące w badanym okresie. Dostępne dane pokazują, że bardziej intensywne prawo cofania akcentu zaczęło kształtować się w podgwarze anykštėnai stosunkowo późno, a jego rozwój był nierównomierny – w północnej części obszaru ugruntowało się nie wcześniej niż w drugiej połowie XXth wieku; tymczasem na obszarze południowym wciąż jest nieregularne i uznaje się je za nadal kształtujące się. Badanie to potwierdza współczesną teorię pochodzenia dialektów litewskich, zgodnie z którą zmiany, w tym cofanie akcentu, przebiegały z północy na południe. Dane podgwary anykštėnai potwierdzają przypuszczenie, że w drugiej połowie XIXth wieku innowacyjna fala cofania akcentu przesuwała się z północy, gdzie zjawisko to było dość regularne, w kierunku wschodniej granicy. Cofanie akcentu może być związane z morfologicznym wyrównaniem paradygmatu akcentowego, tj. kształtowaniem się kolumnowego (stałego) typu akcentowania. Wskazują na to dwa aspekty. Po pierwsze, akcent częściej jest cofany w formach narzędnika liczby pojedynczej i biernika liczby mnogiej. Po drugie, dość regularnie na całym obszarze podgwary akcent jest cofany z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę, której podstawę stanowią samogłoski długie i monoftongi ie, uo. Prawdopodobne jest, że oba zjawiska – cofanie akcentu i akcent kolumnowy – są wzajemnie powiązane i mogą wykazywać zasadę nakładania się działania. Złożono 19 listopada 2020 r. VILIJA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vile išio 5, LT–10308 Vilnius, Litwa [email protected] 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII