Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose

Straipsniai / Articles 211 VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5026-4667 Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. DOI: doi.org/10.35321/all83-10 ODCIĄGANIE AKCENTU NA WSCHODNIEJ GWARZE AUKSZTACKIEJ ANYKŠTĖNŲ PATARMĖS TEKSTUOSE Stress Retraction in the Texts of the Eastern Aukštaitian Subdialect of Anykščiai STRESZCZENIE Na podstawie źródeł pisanych – tekstów opublikowanych w Lipsku w wydawnictwie niemieckiego językoznawcy Franza Spechta Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski, pochodzących z 7–9. dziesięcioleci XIX w., opisów gwar anykštėnų przechowywanych w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego, pochodzących z 6–7. dziesięcioleci XX w., oraz tekstów gwarowych opracowanych w drugiej połowie XX w. i na początku XXI w. przez Žanetę Markevičienė i innych badaczy – analizowane kirčio atitraukimo formavimąsi anykštėnų patarmėje, nustatyti, kokie kirčio atitraukimo dėsniai galėjo veikti šiuo laikotarpiu patarmės plote, atskleisti reiškinio arealinį paplitimą, są zjawiska odciągania akcentu w podgwarze wschodnioauksztackiej gwary anykštėnų. Celem artykułu jest możliwie wyczerpujące opisanie omawianych zmian w zakresie cofania akcentu oraz ich przyczyn. SŁOWA KLUCZOWE: gwara wschodnioaukštaitska anykštėńska, akcent, sylaba, teksty gwarowe. ADNOTACJA Na podstawie źródeł pisanych – tekstów z lat 60.–80. XIX wieku opublikowanych przez niemieckiego językoznawcę Franza Spechta w publikacji Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski w Lipsku, opisów lokalnych gwar Anykščiai pochodzących z lat 50.–60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Gwarowym Centrum Geolingwistycznego w Instytucie Języka Litewskiego, a także tekstów gwarowych opracowanych przez Žanetę Markevičienė i innych badaczy w drugiej połowie XX wieku oraz na początku XXI VILIJA RAGAIŠIENĖ 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII wieku – w artykule analizuje się zjawiska cofania akcentu we wschodnioaukštaitskiej gwarze Anykščiai. Jego celem jest możliwie szczegółowe opisanie kształtowania się cofania akcentu w gwarze Anykščiai, ustalenie, jakie prawa cofania akcentu mogły obowiązywać na obszarze gwary w danym okresie, ukazanie arealnego rozmieszczenia tego zjawiska oraz omówienie zmian w zakresie cofania akcentu i ich przyczyn. SŁOWA KLUCZOWE: wschodnioaukštaitska gwara Anykščiai, akcent, sylaba, teksty gwarowe. WPROWADZENIE Spośród wszystkich gwar wschodnioaukštaitajskich pod względem akcentuacji do tej pory prawdopodobnie najmniej zbadana jest gwara anykštėnajska. W literaturze naukowej akcentuacja tej gwary została omówiona dość fragmentarycznie. W pracach, w których można znaleźć dane dotyczące akcentuacji anykštėnajskiej, najczęściej dość zwięźle opisano jedynie charakter wycofania akcentu oraz intonacje (Zinkevičius 1966: 36, 38, 41; LKT 35; LKTCH 144; Markevičienė 2001: 15–18; 2004: 39–45; RAA 36–37; AAT 181). Pod względem akcentuacji nieco dokładniej zbadano opublikowane w dziele Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski teksty z rodzinnych okolic Antanasa Baranauskasa, z Anykščių, zebrane w XIX w. w latach 70–90. zebrane teksty (Stundžia 1989: 434–442; Ragaišienė 2015: 166–210)2. A zatem bardzo brakuje badań nad systemem akcentuacyjnym gwary, publikacji naukowych poświęconych omówieniu cech i tendencji akcentuacyjnych. Źródła, cel, metody. Materiał badawczy zebrano z kilku źródeł pisanych – z tekstów anykštėnajskich opublikowanych w pierwszym tomie dzieła Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski (dalej – Litauische Mundarten), wydanego w 1920 r. w Lepcigu przez niemieckiego językoznawcę Franza Spechta, z lat 50–60 XX w.3 opisów cech językowych gwar tej podgwary4, opublikowanych w wydanej w 1970 r. chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės, w drugiej części wydanej w 2001 r. publikacji Ž. Markevičienė Aukštaičių tarmių tekstai oraz w opublikowanej w 2004 r. Lietuvių kalbos tarmių chrestomatijoje anykštėnų tarminių tekstų, 2013 m. Ž. Markevičienės, Aurimo Markevičiaus 1 Podana jest strona rękopisu. 2 Analiza tych tekstów opiera się na obszernej korespondencji A. Baranauskasa z Hugo Weberem (zob. Almanauskis 1930: 60–102). 3 A. Baranauskas, będąc profesorem w seminarium duchownym w Kownie, około lat 1867–1884 organizował swoich uczniów do zbierania tekstów gwarowych. Zebrane przez nich teksty przesłał niemieckiemu językoznawcy H. Weberowi. 4 Rękopisy są przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Artykuły / Articles 213 Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose oraz opracowanej przez Viliję Salienė pomocy dydaktycznej Rytų aukštaičiai anykštėnai oraz rękopisu publikacji Anykščių apylinkių tekstai przygotowanej w 2020 r. przez Reginę Rinkauskienė. W wymienionych źródłach zamieszczone teksty gwarowe obejmują trzy okresy: 1) 7–9. dekadę XIX w. W publikacji Litauische Mundarten opublikowano teksty z dwóch parafii – mowy z Anykšči (305)5, zaliczanej przez A. Baranauskasa do czwartej grupy gwar wschodnich (R4), oraz mowy z Subãčiaus (235), zaliczanej do trzeciej grupy gwar wschodnich (R3). Z tych miejscowości zapisano po kilka krótkich opowiadań (łącznie 17 s.)6. Z geograficznego punktu widzenia teksty pochodzą z północnego obszaru podgwary. 2) 6–7. dekada XX w. Podczas gromadzenia materiału do Atlasu języka litewskiego zbadano, można powiedzieć, wszystkie miejscowości (punkty) należące do obszaru anykštėnai i opracowano ich opisy gwarowe (zob. rys. 1 i aneks)7. Rękopiśmienne źródło punktu składa się z charakterystyki badanej miejscowości, cech językowych mowy i informatorów oraz z transkrybowanych tekstów8. W archiwum znaleziono 23 źródła (około 500 stron) z 18 punktów (zob. aneks)9. Materiały źródeł rękopiśmiennych uzupełniają opublikowane w chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės teksty z tego samego okresu z niemal wszystkich punktów podgwary. Teksty nagrane w badanym okresie można znaleźć w publikacjach wydanych na początku XXI wieku. 3) Koniec XX w. – początek XXI w. W publikacjach przygotowanych przez dialektologów Ž. Markevičienė, R. Rinkauskienė i in. opublikowano teksty z różnych miejscowości zamieszkanych badanego obszaru podgwary. Prawdą jest, że w publikacjach z tego okresu opublikowano niewiele tekstów z północnej części obszaru. Na przykład w książce Aukštaičių tarmių tekstų, opracowanej przez Ž. Markevičienė, najwięcej opowiadań przedstawiono z południowego areału podgwary, natomiast w rękopisie publikacji R. Rinkauskienė Anykščių apylinkių tekstai – z Anykšči i sąsiednich gwar. Podsumowując, można stwierdzić, że materiał opublikowany w analizowanych źródłach zawiera wystarczająco dużo danych, aby ocenić kształtowanie się cofania akcentu jako prawa na obszarze gwary anykštėnskiej. Tym bardziej że omawiane źródła stosunkowo dobrze odzwierciedlają właściwości akcentuacyjne badanej gwary. 5 W nawiasach podano numery punktów (miejscowości) Atlasu języka litewskiego (zob. LKA I 21–30; zob. także Geržotaitė 2015: 147–149, 156–165). tus, zapisane w latach 6–7 dekady, opracował w 1984 r. 6 Subãčiaus šnektos tekstai pateikti vieno informanto, Anykšči – dviejų pateikėjų. 7 Rankraščio nėra tik iš Subãčiaus (235) punkto. Aloyzas Vidugiris šios šnektos transkribuotus tek8 W żadnym rękopisie tej gwary nie przedstawiono odpowiedzi na pytania dotyczące leksyki, fonetyki, morfologii i składni zawarte w programie zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego. 9 Materiał ten uzupełniają niewielkie objętościowo, transkrybowane teksty gwar Svėdas (239), Ažúožerių (305) i Knitškių (375), zapisane w 1976 r. przez studentów Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. VILIJA RAGAIŠIENĖ 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII A zatem w niniejszym artykule, zestawiając dane źródeł gwarowych różniących się od siebie o ponad sto lat, analizuje się zjawiska cofania akcentu w gwarze wschodnioaukštaitskich anykštėnów. Cel – możliwie najbardziej szczegółowo opisać kształtowanie się cofania akcentu w gwarze anykštėnów, omówić zjawiska cofania akcentu występujące w drugiej połowie XIX – na początku XXI wieku oraz ukazać ich zasięg arealny na obszarze gwary. Jak wiadomo, gwara anykštėnów należy obecnie do obszaru warunkowego cofania akcentu (LKT 35; LKTCH 153). Występuje w niej tak zwane intensywniejsze warunkowe cofanie akcentu: z krótkiej sylaby końcowej akcent cofa się na poprzedzającą ją sylabę długą. Atliekant tyrimą remtasi geolingvistiniu, statistiniu, lyginamuoju ir vidinės metodami rekonstrukcji. KIRČIO ATITRAUKIMO FORMAVIMASIS: KAITA IR POLINKIAI Z tekstów przedstawionych przez A. Baranauskasa wynika, że w drugiej połowie XIX wieku prawo cofania akcentu w gwarze anykštėnów działało z różną intensywnością. W tekstach parafii Subãčius akcent prawidłowo przenoszony jest z krótkiej końcówki na sylabę długą, np.: dżaũksmu, gwi, katus, aũkas, koplytêłas, wiẽtas, a΄ti, nasus, tutus, łaũżi, żmôna, ki΄wju, łaĩki, miẽstus, łaũkus, wiẽni itd. (s. 104–109). W tekstach znaleziono tylko kilka form niecofających akcentu, które statystycznie są nieistotne, np.: yrà (obok ŷra), arbà, Ałkà (s. 104–105). Inna sytuacja pod tym względem występowała w latach 70.–90. XIX wieku. W okolicach Onikszt. Tutaj akcent nie był przesuwany z krótkiej sylaby końcowej na poprzedzającą ją sylabę długą, np.: gwołtù, yrà, żmogùs, turtùs, t΄arpù, żodżùs, baisù, gaiłù, patiekà, Szioulùs i in. (s. 36–47). Jednak oznaczenie akcentu wtórnego specjalnym znakiem transkrypcji w przedostatniej długiej sylabie niektórych wyrazów wskazuje, że w gwarze oniksztyńskiej zaczął się już kształtować akcent przesunięty, np.: tkià, wă΄tì, lĭgwà, kngù, kătùs, szwĭtàs, trŭpà, pĭnì, kătì, studĭtùs, snùs, pĭsztùs, griŏūsmù i in. (s. 36–47)10. Uważa się, że specjalnymi znakami wskazano w tych przypadkach typ akcentu pobocznego, tj. akcent „dwuwierzchołkowy” (Stundžia 1989: 435; Ragaišienė 2015: 174–175; 2018: 182–184)11. Tym bardziej że w południowej części obszaru anykštėnów i w sąsiedniej 10 Przy regularnym działaniu tej reguły w badanych gwarach akcent w tych wyrazach powinien być przesuwany na przedostatnią sylabę długą, por. gaspadoriùs → gaspadôrius. 11 Szerzej o terminie akcent „dwuwierzchołkowy” zob. Girdenis, Rosinas 1976: 194, przyp. 20. ; Girdenis 1978: w gwarze uteniškiai akcent „dwuwierzchołkowy” zachował się do dziś (Markevičienė 1999: 75–76. Artykuły / Articles 215 Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose 16; 2001: 15–16)12. Przedstawione teksty najprawdopodobniej wskazują, że akcent lėjimo tendencijas. Tiriamuose tekstuose labiau paplitusios formos su „dviviršūniu“ kirčiu, pvz.: gă΄dì, rbùs, krmì, sŭkì ir kt. (p. 36–37). Tikėtina, kad „dwuwierzchołkowy” w gwarze anykšciańskiej był silny, a więc w okolicach Anykščiai w czasach A. Baranauskasa mógł być dostatecznie mocny, tzn. w niektórych przypadkach trudny do odróżnienia od wyrazów z dwoma akcentami oraz rozpoczynającego się cofania akcentu13. Założenie to częściowo potwierdza myśl wyrażona przez A. Baranauskasa w jednym z listów do H. Webera, że czasami nieakcentowana sylaba wyrazu jest jakby akcentowana, „jak gdyby brzmiało kiwiù, kiwiùs” (Almanauskis 1930: 95; Stundžia 1989: 435)14. Dwojaki sposób oznaczania akcentu w badanych tekstach może wskazywać, że przedostatnia długa sylaba w gwarze anykšciańskiej – pierwszy składnik akcentu „dwuwierzchołkowego” – mogła być słyszana zarówno słabiej, jak i mocniej, por. rodàs / rdàs (por.: Stundžia 1989: 435; Girdenis 2003: 263). Silny akcent „dwuwierzchołkowy” mógł z czasem dać impuls do cofnięcia akcentu z krótkiej końcówki na długą przedostatnią sylabę, por. gaspadoriùs → gaspadriùs → gaspadôrius (por. Ragaišienė 2018: 184). Materiały przedstawione przez A. Baranauskasa wskazują na nierównomierne kształtowanie się cofania akcentu jako prawidłowości na obszarze anykšciańskim: teksty z parafii Subãčius świadczą o tym, że proces ten już się zakończył, natomiast opowieści zapisane w okolicach Anykščiai – że dopiero się rozpoczynał (por. Ragaišienė 2015: 180–183). Założenie to, choć pośrednio, potwierdza analogiczny rozwój zjawiska w sąsiedniej gwarze kupiškėńskiej (Ragaišienė 2018: 181–184, zob. Rys. 2. ). Lata 60–70 XX w. Rękopiśmienne źródła gwar anykštėnskich wskazują, że w drugiej połowie XX w., choć z różną intensywnością, akcent był wycofywany na całym obszarze podgwary. Na podstawie materiału opisów obszar anykštėnskich gwar należy podzielić na dwa większe areały, w których intensywność tego zjawiska była różna. W północnej części obszaru, z wyjątkiem areału Verksniónys (208) – Svėdasa (239) – Mičiónys (273), w badanym okresie akcent z krótkiej końcówki był dość regularnie wycofywany na poprzedzającą ją długą sylabę (zob. rys. 1). 12 Ž. Markevičienė (2001: 15–16) akcent wyraźnie słyszalny na przedostatniej długiej sylabie w gwarach anykštėnskich nazywa pobocznym. Zdaniem Jolity Urbanavičienė (2006: 224) pierwszy składnik „akcentu dwuwierzchołkowego” można zaliczyć do akcentów pobocznych, a drugi – do głównych. 13 Analogiczna sytuacja jest dziś charakterystyczna dla sąsiedniej gwary uciańskiej (Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; Markevičienė 1999: 16; Urbanavičienė 2006: 224). 14 Jak wiadomo, A. Baranauskas był przekonany, że wyraz może mieć tylko jedną sylabę akcentowaną (Alminauskis 1930: 95). VILIJA RAGAIŠIENĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII 1 PAV. Kirčio atitraukimo pobūdis XX a. 6–7 deš. rankraštiniuose šaltiniuose15 W tekstach tych gwar o dość znacznej objętości w ogóle nie znaleziono przypadków akcentu niecofniętego, np.: razu.ni, razu.nus (obok razumn), vakus, vi.ku, su karitu, vita, rbus, dinas, eii, i.štus, ga.va, spa.va, trui, i.gi, aũ.ki i in. (Rybõkai, 146); jaũna, uñksti, mega, katu, nebeg.va, per laũkus, vina, per dinas (Rùkiškis, 270); iga, gava, mikšta, dukus, uñksti, dina, vini, vina, liñtas, pitus, agukus, blnus, pius (Andrióniškis, 272) i in.16 W badaniu „Regularne cofanie akcentu w gwarach litewskich początku XXI w.: analiza geolingwistyczna i 15 Atkreiptinas dėmesys į 236 ir 237 punktus, pastarųjų metų darbuose priskiriamus anykštėnų patarmei (RAA 63–70). Į straipsnyje teikiamą žemėlapį aptariami punktai neįtraukti. Tiriamuoju laikotarpiu jie buvo priskiriami kupiškėnų patarmei (LKA I 33, 1 žml.). 2014 m. išleistame leidisocjolingwistyczna” oba punkty również przypisano gwarze kupiszkieńskiej (LTT 187, ryc. 109). 16 Akcent rdzeniowy form žmgus / žmgus / žmgus może świadczyć o występowaniu w gwarach wariantu pobocznego drugiego paradygmatu akcentowego. Omawiane przypadki można wiązać również z wycofaniem akcentu, por. žma.gaũs (Ragaišienė 2018: 186, przyp. 27). Forma bαsus akcentowana na rdzeniu również może być wiązana z wycofaniem akcentu, jednak nie można wykluczyć możliwości, że została odziedziczona z dawnych czasów. Artykuły / Articles 217 Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose Na występowanie tego zjawiska na tym obszarze wskazują również teksty opublikowane w chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės (LKT 295, 302–303), por. także tekst zapisany w punkcie Rùkiškio w 1964 r. (LKTCH 149). W opowieściach zapisanych w 1965 r. w okolicach Andrióniškio również przeważają formy z akcentem wycofanym, np.: klẹmu, piki, me.ga.s, žm∙gus (obok žma.gås), ž∙u / žɔ∙ù (AAT 77–78). Lata 60.–70. XX w. Inna sytuacja panowała na obszarze Verksniónys (208) – Svėdasa (239) – Mičiónys (273). Materiał źródeł rękopiśmiennych pokazuje, że tutaj przeważał akcent niewycofany, np.: pilnà, ignùs, rzù, iesvàs, iedrù, in būdàs, bizūnù, galvà, žmgùs, būdà, u.īà, gȓausmù, īrà, dīkà, intù, sūnùs, klai, vaà, intàs, vaikùs, daržùs, saldù (Verksniónys, 208); varpùs, žmgùs, kardù, ie, ba, intù, irmà, ilnà, ilvù, nuogà, ilkà, gailù, ku, ienà, žmgùs, jȧurùs, ienàs, imtùs, su kåēlù, rzù (Mičiónys, 273). vartùs, kraujù, ēdà, ienà, ienàs, eintà, naīnà, ergàs (Svėdasa, 239); ra, W badanych gwarach znaleziono tylko pojedyncze przykłady cofnięcia akcentu, np.: bli (Verksniónys, 208); itus, er itus (Svėdasa, 239); rukas, vatus, dù itu (Mičiónys, 273). Sytuacja, jak się zdaje, była znacznie bardziej złożona w południowej części obszaru anykštėnów. W badanym okresie w jednych gwarach akcent z krótkiej końcówki na przedostatnią długą sylabę był cofany rzadko, w innych – dość prawidłowo. Regularne cofnięcie akcentu odnotowano na obszarze Kurklia (341) – Knitškiai (375) – Juodáusiai (447). W rękopisach tych gwar o niewielkiej objętości, można powiedzieć, nie znaleziono form, w których akcentu nie cofano, np.: iẽvu, rzu, itus, mašus, ra, katu, vina, uñksti, suki, bαti, bαĩsi, tvαkα, vαkus, judi, sαũsra (Kurklia, 341); s∙nus, liñgvi, piñkʹas, piñkʹus, jaũni, pas pnus, dina, žmna, uñtri, barav∙kus, mašus, ma.k∙kla, kaba, litus, užm.ga migu, vini, ∙ra (Knitškiai, 375); rzu, anu, dina, itus, kvitkus (Juodáusiai, 447). XX w. 6–7 dziesięciolecie O tym, że w tych gwarach występowało uprzednie regularne przesunięcie akcentu, świadczą również opublikowane w chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės opowiadania, np.: su vidru, vina, pi΄tis, ani, anu, par pitus (LKT 305, 447). Materiał opisów wskazuje, że akcent był dość regularnie przesuwany również w gwarze Kiaukli (477), graniczącej z obszarem słabego warunkowego przesunięcia akcentu, np.: ia, iu, mai, iñus, ruñka, iñi, vakus, kapekas, žmgus, pas susidus i in. Materiał opisów wskazuje, że na pozostałej części obszaru południowego w XX w. 6–7 dziesięcioleciu przeważało nieregularne przesunięcie akcentu. Akcent z krótkiej końcówki na poprzedzającą ją długą sylabę, jak się zdaje, nie był przesuwany jedynie w gwarze Skiemoni (343), np.: ergà, iemà, sausà i in.17 W innych gwarach tego obszaru intensywność zjawiska była różna. W tekstach gwar Anykšči (305), Rubkių (342) i Dapkniškių (376) formy z cofniętym akcentem stanowią prawie 90 proc., np.: kʹimus, rnkas, 17 Potwierdza to również tekst opublikowany w chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės. Akcent nie został cofnięty z krótkiej końcówki wyrazu na poprzedzającą ją długą sylabę, np.: šeimà, jaunì, numirsʹù (LKT 306). VILIJA RAGAIŠIENĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII jra, s·nus, sʹvʹiʹ.nʹi, dʹinas, lʹitus, ždna mʹe.ga, su d.a (Anykščia, 305)18; žmõgus (obok žmågaũs), ka.tus, das, ruka, iksus, inas (Rubkiai, 342); žmõgus, žmõna, rõzu, snus, r.bus, da, su idu (Dapkniškiai, 376)19. W okolicach Bálninkų, Lyduõkių, Žélvos i Šešuõlių stanowią one około dwóch trzecich form mogących powodować cofnięcie akcentu, np.: žmgus (obok žmogu), iñi, s.nus (obok sūnaũs), katra / šviesà, darž, irdù, irmà, ergà (Bálninkai, 411); s.nus, bl.gi, m.tka, per rukas, vina, žm.na, sk.ra, pikis, šitus, r.bus, mega, razuni / du, msa, andarkus / sunkù, skalnà, galvà (Šešuõliai, 448). ainù, ain, sunkù, mergà, kartù, rait (Lyduõkiai, 410); nugi, r.bus, itus, rzus, aũus, gava slbna, eni / dungùs, miŋkà, ėrà (Žélva, 449); gva, mtka, va- Analogiczne tendencje cofania akcentu w omawianych gwarach poświadczono również w innych tekstach z badanego okresu (LKT 307–309). Podsumowując, można stwierdzić, że rękopiśmienne źródła i inne teksty z 6–7. dziesięcioleci XX w. ukazują rozwój kształtowania się prawa intensywniejszego cofania akcentu warunkowego na obszarze gwary anykštėnskiej. Zatem w tym okresie zjawisko, które ugruntowało się w sąsiedniej gwarze kupiškėnskiej, nadal posuwało się w kierunku z północy na południe i rozszerzało się na obszar anykštėnski (szerzej zob. Ragaišienė 2018: 185–187). Opowieści nagrane pod koniec XX i na początku XXI w. na obszarze badanej gwary ukazują zachodzące, choć niewielkie, zmiany tego zjawiska (por. ryc. 1 i 2). Oczywiste jest, że cofanie akcentu coraz bardziej umacnia się w północnej części obszaru anykštėnskiego, dokładniej, w areale Verksniónys (208) – Svėdasa (239) – Mičiónys (273). W punkcie Verksnioni odnotowano więcej przypadków cofania akcentu z krótkiej sylaby końcowej na poprzedzającą ją sylabę długą niż w rękopiśmiennych źródłach z 6–7. dziesięcioleci XX w. por.: v∙žas, uks’ti, jåũnα, kavalir’us / k’åulàs20, aždun.cù (LKT 147–148)21; lαki, ∙rα, s∙di, m∙sα, gr∙če / lαkù, lαik, žiemὰ, i∙rὰ, blɔ∙gὰ i in. (RAA 52– 55)22. W okolicach Svėdas cofanie akcentu nie jest jeszcze ustabilizowane. Prawo w tej gwarze, jak się wydaje, działa bardzo nierównomiernie. W tekstach zapisanych w 2000 r. formy z akcentem cofniętym stanowią prawie połowę możliwych przypadków, np.: užmištu, sågi vita, vina, låkus, piki(s) šitus, gαsus, gr∙če, su gru, vαpus23 / lαikùs, vienà, su dråugù itd. (Markevičienė 2001: 63–70). Na tendencję do cofania akcentu wskazuje 18 Analogiczne użycie poświadczono również w innych tekstach zapisanych w 7. dz. tekstach, np.: s∙di (obok sɔ∙d) vαkus, susidus, lαkus, jukus (AAT 67–68). 19 W tekstach gwary anykščiańskiej znaleziono nieco więcej form niecofających akcentu niż w punktach Rubkių i Dapkniškių. Co prawda, teksty gwarowe tych ostatnich gwar są mniejszej objętości niż teksty gwary anykščiańskiej. 20 Forma została użyta w opowiadaniu trzy razy. 21 W nawiasach podano źródła, z których zaczerpnięto przykłady. 22 Obydwa teksty w okolicach Verksnioni nagrano w 1979 r. 23 Forma ta występuje w tekście siedem razy. Artykuły / Articles 219 Kirčio atitraukimas rytų aukštaičių anykštėnų patarmės tekstuose oraz użycie form z akcentem „dwuwierzchołkowym”, np.: nugris, lαkùs, idmù, liksm, malαšà, dubès itd. (Markevičienė 2001: 63–67). W opowieściach nagranych w 2003 r. przeważają formy nieprzenoszące akcentu, np.: neilgὰ, žiemὰ, vienὰ, kαrštὰ, αinù, bαltὰ, lintà, gelsvὰ, gαndrù itd. (RAA 56–62)24. W tych tekstach znaleziono tylko pojedyncze formy z akcentem „dwuwierzchołkowym”, np. žimὰ (RAA 56–62). Koniec 2 PAV. Kirčio atitraukimo pobūdis XX a. pab. – XXI a. pr. tekstuose25 XX w. – początek XXI w. W okolicach Anykšči (305), można powiedzieć, akcent cofnięty już się utrwalił. W badanych tekstach znaleziono niewiele form wyrazowych, które nie przenoszą akcentu z krótkiej końcówki na przedostatnią sylabę długą, np.: s∙dы, sl∙vαs, g∙les, vini, jåni, uksti, gætα, žm∙nα, nuvenu, segi getu, vαles / miùs, åušrὰ (RAA 71–79); jånα, su kleb∙nu, suprαti, svẹkα g∙vα, peus, šidis, uksti / nebegi∙và, vαikùs (AAT 69–72). Źródła pisane pokazują, że zmiana zjawiska w drugiej połowie XX w. – na początku XXI w. jest charakterystyczna również dla południowej części obszaru anykštėnów. Pod względem intensywności cofnięcia akcentu informatorzy tekstów zapisanych w punkcie 24 Svėdas są przedstawicielami najstarszego pokolenia. 25 Nie opublikowano tekstów z punktów niezaznaczonych na mapie. VILIJA RAGAIŠIENĖ 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Stress Retraction in the Texts of the Eastern Aukštaitian Subdialect of Anykščiai PODSUMOWANIE Na podstawie źródeł pisanych datowanych od lat 60.–80. XIX wieku do początku XXI wieku w artykule analizuje się zjawiska cofnięcia akcentu we wschodnioauksztockim poddialekcie anykštėnów. Celem badania jest możliwie najdokładniejsze opisanie kształtowania się cofnięcia akcentu w poddialekcie anykštėnów, omówienie zjawisk cofnięcia akcentu obowiązujących w danym okresie oraz ukazanie ich rozmieszczenia arealnego na obszarze poddialektu. Analiza porównawcza źródeł pochodzących z okresów oddzielonych od siebie o ponad stulecie ukazuje kształtowanie się retrakcji akcentu we wschodnioauksztockim poddialekcie okolic Onikszt i ujawnia procesy zmian tego zjawiska zachodzące w rozpatrywanym okresie. Dostępne dane pokazują, że bardziej intensywne prawo retrakcji akcentu zaczęło kształtować się w poddialekcie okolic Onikszt stosunkowo późno, a jego rozwój nie był równomierny – na północnej części obszaru utrwaliło się ono nie wcześniej niż w drugiej połowie XX wieku; tymczasem na obszarze południowym nadal jest nieregularne i jest interpretowane jako wciąż się formujące. Niniejsze badanie potwierdza obecną teorię pochodzenia dialektów litewskich, zgodnie z którą zmiany, w tym retrakcja akcentu, przemieszczały się z północy na południe. Dane z poddialektu okolic Onikszt potwierdzają założenia, że w drugiej połowie XIX wieku innowacyjna fala retrakcji akcentu przesuwała się z północy, gdzie była dość regularna, w kierunku granicy wschodniej. Retrakcja akcentu może być związana z morfologicznym wyrównaniem paradygmatu akcentowego, tj. z formowaniem się kolumnowego (stałego) typu akcentuacji. Ukazują to dwa aspekty. Po pierwsze, retrakcja akcentu występuje częściej w formach liczby pojedynczej narzędnika i liczby mnogiej biernika. poddialekt. Jest prawdopodobne, że oba Second, stress is rather regularly retracted from the short ending into the penultimate syllable formed by long vowels and the monophthongs ie, uo in the whole area of the zjawiska – retrakcja akcentu i akcent kolumnowy – są ze sobą powiązane i mogą ilustrować zasadę nakładania się działania. Nadesłano 19 listopada 2020 r. VILIJA RAGAIŠIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa vilija.rag[email protected]