Before the Spatial Turn: The Areal Aspect in 1980s German Onomastics and its Application in Current Research

Straipsniai / Articles 193 CHRISTIAN ZSCHIESCHANG Serbski institut / Sorbisches Institut Dziedziny badań: nazwy geograficzne w kontekście interdyscyplinarnym, nazwy geograficzne jako świadectwo historii średniowiecznej w strefie kontaktów niemiecko-słowiańskich, polityczne znaczenie nazw osad w niemiecko-łużycko-polskim kontekście językowym w XIX i XX wieku, nazwy mniejszych obiektów geograficznych / mikrotoponimy. DOI: doi.org/10.35321/all83-09 PRZED ZWROTEM PRZESTRZENNYM: ASPEKT AREALNY W LATACH 80. NIEMIECKA ONOMASTYKA I JEJ ZASTOSOWANIE WE WSPÓŁCZESNYCH BADANIACH Iki erdvinio posūkio: arealinis aspektas vokiečių onomastikoje XX amžiaus w latach 90. i jego zastosowanie we współczesnych badaniach naukowych ADNOTACJA Kartografowanie to nie tylko kartografowanie. Przedstawianie i analizowanie nazw miejsc na mapach jest dalekie od łatwego zadania, stanowiąc wyzwanie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. W badaniach onomastycznych w Lipsku już dziesięciolecia temu uznano aspekt arealny za jeden z trzech głównych aspektów przydatnych do badania kontaktów językowych. W związku z tym rozmieszczenie geograficzne nazw należy badać w szerszym kontekście językowym, kulturowym i społecznym. Aspekt arealny wydaje się zatem prekursorem „zwrotu przestrzennego”. „Onomastyka arealna” odgrywała również istotną rolę w badaniach czeskich. Problemy praktyczne obejmują zapewnienie przejrzystej koncepcji mapy, staranną interpretację kartografowania bez wyciągania nieuzasadnionych wniosków, definicję obszarów nazw miejsc oraz wybór podkładu mapowego odpowiedniego do celu prezentacji kartograficznej. Biorąc pod uwagę cel kartografowania nazw miejsc jako świadectwa historycznego krajobrazu osadniczego, podkład mapowy CHRISTIAN ZSCHIESCHANG 194 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII powinno również możliwie dokładnie ukazywać dawny krajobraz. Oznacza to na przykład, że współczesne obiekty, takie jak zbiorniki wodne i kanały itp., powinny zostać usunięte ze współczesnych map topograficznych, natomiast należy uwzględnić takie elementy jak historyczne linie brzegowe. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowe, nazwy osad, kartowanie, zwrot przestrzenny, historyczny krajobraz osadniczy. ADNOTACJA Mapy – to nie tylko tworzenie map. Teoretycznie i praktycznie dość trudno jest zaznaczać nazwy miejsc na mapach i je analizować. Prowadząc badania onomastyczne w Lipsku, aspekt terytorialny kilka dziesięcioleci temu został przewidziany jako jeden z głównych; „kartografia” również odegrała ważną rolę w prowadzeniu badań w Czechach. aspektų, privalomu tiriant kalbų kontaktus. Atitinkamai geografinis vardų išsidėstymas turi būti nagrinėjamas platesniame kalbiniame, kultūriniame ir socialiniame kontekste. Taigi atrodo, kad teritorinis aspektas yra „erdvinio posūkio“ pirmtakas. „Erdvinė (arealinė) onoZakres rozwiązywania problemów praktycznych obejmuje zapewnienie czytelności sporządzanych map, ich szczegółowe objaśnienie bez nieuzasadnionych wniosków, ustalenie obszarów toponimów oraz przedstawienie ostatecznej mapy reprezentującej kartograficzny [aspekt]. Aby przedstawić toponimy jako świadków historycznego krajobrazu osadniczego, na mapie głównej powinien również zostać jak najdokładniej ukazany dawny krajobraz. Na przykład oznaczałoby to, że w przypadku współczesnych jej objektų, tokių kaip vandens rezervuarai (telkiniai), kanalai ir pan., galėtų nelikti šių dienų topografiniuose žemėlapiuose, tačiau į tokias jų charakteristikas, kaip istorinės krantų lini- [elementów] należy wziąć to pod uwagę. SŁOWA KLUCZOWE: toponimy, nazwy miejscowości, tworzenie map, zwrot przestrzenny, historyczny krajobraz miejsc zamieszkania (landшаft). WSTĘP Kartowanie nie polega jedynie na nanoszeniu znaków na jakiś podkład mapowy. Jest to złożone zadanie wymagające odpowiednich założeń teoretycznych i praktycznej staranności, aby osiągnąć przekonujący i wiarygodny rezultat. Podobnie jak we wszystkich innych szkołach onomastycznych w różnych krajach,1 także onomastyka w Lipsku rozwinęła podstawy teoretyczne i metodologiczne. W odniesieniu do kontaktu językowego (zwłaszcza niemiecko-słowiańskiego) wyodrębniono trzy aspekty, które we wszystkich badaniach należało uwzględniać łącznie:2 Aspekt poziomów językowych, aspekt socjolingwistyczny, aspekt arealny. Straipsniai / Articles 195 Before the Spatial Turn: The Areal Aspect in 1980s German Onomastics and its Application in Current Research Teoria ta ukształtowała również wybiegającą w przyszłość maksymę praktycznej pracy onomastycznej. Aspekt poziomów językowych organizował część ewaluacyjną słowników toponimicznych,3 w której wszechstronnie przedstawiano fonetykę / fonologię, morfologię lub typologię oraz leksykologię lub semantykę badanych nazw. Ich znaczenie wynika z faktu, że nie następowały po słowniku (czego należałoby oczekiwać, zważywszy na logikę zastosowanego procesu), lecz go poprzedzały. To właśnie uwzględnienie poziomów językowych i ocena nazw pod kątem historii osadnictwa konstytuowały samą onomastykę, podczas gdy słownik nazw stanowił „jedynie” podstawę pracy. Co prawda, podstawę tę opracowano z ogromnym nakładem pracy i wielu, zwłaszcza nielingwistycznych użytkowników, uważało ją za główny rezultat badań onomastycznych. Aspekt socjolingwistyczny dotyczył „realizacji onimu należącego do kodu w socjolektach i idiolektach oraz odpowiadającej jej klasyfikacji wariantów nazwy”4 (Eichler 1981: 10), tj. relacji między nazwami a strukturami społecznymi. Odgrywał on również ważną rolę w badaniach onomastycznych. Powiązane badania były zazwyczaj zawarte w licznych esejach, a nie w odrębnych monografiach.5 Odpowiednie wyjaśnienia można również znaleźć w stosownych słownikach nazw (np. Walther 1971 [DS 26]: 47–57; Hengst 2003 [DS 39]: 192–207). Te dwa czynniki zostały uzupełnione o aspekt arealny. Aspekty arealne podsumowywały dwie przeciwstawne, lecz komplementarne perspektywy: utrwalanie onimów na danym obszarze oraz kształtowanie się obszarów (Eichler 1981: 10). Dotyczyło to zarówno kwestii, w jaki sposób obszary są konstytuowane z poszczególnych nazw (od jednostkowego do całości), jak i pozycji zajmowanej przez poszczególne nazwy w obrębie obszarów (od całości do jednostkowego). Obok perspektyw gramatycznych i językoznawczych przywiązywano dużą wagę do lokalizacji onimii na powierzchni Ziemi. (Co znamienne, w tych trzech aspektach nie wspomina się o historii, mimo że jest ona praktycznie nieodłączna od badań diachronicznych). Zasadniczo nie było to nic nowego, ponieważ od początków naukowej lub, z dzisiejszego punktu widzenia, quasi-naukowej pracy nad nazwami własnymi ich kartografowanie należało do podstawowych działań. Potwierdza to ponadczasowy cytat często przytaczany w literaturze badawczej: „Przywiązujemy szczególną wagę do map. Ich 3 Zob. przegląd w: Walther (2004: 115–123), a od tego czasu także Eichler i Zschieschang 2011. Słowniki nazw miejscowych Brandenburgisches Namenbuch (BNB) mają podobną strukturę. Natomiast odmienną strukturę znajdujemy w: Hengst 2003; Eichler i Walther 2010 oraz Foster i Willich 2007. 4 Pierwotnie w języku niemieckim: „Realisierung eines dem Kode angehörigen Onyms in Soziolekten und Idiolekten und die entsprechende Einordnung von Namenvarianten“. 5 Zob. na przykład Namenforschung heute: 42–50, a także ‘Der Name in Sprache und Gesellschaft’, zawierające kilka artykułów, Walther 1973 [DS 27]. CHRISTIAN ZSCHIESCHANG 196 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ich obrazowy charakter może powiedzieć więcej niż wywód zajmujący wiele stron”6 (Frings 1957: 9; cyt. za: Udolph 1979: 12, przypis 1; Obst 2001: 107, przypis 1). Deklaracja ta już w chwili sformułowania opierała się na dziesięcioleciach doświadczeń i tym samym odzwierciedla onomastyczny kontekst badawczy obejmujący całe stulecie. Czy ludzie są duchowo uwarunkowani, by poświęcać się kartograficznym abstrakcjom swojego otoczenia? Niektórzy badacze z entuzjazmem podkreślają w tytułach swoich esejów, że dołączono kolorowe mapy. Nie zrozumcie mnie źle, nie ma w tym nic złego, zwłaszcza gdy pamiętamy, że najwyraźniej niektórym badaczom nawet nie przychodzi do głowy, by używać map do przedstawiania złożonych uwarunkowań geograficznych. Zauważmy, że wspomniany trzeci aspekt nazwano „obszarowym”, a nie przestrzennym, geograficznym czy kartograficznym. Nawet jeśli mapy z dawnych czasów często wydają się nieco prymitywne ze względu na ograniczone możliwości techniczne w okresie ich tworzenia, nie należy nie doceniać innowacyjności naszych przodków – nie tylko w Lipsku. Oprócz tego, że byli autorami słowników zainteresowanymi etymologią, pozostawili nam również skarbnicę rozważań pojęciowych, metodologicznych i teoretycznych, zbyt cenną, by można ją było penetrating this mountain of reading and relating it to current research will zignorować w późniejszych czasach. Trzeba przyznać, że wymagają znacznego wysiłku. W pewnym sensie aspekt obszarowy zapowiadał to, co później reprezentował zwrot przestrzenny w historiografii (Lübke 2018: 327–328, w tym z wyraźnym odniesieniem do onomastyki w Lipsku) – fakt, że nazw nie nanosi się po prostu na mapy. Zamiast tego analizowano, w jaki sposób właściwości i specyfika onimii nabrały znaczenia przestrzennego – nie w sposób abstrakcyjny, lecz w związku z mieszkańcami, ich językiem i ich socjalizacją. Oprócz opisu obszaru zajmowanego przez nazwy utworzone za pomocą określonego sufiksu konieczne jest przynajmniej podjęcie próby wyjaśnienia, dlaczego obszar ten został constituents and influences involved. This is closely related to dialectology,7 in which, in addition to mapping certain linguistic developments, linguistic areas ukształtowany w taki sposób, a także wskazania pozostałych zidentyfikowanych [obszarów]. W latach 90. XX wieku, przede wszystkim pod wpływem monumentalnego Hessian Flurnamenatlas (Ramge 1987), „przestrzenie nazw” były bardzo popularnym tematem badań. 6 Pierwotnie w języku niemieckim: „Mapom przypisujemy szczególne znaczenie. Jej plastyczny sposób wyrazu potrafi powiedzieć więcej niż gadanina wielu stron”. 7 Šrámek 2007: 292–301. Dla jasności pominięto tytuły poszczególnych esejów w tym tomie oraz pierwotne miejsca ich publikacji. Odpowiednie informacje można z łatwością znaleźć w przywołanej publikacji. Straipsniai / Artykuły 197 Before the Spatial Turn: The Areal Aspect in 1980s German Onomastics and its Application in Current Research Na szczęście postanowiono używać terminu „obszary” dla tych perspektyw geograficznych, a nie „przestrzenie” czy „okręgi” . Z pewnością warto byłoby przedkładać obszar nad przestrzeń w terminologii. Aspekt arealny odegrał również ważną rolę w czeskiej onomastyce. Pod tym względem niemieckie i czeskie badania onomastyczne okazały się wzajemnie inspirujące. Przede wszystkim Rudolf Šrámek wielokrotnie podkreślał centralne, systemowe znaczenie kartografowania nazw w ich językowym i społecznym kontekstualizowaniu (por. Šrámek 2007: 292–294, 300, 305–324). Arealność jest zatem jednym z niezbędnych warunków realizacji języka, a zarazem jedną z podstawowych cech (znamion) determinujących istnienie języka, mimo że sama arealność nie ma immanentnie charakteru językowego. Arealność zjawiska językowego staje się istotna z językowego punktu widzenia dopiero w wyniku procesu komunikacji między ludźmi. Można powiedzieć, że język jest również ściśle powiązany za pośrednictwem swojej arealności („przestrzeni geograficznej”) z typami środowiska społecznego, geograficznego, gospodarczego i kulturowego, które także można sklasyfikować jako przejaw życia społecznego, w tym w kategoriach geograficznych, tj. poprzez ich arealność. I właśnie dlatego obszary rzeczywistości, obiektów i terminów tworzą warunki oraz fundamentalną pozajęzykową sieć dla obszarów ich językowego wyrażania lub nazywania (Šrámek 2007: 292).8 Mimo swojej złożoności stwierdzenie to wyraża rzeczywisty cel: obszary nazw nie istnieją w izolacji, lecz są zintegrowane z sumą kultury ludzkiej w najszerszym tego słowa znaczeniu. Takie kompleksowe ujęcie jest również kluczowym wymogiem, aby onomastyka mogła uczestniczyć w dyskursach interdyscyplinarnych (Šrámek 2007: 212). Wynika z tego teoretycznego fundamentu, że nie wystarczy po prostu nanieść obiektów na jakąś mapę. Rzeczywiście, „przypadkowe” kartowanie jest niemal niebezpieczne. Niniejszy artykuł omawia niektóre związane z tym problemy. 8 Pierwotnie w języku niemieckim: „Arealność stanowi zatem jeden z koniecznych warunków realizacji języka, a zarazem jedną z podstawowych cech (oznak) warunkujących istnienie języka, chociaż arealność sama w sobie nie jest immanentnie językowa.” Arealność zjawiska językowego staje się lingwistycznie relewantna dopiero jako rezultat procesu komunikacji między ludźmi. Można powiedzieć, że język jest również za pośrednictwem arealności (przestrzenności geograficznej) ściśle powiązany z typami środowiska społecznego, geograficznego, ekonomicznego i kulturowego, które jako symptom życia społecznego również można klasyfikować, między innymi pod względem geograficznym, tzn. poprzez ich arealność. I dlatego obszary realiów, obiektów i pojęć tworzą warunki oraz podstawową pozajęzykową sieć dla obszarów ich wyrazu językowego lub nazewnictwa”. CHRISTIAN ZSCHIESCHANG 198 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Problem 1: Representation on maps Rok po wzniesieniu muru berlińskiego jeden z czołowych geografów NRD opublikował krótki esej (zob. Ogrissek 1983) zatytułowany „Podstawowe wymagania metodologiczno-kartograficzne dotyczące map toponomastycznych” (Ogrissek 1962). Wyjaśniał on podstawowe zasady, dzięki którym przedstawienie kartograficzne staje się sensowne i zrozumiałe. Obejmowały one zapewnienie, aby treść map nie była przeładowana oraz aby przedstawione obiekty można było wyraźnie rozróżnić. Niniejszy esej był cytowany jeszcze dziesięciolecia później i pojawiały się wezwania do podjęcia dalszych prac w tej dziedzinie (np. Šrámek 2007: 324). Łatwo zrozumieć to żądanie w obliczu niektórych map rozmieszczenia nazw, z których wiele zawiera symbole i obszary trudne do rozróżnienia, a na domiar złego próbuje przedstawić zdecydowanie zbyt wiele obiektów. Ignoruje się nawet najczęstsze zaburzenie widzenia, stosując czerwień i zieleń – dwa kolory, które dla niektórych osób cannot tell apart – often being contrasted. But this is something which deserves a topic of its own. What’s more, the author of this paper does not claim that his oglądających mapy są idealne! Problem 2: Interpretuj ostrożnie Niezależnie od tego, jak dobrze sporządzono mapę, należy oglądać ją z trzeźwym umysłem, aby oprzeć się sugestii wywoływanej przez przedstawiony obraz. Geografowie również dostrzegają w produktach generowanych przez GIS, z ich pozorną precyzją i imponującą kolorystyką, ryzyko determinizmu odległości (pierwotnie po niemiecku: „Distanzdeterminismus”), podsycanego przez systemy informacji geograficznej i ich wizualizacje (Tschaschel, Wild, Lentz 2007: 5). Skłania to oglądającego do wyciągania wniosków, które w rzeczywistości nie wynikają z przedstawionego materiału. Na przykład często sugeruje się mierzalną precyzję, ponieważ dane i mapa pochodzą z komputera, podczas gdy w rzeczywistości mają jedynie niejasne znaczenie. Dotyczy to na przykład rozróżnienia między starszymi typami nazw a nowszymi. Ich produktywność w czasie najlepiej można opisać za pomocą krzywej dzwonowej Gaussa, ponieważ wiele cech ma naturę rozkładu normalnego: dany typ assume this shape of distribution (Quatember 2011: 103). According to this nazwy początkowo jest używany jedynie sporadycznie, lecz później stosuje się go z coraz większą częstotliwością. W pewnym momencie osiąga maksimum swojej produktywności, która następnie ponownie spada i stopniowo zanika. Krzywe produktywności różnych typów nazw można by przedstawić za pomocą wykresów pudełkowych, powszechnie stosowanych w statystyce. Jest to jednak czysto teoretyczne, ponieważ czasy, w których na przykład nazywano osady w Europie Środkowej, są zwykle nam nieznane, a zatem nie można sporządzić odpowiadających im wykresów. Mimo to wykresy pudełkowe (ryc. 1) są niezwykle obrazowe, jeśli chodzi o modelowanie chronologicznego zróżnicowania między różnymi typami nazw. Straipsniai / Artykuły 199 Before the Spatial Turn: The Areal Aspect in 1980s German Onomastics and its Application in Current Research Fig. 1: Statistical model of the chronology of place-name types Nie można zakładać, że onyma należące do wcześniejszych typów nazw są wszystkie starsze od onimów należących do typów nowszych. Zamiast tego należy założyć, że krzywe produktywności nakładają się na siebie. Oznacza to, że chociaż okresy produktywności przypadają na różne czasy, wyraźne rozróżnienie jest niemożliwe i można zidentyfikować jedynie trendy. Na mapie jednak dwie odrębne grupy utworzone przez dwie chmury dokładnie zlokalizowanych punktów są interpreted – and this is ultimately what the scientific approach is all about – together with their methodological background. The point cloud of older name przedstawione za pomocą dwóch różnych symboli. Jednakże mogą one być jedynie typami; nie oznaczają same w sobie starszego obszaru osadniczego, lecz jedynie go wskazują. Mapa jest zatem tylko mniej lub bardziej bladym odzwierciedleniem bardziej złożonej sytuacji, która niegdyś istniała. Oznacza to, że należy koniecznie unikać pochopnych interpretacji geometrycznych wzorców rozmieszczenia nazw. Problem 3: Obszary nazw W tym kontekście musimy zapytać, jak definiuje się obszar nazwy. Biorąc pod uwagę panującą praktykę, odpowiedź może brzmieć jedynie: „na oko”. Zasadniczo chmury punktów są badane wizualnie, a pewne skupiska i zagęszczenia uznaje się za obszary. Mając to na uwadze, warto byłoby zbadać, czy można opracować narzędzia analityczne do wyznaczania obszarów za pomocą metod matematycznych. Kluczowe jest tu słowo „czy”, ponieważ brane są pod uwagę jedynie relikty dawnej onimii. Luki, utracone nazwy, których nie znamy, mogłyby zafałszować wyniki (wskutek wspomnianego wyżej determinizmu odległościowego), a my nie bylibyśmy w stanie ocenić stopnia tego zafałszowania. CHRISTIAN ZSCHIESCHANG 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Nevertheless, it’s worth considering whether simple buffers around each Punkt na mapie byłby pomocny przy wyznaczaniu obszarów osadniczych. Ponieważ każda osada wiejska ma w swoim otoczeniu pewien areał gruntów użytkowych, można by ją w przybliżeniu modelować za pomocą bufora o promieniu 500, 1 000 lub 2 000 metrów, przypominającego koncentryczne pierścienie von Thünena. Można by zatem uznać, że obszar osadniczy istnieje, gdy bufory te stykają się lub nakładają, tworząc obszar ciągły. Inną możliwością byłoby określenie maksymalnych odległości między lokalizacjami wskazanymi przez punkty, a tym samym przedstawienie obszaru jako sieci łączących linii o długości do pewnej wartości między lokalizacjami. Archeolodzy opracowali już odpowiednie modele struktur przestrzennych wczesnych osad (zob. na przykład Łosiński 1982: 168–176, ryc. 52–57; częściowo przedrukowane w: Gringmuth-Dallmer 1996: 10; Volkmann 2009: 228–229, 241 i 243), które można by również wykorzystać w sensie interdyscyplinarnym w toponimii. Problem 4: Mapy podkładowe Ważny jest również wybór właściwej mapy podkładowej. Często na przykład obiekty z wczesnego średniowiecza bezmyślnie przedstawia się na tle, powiedzmy, współczesnej linii brzegowej Morza Północnego, sieci autostrad lub opuszczonych wyrobisk górniczych. W tym ostatnim przypadku, gdy te kopalnie odkrywkowe zostały od tego czasu zalane, może to prowadzić do przedstawienia niektórych naniesionych symboli na obszarach wodnych. W rezultacie wydaje się, że historyczne wsie i tym podobne obiekty, których nazwy naniesiono na mapę, znajdowały się na wyspach lub pływających platformach. Mapa podkładowa, na której przedstawia się nazwy, musi zatem odpowiadać prezentowanym informacjom, co ostatecznie dotyczy całego kartografowania onomastycznego. Należy pamiętać, że odwzorowanie nazw może opierać się na dwóch różnych przesłankach: • Pokazaniu, gdzie znajdują się te nazwy, tak aby odbiorca mógł powiązać je ze swoim obecnym postrzeganiem przestrzeni, lub • Powiązaniu nazw z krajobrazem historycznym w celu pokazania, jak topografia wpłynęła na krajobraz nazw i jak został on z nią zintegrowany w momencie jego powstania. Przyjmując pierwsze podejście, na przykład na mapach przeglądowych słowników nazw miejscowych, nie jest niczym absurdalnym, jeśli niektóre miejsca unoszą się na wodzie. W rzeczywistości może to być nawet bardzo istotne, jeśli w tekście osada jest opisana na przykład jako „opuszczona” lub „zdewastowana”. Oczywiste jest, że osady, widziane w ich kontekście historycznym, pierwotnie nie unosiły się na wodzie. Z drugiej strony odniesienie do krajobrazu historycznego jest ważne dla licznych analiz językowych i historycznych. Przedstawienie krajobrazu historycznego na mapie podkładowej wymaga jednak wiele pracy i wiąże się również z kompromisami. Odpowiednie mapy bazowe nie zawsze są dostępne. Nawet tak popularne ostatnio kolorowe skany LIDAR (zob. na przykład Artykuły / Articles 201 Before the Spatial Turn: The Areal Aspect in 1980s German Onomastics and its Application in Current Research Westphalen, Zschieschang 2015: 65, ryc. 5) ukazują nie tylko (do pewnego stopnia) ponadczasową rzeźbę terenu, lecz także szczegóły obecnej powierzchni Ziemi, takie jak budynki i drogi itd. Jeśli zakłóca to lub zniekształca przedstawienie krajobrazu historycznego, konieczna będzie ręczna korekta. Pozwolę sobie zilustrować ten problem praktycznym przykładem, w którym toponimia miała zostać sklasyfikowana w obrębie krajobrazu historycznego w powiązaniu ze źródłami pisanymi i znaleziskami archeologicznymi (Altmann 2012; Altmann 2017; Zschieschang 2017). Po pierwsze, należało wymazać odkrywkowe kopalnie węgla brunatnego. Ponadto należało przynajmniej w przybliżeniu dostosować wielkość i położenie jezior Mansfeld do ich średniowiecznego stanu (ryc. 2a). Podczas gdy obecnie pozostało jedynie Süsser See („Słodkie Jezioro”), jego odpowiednik znany jako Salziger See („Słone Jezioro”) również istniał aż do epoki przemysłowej, zanim zniknął pod koniec XIX wieku, gdy woda wsiąkła w ziemię w wyniku działalności górniczej. Choć nie była to katastrofa, z pewnością było to imponujące zjawisko (Ule 1994 [1895]). Ponadto, ponieważ oba jeziora skurczyły się już w poprzednich stuleciach, trzeba było uwzględnić linie brzegowe udokumentowane w możliwie najdawniejszych czasach. Co więcej, w pobliżu Eisleben znajdowało się niegdyś również trzecie jezioro, znane jako Fauler See („Zgniłe Jezioro”). Ryc. 2: Jeziora Mansfeld, stan obecny (a) i średniowieczny (b) CHRISTIAN ZSCHIESCHANG 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII das-hersfelder-zehntverzeichnis-und-die-fruehmittelalterliche-grenzsituation-an-dermittleren-saale [Dostęp 18 maja 2020 r.]. Zschieschang Christian 2020 [w druku]: Nazwy miejscowości i zbiorniki wodne – złożona relacja. – Balode Laimute & Čīšangs Kristians [Zschieschang Christian] (red.): Onomastikas pētījumi II / Onomastic Investigations II. Zbiór artykułów z międzynarodowej konferencji naukowej „Onomastikas pētījumi” (Ryga, 10–12 maja 2018 r.) / Proceedings of the international scientific conference “Onomastic Investigations” (Rīga, May 10-12, 2018), Rīga: LU Latviešu valodas institūts, 2020, 327–341. Iki erdvinio posūkio: arealinis aspektas vokiečių onomastikoje XX amžiaus W latach 90. i jego zastosowanie we współczesnych badaniach naukowych STRESZCZENIE Tworzenie map nie polega jedynie na oznaczaniu znaków na określonych mapach. Jest to złożone zadanie, wymagające odpowiednich założeń teoretycznych i umiejętności praktycznych, aby osiągnąć przekonujący i wiarygodny rezultat. Podobnie jak we wszystkich innych szkołach onomastycznych na świecie, szkoła onomastyczna w Lipsku również udoskonaliła podstawy teoretyczne i metodologiczne. Już kilka dziesięcioleci temu, w celu ustalenia kontaktów językowych (zwłaszcza niemieckiego i słowiańskich), przewidziano trzy aspekty: tworzenie map z poszczególnych nazw (od pojedynczych nazw do ich całości) kuriuos reikėjo atsižvelgti visuose tyrimuose: 1) kalbos lygmenų aspektas, 2) sociolingvistinis aspektas, 3) teritorinis aspektas. Būtent pastarasis ir sprendė klausimą, kaip teritorijos oraz, z drugiej perspektywy, jakie pojedyncze nazwy występują na tych obszarach (od całości nazw do pojedynczych nazw). Zasadniczo nie była to nowość. Onomastyka arealna odegrała również ważną rolę w badaniach prowadzonych w Czechach. Od samego początku, z naukowego lub, z dzisiejszej perspektywy, częściowo naukowego punktu widzenia, jednym z głównych celów badań nazw własnych jest tworzenie map nazw miejscowych. W pewnym sensie aspekt terytorialny zapowiadał to, co później potwierdził przestrzenny zwrot w historiografii – nazwy miejsc nie są po prostu zaznaczane na mapach. Ponadto w tym aspekcie badano, w jaki sposób cechy i specyfika onimii nabrały znaczenia przestrzennego – nie Straipsniai / Articles 209 Before the Spatial Turn: The Areal Aspect in 1980s German Onomastics and its Application in Current Research abstrakcyjnie, lecz w relacji z miejscami zamieszkania ludzi, ich językiem i potrzebami społecznymi. Obok charakterystyki terytorium, którego nazwy miejscowe utworzono za pomocą określonego przyrostka, należy przynajmniej spróbować wyjaśnić, dlaczego nazwy miejscowe tego terytorium są tworzone w ten sposób, a także ustalić czynniki i opisać inne elementy składowe terytorium. Zatem terytoria nazw miejscowych nie istnieją oddzielnie, lecz są zintegrowane z kulturą ludzką w szerokim znaczeniu. Tak szerokie podejście jest również podstawowym wymogiem onomastyki, dążącej do włączenia jej w dyskursy interdyscyplinarne. Na podstawie tych założeń teoretycznych pokazuje się, że nie wystarczy po prostu wskazać obiektów na jednej lub innej mapie. W istocie „przypadkowe” sporządzanie map jest wręcz niebezpieczne. W niniejszym artykule omówiono również niektóre związane z tym problemy. Praktyczne rozwiązywanie problemów zapewnia klarowne sporządzenie mapy blema), vietovardžių sričių nustatymą (3 problema) ir galutinio žemėlapio, reprezentuojančio kartografinį, pateikimą (4 problema). Nesvarbu, kaip gerai bebūtų sudarytas žemėlapis, (problem 1 w niniejszym artykule), precyzyjne objaśnienie map bez nieuzasadnionych wniosków (problem 2 — należy patrzeć na niego obiektywnie, aby można było oprzeć się proponowanemu zaplanowanemu (fałszywemu) obrazowi. Na przykład dokładność pomiarów przestrzennych jest często domniemana, ponieważ dane i mapa pochodzą z komputera, podczas gdy rzeczywistość ma jedynie niejasne parametry. Dotyczy to na przykład rozróżniania typów wcześniejszych i nowszych nazw miejscowych. Zazwyczaj obszary danych punktowych są sprawdzane wizualnie, a określone aglomeracje i koncentracje są deklarowanymi terytoriami. Mając to na uwadze, warto wyjaśnić, czy nie można byłoby stworzyć instrumentów analitycznych definiujących terytoria metodami matematycznymi. Równie ważny jest wybór odpowiedniej mapy bazowej. Na przykład obiekty wczesnośredniowieczne są często bezrefleksyjnie przedstawiane obok, powiedzmy, dzisiejszego wybrzeża Morza Północnego, sieci autostrad czy opuszczonych kopalń. Zazwyczaj mapy nazw miejscowości mogą opierać się na dwóch różnych założeniach: (1) pokazać, gdzie znajdują się te nazwy, aby użytkownik mógł powiązać je z istniejącą sytuacją w przestrzeni, lub (2) powiązać nazwy z historycznym krajobrazem, aby pokazać, jak nazewnictwo krajobrazu zostało ukształtowane przez topografię i zintegrowane z nią w momencie jego powstania. Mając na gyvenvietės kraštovaizdžio liudininkus žemėlapyje, turėtų būti kuo tiksliau atspindėtas ir uwadze cel oznaczania nazw miejscowości jako historycznie istniejącego krajobrazu. Na przykład oznacza to, że współczesne obiekty, takie jak zbiorniki wodne (akweny), kanały itp., mogłyby nie zostać uwzględnione na dzisiejszych mapach topograficznych, z uwzględnieniem takich ich cech, jak historyczne linie brzegowe. Ten ostatni aspekt jest niezbędny, ponieważ zachodzące historyczne zmiany topograficzne wpłynęły na całe regiony. Nieuwzględnienie zmian krajobrazu może prowadzić do zniekształcenia danych dotyczących geograficznego rozmieszczenia nazw miejscowości. Jeszcze gorzej, jeśli bada się wyłącznie nazwy nadal istniejących osad, ignorując dowody dotyczące osad już nieistniejących. Szczególnie dokładnie ujawnić onimiczne relikty wcześniejszych osad można, badając nazwy pól. Przykłady przedstawione w niniejszym artykule mają zilustrować, że przy kartografowaniu nazw geograficznych nie wystarczy jedynie użyć określonych narzędzi kartograficznych, a następnie interpretuoti vietovardžių išsidėstymą geometriškai. Analizuojant ir aiškinant vietovardžių pateikimą žemėlapiuose, reikia atsargiai pasirinkti pagrindinį žemėlapį ir pateikimo formatą, CHRISTIAN ZSCHIESCHANG 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII należy również sprawdzić źródła, aby uzyskane wyniki były poprawne i nie zostały błędnie zinterpretowane. Zwłaszcza w obliczu najnowszych zmian technologicznych, które ułatwiają sporządzanie map jak nigdy dotąd, ważne jest zapewnienie, aby badania nie pozostawały w tyle za od dawna znanymi wnioskami onomastyki arealnej (terytorialnej). Złożono 25 czerwca 2020 r. CHRISTIAN ZSCHIESCHANG Serbski institut / Sorbisches Institut Filia badań dolnołużyckich Zweigstelle für niedersorbische Forschungen Droga Augusta Bebela 82 August-Bebel-Straße 82 D-03046 Chóśebuz / Cottbus [email protected] [email protected]