Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą

BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0003-2286-4080 Kierunki badań naukowych: piśmiennictwo Prus Litewskich XVI–XVIII wieku, historia dwujęzycznej leksykografii litewskiej. DOI: doi.org/10.35321/all83-03 PROŚBA KRISTUPASA ERNSTASA TYDKĖGO Z 12 GRUDNIA 1747 R.: NOWE FAKTY O SEMINARIUM JĘZYKA LITEWSKIEGO UNIWERSYTETU W HALLE Prośba Christopha Ernsta Tiedtkego z 12 grudnia 1747 r.: nowe fakty o Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle ADNOTACJA W artykule analizuje się i publikuje dokument odnaleziony w Geheimes Staatsarchiv Preußischer KulturbesitzGeheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz w Berlinie, ujawniający nowe fakty dotyczące Seminarium Języka Litewskiego założonego w 1727 r. na Uniwersytecie w Halle. Jest to prośba absolwenta Wydziału Teologicznego tego uniwersytetu, pasierba Petra Gottlieba Mielckego (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753) oraz przyrodniego brata Christian Gottlieba Mielckego (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807), Christopha Ernsta Tiedtkego (Christoph Ernst Tiedtke, 1722–po 1772), napisana 12 grudnia 1747 r. i skierowana do Geheimer RatGeheimer Rat w Berlinie. Dla historii Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle to źródło archiwalne jest istotne, ponieważ dostarcza danych o niemal nieudokumentowanym końcowym okresie działalności tego seminarium. Na podstawie informacji zawartych w prośbie K. E. Tiedtkego artykuł ujawnia, że po 1740 r., który w historiografii zwykle uznaje się za rok zamknięcia Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, podejmowano jednak próby kontynuowania działalności tego seminarium. SŁOWA KLUCZOWE: XVIII wiek, Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, Christoph Ernst Tiedtke (Christoph Ernst Tiedtke), Gotthilf August Francke’e, Franz Albert Schultz (Franz Albert Schultz). Straipsniai / Articles 55 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ ADNOTACJA Artykuł analizuje i publikuje dokument archiwalny znaleziony w Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz) w Berlinie, który ujawnia nowe fakty dotyczące Seminarium Języka Litewskiego utworzonego na Uniwersytecie w Halle w 1727 roku. Jest to podanie Christopha Ernsta Tiedtkego (1722–po 1772), absolwenta Wydziału Teologicznego uniwersytetu, pasierba Petera Gottlieba Mielckego (1695–1753) i przyrodniego brata Christiana Gottlieba Mielckego (1733–1807), napisane 12 grudnia 1747 roku i skierowane do Tajnej Rady (niem. Geheimer Rat) w Berlinie. To źródło archiwalne ma znaczenie dla dziejów Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, ponieważ dostarcza informacji o niemal nieudokumentowanym końcowym okresie jego istnienia. Na podstawie informacji odnotowanych w podaniu Tiedtkego artykuł ujawnia, że po 1740 roku, który w historiografii zwykle uznaje się za rok zamknięcia Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, podejmowano jednak starania o kontynuowanie działalności seminarium. SŁOWA KLUCZOWE: XVIII wiek, Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, Christoph Ernst Tiedtke, Gotthilf August Francke, Franz Albert Schultz. Uniwersytet w Halle, założony w 1694 roku, był drugą szkołą wyższą Królestwa Prus, w której z woli króla Fryderyka Wilhelma I (Friedrich Wilhelm I., 1688–1740, panował 1713–1740) rozpoczęto nauczanie studentów teologii nieznających języka litewskiego języka litewskiego. Celem założonego w 1727 roku Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, będącym ośrodkiem idei pietyzmu i liczącym zaledwie trzecią dekadę działalności, było przygotowanie pietystycznych duchownych i nauczycieli znających język litewski do pracy w litewskojęzycznych parafiach Królestwa Prus. Jednak w przeciwieństwie do Uniwersytetu w Królewcu, gdzie seminarium języka litewskiego, utworzone zasadniczo w tym samym celu w 1718 roku, działało ponad dwa stulecia — do 1944 roku (Citavičiūtė 2004: 11, 12), seminarium na Uniwersytecie w Halle istniało znacznie krócej. Na podstawie odnalezionego nowego źródła archiwalnego artykuł stawia pytanie, czy w 1740 roku, który w historiografii niemieckiej i litewskiej utrwalił się jako rok zamknięcia tego seminarium, rzeczywiście ostatecznie przestało ono istnieć, oraz ujawnia, że po 1740 roku podejmowano jednak starania o kontynuowanie jego działalności. 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą 1. DATOWANIE DZIAŁALNOŚCI SEMINARIUM JĘZYKA LITEWSKIEGO UNIWERSYTETU W HALLE W HISTORIOGRAFII Pierwsze obszerniejsze studium poświęcone specjalnie dziejom Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, Das Litauische Seminar an der Universität Halle, opublikowane w 1935 roku w czasopiśmie Archivum Philologicum, którego autorem był Franz Specht (1888–1949), głosiło, że seminarium działało od 1727 do 1740 roku (Specht 1935: 36–38), innymi słowy — jego działalność trwała trzynaście lat. Wskazując początek działalności seminarium, oparł się na dwóch źródłach pierwotnych: 1) na wiadomości opublikowanej 1 września 1729 roku w gazecie Neue Zeitungen von Gelehrten Sachen nr 70, w której wspomniano, że w październiku 1727 roku w Halle na rozkaz króla Prus utworzono Seminarium Języka Litewskiego dla studentów teologii: Po tym, jak na łaskawy, najwyższy rozkaz Jego Królewskiej Mości w październiku 1727 utworzono tutaj Seminarium Litwiskie dla studentów teologii, w którym mieli oni być nauczani języka litewskiego przez studenta teologii, będącego rodowitym Litwinem, aby później mogli zostać zatrudnieni jako kaznodzieje na królewskich pruskich Litwach ([Anonimas] 1729: 639; por. Specht 1935: 36); 2) na stwierdzeniu profesora teologii Uniwersytetu w Halle i kierownika Seminarium Języka Litewskiego Gotthilfa Augusta Franckeʼgo (1696–1769), zamieszczonym w przedmowie do słownika Vocabularium Litthanico–Germanicum, et Germanico–Litthanicum (Halle, 1730), opracowanego przez ówczesnego docenta seminarium Fryderyka Wilhelma Haacka (Friedrich Wilhelm Haack, 1707–1754), że seminarium działało już od trzech lat: Minęły już trzy lata, odkąd na najłaskawszy rozkaz królewski ustanowiono tutaj Seminarium Litthuanicum, w którym kilku Studïosi Theologiæ kształci się w języku litewskim używanym w pewnym regionie Prus (Francke 1730: [2r]; por. Specht 1935: 37). Twierdząc, że Seminarium Języka Litewskiego zaprzestało działalności w 1740 roku, F. Specht oparł się wyłącznie na źródle archiwalnym cytowanym w książce Johanna Christopha Hoffbauera (1766–1827), Geschichte der Universität zu Halle bis zum Jahre 1805 (Halle, 1805), poświęconej historii Uniwersytetu w Halle — niedatowanym sprawozdaniu kierownika seminarium G. A. Franckeʼgo: Jeśli zaś chodzi o Seminarium Litewskie, było ono przeze mnie prywatnie założonym w roku 1727, utrzymywanym do 1740 roku bez żadnych kosztów królewskich instytutem, do którego założenia skłoniło mnie nic innego, jak Straipsniai / Articles 57 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ najwyższa królewska intencja oraz wielokrotny najłaskawszy rozkaz, aby kształcono zdolnych ludzi dla Prus Litewskich, skłaniają (Hoffbauer 1805: 281; por. Specht 1936: 37). Przekaz G. A. Franckego, po raz kolejny potwierdzający wskazywany przez inne źródła rok założenia Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle (1727), pozostaje do dziś jedynym znanym źródłem pierwotnym, w którym stwierdzono, że seminarium działało do 1740 roku. Nieco inaczej należy wnioskować ze zwięzłego omówienia seminarium autorstwa współczesnego G. A. Franckemu historyka Johanna Christopha von Dreyhaupta (1699–1768): w wydanym w 1750 roku drugim tomie dzieła Ausführliche diplomatisch-historische Beschreibung des [...] Saal-Creyses (Halle, 1750) pisał on o Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle jako o instytucji wówczas nadal działającej (Dreyhaupt 1750: 33). J. Ch. Hoffbauer wyjaśniał sprzeczność między obu źródłami tym, że J. Ch. von Dreyhaupt mógł napisać rozdział o seminarium znacznie wcześniej, niż ukazała się książka, tj. jeszcze przed 1740 rokiem, kiedy seminarium rzeczywiście działało (Hoffbauer 1805: 282). Jakkolwiek było, późniejsza historiografia niemiecka, wspominając o Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, zasadniczo opierała się na J. Ch. Hoffbauerze, uznając rok 1740 za koniec działalności seminarium (np.: Schrader 1894: 239–240; Reinhold 1895: 106–107). Co prawda w przedwojennych pracach litewskich seminarium datowano zazwyczaj do 1765 roku (np.: Vileišis 2008 [1935]: 146; Šapoka 1989 [1936]: 615), być może wiązało się to z przyznawaniem studentom teologii również po latach czterdziestych XVIII wieku ulgi w postaci bezpłatnego wyżywienia (niem. Preußischer Freitisch arba Preußisch-Litauischer Freitisch) (por. Schiller 1994: 195). Ulgę tę dla młodzieży pruskiej studiującej w Halle, a zwłaszcza dla tych, którzy uczyli się języka litewskiego w seminarium, ustanowił w styczniu 1728 roku król Fryderyk Wilhelm I; w tym celu z Królewca przesyłano co roku 400 talarów, lecz wsparcie to, a wraz z nim ulga, zostało przerwane znacznie wcześniej – już w 1758 roku, gdy podczas wojny siedmioletniej wojska rosyjskie zajęły Królewiec (Hoffbauer 1805: 279–280; Specht 1935: 38; Winter 1954: 57). Mimo to wspomniane studium F. Spechta, którego przedmiotem badań były wyłącznie dzieje tego seminarium, w znacznym stopniu przyczyniło się do ostatecznego utrwalenia roku 1740 zarówno w niemieckiej, jak i litewskiej historiografii jako daty zamknięcia seminarium (Winter 1954: 56; LLI I 214; Bense 1974: 295; Bense 1994: 81; Schiller 1994: 195, 199; Citavičiūtė 2004: 78 i in.). Chociaż F. Specht podkreślał brak źródeł archiwalnych, przytoczone przez niego twierdzenie samego kierownika seminarium G. A. Franckego, ¹ Co prawda niektórzy z tych badaczy sądzili, że seminarium rozpoczęło działalność w 1724 lub 1725 roku (Winter 1954: 47; Bense 1974: 295; Bense 1994: 81), obecnie jednak nie ma żadnych wątpliwości, że w rzeczywistości otwarto je w 1727 roku (zob. wyżej). 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą nawet bez daty i kontekstu wydawało się niepodważalne i w pełni wystarczające, dlatego w późniejszych badaniach poświęconych dziejom seminarium nie rozwijano już kwestii datowania. Do powrotu do pytania o czas trwania działalności Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle oraz o drugą granicę chronologiczną skłania nowe źródło archiwalne – przechowywany w berlińskim Tajnym Archiwum Państwowym Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, dalej – GStA PK) wniosek Kristupa Ernsta Tydkego (Christoph Ernst Tydt[c]ke, Tiedtcke, Tiedke, 1722–po 1772), napisany 12 grudnia 1747 roku i skierowany do Tajnej Rady (niem. Geheimer Rat) w Berlinie (GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v], faksymile dokumentu, transkrypcję i tłumaczenie zob. na końcu artykułu). 2. KRISTUPAS ERNSTAS TYDKĖ K. E. Tydkė pojawił się w kręgu zainteresowań badaczy piśmiennictwa Prus Litewskich całkiem niedawno jako członek aktywnej w XVIII-wiecznej kulturze litewskiej rodziny Mielcków. Podczas rekonstrukcji składu tej rodziny ustalono, że K. E. Tydkė był pasierbem Petra Gotlybasa Mielckego (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753) oraz najstarszym przyrodnim bratem Kristijonasa Gotlybasa Mielckego (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807) (Triškaitė 2019: 81–82, 105–110). Urodził się w Lapynach (niem. Lappienen) i był pierworodnym synem miejscowego pastora Tobiasa Tydkego (Tobias Tiedtke, 1688–1725) oraz Reginy Luizy Šimelpenig (Regina Louisa Schimmelpfennig, 1702–1776) (LapKK 61v, Nr. 62). Księga metrykalna chrztów ewangelicko-luterańskiego kościoła w Lapynach świadczy, że miał młodszego o półtora roku brata Gotfryda Tydkę (Gottfried Tiedtke, 1723–1791) (LapKK 67r, Nr. 122), który później został pastorem i został wspomniany w polemicznym traktacie Gotfryda Ostermejera (Gottfried Oster meyer, 1716–1800) Bedenken über einen Entwurf zu einem Neuen Littauischen Gesangbuch (Królewiec, 1786) (więcej o bracie zob. Triškaitė 2019: 81–82, 110–111). Matka pochodziła z licznego rodu Šimelpenigów, którego wielu przedstawicieli należało do stanu duchownego i uczestniczyło w działalności lituanistycznej. I tak dziadek K. E. Tydkego ze strony matki, Martynas Šimelpenigis (Martin Schimmelpfennig, 1668–1735), przez całe życie pełniący posługę duszpasterską w Piktupėnach (niem. Piktupönen), wraz z innymi pastorami Prus Litewskich w 1719 roku zrewidował i zatwierdził do druku przekład Małego katechizmu Marcina Lutra Mažojo katekizmo, przygotowywany z inicjatywy Heinricha Lysiusza (Heinrich Lysius, 1670–1731), natomiast młodszy brat dziadka, Adomas Frydrichas Šimelpenigis (Adam Friedrich Schimmelpfennig, 1677–1740), pastor w Skaisgirren (niem. Skaisgirren), był jednym z tłumaczy pierwszego drukowanego litewskiego przekładu Biblii, wydanego w 1735 roku w Królewcu. Trzej wujowie K. E. Tydkego, tj. bracia matki, również byli znanymi duchownymi Prus Litewskich: byli to pastor Papelken (niem. Popelken) Adomas Frydrichas Šimelpenigis (Adam Straipsniai / Articles 59 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Friedrich Schimmelpfennig, 1699–1763), tłumacz pieśni i wspomnianej Biblii, redaktor śpiewnika oraz drugiego wydania Biblii, pastor w Ragainė (niem. Ragnit) Ernstas Gotfrydas Šimelpenigis (Ernst Gottfried Schimmelpfennig, 1704–1768) oraz Martynas Šimelpenigis (Martin Schimmelpfennig, 1706–1778), wykładający na Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, a następnie będący pastorem w Kintach (niem. Kinten) i Priekulė (niem. Prökuls). Po wczesnej śmierci ojca matka w 1726 r. wyszła za ówczesnego pastora Jurbarkas (niem. Georgenburg) P. G. Milkausa, znanego w historii piśmiennictwa litewskiego jako pierwszy wykładowca Seminarium Języka Litewskiego odtworzonego w 1723 r. na Uniwersytecie w Królewcu, korektor Nowego Testamentu (1727) i jeden z tłumaczy Biblii (1735), a także tłumacz pieśni i rozporządzeń władz pruskich. K. E. Tydkė dorastał zatem w rodzinie kultywującej silne tradycje lituanistyczne i najprawdopodobniej jeszcze w dzieciństwie nauczył się języka litewskiego (szerzej o pokrewieństwie Tydkė, Šimelpenigisów i Milkusów zob. Triškaitė 2019: 73–126). W wieku niemal dziewiętnastu lat, 5 kwietnia 1741 r., K. E. Tydkė został immatrykulowany na Uniwersytet w Królewcu: „[1741.] 5. Aprilis. Tiedke Christoph. Ernest., Lapenen. Pruss.“ (Erler 1911–1912: 386), jednak, jak sam twierdził, nie studiował tam (Tiedtke 1747–12–12: [1v]), a w rzeczywistości najprawdopodobniej studiował zaledwie jeden semestr (zob. niżej). Wkrótce wyjechał na studia na słynący z idei pietyzmu Uniwersytet w Halle, oddalony o około tysiąca kilometrów; pietyzm nie był więc obcy K. E. Tydkemu wychowanemu w rodzinie ortodoksyjnego luteranina P. G. Milkausa. Jest prawdopodobne, że do wyjazdu do Halle w taki czy inny sposób skłonił go wuj ze strony matki M. Šimelpenigis, który nauczał w tamtejszym Seminarium Języka Litewskiego i rok wcześniej powrócił do Prus Litewskich. Podobnie jak dwaj starsi bracia Adomas Frydrichas i Ernstas Gotfrydas, wcześniej studiował teologię na Uniwersytecie w Królewcu (Erler 1911–1912: 318) i uczęszczał do prowadzonego przez profesora Jonasa Jokūbasa Kvantas (Johann Jacob Quandt, 1686–1772) Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Królewcu, kiedy właśnie nauczał w nim przyszły szwagier P. G. Milkaus (Triškaitė 2018: 63, 67–68). M. Šimelpenigisa jako kandydata do nauczania języka litewskiego w Halle poleciło profesorowi teologii tamtejszego uniwersytetu i kierownikowi Seminarium Języka Litewskiego G. A. Francke’emu aż dwóch jego byłych wychowanków: w liście z 14 kwietnia 1734 r. pierwszy wykładowca tego seminarium i ówczesny pastor w Katyčiai (niem. Coadjuthen) Jonas Richteris (Johann Richter, 1705–1754)², a w liście z 14 maja 1734 r. profesor teologii Uniwersytetu w Królewcu i kierownik tamtejszego Seminarium Języka Litewskiego Francas ² Por. „meines Nachbah ren Sohn Monſ. Schim[m]elpfennig ſich entſchloſen || in Gottes Nahmen als Docens im Halliſchen Seminario ſich dorthin || zu begeben“ (Richter 1734–04–14: 28r; por. Winter 1954: 56). 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą Albertas Šulcas (Franz Albert Schultz, 1692–1763)³. Nawiasem mówiąc, F. A. Šulcas zwrócił uwagę, że M. Šimpelpenigis był prawdziwym lietuvis (to znaczy urodził się i wychował w Prusach Litewskich) i mówił najpiękniejszym dialektem. Według J. J. Kvantasa w Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle nauczał przez sześć lat: od 1734 do 1740 r. (QPP IV 108r), był więc wykładowcą, który nauczał w seminarium najdłużej. Nie ma danych, czy M. Šimpelpenigis, niegdyś polecony G. A. Franckemu przez byłego wykładowcę J. Richterisa, mógł później polecić kierownikowi seminarium swojego siostrzeńca. Nie ulega jednak wątpliwości, że K. E. Tydkė udał się do Halle z rekomendacją F. A. Šulca — świadczy o tym list tego ostatniego do G. A. Francke’ego z 16 października 1741 r. (Schultz 1741–10–16⁴; zresztą właśnie ta rekomendacja wskazuje, że K. E. Tydkė musiał przez kilka miesięcy studiować na Uniwersytecie w Królewcu). W metrykach Uniwersytetu w Halle nazwisko K. E. Tydkė zapisano 16 listopada 1741 r.: „Tiedtcke, Christophorus Ernestus; Lithv. Prussus [...] 16.11.1741 theol.“ (Preuß 1994: 228)⁵. Studiował tu teologię przez cztery lata. Jako student przez pewien czas nauczał w tamtejszym Seminarium Języka Litewskiego (Tiedtke 1747–12–12: [1r]; zob. także rozdz. 3 i aneks). Ponadto należał do studentów pochodzących z Prus, którzy otrzymywali bezpłatne wyżywienie (o tym przywileju zob. rozdz. 1). O tym, że K. E. Tydkė rzeczywiście otrzymał ten przywilej, świadczy księga alumnów Album alumnorum Mensae Regiae Borussicae provincialis, w której znajduje się jego wpis: „Christophorus Ernestus || Tiedtcke Lappino=Bo=||rus[s]us; natus A[nn]o 1722 || die 3. Maj.“ (Tiedtke 1741: [14r]). W sierpniu 1745 r. najwyraźniej z powodu długów został zmuszony do opuszczenia Halle — przynajmniej tak pozwala sądzić uwaga w księdze alumnów przy cytowanym wpisie: „Gieng heimlich feiner Schulden wegen || von Halle, a[nn]o 1745. m. August[i]“ (Tiedtke 1741: [14r]). ³ Por. „Morgen, wo Gott will, gehen unterschiedliche Studioſi von hier mit einem Schiff über Stettin nach Halle ab: [...]; b) Studioſus Schimmelpfennig, Informator am Seminar. Von ſeinem Chriſtentume kann nichts ſagen. Er iſt aber ſtill und wird ſich hoffentlich nicht widrig bezeugen, und der fertigte Litauer, der nur ſein kann, und hat den allervſchönsten Dialekt“ (Schultz 1734–05–14; cyt. za Wotschke 1929–1930: 24). ⁴ List został częściowo opublikowany w książce Theodora Wotschke’a Der Pietismus in Königsberg nach Rogalls Tode in Briefen (Wotschke 1929–1930: 73–76, nr 30), jednak bez zdania o K. E. Tydkė. O tym, że w tym liście K. E. Tydkė został polecony jako nauczyciel języka litewskiego w seminarium, świadczy informacja zamieszczona w bazie danych poświęconej spuściźnie rękopiśmiennej Augusta Hermanna Francke’ego (1663–1727) (http://fas.francke-halle.de/cgi-bin/nachlass.pl?x=u&t_show=x&wertre­g=PER&wert=tiedtke%20%20%5Bsonstiger%5D&rec­check=16530). ⁵ Dziękuję dr hab. Christiane Schiller za dane z następujących ksiąg: Matrikel der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg – 1730–1741 (Halle, 1994) oraz Evangelisches Pfarrerbuch für die Mark Brandenburg (Berlin, 1941). Straipsniai / Articles 61 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Po kilku latach K. E. Tydkė zamierzał wrócić na Litwę Pruską – świadczą o tym jego starania o uzyskanie w 1747 r. posady pastora w Balėtach (niem. Ballethen) (zob. o tym rozdz. 3). Nie doczekawszy się nominacji do litewskiej parafii, w 1748 r. rozpoczął pracę nauczyciela w Szpandau (niem. Spandau), a w 1750 r. – kapelana wojskowego w pułku piechoty księcia pruskiego w Poczdamie (Fischer 1941: 892; zob. także: Schimmelpfenning–Mielcke [1753–06–??]: 27v; Schimmelpfenning–Mielcke [1753–08–??]: 519v; Triškaitė, Sidabraitė 2019: 158–159, 166–167). 15 września 1750 r. w Bernau K. E. Tydkė poślubił córkę nieżyjącego już wówczas pastora Matthäusa Deilicke’ego (1694–1736)6, Regenite Christiane (Fischer 1941: 892), i pozostał mieszkać w pobliżu Berlina: od 1756 r. służył w Nauen, gdzie początkowo pełnił obowiązki diakona, a w latach 1769–1772 – superintendenta (Fischer 1941: 892). Działalność lituanistyczna K. E. Tydkės, wychowanego w zasłużonej dla kultury litewskiej rodzinie Mielków, obejmowała, jak się zdaje, tylko jedną dziedzinę – nauczanie języka litewskiego w Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle. Najbardziej przeszkodziła mu w aktywniejszym zaangażowaniu się w kulturę litewską obiektywna okoliczność: ponieważ pod koniec 1747 r. nie otrzymał posady pastora w Balėtach, K. E. Tydkė nie wrócił już na Litwę Pruską i do końca życia służył w Brandenburgii. 3. KRISTUPAS ERNSTAS TYDKĖ O SEMINARIUM JĘZYKA LITEWSKIEGO UNIWERSYTETU W HALLE Dla historii Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle istotna jest prośba K. E. Tydkės z 12 grudnia 1747 r., oficjalnie skierowana do króla Prus Fryderyka II, czyli Fryderyka Wielkiego (Friedrich II., Friedrich der Große, 1712–1786, panował w latach 1740–1786), lecz w rzeczywistości wysłana do Tajnej Rady w Berlinie, która podejmowała decyzje w imieniu króla. Dwudziestopięcioletni absolwent Uniwersytetu w Halle i kandydat teologii K. E. Tydkė, otrzymawszy od ojczyma, pastora z Mielkiem (niem. Mehlkeh­men), P. G. Milk ausa, wiadomość, że zwolniła się posada pastora w Balėtach, w okręgu kościelnym Wystruci (niem. Insterburg), prosił o mianowanie go do tej parafii na Litwie Pruskiej. Posada pastora zwolniła się tam, gdy 22 września 1747 r. zmarł George Abraham Baltzer (QPP IV 8r; Arnoldt 1777: 88; ŽM I 61). Dążąc do uzyskania posady w parafii Balėty, K. E. Tydkė pisał do Tajnej Rady ⁶ W archiwum instytucji Franckego (niem. Archiv der Franckeschen Stiftungen, dalej – AFSt) przechowywany jest list M. Deilickė’ego z 3 listopada 1719 r., skierowany do profesora Uniwersytetu w Halle A. H. Franckego (1663–1727), ojca wspomnianego G. A. Franckego. Jest prawdopodobne, że M. Deilickė, studiujący na tym uniwersytecie, był wychowankiem A. H. Franckego. 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą pisał aż trzy razy: 29 listopada 1747 r.⁷, 5 grudnia⁸ i 12 grudnia, a zatem ta ostatnia prośba była trzecią. Starania te jednak nie przyniosły upragnionego rezultatu: 28 grudnia 1747 r. w Berlinie minister stanu von Brand i prezydent konsystorza von Reichenbach podpisali dekret, zawiadamiając K. E. Tydkego, że żądana posada jest już zajęta, i wskazując zarazem, aby następnym razem zwrócił się najpierw do Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Królewcu oraz uzyskał stamtąd zaświadczenie (Brand, Reichenbach 1747–12–28: [1r]). Wówczas pastorem w Balėtach został mianowany i 21 stycznia 1748 r. wprowadzony na urząd Kristijonas Frydrichas Štimeris (Christian Friedrich Stimehr, Stimer, 1725–1765), który do tej pory był pastorem w Gerviškėnai (niem. Gerwischkeh­men), a wcześniej pełnił funkcję rektora w Stołupianach (niem. Stallupönen) (QPP IV 8r, 15r; Arnoldt 1777: 88, 118; ZM VI 1774)⁹. Był młodszym synem pastora z Želvy (niem. Saalau) Kristijonasa Štimerisa (Christian Stimehr, 1676–1750) oraz bratem Erd­­mana Gotlyba Štimerisa (Erdmann Gottlieb Stimehr, 1715–1737), byłego słuchacza Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle (Schiller 1994: 201; ZM VI 1773). Prośba K. E. Tydkės z 12 grudnia 1747 r. dostarcza nie tylko danych do rekonstrukcji jego biografii, lecz także nowych wiadomości o Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle. Przedstawiając najważniejsze fakty ze swojego życia, ujawnił on zarazem nieznane dotąd szczegóły, istotne dla najsłabiej udokumentowanego końcowego etapu działalności seminarium. Opowiadając, że urodził się i dorastał na Litwie Pruskiej, studiował na Uniwersytecie w Halle, a po studiach służył jako kaznodzieja w Poczdamie i okolicach, K. E. Tydkė wspomniał również, że zna język litewski i nauczał go w tamtejszym uniwersyteckim Seminarium Języka Litewskiego: Ich bin in Litthau=||en gebo hren und erzogen, und derselben Sprache || kundig, wie ich deñ auch in Halle im Seminario || Lithvanico gedachte Sprache dociret (Tiedtke 1747–12–12: [1r]). Stwierdzenie K. E. Tydkės, że nauczał języka litewskiego w Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, pozwala uzupełnić znaną obecnie listę niewątpliwych docentów tego seminarium o jeszcze jedno nazwisko: oprócz wspomnianych już J. Richtera (docent w latach 1727–1728), F. V. Haka (1728–1732), M. Schimelpenninga (1734–1740), ⁷ Prośba K. E. Tydkės z 29 listopada 1747 r. jest przechowywana w tym samym miejscu co wspomniana już prośba z 12 grudnia (GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–1v]). ⁸ Tej prośby K. E. Tydkės nie ma we wspomnianej teczce archiwalnej, jednak jest ona wymieniona w prośbie z 12 grudnia 1747 r. (Tiedtke 1747–12–12: [1r]). ⁹ K. F. Štimeris znany jest jako jeden z właścicieli rękopiśmiennego słownika Clavis Germanico–Lithvana (przełom XVII i XVIII w.), który w trzeciej dekadzie XVIII w. uzupełniał ojczym K. E. Tydkės, P. G. Milkus (o zidentyfikowanych dopiskach P. G. Milkausa w rękopisie słownika zob. Triškaitė 2013: 44–64). Straipsniai / Articles 63 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ których pracę w seminarium poświadczają wiarygodne źródła pierwotne, docentem był również sam K. E. Tydke10. Co ważniejsze, stwierdzenie K. E. Tydkego sugeruje, że tamtejsze seminarium działało dłużej niż do lat czterdziestych XVIII wieku, jak się powszechnie uważa (zob. rozdz. 1), ponieważ na Uniwersytet w Halle zapisał się on dopiero w listopadzie 1741 r. (zob. rozdz. 2). W tym miejscu należy powrócić do cytowanego na początku artykułu sprawozdania G. A. Franckeʼego o Seminarium Języka Litewskiego (zob. rozdz. 1). Powstaje pytanie, jak interpretować pozornie sprzeczne ze sobą twierdzenia odnotowane w źródłach archiwalnych? Z jednej strony nie ma żadnych podstaw, by podważać stwierdzenie samego kierownika Seminarium Języka Litewskiego, G. A. Franckeʼego, że seminarium działało do 1740 r. Z drugiej strony K. E. Tydke w oficjalnej prośbie skierowanej do Tajnej Rady również powinien był przytoczyć wyłącznie prawdziwe fakty, tzn. rzeczywiście musiał nauczać w Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, ale już po latach czterdziestych XVIII wieku. Potwierdza to także wspomniany list F. A. Schultza do G. A. Franckeʼego z 16 października 1741 r., w którym rekomendował on studenta K. E. Tydkego do nauczania w Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle. Zatem stwierdzenie K. E. Tydkego nie jest sprzeczne ze słowami G. A. Franckeʼego, lecz je uzupełnia. J. Ch. Hoffbauer nie podał danych niezbędnych do właściwej interpretacji stwierdzenia G. A. Franckeʼego: kiedy i w jakich okolicznościach sporządzono cytowane przez niego sprawozdanie G. A. Franckeʼego. Ponadto powiedział jedynie, że ów dokument archiwalny znalazł wśród akt uniwersyteckich (Hoffbauer 1805: 280), nie wskazując dokładniej, gdzie był przechowywany, dlatego obecnie można jedynie snuć przypuszczenia na temat czasu powstania sprawozdania i jego kontekstu. Formułując hipotezy, należy zwrócić uwagę na wskazane przez J. Ch. Hoffbauera dwie przyczyny zamknięcia seminarium w 1740 r. – brak nauczyciela języka litewskiego i niedostatek środków finansowych: Seminarium Litewskie już w roku 1740 z powodu braku nauczyciela języka litewskiego oraz braku funduszy zostało rozwiązane (Hoffbauer 1805: 280). I rzeczywiście, właśnie wiosną 1740 r. z Halle wyjechał dotychczasowy docent M. Schimmelpfennig. Według J. J. Quandta powrócił on do Królewca w maju tego roku, a 7 czerwca został ordynowany na duchownego w królewieckim kościele zamkowym (QPP IV 108r). Od wiosny 1740 r. prawdopodobnie przez pewien czas nie było więc nikogo, kto mógłby zastąpić M. Schimmelpfen­niga w seminarium. K. E. Tydke przybył do Halle niemal półtora roku później – jesienią 1741 r. (zob. rozdz. 2). Teoretycznie mógł nauczać w Seminarium Języka Litewskiego między połową listopada 1741 r., kiedy zapisał się na Uniwersytet w Halle, a sierpniem 1745 r., kiedy stamtąd wyjechał (zob. rozdz. 2). Być może 10 W Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle języka litewskiego prawdopodobnie uczyło się jeszcze dwóch studentów teologii tamtejszego uniwersytetu: Johann Friedrich Wengorovius (1709/1711–1769), pochodzący z Kętrzyna (niem. Rastenburg), oraz królewiecki Gottfried Friedrich Schoeffner (1718–po 1738) (Schiller 1994: 198; por. także Specht 1935: 41). 64 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą Znajdująca się przy wpisie immatrykulacyjnym K. E. Tydkego w publikacji metryk Uniwersytetu w Halle adnotacja „Inform. 1742–1744” (Preuß 1994: 228), oznaczająca, że był on nauczycielem, wskazuje właśnie na nauczanie w Seminarium Języka Litewskiego. Jeśli przypuszczenie to się potwierdzi, wynikałoby z tego, że K. E. Tydke nauczał języka litewskiego w seminarium przez dwa lub trzy lata, tj. od 1742 do 1744 r.11 Na podstawie obecnie dostępnych danych można przypuszczać, że G. A. Franckeʼe sporządził swoje sprawozdanie już po wyjeździe z Halle dotychczasowego docenta seminarium M. Schimmelpfen­niga, lecz jeszcze przed przybyciem K. E. Tydkego, tj. między majem 1740 r. a listopadem 1741 r., dlatego nie odzwierciedla ono późniejszych prób kontynuowania nauczania w seminarium. Można sądzić, że działalność seminarium, która rzeczywiście ustała w 1740 r., nieco później, być może dopiero po przybyciu K. E. Tydkego, została wznowiona. O odtworzenie seminarium starali się zarówno G. A. Franckeʼe, jak i F. A. Schultz, jednak ich wysiłki nie były już wówczas tak owocne jak działania pietystów z Halle i Królewca kilkanaście lat wcześniej, gdy sam król Prus był szczególnie zainteresowany istnieniem seminarium. U schyłku czwartej dekady XVIII wieku dla dalszych losów Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle istotne stało się jeszcze jedno wydarzenie: 31 maja 1740 r. zmarł założyciel tego seminarium i protektor pietystów Fryderyk Wilhelm I, a jego syn Fryderyk II, który odziedziczył tron Królestwa Prus, zachwycał się ideami Oświecenia i nie sprzyjał pietyzmowi. Pietyści utracili wówczas królewską opiekę i wsparcie, a wraz z nimi długotrwałe wpływy (por. Winter 1954: 56; Citavičiūtė 2004: 78).12 Prośba K. E. Tydkego, świadcząca o tym, że Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle działało dłużej niż do lat czterdziestych XVIII wieku, skłania do postawienia kolejnego pytania: kiedy seminarium ostatecznie przestało istnieć? Odpowiedzi na nie mogą dostarczyć jedynie nowe źródła archiwalne. Można przypuszczać, że działalność tego seminarium, która rozwinęła się na samym początku dzięki nauczaniu J. Richtera, osiągnęła apogeum w latach docentury F. V. Hakego, a następnie, wspierana przez M. Schimmelpfen­niga i innych, po przerwie wprawdzie wznowiona dzięki K. E. Tydkemu, lecz pozbawiona już królewskiego zainteresowania, nadal tylko słabła i wkrótce wygasła. 11 W tym czasie seminarium mogli uczęszczać Gottlieb Funck (1722–1776), Reinhold Ortlieb (1723–1786) i Carl Gustav Voss (1719–1767), innymi słowy, mogli być uczniami K. E. Tydkego. Takie przypuszczenie umożliwiają dane przedstawione przez Ch. Schillera (Schiller 1994: 218–219). Wszyscy trzej, w przeciwieństwie do K. E. Tydkego, otrzymali stanowiska w Prusach Książęcych. 12 Jeśli jednak okazałoby się, że sprawozdanie sporządzono kilkanaście lat, a nawet dziesięciolecia później, tj. gdy K. E. Tydke opuścił już Halle, wówczas należałoby stwierdzić, że działalność seminarium wznowionego kiedyś po latach czterdziestych XVIII wieku nie spełniła zbytnio oczekiwań G. A. Franckeʼego i z perspektywy znacznego upływu czasu wydała mu się wręcz niemożliwa do uznania za rzeczywistą działalność. Straipsniai / Articles 65 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 4. WNIOSKI 1. W artykule przeanalizowano i opublikowano przechowywaną w Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz w Berlinie (GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v]) prośbę Kristupo Ernsto Tydkės (Christoph Ernst Tiedtke, 1722–po 1772), datowaną na 12 grudnia 1747 r. i skierowaną do Slaptajai tarybai w Berlinie, która ujawnia nowe fakty dotyczące Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, tj. dostarcza danych na temat niemal niedokumentowanego ostatniego okresu działalności tego seminarium. 2. To źródło archiwalne poświadcza imię kolejnego docenta Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle – samego autora prośby, K. E. Tydkė, wychowanego w rodzinie Milków pielęgnującej tradycje lituanistyczne i ze strony matki należącego do rodu Schimmelpfennigów. K. E. Tydkė jest zatem jednym z czterech obecnie znanych bezspornych docentów tego seminarium. Teoretycznie mógł nauczać języka litewskiego w seminarium między końcem listopada 1741 r., kiedy został immatrykulowany na Uniwersytecie w Halle, a początkiem sierpnia 1745 r., kiedy stamtąd wyjechał. 3. Twierdzenie K. E. Tydkė, który wstąpił na Uniwersytet w Halle dopiero jesienią 1741 r., że nauczał języka litewskiego w tamtejszym Seminarium Języka Litewskiego, skłania do nowej interpretacji przytoczonego w książce Johanna Christoph[o] Hoffbauera Geschichte der Universität zu Halle bis zum Jahre 1805 (Halle, 1805), bez dostatecznego kontekstu, stwierdzenia kierownika seminarium Gotthilfa Augusta Francke’ego, że seminarium działało do 1740 r. Z powodu braku źródeł pierwotnych takie datowanie działalności seminarium nie było później kwestionowane. Prośba K. E. Tydkė z 12 grudnia 1747 r. jest jak dotąd jedynym autentycznym źródłem świadczącym, że Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle działało jednak dłużej niż rok przyjęty w historiografii. Prośba ta pozwala stwierdzić, że w wymienionym przez G. A. Francke’ego 1740 r. działalność seminarium jedynie przerwano i wkrótce ją wznowiono, jednak to, jak długo seminarium jeszcze działało, mogłyby ujawnić tylko nowe źródła archiwalne. 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą ŹRÓDŁA I LITERATURA Album Alumnorum Mensæ Regiæ Borussicæ provincialis ex regia liberalitate adparatæ inde a Cal. Ian. MDCCXXVIII. – Ordnung und Album des königlich preußischen Provinzial-Fre tischs, Halė; AFSt: W XX/III/5, [6r–36v]. [Anonimas] 1729: Halle. – Neue Zeitungen von Gelehrten Sachen. Auf das Jahr 1729. Leipzig, den 1 September, N. LXX, 639–640. Arnoldt Daniel Heinrich 1777: D. Daniel Heinrich Arnoldts, Königlichen Preußischen Oberhofpredigers und Consistorialraths, kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den Lutherischen Kirchen in Ostpreußen gestandenen Predigern. Herausgegeben von Friedrich Wilhelm Benefeldt, Pfarrer in Arnau, Königsberg: bey Gottlieb Lebrecht Hartung. Bense Gertrud 1974: Lithuanica in Halle. – Zeitschrift für Slawistik 19(2), 295–297. Bense Gertrud 1994: Die lithuanistische Tradition in Halle. – Gertrud Bense (Hrsg.), Diachronie – Kontinuität – Impulse. Sprachwissenschaftliches Kolloquium Halle 1992, Frankfurt am Main, Berlin, Bern, New York, Paris, Wien: Peter Lang. Brand von, Reichenbach von 1747-12-28: Dekret dla Kristupa Ernsta Tydkėgo w sprawie stanowiska pastora w parafii Baletai, Berlin; GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–1v]. Citavičiūtė Liucija 2004: Karaliaučiaus universiteto Lietuvių kalbos seminaras. Istorija ir reikšmė lietuvių kultūrai, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Dreyhaupt Johann Christoph von 1750: Pagus neletici et nvdzici, Oder Ausführliche diplomatisch=historische Beschreibung des zum ehemaligen Primat und Ertz=Stifft, nunmehr aber durch den westphälischen Friedens=Schluß secularisirten Hertzogthum Magdeburg gehörigen Saal=Creyses. Und aller darinnen befindlichen Städte, Schlösser, Aemter, Rittergüter, adelichen Familien, Kirchen, Clöster, Pfarren und Dörffer, Insonderheit der Städte Halle, Neumarkt, Glaucha, Wettin, Löbegün, Cönnern und Alsleben; Aus Actis publicis und glaubwürdigen Nachrichten mit Fleiß zusammen getragen, Mit vielen ungedruckten Documenten bestärcket, mit Kupferstichen und Abrißen gezieret, und mit nöthigen Registern versehen von Johann Christoph von Dreyhaupt, Königl. Preuß. Geheimen=Regierungs= auch Krieges= und Domainen=Rath, Advoc. Fisci des H. Magdeburg, Senior des Schöppen=Stuhls, Schultheißen und Salzgrafen zu Halle. Zweyter Theil, Halle: gedruckt und verlegt durch Emanuel Schneider. Erler Georg 1911–1912: Die Matrikel und die Promotionsverzeichnisse der Albertus-Universität zu Königsberg i. Pr. 2. Die Immatrikulationen von 1657–1829, Leipzig: Verlag von Duncker & Humblot. Straipsniai / Articles 67 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Fischer Otto 1941: Ewangelicka księga pastorów Marchii Brandenburskiej od czasów reformacji. Wykaz duchownych w porządku alfabetycznym 2. Malacrida bis Zythenius, Berlin: Verlag von E. S. Mittler & Sohn. F[rancke] G[otthilf] A[ugust] [1730]: Przedmowa. – Frydrichas Vilhelmas Hakas, VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICVM, ET GERMANICO-LITTHVANICVM. Darin alle im Neuen Teſtament und Psalter befindliche Wörter nach dem Alphabet enthalten find; Nebst Einem Anhang einer kurtzgefaßten Litthauiſchen GRAMMATIC Ausgefertiget von Friederich Wilhelm Haack / S.S. Theol. Cultore, Zur Zeit Docente im Litthauiſchen Seminario zu Halle, HALLE: Druckts Stephanus Orban, Univerſ. Buchdr. [1730], [2r–3v]. (Wydanie krytyczne: Frydrichas Vilhelmas Hakas, VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICVM, ET GERMANICO-LITTHVANICVM... Nebst Einem Anhang einer kurtzgefaßten Litthauiſchen GRAMMATIC (1730) 1. Wydanie krytyczne, opracowała Vilma Zubaitienė, Vilnius: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2012.) Hoffbauer Johann Christoph 1805: Historia Uniwersytetu w Halle do roku 1805 autorstwa Johanna Christopha Hoffbauera, profesora zwyczajnego filozofii, Halle: Bey Schimmelpfennig und Compagnie. LapKK – księga metrykalna chrztów ewangelickiego kościoła luterańskiego w Lapynach, 1703–1725; SächsStA, StA-L: 21962, Zbiory genealogiczne Urzędu Rzeszy do spraw Rodów, KBfilm B 0343 (mikrofilm). LLI I – Historia literatury litewskiej 1, Vilnius: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957. Preuss Charlotte Lydia 1994: Księga immatrykulacyjna Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze – 1730–1741 2, Halle: Universitätsund Landesbibliothek Sachsen-Anhalt. QPP I–V – [Johann Jacob Quandt, Preußische Presbyterologie 1–5, Królewiec, do 1772]; GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, Hs, Nr. 2 (rękopis, autograf z późniejszymi uzupełnieniami innych osób). Reinhold Heinrich 1895: Tak zwane tłumaczenie Biblii Chylińskiego. – Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesellschaft 20(4/2), 105–163. Richter Johann 1734-04-14: List do profesora teologii Uniwersytetu w Halle i kierownika Seminarium Języka Litewskiego Gotthilfa Augusta Franckego, Katyčiai; AFSt: H C 416: 28. Schiller Christiane 1994: Seminarium Języka Litewskiego w Halle (1727–1740) i jego członkowie. Poszukiwanie śladów. – Acta Baltica 32, 195–223. Schimmelpfennig-Mielcke Regina Louisa [1753–06-??]: Prośba do rządu pruskiego w Królewcu w sprawie mianowania jej syna Theodora Gabriela Mielckego proboszczem w 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą Parafia Mielkiemie, Mielkiemis; GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, EM 55 d, Nr. 569, 27r–28r (odpis). Schimmelpfenning-Mielcke [Regina Louisa] Dorothea Maria [1753–08–??]: Prośba do burmistrza Tylży Daniela Boltza w sprawie stypendium Engelbrechta dla syna Christiana Gottlieba Mielckego, Mielkiemis (?); GStA PK: XX. HA Hist. StA Königsberg, Rep. 150, Nr. 268, Bd. 4, 519r–520v (odpis). Schrader Wilhelm 1894: Geschichte der Friedrichs-Universität zu Halle von D. Dr. Wilhelm Schrader, Geh. Oberregierungsrat und Universitätskurator. Erster Teil, Berlin: Ferd. Dümm­lers Verlagsbuchhandlung. Schultz Albert Franz 1741–10–16: List do Gotthilfa Augusta Franckego, Królewiec; SBB PK: Francke-Nachlass 19,1/17: 1 (na podstawie streszczenia treści listu: http://fas.francke-halle.de/cgi-bin/nachlass.pl?x=u&t_show=x&wertreg=PER&wert=tiedke%20%20%5BSonstiger%5D&reccheck=16530). Specht Franz 1935: Das Litauische Seminar an der Universität Halle. – Archivum Philologicum 5, 36–53. Šapoka Adolfas 1989 [¹1936]: Lietuvos istorija, Wilno: Mokslas. [Tiedtke Christoph Ernst] 1741: Wpis w księdze alumnów Album Alumnorum Mensae Regiae Borusicae provincialis ex regia liberalitate adparatae inde a Cal. Ian. MDCCXXVIII. – Ordnung und Album des königlich preußischen Provinzial-Freitischs, Halle; AFSt: W XX/III/5, [14r–14v]. Tiedtke Christoph Ernst 1747–11–29: Prośba do Tajnej Rady w Berlinie w sprawie mianowania na proboszcza w Baletach, Poczdam; GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–1v]. Tiedtke Christoph Ernst 1747–12–12: Ponowna prośba do Tajnej Rady w Berlinie w sprawie mianowania na proboszcza w Baletach, Berlin; GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v]. Triškaitė Birutė 2013: Dopiski Petra Gottlieba Mielckego w rękopiśmiennym słowniku Clavis Germanico-Lithvana. – Archivum Lithuanicum 15, 39–86. Triškaitė Birutė 2018: Kilka nowych danych o seminarium języka litewskiego Uniwersytetu w Królewcu w 1723 roku. – Senoji Lietuvos literatūra 46, 56–103. Triškaitė Birutė 2019: Rodzina Mielcke w Prusach Litewskich w XVII–XVIII wieku: rekonstrukcja genealogii. – Archivum Lithuanicum 21, 73–126. Triškaitė Birutė, Sidabraitė Žavinta, oprac., 2019: Lituanistinio sąjūdžio XVIII amžiaus Prūsijoje atodangos 2. Dokumentinis Milkų šeimos palikimas = Die Hintergründe Straipsniai / Articles 69 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ ruchu lituanistycznego w XVIII wieku w Prusach 2. Dziedzictwo dokumentacyjne rodziny Mielcke, Wilno: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Vileišis Vincas 2008 [1935]: Stosunki narodowościowe w Małej Litwie w świetle historii i statystyki do czasów Wielkiej Wojny, Wilno: Versus aureus. Winter Eduard 1954: Opieka nad językami zachodnio- i południowosłowiańskimi w Halle w XVIII wieku. Przyczynki do historii kształtowania się mieszczańskich narodów zachodnio- i południowosłowiańskich, Berlin: Akademie-Verlag. Wotschke Theodor 1929–1930: Pietyzm w Królewcu po śmierci Rogalla w listach, Königsberg i. Pr.: Kommissionsverlag Ferd. Beyers Buchhandlung Thomas & Oppermann. ZM I–VII – „Rękopis pośredni” staropruskiej ewangelickiej księgi pastorskiej 1–7. Opracowane na podstawie zbiorów Friedwalda Moellera przez Walthera Müller-Dultza, Reinholda Helinga i Wilhelma Kranza, Hamburg: Im Selbstverlag des Vereins [für Familienforschung in Ostund Westpreußen e. V. Quellen, Materialien und Sammlungen zur altpreußischen Familienforschung (QMS)], 2012–2014. 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą ANEKS ZASADY PUBLIKACJI. Publikuje się faksymile dokumentu13, transkrypcję i przekład. Transkrypcja ma charakter dokumentalny i jest dosłowna. Skróty w transkrypcji, z wyjątkiem kontrakcji, nie są rozwijane. W niemieckim tekście zapisanym nowożytnym pismem gotyckim łacińskie wtręty – słowa i morfemy – zapisane alfabetem łacińskim wyróżnia się kursywą1. Komentarze zamieszczono w przypisach: tekstologiczne – przy transkrypcji, rzeczowe – przy przekładzie. PONOWNA PROŚBA KRISTUPO ERNSTA TYDKĖ Z 12 GRUDNIA 1747 R. DO TAJNEJ RADY W BERLINIE O MIANOWANIE NA PASTORA W BALĖTAI, Berlin; GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v]14 [1r] Γ d. 12tʰ Dec[em] b[.] 174715 Γpf. d[en] 12. Dec. 47.16 Najjaśniejszy, Najpotężniejszy Królu, Najłaskawszy Królu i Panie! Należy przekazać panom proboszczom Brand17 Reichenbach, 13 grudnia [174]7. a18 Ew: Majestaet wprawdzie 5th hui: aller= uniżoną Vorstellung prośbę= złożył, a o przydzielenie Ballethischen parafii w Inferburgi= urzędzie w Prusach jak najſubmisſe pokornie= prosiłem. Ponieważ jednak wówczas moje Documenta nie zostały dołączone, obecnie przedkładam je, ſub petito redtraditionis in originalibus naj= 13 Faksymile dwóch stron dokumentu opublikowano jako ilustracje; Triškaitė 2019: 107–108. 14 Dokument nie ma archiwalnej numeracji kart. 15 Datę wpływu prośby wpisano później ręką innej (drugiej) osoby. 16 Datę wpływu prośby wpisano później ręką innej (trzeciej) osoby. 17 Rezolucję wpisała i podpisała później inna (trzecia) osoba. 18 Rezolucję podpisała później inna (czwarta) osoba. Straipsniai / Articles 71 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą Straipsniai / Articles 73 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą najuniżeniej pragnę przedłożyć. Urodziłem się i wychowałem w Litthau=en i znam ten język, ponieważ także w Halle, w Seminario Lithuanico, nauczałem dociret wspomnianego języka. Ponadto studiowałem na Univerſitaet w Halle ſtudiret i przygotowałem się do takiego urzędu, jak poświadcza załączone Testimonium theol: Facult aet. Po abſolvirte[n] studiis pełniłem służbę w Poczdamie i jego okolicach conditioniret, a także pilnie ćwiczyłem się w głoszeniu kazań, czego również dowodzi załączone Attestat =; [1v] załączone. Skoro zaś wspomniana Ballethiſche parafia, jak doniósł mi mój ojciec, z pewnością vacant została, ja zaś nie jestem znany Facult aet królewieckiemu, nie bekannt bin, weil ich daſelbſt nicht ſtudieret, folglich auch von dort aus kein Testimonium fordern kan̈; So habe Ew. Majestaet nochmals aller=unterthänigſt anflehen wollen wolle[n] mir dieſe Pfarre Allergnädigſt zu conferire[n], und des Endes die Vocation expedire[n] zu laßen. Ich erſterbe Waszej Majestaet Najuniżonym sługą Chriſtoph Ernſt Tiedtcke Berlin, 12tʰ¹⁹ grudnia 1747 r. [2v] Candidatus Theol: Christoph Ernst Tiedtke składa z powodu vacanten Ballethiſchen parafii najuniżeniejsze szczegółowe =unterthänigſte najbliższe przed=stawienie. ¹⁹ Poprawione z 6. Straipsniai / Articles 75 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Tłumaczenie [1r] ┌12 grudnia 1747 r.²⁰ ┌Otrzymano 12 grudnia 1747 r.²¹ Najjaśniejszy, najpotężniejszy Królu, łaskawy Królu i Panie!²² ┌Przekazać panom proboszczom. Brand⁷²³ ┌Reichenbach [174]7 r. 13 grudnia⁷²⁴ Do Waszej Królewskiej Mości już 5 dnia tego [miesiąca] najpokorniej się zwróciłem i w największej pokorze błagałem o przyznanie mi posady duchownego w Balėtach²⁵, w powiecie Isrutis, w Prusach. Ponieważ wówczas nie przedłożyłem swoich dokumentów, niniejszym najpokorniej je załączam, prosząc zarazem o zwrot oryginałów. Urodziłem się i dorastałem na Litwie²⁶ i znam jej język; w tym języku nauczałem również w Hallejskim Seminarium Języka Litewskiego²⁷. Ponadto studiowałem na Uniwersytecie w Halle²⁸ i jestem pilnie przygotowany do takiej służby, jak świadczy o tym załączone zaświadczenie Wydziału Teologicznego²⁹. ²⁰ Datę otrzymania podania wpisała później inna (druga) osoba. ²¹ Datę otrzymania podania wpisała później inna (trzecia) osoba. ²² Zwrócono się do ówczesnego króla Prus Fryderyka II, zwanego także Fryderykiem Wielkim (Friedrich II., Friedrich der Große, 1712–1786, panował w latach 1740–1786), jednak w rzeczywistości podanie złożono w imieniu króla w Berlińskiej Tajnej Radzie (niem. Geheimer Rat), która podejmowała decyzje. ²³ Rezolucję wpisał i podpisał minister stanu von Brand. ²⁴ Rezolucję podpisał prezydent konsystorza von Reichenbach. ²⁵ Balėtai (niem. Ballethen) – wieś kościelna niedaleko Trempów (niem. Trempen) i Darkiemia (niem. Darkehmen). ²⁶ Mowa o Litwie Pruskiej. ²⁷ Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle zostało założone w 1727 r. z woli króla Prus Fryderyka Wilhelma I (Friedrich Wilhelm I., 1688–1740, panował w latach 1713–1740). Kierownikiem seminarium mianowano profesora teologii Gotthilfa Augusta Francke’ego (1696–1769). K. E. Tiedtke mógł nauczać w seminarium nie wcześniej niż od połowy listopada 1741 r., kiedy rozpoczął studia na Uniwersytecie w Halle. ²⁸ K. E. Tiedtke został immatrykulowany na Uniwersytecie w Halle 16 listopada 1741 r. (Preuß 1994: 228) i przez cztery lata studiował teologię. ²⁹ W aktach nie ma tego zaświadczenia. 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą Po ukończeniu studiów służyłem w Poczdamie i w jego okolicach30, a zarazem gorliwie uczyłem się głosić kazania; zaświadczenie, które to potwierdza31, również załączam. [1v] Ponieważ wspomniane miejsce pastora w Balėtai, jak poinformował mnie mój ojciec32, rzeczywiście się teraz zwolniło33, ja jednak nie jestem znany fakultetowi w Królewcu, gdyż tam nie studiowałem34, nie mogę więc stamtąd przedstawić żadnego zaświadczenia; dlatego ponownie najpokorniej błagam Waszą Królewską Mość, aby raczyła łaskawie powierzyć mi to miejsce pastora i w tym celu zezwolić na rozpoczęcie procedury nominacyjnej. Pozostaję Waszej Królewskiej Mości najpokorniejszym sługą Christoph Ernst Tiedtke Berlin, 12 grudnia 1747 r. [2v] Szczegółowa autoprezentacja kandydata teologii Christopha Ernsta Tiedtkego w sprawie wolnego stanowiska proboszcza w Balėty 30 Najprawdopodobniej chodzi o Szpandawę (niem. Spandau), obecnie zachodnią dzielnicę Berlina, a w XVIII w. jeszcze samodzielne miasto położone u zbiegu dwóch rzek – Haweli (niem. Havel) i Sprewy (niem. Spree). 31 W aktach tego zaświadczenia nie ma. 32 Mowa o ojczymie Petrze Gotlybie Milkusu (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753), ówczesnym proboszczu w Mielkiemiu (niem. Mehlkehmen). Jego biologiczny ojciec Tobias Tiedtke (Tobias Tiedtke, 1688–1725) zmarł, gdy Christoph Ernst miał zaledwie trzy lata. 33 Stanowisko proboszcza w Balėty zwolniło się 22 września 1747 r. po śmierci George’a Abrahama Baltzera (QPP IV 8r; ŽM I 61). 34 W rzeczywistości K. E. Tiedtke immatrykulował się na Uniwersytecie w Królewcu 5 kwietnia 1741 r. (Erler 1911–1912: 386) i najprawdopodobniej studiował tam przez jeden semestr. Straipsniai / Articles 77 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Apel Christoph Ernst Tiedtkego z 12 grudnia 1747 r.: nowe fakty dotyczące Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle STRESZCZENIE Artykuł analizuje i publikuje dokument archiwalny odnaleziony w Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz) w Berlinie, ujawniający nowe fakty dotyczące Seminarium Języka Litewskiego utworzonego na Uniwersytecie w Halle w 1727 roku. Jest to apel Christopha Ernsta Tiedtkego (1722–po 1772), absolwenta Wydziału Teologicznego tego uniwersytetu, napisany 12 grudnia 1747 roku i skierowany do Tajnej Rady (niem. Geheimer Rat) w Berlinie (GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v]). To źródło archiwalne ma znaczenie dla dziejów Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, ponieważ dostarcza świadectwa dotyczącego niemal nieudokumentowanego końcowego okresu istnienia seminarium. Dokument ten jest świadectwem nazwiska kolejnego nauczyciela Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, mianowicie samego autora apelu, Tiedtkego, wychowanego w rodzinie Mielcke, kultywującej tradycje litewskie, i należącego ze strony matki do rodziny Schimmelpfennig. Tiedtke jest zatem jednym z czterech znanych i bezspornych nauczycieli seminarium. Mógł nauczać języka litewskiego w seminarium od końca listopada 1741 roku, kiedy immatrykulował się na Uniwersytecie w Halle, do początku sierpnia 1745 roku, kiedy wyjechał. Stwierdzenie Tiedtkego, który wstąpił na Uniwersytet w Halle w 1741 roku, że w tamtym czasie nauczał języka litewskiego w Seminarium Języka Litewskiego, skłania do ponownej oceny wypowiedzi kierownika seminarium, Gotthilfa Augusta Franckego, że seminarium funkcjonowało do 1740 roku. Wypowiedź Franckego została zacytowana bez dostatecznego kontekstu w książce Johanna Christopha Hoffbauera Geschichte der Universität zu Halle bis zum Jahre 1805 (Halle, 1805). Z powodu braku innych źródeł pierwotnych przez dwa stulecia uznawano, że seminarium przestało istnieć w 1740 roku. Apel Tiedtkego z 12 grudnia 1747 roku jest jak dotąd jedynym autentycznym źródłem potwierdzającym, że Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle istniało dłużej niż rok przyjęty w historiografii. Apel pozwala stwierdzić, że wskazany przez Franckego rok 1740 oznaczał jedynie przerwę w działalności seminarium, którą wkrótce wznowiono; jednak tylko nowe źródła archiwalne mogłyby ujawnić, jak długo seminarium faktycznie funkcjonowało aż do ostatecznego zamknięcia. Złożono 15 sierpnia 2020 r. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII