Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą

Straipsniai / Articles 55 BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0003-2286-4080 Kierunki badań naukowych: piśmiennictwo Prus Litwy w XVI–XVIII wieku, historia dwujęzycznej leksykografii litewskiej. DOI: doi.org/10.35321/all83-03 KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS 1747 M. GRUODŽIO 12 D. PODANIE: NOWE FAKTY APIE HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ Christoph Ernst Tiedtke’s Appeal of December 12, 1747: New Facts about the Lithuanian Language Seminar at the University of Halle ADNOTACJA W artykule analizuje się i publikuje dokument odnaleziony w Tajnym Archiwum Państwowym Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz) w Berlinie, ujawniający nowe fakty dotyczące Seminarium Języka Litewskiego założonego w 1727 r. na Uniwersytecie w Halle. Jest to podanie absolwenta Wydziału Teologicznego tego uniwersytetu, pasierba Piotra Gotfryda Milka (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753) oraz przyrodniego brata Krystiana Gotfryda Milka (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807), Krzysztofa Ernsta Tydkego (Christoph Ernst Tiedtke, 1722–po 1772), napisane 12 grudnia 1747 r. i skierowane do Tajnej Rady (niem. Geheimer Rat) w Berlinie. Dla historii Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle to źródło archiwalne jest istotne, ponieważ dostarcza danych dotyczących niemal całkowicie nieudokumentowanego końcowego okresu działalności tego seminarium. Na podstawie informacji odnotowanych w podaniu K. E. Tydkego w artykule ujawniono, że po 1740 r., który w historiografii zwykle uznaje się za rok zamknięcia Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, podejmowano jednak próby dalszego prowadzenia działalności tego seminarium. SŁOWA KLUCZOWE: XVIII wiek, Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, Krzysztof Ernst Tydke (Christoph Ernst Tiedtke), Gotthilf August Francke, Franz Albert Szulc (Franz Albert Schultz). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ANNOTATION The article analyses and publishes the archival document found at the Secret State Arszczypiorek Fundacja Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Kulturbesitz) in Berlin, which reveals new facts about the Lithuanian Language Seminar established at the University of Halle in 1727. It is an appeal of Christoph Ernst Tiedtke (1722–after 1772), a graduate of the University’s Faculty of Theology, stepson of Peter Preußischer Gottlieb Mielcke (1695–1753) oraz przyrodni brat Christiana Gottlieba Mielckego which was written on December 12, 1747 and was addressed to the Privy Council (German: Geheimer Rat) in Berlin. This archival source is important for the history of the Lithuanian Language Seminar at the University of Halle, as it provides evidence about a nearly un- (1733–1807), udokumentowany końcowy okres istnienia seminarium. Na podstawie informacji odnotowanych w apelu Tiedtkego artykuł ujawnia, że rzeczywiście podejmowano starania o kontynuowanie działalności seminarium po 1740 roku, który zwykle uznaje się za rok zamknięcia Language Seminar at the University of Halle in historiography. Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: XVIII wiek, Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie Halle, Christoph Ernst Tiedtke, Gotthilf August Francke, Franz Albert Schultz. Uniwersytet w Halle, założony w 1694 r., był drugą wyższą szkołą Królestwa Prus, w której z woli króla Fryderyka Wilhelma I (Friedrich Wilhelm I., 1688–1740, panował w latach 1713–1740) rozpoczęto nauczanie niebędących Litwinami studentów teologii języka litewskiego. Na Uniwersytecie w Halle, uważanym za centrum idei pietyzmu i liczącym zaledwie czwartą dekadę działalności, celem założonego w 1727 r. Seminarium Języka Litewskiego było przygotowywanie pietystycznie usposobionych duchownych i nauczycieli znających język litewski do pracy w litewskich parafiach Królestwa Prus. Jednak w przeciwieństwie do Uniwersytetu w Królewcu, gdzie seminarium języka litewskiego, tworzone od 1718 r. zasadniczo w tym samym celu, działało przez ponad dwa stulecia – do 1944 r. (Citavičiūtė 2004: 11, 12), na Uniwersytecie w Halle seminarium istniało znacznie krócej. Na podstawie odnalezionego nowego źródła archiwalnego w niniejszym artykule postawiono pytanie, czy w 1740 r., który w niemieckiej i litewskiej historiografii utrwalił się jako rok zamknięcia tego seminarium, przestało ono ostatecznie istnieć, a także przedstawiono, kad po 1740-ųjų vis dėlto būta pastangų toliau tęsti jo veiklą. Artykuły / Articles 57 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą 1. HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ DZIAŁALNOŚĆ SEMINARIUM JĘZYKOWEGO DATOWANIE W HISTORIOGRAFII W pierwszej obszerniejszej specjalnie poświęconej seminarium języka ro istorijai skirtos studijos Das Litauische Seminar an der Universität Halle, publitewskiego publikacji, opublikowanej w 1935 r. w czasopiśmie Archivum Philologicum Uniwersytetu w Halle, autor Franz Specht (1888–1949) twierdził, że seminarium działało od 1727 do 1740 r. (Specht 1935: 36–38), innymi słowy, jego działalność trwała trzynaście lat. Wskazując początek działalności seminarium, opierał się na dwóch źródłach pierwotnych: 1) wiadomości opublikowanej 1 września 1729 r. w gazecie Neue Zeitungen von Gelehrten Sachen nr 70, w której wspomniano, że w październiku 1727 r. w Halle z rozkazu króla Prus założono seminarium języka litewskiego dla studentów teologii: Po otrzymaniu najłaskawszego, najwyższego rozkazu Jego Królewskiej Mości. 1727 allhier ein Seminarium Lithuanicum von Studioſis Theologiæ errichtet worMajeſt. w październiku, w którym są one nauczane w języku litewskim przez pewnego studenta teologii, z urodzenia Litwina, aby następnie w Królewskim mogą być używane jako kaznodzieje w Prusach Litewskich ([Anonimas] 1729: 639; por. Specht 1935: 36); 2) stwierdzeniu profesora teologii Uniwersytetu w Halle i kierownika seminarium języka litewskiego Gotthilfa Augusta Francke’ego (1696–1769), zawartemu w przedmowie do słownika Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm (Halle, 1730), przygotowanego przez ówczesnego docenta seminarium Fryderyka Wilhelma Haacka (Friedrich Wilhelm Haack, 1707–1754), że seminarium działa już od trzech lat: Es ſind nunmehro drey Iahr / daß auf Knigl. najłaskawszym rozkazem utworzono tutaj Seminarium Lithuanicum, w którym kilku studentów teologii kształci się w używanym na pewnym obszarze Prus języku litewskim (Francke 1730: [2r]; por. Specht 1935: 37). Twierdząc, że seminarium języka litewskiego zaprzestało działalności w 1740 r., F. Specht opierał się wyłącznie na książce Johanna Christopha Hoffbauera (1766–1827) poświęconej historii Uniwersytetu w Halle Geschichte der Universität zu Halle bis zum Jahre 1805 (Halė, 1805) cituotu archyviniu šaltiniu – nedatuotu seminaro vadovo G. A. Francke’ės pranešimu: Was hiernächst das Litauische Seminarium anlanget, so ist dasselbe von mir vatim im Jahre 1727 angerichtetes, bis 1740 ohne einige königliche Kosten erhaltenes Institutum gewesen, zu dessen Anlegung mich nichts anders, als BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII najwyższa intencja królewska i wielokrotny najłaskawszy rozkaz, aby można było wychować odpowiednich ludzi dla Prus Litewskich, skłoniły (Hoffbauer 1805: 281; por. Specht 1936: 37). priTen komunikat G. A. Francke’ego, po raz kolejny potwierdzający wskazywany przez inne źródła rok założenia seminarium języka litewskiego Uniwersytetu w Halle (1727), pozostaje do dziś jedynym znanym źródłem pierwotnym, w którym stwierdza się, że seminarium działało do 1740 r. Nieco inaczej należy wnioskować ze zwięzłego opisu seminarium autorstwa historyka Johanna Christopha von Dreyhaupta (1699–1768), współczesnego G. A. Franckego: w wydanym w 1750 r. drugim tomie książki Ausführliche diplomatisch-historische Beschreibung des [...] Saal-Creyses (Halle, 1750) pisał on o Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle jako o instytucji, która wówczas nadal działała (Dreyhaupt 1750: 33). J. Ch. Hoffbauer sprzeczność między oboma źródłami wyjaśniał tym, że J. Ch. von Dreyhaupt mógł napisać rozdział o seminarium znacznie wcześniej, nei išėjo knyga, t. y. dar iki 1740 m., kai seminaras tikrai veikė (Hoffbauer 1805: 282). Jakkolwiek było, późniejsza niemiecka historiografia, wspominając o Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, zasadniczo opierała się na J. Ch. Hoffbauerze, tzn. za koniec działalności seminarium uznawano lata czterdzieste XVIII wieku (np.: Schrader 1894: 239–240; Reinhold 1895: 106–107). To prawda, że w przedwojennych pracach litewskich seminarium datowano zwykle do 1765 r. (np.: Vileišis 2008 [11935]: 146; Šapoka 1989 [11936]: 615), być może wiązało się to z przyznawaniem studentom teologii także po latach czterdziestych XVIII wieku ulgi w postaci bezpłatnego wyżywienia (niem. Preußischer Freitisch albo Preußisch-Litauischer Freitisch) (por. Schiller 1994: 195). Ulgę tę dla młodzieży pruskiej studiującej w Halle, a zwłaszcza dla tych, którzy uczyli się języka litewskiego w seminarium, ustanowił w styczniu 1728 r. król Fryderyk Wilhelm I; w tym celu z Królewca przesyłano co roku po 400 talarów, lecz wsparcie to, a wraz z nim ulga, zostało przerwane znacznie wcześniej — już w 1758 r., gdy podczas wojny siedmioletniej armia rosyjska zajęła Królewiec (Hoffbauer 1805: 279–280; Specht 1935: 38; Winter 1954: 57). Niemniej wspomniane studium F. Spechta, którego przedmiotem badań była wyłącznie historia tego seminarium, znacząco przyczyniło się do tego, że rok 1740 zarówno w niemieckiej, jak i litewskiej historiografii ostatecznie utrwalił się jako rok zamknięcia seminarium (Winter 1954: 56; LLI I 214; Bense 1974: 295; Bense 1994: 811; Schiller 1994: 195, 199; Citavičiūtė 2004: 78 i in.). Chociaż F. Specht podkreślał brak źródeł archiwalnych, to jednak przytoczone przez niego ponownie stwierdzenie kierownika samego seminarium, G. A. Francke’ego, 1 Co prawda niektórzy z tych badaczy uważali, że seminarium rozpoczęło działalność w 1724 lub 1725 r. (Winter 1954: 47; Bense 1974: 295; Bense 1994: 81), ale obecnie nie ma żadnych wątpliwości, że w rzeczywistości zostało otwarte w 1727 r. (zob. wcześniej). Artykuły / Articles 59 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą nawet bez daty i kontekstu, wydawało się niepodważalne i całkowicie wystarczające, dlatego w późniejszych badaniach poświęconych historii seminarium kwestii datowania już nie rozwijano. Do powrotu do kwestii czasu działalności Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle oraz drugiej granicy chronologicznej skłania znalezione nowe źródło archiwalne – przechowywana w Tajnym Archiwum Państwowym Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, dalej – GStA PK) w Berlinie prośba Krzysztofa Ernsta Tydkego (Christoph Ernst Tydt[c]ke, Tiedtcke, Tiedke, 1722–po 1772), napisana 12 grudnia 1747 r. i zaadresowana do Tajnej Rady (niem. Geheimer Rat) w Berlinie (GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v], faksymile dokumentu, transkrypcję i tłumaczenie zob. na końcu artykułu). 2. KRZYSZTOF ERNST TYDKE Do kręgu zainteresowań badaczy piśmiennictwa pruskiej Litwy K. E. Tydke trafił całkiem niedawno jako członek aktywnej w XVIII-wiecznym litewskim środowisku kulturowym rodziny Milków. pasierb Piotra Rekonstruojant šios šeimos sudėtį, nustatyta, kad K. E. Tydkė buvo Petro GotGottlieba Milkego (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753) oraz najstarszy przyrodni brat Krystijona Gotlyba Milkego (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807) (Triškaitė 2019: 81–82, 105–110). Urodził się w Lapynach (niem. Lappienen) i był pierworodnym synem tamtejszego pastora Tobiasa Tydkego (Tobias Tiedtke, 1688–1725) oraz Reginy Luizy Šimelpenig (Regina Louisa Schimmelpfennig, 1702–1776) (LapKK 61v, Nr. 62). Księga metrykalna chrztów ewangelicko-luterańskiego kościoła w Lapynach świadczy, że miał młodszego o półtora roku brata Gotfryda Tydkego (Gottfried Tiedtke, 1723–1791) (LapKK 67r, Nr. 122), który później został pastorem i został wspomniany w polemicznym traktacie Gotfryda Ostermejera (Gottfried Ostermeyer, 1716–1800) Bedenken über einen Entwurf zu einem Neuen Littauischen Gesangbuch (Królewiec, 1786) (szerzej o bracie zob. Triškaitė 2019: 81–82, 110– 111). Matka pochodziła z licznego rodu Šimelpenigów, którego niejeden przedstawiciel należał do stanu duchownego i uczestniczył w działalności lituanistycznej. I tak dziadek K. E. Tydkego ze strony matki, Martynas Šimelpenigis (Martin Schimmelpfennig, 1668–1735), przez całe życie pełniący posługę pastora w Piktupėnach (niem. Piktupönen), wraz z innymi pastorami Prus Litewskich w 1719 r. przejrzał i zatwierdził przygotowany do druku staraniem Heinricha Lysiausa (Heinrich Lysius, 1670–1731) przekład Małego katechizmu Marcina Lutra, natomiast młodszy brat dziadka, Adomas Frydrichas Šimelpenigis (Adam Friedrich Schimmelpfennig, 1677–1740), pastor w Skaisgirrenach (niem. Skaisgirren), był jednym z tłumaczy pierwszego drukowanego litewskiego przekładu Biblii, wydanego w Królewcu w 1735 r. Trzej wujowie K. E. Tydkego, czyli bracia matki, również byli znanymi duchownymi Prus Litwy: byli to pastor w Papelkenach (niem. Popelken) Adomas Frydrichas Šimelpenigis (Adam BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Friedrich Schimmelpfennig, 1699–1763), giesmių ir minėtos Biblijos vertėtwórca kancjonału i redaktor drugiego wydania Biblii, pastor w Ragnecie (niem. Ragnit) Ernstas Gotfrydas Šimelpenigis (Ernst Gottfried Schimmelpfennig, 1704–1768) oraz Martynas Šimelpenigis (Martin Schimmelpfennig, 1706–1778), wykładający w Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle, a kunigavęs Kintuose (vok. Kinten) bei Priekulėje (vok. Prökuls). Anksti mirus tėvui, motina 1726 m. ištekėjo už tuomečio Jurbarko (vok. Georgenburg) kunigo następnie P. G. Milkausa, który w historii piśmiennictwa litewskiego znany jest jako pierwszy z 1723 r. atkurto Karaliaučiaus universiteto Lietuvių kalbos seminaro docentas, Naujojo Testamento (1727) korektorius ir vienas iš Biblijos (1735) vertėjų, giesmių ir Prūsijos valdžios įsakų vertėjas. Taigi K. E. Tydkė augo stiprias lituanistines tradicijas puoselėjusioje šeimoje ir, tikėtina, dar vaikystėje išmoko lietuvių kalbą (plačiau apie Tydkių, Šimelpenigių ir Milkų giminystę žr. Triškaitė 2019: 73–126). Osiągnąwszy niemal dziewiętnaście lat, K. E. Tydkė 5 kwietnia 1741 r. został immatrykulowany na Uniwersytet w Królewcu: „[1741.] 5. Aprilis. Tiedke Christoph. Ernest., Lapenen. Pruss.“ (Erler 1911–1912: 386), jednakże, jego własnymi słowami, tutaj się nie uczył (Tiedtke 1747-12-12: [1v]), a w rzeczywistości najprawdopodobniej studiował zaledwie jeden semestr (zob. dalej). Wkrótce wyjechał na studia na słynny z idei pietyzmu uniwersytet w Halle, oddalony o około tysiąc kilometrów, toteż dla K. E. Tydkego, wychowanego w rodzinie ortodoksyjnego luteranina P. G. Milkausa, pietyzm nie był obcy. Jest prawdopodobne, że do wyjazdu do Halle w taki czy inny sposób zachęcił go wuj ze strony matki M. Šimelpenigis, który wykładał w tamtejszym Seminarium Języka Litewskiego i rok wcześniej powrócił do Prus Litewskich. Podobnie jak dwaj starsi bracia Adomas Frydrichas i Ernstas Gotfrydas, wcześniej studiował teologię na Uniwersytecie w Królewcu (Erler 1911–1912: 318) oraz uczęszczał do prowadzonego przez profesora Jonasa Jokūbasa Kvantasa (Johann Jacob Quandt, 1686–1772) Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Królewcu, gdy właśnie nauczał w nim przyszły szwagier P. G. Milkus (Triškaitė 2018: 63, 67–68). M. Lietuvių kalbos seminaro vadovui G. A. Francke’ei rekomendavo net du buvę Šimelpenigisa jako kandydata do nauczania języka litewskiego w Halle centas ir tuometis Katyčių (vok. Coadjuthen) kunigas Jonas Richteris (Johann Richter, 1705–1754)2, o 1734 m. gegužės 14 d. laiške Karaliaučiaus universiteto tamtejszemu profesorowi teologii uniwersytetu oraz jego wychowankowi: w 2 Plg. „meines Nachbahren Sohn Monſ. Schim[m]elpfenning ſich entſchloßen ‖ in Gottes Nahmen als Docens im Halliſchen Seminario ſich dorthin ‖ ʒubegeben“ (Richter 1734-04-14: 28r; plg. Winter 1954: 56). Artykuły / Articles 61 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą Albertas Šulcas (Franz Albert Schultz, 1692–1763)3. Beje, F. A. Šulcas atkreiliście z 14 kwietnia 1734 r. pierwszy profesor teologii tego seminarium oraz kierownik tamtejszego Seminarium Języka Litewskiego Franz zwrócił uwagę na to, że M. Šimelpenigis był najprawdziwszym Litwinem (tzn. urodził się i wychował tus: nuo 1734 iki 1740 m. (QPP IV 108r), taigi buvo ilgiausiai seminare mokęs w Prusach Litewskich) i mówił najpiękniejszym dialektem. Według J. J. Kvanta na vusio docento J. Richterio, vėliau seminaro vadovui galėjo rekomenduoti savo seminarium języka litewskiego Uniwersytetu w Halle nauczał on przez sześć lat. Nie ma danych, czy M. Šimelpenigis, niegdyś sam rekomendowany przez G. A. Francke’ego, był Busūnėnasem. Nie ulega wątpliwości jedynie to, że K. E. Tydkė udał się do Halle, mając rekomendację F. A. Šulca — świadczy o tym list tego ostatniego do G. A. Francke’ego z 16 października 1741 r. (Schultz 1741-10-164; swoją drogą właśnie ta rekomendacja dowodzi, że K. E. Tydkė przez kilka miesięcy musiał studiować na Uniwersytecie w Królewcu). W matrykułach Uniwersytetu w Halle nazwisko K. E. Tydkėgo wpisano 16 listopada 1741 r.: „Tiedtcke, Christophorus Ernestus; Lithv. Prussus [...] 16.11.1741 theol.“ (Preuß 1994: 228)5. Tutaj przez cztery lata studiował teologię. Będąc studentem, K. E. Tydke przez pewien czas uczył w tamtejszym Seminarium Języka Litewskiego (Tiedt ke 1747-12-12: [1r]; zob. także rozdz. 3 i aneks). Ponadto był jednym z tych studentów pochodzących z Prus, którzy otrzymywali bezpłatne wyżywienie (o tym przywileju zob. rozdz. 1). O tym, że K. E. Tydke rzeczywiście otrzymał ten przywilej, świadczy księga alumnów Album alumnorum Mensae Regiae Borusſicae provincialis, w której znajduje się jego wpis: „Chriſtophorus Ernestus ‖ Tiedtcke Lappino=Bo=‖rusſus; urodzony A[nn]o 1722 ‖ die został zmuszony do wyjazdu z Halle – przynajmniej tak pozwala sądzić 3. Maj.“ (Tiedt ke 1741: [14r]). 1745 m. rugpjūčio mėnesį jis, regis, dėl skolų uwaga w księdze alumnów Halle ab: [...]; b) Student Schimmelpfennig, informator w seminarium. O goje prie cituoto jo įrašo: „Gieng heimlich ſeiner Schulden wegen ‖ von Halle, a[nn]o 1745. m. Auguſt[i]“ (Tiedtke 1741: [14r]). 3 Plg. „Morgen, wo Gott will, gehen unterſchiedene Studioſi von hier mit einem Schiff über Stettin jego chrześcijaństwie nie można nic powiedzieć. Jest jednak spokojny i mam nadzieję, że nie będzie się zachowywał nieprzychylnie, a także jest najbardziej wykształconym Litwinem, jakim tylko można być, i ma najpiękniejszy dialekt” (Schultz 1734-05-14; cit. iš Wotschke 1929–1930: 24). 4 List został opublikowany fragmentarycznie w książce Theodora Wotschkego Der Pietismus in Königsberg nach Rogalls Tode in Briefen (Wotschke 1929–1930: 73–76, Nr. 30), jednak bez zdania o K. E. Tydkem. O tym, że właśnie w tym liście K. E. Tydke został zarekomendowany jako nauczyciel języka litewskiego w seminarium, świadczy informacja zamieszczona w bazie danych poświęconej spuściźnie rękopiśmiennej Augusta Hermanna Franckego (1663–1727) (http://fas.francke-halle.de/cgi-bin/nachlass. pl?x=u&t_show=x&wertreg=PER&wert=tiedke%20%20%5BSonstiger%5D&reccheck=16530). 5 Dziękuję dr. hab. Christiane’ei Schiller už duomenis iš šių knygų: Matrikel der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg – 1730–1741 (Halė, 1994) ir Evangelisches Pfarrerbuch für die Mark Brandenburg (Berlynas, 1941). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Po poros metų K. E. Tydkė ketino grįžti į Prūsijos Lietuvą – tai liudija jo pastangos 1747 m. gauti Balėtų (vok. Ballethen) kunigo vietą (apie tai žr. 3 sk.). Nepavykus sulaukti paskyrimo į lietuvišką parapiją, 1748 m. jis pradėjo dirbti mokytoju Špandau (vok. Spandau), o 1750 m. – karo kapelionu Prūsijos princo pėstininkų pulke Potsdame (Fischer 1941: 892; dar žr.: Schimmelpfennig-Mielcke [1753-06-??]: 27v; Schimmelpfennig-Mielcke [1753-08-??]: 519v; Triškaitė, Sidabraitė 2019: 158–159, 166–167). 1750 m. rugsėjo 15 d. Bernau mieste K. E. Tydkė susituokė su tuomet jau velionio kunigo Matthäuso Deilicke’ės (1694–1736)6 dukterimi Regenite Christiane (Fischer 1941: 892) ir liko gyventi netoli Berlyno: nuo 1756 m. jis tarnavo Nauene, kur iš pradžių ėjo diakono pareigas, o 1769–1772 m. – superintendento (Fischer 1941: 892). Lietuvių kultūrai nusipelniusioje Milkų šeimoje užaugusio K. E. Tydkės lituanistinė veikla, regis, apėmė tik vieną sritį – lietuvių kalbos mokymą Halės universiteto Lietuvių kalbos seminare. Labiau pasireikšti lietuvių kultūros lauke veikiausiai sukliudė objektyvi aplinkybė: 1747 m. pabaigoje negavęs kunigo vietos Balėtuose, K. E. Tydkė į Prūsijos Lietuvą nebegrįžo ir visą likusį gyvenimą tarnavo Brandenburge. 3. KRISTUPAS ERNSTAS TYDKĖ APIE HALĖS UNIVERSITETO LIETUVIŲ KALBOS SEMINARĄ Halės universiteto Lietuvių kalbos seminaro istorijai svarbus 1747 m. gruowniosek K. E. Tydkego z 12 grudnia, oficjalnie adresowany do króla Prus Fryderyka II, czyli Fryderyka Wielkiego (Friedrich II., Friedrich der Große, 1712–1786, panował w latach 1740–1786), lecz w rzeczywistości wysłany do Tajnej Rady w Berlinie, która podejmowała decyzje w imieniu króla. Dwudziestopięcioletni absolwent uniwersytetu w Halle i kandydat teologii K. E. Tydke, otrzymawszy od ojczyma, pastora z Mielkiem (niem. Mehlkehmen), P. G. Milkausa, wiadomość, że zwolniło się stanowisko pastora w Baletach, w okręgu kościelnym Įsrutis (niem. Insterburg), prosił o mianowanie go do tej parafii Prus Litewskich. Stanowisko pastora zwolniło się tam, gdy 22 września 1747 r. zmarł George Abraham Baltzer (QPP IV 8r; Arnoldt 1777: 88; ZM I 61). Dążąc do uzyskania posady w parafii Balety, K. E. Tydke trzykrotnie pisał do Tajnej Rady. W archiwum instytucji Franckego (niem. Archiv der Franckeschen Stiftungen, dalej – AFSt) przechowywany jest list M. Deilickego z 3 listopada 1719 r., adresowany do profesora uniwersytetu w Halle A. H. Franckego (1663–1727) (AFSt: H A 173: 72), ojca wspomnianego G. A. Franckego. Prawdopodobne jest, że M. Deilicke, który studiował na tym uniwersytecie, był wychowankiem A. H. Franckego. Artykuły / Articles 63 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą pisał aż trzy razy: 29 listopada 1747 r.7, 5 grudnia8 i 12 grudnia, zatem ten ostatni wniosek był trzecim. Mimo to starania nie przyniosły pożądanego rezultatu: 28 grudnia 1747 r. w Berlinie minister stanu von Brand i prezydent konsystorza von Reichenbach podpisali dekret, informując K. E. Tydkego, że upragnione stanowisko jest już obsadzone, a zarazem wskazując, by następnym razem najpierw zwrócił się do Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Królewcu i stamtąd uzyskał zaświadczenie (Brand, Reichenbach 1747-12-28: [1r]). Wówczas proboszczem w Balėtach został mianowany i 21 stycznia 1748 r. wprowadzony na urząd Kristijonas Frydrichas Štimeris (Christian Friedrich Stimehr, Stimer, 1725–1765), który do tego czasu pełnił posługę w Gerviškėnach (niem. Gerwischkehmen), a wcześniej był rektorem w Stalupėnach (niem. Stallupönen) (QPP IV 8r, 15r; Arnoldt 1777: 88, 118; ZM VI 1774)9. Był młodszym synem proboszcza w Želvie (niem. Saalau), Kristijonasa Štimerisa (Christian Stimehr, 1676–1750), oraz bratem Erdmanasa Gotlybasa Štimerisa (Erdmann Gottlieb Stimehr, 1715–1737), byłego słuchacza seminarium języka litewskiego na uniwersytecie w Halle (Schiller 1994: 201; ZM VI 1773). Prośba K. E. Tydkės z 12 grudnia 1747 r. dostarcza nie tylko danych pozwalających zrekonstruować jego własną biografię, lecz także nowych informacji o seminarium języka litewskiego na uniwersytecie w Halle. Przedstawiając najważniejsze fakty ze swojego życia, ujawnił zarazem nieznane dotąd szczegóły, istotne dla najsłabiej udokumentowanego końcowego etapu działalności seminarium. Opowiadając, że urodził się i dorastał w Prusach Litewskich, studiował na uniwersytecie w Halle, a po studiach służył jako kaznodzieja w Poczdamie i jego okolicach, K. E. Tydkė wspomniał również, że zna Ich bin in Litthau=‖en gebohren und erʒogen, und derſelben Sprache ‖ kundig, wie ich de auch in Halle im Seminario ‖ Lithvanico gedachte Sprache docijęzyk litewski oraz wykładał go w tamtejszym uniwersyteckim seminarium języka litewskiego: ret (Tiedtke 1747-12-12: [1r]). Stwierdzenie K. E. Tydkėgo, że wykładał język litewski w seminarium języka litewskiego na uniwersytecie w Halle, pozwala uzupełnić o jeszcze jedno nazwisko znaną obecnie listę niewątpliwych docentów tego seminarium: oprócz wspomnianych już J. Richtera (prowadził zajęcia w latach 1727–1728), F. V. Haka (1728–1732), M. Šimelpenigisa (1734–1740), 7 Prośba K. E. Tydkėgo napisana 29 listopada 1747 r. jest przechowywana w tym samym miejscu co wspomniana już prośba z 12 grudnia (GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–1v]). 8 Tej prośby K. E. Tydkėgo nie ma we wspomnianej teczce archiwalnej, jednak jest ona wymieniona w prośbie z 12 grudnia (Tiedtke 1747-12-12: [1r]). 9 K. F. Štimeris žinomas kaip vienas iš rankraštinio žodyno Clavis Germanico-Lithvana savininkų (XVII–XVIII a. sandūra; LMAVB: F 137-13–14), kurį XVIII a. 3-iajame dešimtmetyje pildė K. E. Tydkės patėvis P. G. Milkus (apie identifikuotus P. G. Milkaus prierašus žodyno rankraštyje žr. Triškaitė 2013: 44–64). BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII litewskiego ruchu odrodzeniowego w XVIII wieku w Prusach 2. Dokumentacyjne dziedzictwo rodziny Mielcke, Wilno: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Vileišis Vincas 2008 [11935]: Stosunki narodowościowe w Litwie Mniejszej do czasu Wielkiej Wojny w świetle historii i statystyki, Wilno: Versus aureus. Winter Eduard 1954: Opieka nad językami zachodnioi południowosłowiańskimi w Halle w XVIII wieku. wieku. Przyczynki do historii kształtowania się mieszczańskiego narodu ludów zachodnioi południowosłowiańskich, Berlin: Akademie-Verlag. Wotschke Theodor 1929–1930: Pietyzm w Królewcu po śmierci Rogalla w listach, Królewiec i. Pr. : Wydawnictwo komisowe Ferd. Beyers Buchhandlung Thomas & Oppermann. ZM I–VII – „Rękopis pośredni” do staropruskiej ewangelickiej księgi pastorów 1–7. Opracowane na podstawie zbiorów Friedwalda Moellera przez Walthera Müllera-Dultza, Reinholda Helinga i Wilhelma Kranza, Hamburg: nakładem własnym stowarzyszenia [für Familienforschung in Ostund Westpreußen e. V. Źródła, materiały i zbiory do staropruskich badań genealogicznych (QMS)], 2012–2014. Straipsniai / Articles 71 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą DODATEK ZASADY PUBLIKACJI. Publikowany jest faksymile dokumentu13, transkrypcja i tłumaczenie. Transkrypcja jest dokumentalna, literalna. W transkrypcji skróty, z wyjątkiem kontrakcji, nie są rozwijane. W transkrypcji zapisanej vokiškame tekste lotyniškuoju raštu įrašyti lotyniški intarpai – žodžiai ir morfemos – išskiriami kursyvu. Komentarai teikiami išnašose: tekstologiniai – prie nowożytnym pismem gotyckim, rzeczowe – przy tłumaczeniu. KRISTUPO ERNSTO TYDKĖS 1747 M. GRUODŽIO 12 D. PAKARTOTINIS PRAŠYMAS SLAPTAJAI TARYBAI BERLYNE DĖL SKYRIMO KUNIGU Į BALĖTUS, Berlynas; GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v]14 [1r] ⌜d. 12t[en] Dec[em]b[.] 1747⌝15 ⌜pſ. d[en] 12. Dec. 47.⌝16 Najjaśniejszy i Najpotężniejszy Królu Najłaskawszy Królu i Panie! ⌜Counicet[ur] d[en] H[erren] Pröbste[n] Brand⌝17 ⌜Reichenbach D[en] 13 Dec[.] [174]7. a⌝18 Wasza Mość raczyła wprawdzie 5[tego] bieżącego miesiąca złożyć najpokorniejsze przedstawienie i z najuniżeńszą prośbą zwrócić się o nadanie parafii Balety w urzędzie iłłuksztańskim w Prusach. Ponieważ zaś nie przedłożono w nim moich dokumentów; przeto niniejszym przedkładam je, sub petito retraditionis in originalibus aller= 13 Faksymile dwóch stron dokumentu opublikowano jako ilustracje: Triškaitė 2019: 107–108. 14 Dokument nie ma archiwalnej numeracji kart. 15 Datę otrzymania podania dopisała później inna (druga) osoba. 16 Data otrzymania wniosku została wpisana później przez inną (trzecią) osobę. 18 Rezolucja została podpisana później przez inną (czwartą) osobę. 17 Rezoliucija įrašyta ir pasirašyta vėliau kito (trečio) asmens. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Artykuły / Articles 73 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Straipsniai / Articles 75 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą zechcieli najpokorniej dodać. Urodziłem się i wychowałem na Litwie oraz znam tamtejszy język, a także studiowałem go w Halle, w seminarium na Lithvanico gedachte Sprache dociret. Ferner habe Uniwersytecie w Halle, o czym zaświadcza einem ſolchen Amte tüchtig gemacht, wie ſolches dołączone świadectwo wydziału teologicznego. Po ukończeniu studiów pracowałem w Poczdamie i jego okolicach, a także pilnie ćwiczyłem się w kaznodziejstwie, czego również załączam świadectwo; [1v] lege. Ponieważ zaś wspomniana parafia balletyńska, jak doniósł mi mój ojciec, z pewnością stała się wakująca, ja jednak nie jestem znany wydziałowi królewieckiemu, gdyż tam nie studiowałem, a zatem nie mogę stamtąd żądać żadnego świadectwa; Tak więc Wasza Ekscelencjo chciałbym ponownie najpokorniej błagać Waszą Królewską Mość, aby Najłaskawiej raczyła powierzyć mi tę parafię i w tym celu zechciała wydać nominację. Ja erſterbe Ew: Majestaet Allerunterthänigſter Knecht Chriſtoph Ernſt Tiedtcke Berlin D[en] 12t[en]19 [Decem]br: 1747. [2v] Kandydat teologii Christoph Ernst Tiedtcke, thut wegen der vacanten najpokorniejsza bliższa prośba dotycząca parafii balletyńskiej ſtellung. 19 Poprawiono z 6. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Vertimas [1r] ⌜12 grudnia 1747 r.⌝20 ⌜Otrzymano 12 grudnia 1747 r.⌝21 Najjaśniejszy, najpotężniejszy Królu, łaskawy Królu i Panie!22 ⌜Do przekazania panom proboszczom. Brandas⌝23 ⌜Reichenbachas [174]7 m. gruodžio 13 d.⌝24 Do Waszej Królewskiej Mości już 5 dnia tego [miesiąca] najpokorniej z podaniem usilnie piausi ir labiausiai nusižeminęs meldžiau skirti kunigo vietą Balėtuose25, Įsruties valsčiuje, Prūsijoje. Kadangi tuokart savo dokumentų nepateikiau, todėl nuolankiausiai juos pridedu šiuosyk prašydamas grąžinti originalus. Gimiau bei augau Lietuvoje26 ir moku jos kalbą, šią kalbą taip pat mokiau Halės Lietuvių [kalbos] seminare27. Be to, studijavau Halės universitete28 ir esu tokiai tarnyprzygotowany, jak poświadcza dołączone świadectwo Wydziału Teologicznego29. 20 Data wpłynięcia podania została później wpisana przez inną (drugą) osobę. 21 Datę otrzymania podania wpisała później inna (trzecia) osoba. 22 Zwrócono się do ówczesnego króla Prus Fryderyka II, zwanego także Fryderykiem Wielkim (Friedrich II., Friedrich der Große, 1712–1786, panował w latach 1740–1786), jednak w rzeczywistości podanie złożono w Berlinie w imieniu króla Tajnej Radzie (niem. Geheimer Rat), która podejmowała decyzje. 23 Rezolucję wpisał i podpisał minister stanu von Brand. 24 Rezolucję podpisał prezydent konsystorza von Reichenbach. 25 Balėtai (niem. Ballethen) – wieś kościelna niedaleko Trempów (niem. Trempen) i Darkiejm (niem. Darkehmen). 26 Mowa o Prusach Litewskich. 27 Seminarium Języka Litewskiego Uniwersytetu w Halle zostało założone w 1727 r. z woli króla Prus Fryderyka Wilhelma I (Friedrich Wilhelm I., 1688–1740, panował w latach 1713–1740). Profesorem teologii Gotthilf August Francke’ė (1696–1769) został mianowany kierownikiem seminarium. K. E. Tydkė mógł nauczać w seminarium nie wcześniej niż od połowy listopada 1741 r., kiedy to wstąpił na Uniwersytet w Halle. 28 K. E. Tydkė został immatrykulowany na Uniwersytecie w Halle 16 listopada 1741 r. (Preuß 1994: 228) i przez cztery lata studiował teologię. 29 Byloje šios pažymos nėra. Artykuły / Articles 77 Kristupo Ernsto Tydkės 1747 m. gruodžio 12 d. prašymas: nauji faktai apie Halės universiteto Lietuvių kalbos seminarą Po ukończeniu studiów służyłem w Poczdamie i w jego okolicach30, a zarazem mokslauti, tai liudijantį pažymėjimą31 taip pat pridedu. [1v] Kadangi minėtoji Balėtų kunigo vieta, kaip man pranešė mano tėvas32, dabar iš tiesų atsilaisvino33, tačiau aš Karaliaučiaus fakultetui nesu pažįstamas, nes ten nestudijavau34, taigi iš pilnie się uczyłem patenai i nie mogę przedstawić żadnego zaświadczenia, Jūsų Karališkąją Didenybę maloningai teiktis man tą kunigo vietą skirti ir tuo tikslu leisti pradėti skyrimo procedūrą. Pasilieku Jūsų Karališkosios Didenybės dlatego raz jeszcze najpokorniej proszę najpokorniejszy sługa Kristupas Ernstas Tydkė Berlin, 1747 m. gruodžio 12 d. [2v] Kandydata teologii Kristupo Ernsto Tydkės bardziej szczegółowa autoprezentacja w sprawie wolnego stanowiska pastora w Baletach 30 Najprawdopodobniej chodzi o Szpandawę (niem. Spandau), obecnie zachodnią dzielnicę Berlina, a w XVIII w. – jeszcze samodzielne miasto, położone u zbiegu dwóch rzek – Haweli (niem. Havel) i Sprewy (niem. Spree) –. 31 W aktach nie ma tego zaświadczenia. 32 Mowa o ojczymie Piotrze Gotlybie Milkusa (Peter Gottlieb Mielcke, 1695–1753), ówczesnym pastorze w Mielkiemiu (niem. Mehlkehmen). Rodzony ojciec Tobiasz Tydke (Tobias Tiedtke, 1688–1725) zmarł, gdy Krzysztof Ernst miał zaledwie trzy lata. 33 Stanowisko pastora w Baletach zwolniło się 22 września 1747 r. po śmierci George’a Abrahama Baltzera (QPP IV 8r; ZM I 61). 34 W rzeczywistości K. E. Tydke został immatrykulowany na Uniwersytecie w Królewcu 5 kwietnia 1741 r. (Erler 1911–1912: 386) i najprawdopodobniej studiował tam przez jeden semestr. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII Christoph Ernst Tiedtke’s Appeal of December 12, 1747: New Facts about the Lithuanian Language Seminar at the University of Halle PODSUMOWANIE W artykule analizuje się i publikuje dokument archiwalny odnaleziony w Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Kulturbesitz) in Berlin, which reveals new facts about the Lithuanian Language Seminar Preußischer utworzonym na Uniwersytecie w Halle w 1727 roku. Jest to apel Christopha Ernsta Tiedtkego (1722–po 1772), absolwenta Wydziału Teologicznego Uniwersytetu, napisany 12 grudnia 1747 roku i skierowany do Tajnej Rady (niem. Geheimer Rat) w Berlinie (GStA PK: I. HA, Rep. 7, Nr. 90 h, Pkt. 1239, [1r–2v]). To źródło archiwalne ma znaczenie dla historii Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, ponieważ dostarcza informacji o niemal nieudokumentowanym końcowym okresie istnienia seminarium. Ten dokument archiwalny świadczy o nazwisku jeszcze jednego nauczyciela Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle, a mianowicie autora samego apelu, Tiedtkego, który wychował się w rodzinie Mielckego kultywującej litewskie tradycje i należał do znanych i bezspornych Schimmelpfennig family through his maternal lineage. Hence, Tiedtke is one of the four nauczycieli seminarium. Mógł nauczać języka litewskiego w seminarium od końca listopada 1741 roku, kiedy immatrykulował się na Uniwersytecie w Halle, do początku sierpnia 1745 roku, czyli daty jego wyjazdu. Stwierdzenie Tiedtkego, który wstąpił na Uniwersytet w Halle w 1741 roku, że nauczał języka litewskiego w ówczesnym Seminarium Języka Litewskiego, skłania nas do ponownej oceny twierdzenia kierownika seminarium, Gotthilfa Augusta Franckego, że semi nar funkcjonowało do 1740 roku. Stwierdzenie Franckego zostało zacytowane w książce Johanna Christopha Hoffbauera Geschichte der Universität zu Halle bis zum Jahre 1805 (Halle, 1805) bez wystarczającego kontekstu. Z powodu braku innych źródeł pierwotnych przez dwa stulecia uznawano, że seminarium przestało istnieć w 1740 roku. Apel Tiedtkego z 12 grudnia 1747 roku jest jak dotąd jedynym autentycznym źródłem potwierdzającym, że Seminarium Języka Litewskiego na Uniwersytecie w Halle istniało dłużej niż do roku ustalonego w historiografii. Apel pozwala stwierdzić, że wspomniany przez Franckego rok 1740 oznaczał jedynie przerwę w działalności seminarium, którą wkrótce wznowiono; jednak tylko nowe źródła archiwalne mogłyby ujawnić, jak długo seminarium faktycznie funkcjonowało aż do ostatecznego zamknięcia. Nadesłano 15 sierpnia 2020 r. BIRUTĖ TRIŠKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa birute.triskait[email protected]