“Cimbri” et “Teutoni”

Artykuły / Articles 27 HARALD BICHLMEIER Saksońska Akademia Nauk w Lipsku Uniwersytet Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze Dziedziny badań: onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, językoznawstwo indoeuropejskie, teksty aljamijado. WÁCLAV BLAŽEK Katedra Językoznawstwa i Studiów Bałtyckich, Uniwersytet Masaryka w Brnie Dziedziny badań: onomastyka i geografia historyczna, etymologia indoeuropejska, studia porównawcze języków afroazjatyckich, uralskich i ałtajskich; mitologia porównawcza. DOI: doi.org/10.35321/all83-02 CIMBRI ET TEUTONI Kimbrowie i Teutoni ADNOTACJA Powszechnie znane nazwy Cimbri i Teutoni / Teutones tradycyjnie uważa się za określenia dwóch różnych plemion germańskich. W niniejszej pracy wysuwa się nową koncepcję, mianowicie że pierwotnie tworzyły one syntagmatyczne połączenie obu słów, PGmc. *þeuđanōz kumƀriiōn ‘wodzowie plemion’, które później w źródłach starożytnych rozdzielono na dwie nazwy plemienne: Teutoni Cimbrique lub Τευτόνοι καὶ Κίμβροι. Chociaż należy zrekonstruować PGmc. *kumƀrm, w źródłach łacińskich i greckich nazwa ta jest oddawana na różne sposoby; znajdujemy w nich oboczność u/y – i w samogłosce rdzennej. Może to wynikać z faktu, że z jednej strony w odziedziczonych słowach łacińskich występuje pewna fluktuacja między u i i, z drugiej zaś w wyrazach i nazwach zapożyczonych w obu językach — między wszystkimi tymi samogłoskami. Pierwotna forma nazwy Cymbrów, PGmc. *kumƀriia może być kontynuacją niejasnego złożenia rdzeni praindoeuropejskich PIE *gem- ‘naciskać, ściskać, chwytać’ oraz *bher- ‘nieść’. PGmc. *þeuđanōz jest regularną liczbą mnogą od *þeuđanaz ‘wódz plemienny’, później ‘król’. Jego pochodzenie od PGmc. *þeuđō ‘plemię’ jest powszechnie przyjmowane. Spośród różnych prób etymologicznej analizy 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK ‘zachodnioindoeuropejskiego’ *teutā preferujemy koncepcję de Vriesa, wywodzącego to słowo z celtycko-germańskiej izoglosy do *teuto- ‘dobry, przyjazny’. Hetyckie kognaty implikują istnienie rdzenia *teu- ‘być dobrym, przyjaznym’. SŁOWA KLUCZOWE: germańskie etnonimy, dyskusja istniejących etymologii, nowe rozwiązania etymologiczne, niejasne złożenia, typologia semantyczna. ANOTACIJA Tradiciškai manoma, kad gerai žinomi vardai kimbrai ir teutonai įvardija dvi skirtingas plemię germańskie. W artykule wysuwa się tezę, że nazwy te początkowo tworzyły syntagmę złożoną z obu wyrazów – PGmc. *þeuđanōz kumƀriiōn ‘wodzowie plemion’, z której rozwinęły się poświadczone już w starożytnych źródłach nazwy dwóch plemion: Teutoni καὶ Κίμβροι. Nors PGmc. *kumƀrturi būti rekonstruotas, šis vardas lotyniškuose ir Cimbrique, czyli Τευτόνοι, w źródłach greckich odtwarzane i podawane w różny sposób. Występują w nich warianty samogłoski rdzeniowej u/y – i. Mogło do tego dojść dlatego, że w odziedziczonych wyrazach języka łacińskiego z jednej strony występuje pewna wymiana u i i, a z drugiej strony w wyrazach zapożyczonych i nazwach obu języków występuje wymiana tych samogłosek. Pierwotna forma nazwy Cimbri w PGmc. *kumƀrii mogło zachować ukryte połączenie rdzeni PIE *gem- ‘cisnąć, uciskać, chwytać / przywłaszczać’ i *bher- ‘nieść’. PGmc. *þeuđanōz jest regularną liczbą mnogą od *þeuđanaz ‘wódz plemienia’, później ‘król’. Pochodzenie tego słowa z PGmc. *þeuđō ‘plemię’ nie budzi wątpliwości. Spośród różnych prób etymologicznego przeanalizowania „zachodnioindoeuropejskiego” *teutā autorom artykułu najbardziej odpowiada wywodzenie tego słowa, zaproponowane przez de Vriesa, od celtycko-germańskiej izoglosy *teuto- ‘dobry, przyjazny’. Kognaty w języku hetyckim pozwalają przypuszczać, że istniał rdzeń *teu- ‘być miłym, przyjaznym’. SŁOWA KLUCZOWE: etnonimy germańskie, omówienie istniejących etymologii, nowe rozwiązania etymologiczne, derywaty o nieprzejrzystej strukturze, typologia semantyczna. 1. CIMBRI Etnonim Cimbri został poświadczony w kilku wariantach (por. Schönfeld 1911: 63 i nast. ): Κίμβροι (Posidoniusz {135–51 p.n.e.} apud Strabon, Geographica 2.3.6, 7.2.2; dalej Strabon {63 p.n.e. – 23 n.e.} 4.3.3, 4.4.3, 5.1.8, 7.1.3, 7.2.1, 7.2.3, 7.2.4; Diodor Sycylijski {90–30 p.n.e.}, Bibliotheca Historica 5.32.4) Κίμβριοι (Poliajnosz {II w. n.e.}, Strategematum 8.10.1, 8.10.2, 8.10.3) Κύμβροι (Ptolemeusz {ok. 140 n.e.}, Geographia 2.11.16 w rkps. X) Cimbri (Cyceron {106–43 p.n.e.}, Tusculanae Disputationes 2.65; De Officiis 1.38; Cezar {100–44 p.n.e.}, De bello Gallico 1.33.3, 1.40.5, 2.4.2, 7.77.12, Straipsniai / Artykuły 29 Cimbri et Teutoni 7.77.14; Waleriusz Antiasz {I w. p.n.e.} apud Orozjusz, Historiae adversum paganos 5.16) Cymbri (Waleriusz Maksymus {pisał między 14–37 n.e.}, Facta et Dicta Memorabilia 2.11: Cymbrorum in ms. L; 3.6. Cymbricumque in ms. A; Frontinus {30–103 n.e.}, Strategematon 1.5.3: Cymbris, Cymbri w rkps. H; 2.5.8: Cymbrico, Cymbris w rękopisie HP; Aulus Gellius {125–180 n.e.}, Noctium Atticarum 16.10.14: Cymbrico w rękopisie X) Cumbri (Aulus Gellius {125–180 CE}, Noctium Atticarum 16.10.14: Cumbrico w rękopisie Z) Conbri (Eutropiusz {ukończył w 364 n.e.}, Breviarium ab urbe condita 5.1.4: Conbris w rękopisie G1). 2. PRÓBY ETYMOLOGICZNE Pierwsza próba wyjaśnienia etnonimu pojawiła się już w starożytności. 2.1. Festus {II w. n.e.}, w De significatione verborum, s. 43, uważał, że oznaczało ono „rozbójników” w języku galijskim: Cimbri lingua Gallica latrones dicuntur are called ‘robbers’ in the Gaulish language.” „Cimbrowie w języku galijskim nazywani są rozbójnikami” Sextus Pompeius Festus, De verborum significatu que supersunt cum Pauli epitome, edidit Aemilius Thewrewk de Ponor. Budapest: Academia Litterarum Hungaricae 1889. 2.2. Plutarch {46–119/127 n.e.}, w Caius Marius 11.3, powiedział to samo, z tą jedyną różnicą, że zaproponował germańskie1 pochodzenie tego etnonimu: 1 Już w połowie I w. n.e. Pliniusz [NH 4.28/40/99] przedstawił pierwszą klasyfikację plemion germańskich, w której wyraźnie zaliczył zarówno Cymbrów, jak i Teutonów do Inguaeones: germanorum genera quinque: vandili, quorum pars burgodiones, varinnae, charini, gutones. alterum genus inguaeones, quorum pars cimbri, teutoni ac chaucorum gentes. quinta pars peucini, basternae, supra dictis contermini dacis.ёж Najbliżej zaś Renu [mieszkają] Istuaeonowie, spośród których ... w głębi kraju Hermionowie, spośród których Swebowie, Hermundurowie, Chattowie, Cheruskowie. translations Rzeki słynne wpadają do Oceanu: Guttalus, Visculus czyli Vistula, Albis, Visurgis, Amisis, Rhenus, Mosa. W głębi lądu rozciąga się natomiast pasmo Hercyńskie, nieustępujące żadnemu innemu pod względem sławy. Pliniusz: Historia naturalna, wyd. Karl Friedrich Theodor Mayhoff. Lipsk: Teubner 1906 „Istnieje pięć ras germańskich; Wandale, do których części należą Burgundionowie, Warinowie, Karinowie i Gutonowie; Ingweonowie, tworzący drugą rasę, do której części należą Cymbrowie, Teutoni i plemiona Chau­ków. Istewonowie, którzy przylegają do Renu i do których należą Cymbrowie, stanowią trzecią rasę; Hermionowie, tworzący czwartą, zamieszkują wnętrze kraju i obejmują Swebów, Hermundurów, Chattów i Cherusków; piątą rasą są Peukinowie, zwani także Bastarnami, sąsiadujący z wcześniej wspomnianymi Dakami. Do bardziej znanych rzek, które uchodzą do oceanu, należą Guttalus, Vistillus lub Wisła, Albis, Visurgis, 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK καὶ μάλιστα μὲν εἰκάζοντο Γερμανικὰ γένη τῶν καθηκόντων ἐπὶ τὸν βόρειον ὠκεανὸν εἶναι τοῖς μεγέθεσι τῶν σωμάτων καὶ τῇ χαροπότητι τῶν ὀμμάτων, καὶ ὅτι Κίμβρους ἐπονομάζουσι Γερμανοὶ τοὺς λῃστάς. „Najbardziej rozpowszechniona hipoteza głosiła, że byli oni jednym z ludów germańskich, które rozciągały się aż po ocean północny; hipotezę tę opierano na ich wysokim wzroście, jasnoniebieskich oczach oraz na fakcie, że Germanie nazywają rabusiów Cymbrami.” Plutarch, Caius Marius. – Żywoty Plutarcha, z tłumaczeniem na język angielski Bernadotte’a Perrina, Cambridge (MA): Harvard University Press – Londyn: Heinemann, 1920. Zwięźle powtarza ją bizantyński leksykon Suda, s. 600 {X w. n.e.}: Κίμβρος ὁ λῃστής. Suidae Lexicon, ex recognitione Immanuelis Bekkeri. Berlin: Reimer 1854 Starsi autorzy wspominali jedynie o ambicji Cymbrów, by grabić2 (Diodorus Siculus 5.32.4), lub o tym, że byli ludem pirackim3 (Posidonius apud Strabo 7.2.2.). Jednakże w tej perspektywie konieczne jest zweryfikowanie możliwości zarówno etymologii celtyckiej, jak i germańskiej (próba powiązania Amisius, Renu i Mosa. W głębi lądu rozciąga się długi łańcuch Hercyński, który pod względem okazałości nie ustępuje żadnemu innemu.” Pliniusz Starszy: Historia naturalna, przekład J. Bostocka, H. T. Rileya, Londyn: Taylor & Francis, 1855. 2 Diodor Sycylijski {90–30 p.n.e.} 5.32.4. διαβεβοημένης δὲ τῆς τούτων ἀλκῆς καὶ ἀγριότητος, φασί τινες ἐν τοῖς παλαιοῖς χρόνοις τοὺς τὴν Ἀσίαν ἅπασαν καταδραμόντας, ὀνομαζομένους δὲ Κιμμερίους, τούτους εἶναι, βραχὺ τοῦ χρόνου τὴν λέξιν φθείραντος ἐν τῇ τῶν καλουμένων Κίμβρων προσηγορίᾳ. ζηλοῦσι γὰρ ἐκ παλαιοῦ λῃστεύειν ἐπὶ τὰς ἀλλοτρίας χώρας ἐπερχόμενοι καὶ καταφρονεῖν ἁπάντων. Diodor Sycylijski, Bibliotheca Historica, tomy 1–2, red. I. Bekker, L. Dindorf, F. Vogel, Lipsk: Teubner, 1888–1890. 5.32.4. „A ponieważ odwaga tych ludów i ich dzikie obyczaje zasłynęły za granicą, niektórzy twierdzą, że to oni w dawnych czasach najechali całą Azję i byli nazywani Cymeryjczykami, gdyż czas nieznacznie zniekształcił to słowo, przekształcając je w nazwę Cymbrów, jak nazywa się ich obecnie. Od dawien dawna ich ambicją było bowiem plądrowanie; w tym celu najeżdżali ziemie innych ludów i gardzili wszystkimi ludźmi.” Diodor Sycylijski, Biblioteka Historyczna, tom 3: Księgi 4.59 – 8, w przekładzie C. H. Oldfathera, Cambridge (MA): Harvard University Press, 1939 (Loeb Classical Library 340). 3 Posejdonios {135–51 p.n.e.} apud Strabon {64/63 p.n.e. – 19/24 n.e.} 7.2.2. ταῦτά τε δὴ δικαίως ἐπιτιμᾷ συγγραφεῦςι Ποσειδώνιος καὶ οὐ κακῶς εἰκάζει, δίοτι λῃστρικοὶ ὄντες καὶ πλάνητες οἱ Κίμβροι καὶ μέχρι τῶν περὶ τὴν Μαιῶτιν ποιήσαιντο στρατείαν. “ Posejdonios ma rację, ganiąc historyków za te twierdzenia, a jego przypuszczenie, że Cymbrowie, będąc ludem pirackim i wędrownym, wyprawili się nawet aż do okolic jeziora Meockiego, nie jest pozbawione podstaw.” Straipsniai / Artykuły 31 Cimbri et Teutoni geograficznie odległe etnonimy Cymbrowie i Kimmeriowie nie zostaną tutaj rozstrzygnięte – jest to typowa Volksetymologie oparta na przypadkowym podobieństwie). 2.3. Müllenhoff (1887: 117) wysunął hipotezę o celtyckim pochodzeniu z punktu widzenia interpretacji „rabunku”. Poszukiwał potwierdzenia w takich staroirlandzkich glosach jak cim(b) „podatek, danina, srebro” (DIL C-186), a także i.e. ‘captive’, but also ‘anathema’, i.e. ‘victim’, gen.sg. cimbetho ‘of the captive’, cimbid „vinctus”, nom.pl. cimbidi ‘więźniowie’ (DIL C-187). Pokrewne może być gallo-łac. [Glosariusz Endlichera] cambiāre ‘rem pro re dare’ (po raz pierwszy poświadczone u Apulejusza), tj. ‘zmieniać’,4 Bret. kemm ‘zmiana’ (< PCelt. *kambio- < PIE *kBo), jeśli daninę płacono w srebrze o zmiennej wartości, a jeńców również wymieniano (por. LEIA C-99 i n.; de Bernardo Stempel 1987: 96 i n.; Schrijver 1995: 282 i n., 289). Rozwiązanie to zakłada, że Cymbrowie byli nazywani ‘rabusiami’, ponieważ brali jeńców, prawdopodobnie dla okupu. Nawet jeśli zostanie ono przyjęte, pozostaje problem fonologiczny: poprzednie przykłady potwierdzają, że oczekiwanym odpowiednikiem OIr. cimbo jest gall. *kambo, jeśli oba wywodzą się od *kBo (zob. Matthias 1904; Much 1905: 2999). 2.4. Zeuss (1837: 142) podkreślał wojowniczy charakter Cymbrów, wyjaśniając ich nazwę za pomocą stwniem. keppa ‘demonstrować siłę; walczyć’, kappi ‘zapaśnik’, stwniem. kampf ‘gorliwość, spór, zawody’, kempho ‘pugil’. Już Müllenhoff (1887: 118) odrzucił tę etymologię, ponieważ formy te zostały zapożyczone z łac. campus ‘pole bitwy’ (por. AnEW: 300 i n., 306; EWAhd 5: 368–370, 469 i n.). 2.5. Oczywiście uzasadnione jest również uwzględnienie możliwości, że etnonim plemienia, które niesławnie zasłynęło z rabunków, przekształcił się w apelatyw, jak np. w przypadku Wandalów. Ten punkt wyjścia otwiera przestrzeń dla innych rozwiązań, które nie wiążą się z agresywnością. 2.6. Müllenhoff (1887: 116 i n.) omówił kilka prób etymologicznych. Oprócz stosunkowo racjonalnej etymologii celtyckiej, analizowanej powyżej w §2.3, odrzucił również powierzchowne porównanie z etnonimem Cymry ‘Walijczycy’, bretoń. Kenvro zaproponowane przez Graffa (AhdS IV: 405), ponieważ odzwierciedlało brytoński związek wyrazowy w l. mn. *kom-brogī ‘o tym samym terytorium’,5 w opozycji do galijskiego etnonimu Allo-broges [np. Cyceron, De divin. 1.21; Brutus ad Cic. Epist. 11.13.14] ‘o innym terytorium’ = ‘cudzoziemcy’ (ACS 1: 96–105, 1072; DLG1: 34, 77; DLG³: 39, 91) 4 Łac. cambiāre jest powszechnie uważane za zapożyczenie z celtyckiego, podczas gdy wspomniane wyżej średniowieczne wyrazy celtyckie bywają niekiedy uznawane za ponowne zapożyczenia z łaciny (por. Walde, Hofmann 1938–1956 1: 145 i n. ; DÉLL: 89). 5 Cf. on this ethnonym in extenso Zimmer 2007 (with older literature). 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK lub, według Zimmera (2007: 674) „‘ci, którzy mieszkają na ziemi innych (tj. na podbitej ziemi)’”. 2.7. Sam Müllenhoff (1887: 118) również odrzucił możliwość opartą na staro-wysoko-niemieckim gambar ‘potężny, silny’, longobardzkiej pramatce Gambara, gdzie oczekiwane bezdźwięczne *k powinno być wynikiem ścisłej ‘drugiej przesuwki spółgłoskowej’. 2.8. Być może bardziej obiecująca z punktu widzenia fonetyki historycznej, lecz słabsza pod względem semantycznym, jest inna próba zaproponowana przez Müllenhoffa (1887: 118), oparta na staro-wysoko-niemieckim einkimpi ‘funestus’, pikimpôt, pikimbitha ‘funus’, które powinny być powiązane z kumbalboro ‘Heerzeichenträger’ (EWAhd 5: 861 i n.), staroangielskim cumbol, por. cumbor [Beowulf 1022] ‘znak wojskowy, sztandar’ (Holthausen 1963[1934]: 63), stnord. kumbl ‘grobowiec, hełm (znak na hełmie)’ (AnEW: 333 i n.). Wspólnym mianownikiem both the helmet and funeral or grave. Thus, the Cimbri were characterized semantycznym tych znaczeń powinno być ‘ozdoba’, odnoszące się do ich ozdobionych hełmów (!). Jeszcze mniej zgodne pod względem semantycznym z określeniami „grób”, „sztandar” lub „hełm” są stwniem. kumbarra „ród, lud, wspólnota rodowa”, cumpurie „tribus” [Vocabularius St. Galli], wywodzone przez Grimma (1840: 92) i zaakceptowane przez Müllenhoffa (1887: 118), a nawet w EWAhd 5: 862f. 2.9. Müllenhoff (1887: 118) spekulował również na temat związku etnonimu Cimbri ze staroang. cimbing „szczyt, spoina, połączenie” (Holthausen 1963[1934]: 49). Pokrewne są północnofryz. kimming „horyzont”, dalej staroang. cimb-stān „postument, gniazdo”, ang. chimbe, chime „krawędź lub obrzeże beczki albo bębna”, średniohol. kimme „krawędź, obrzeże”, niem. kim „horyzont”, dial. „krawędź beczki, obrzeże”, śr.-dolnoniem. kimme „brzeg, horyzont”, niem. Kimm „linia horyzontu”; szwedz. kimb ‘Fassdaube’ (Kluge 1999: 442; Holthausen 1963[1934]: 49). Formy te wywodzą się z pragermańskiego. *kemƀōn- > *kimbōnf. ‘grzebień, grań’, który jest żeńskim tematem n-owym z ablautem, odnoszącym się do pragermańskiego. *kamƀa- ‘grzebień’ (EDPG: 287, 279; EWAhd 5: 360–362). Koncepcję tę rozwijali następnie m.in. Matthias (1904: 40 i n.; por. Much 1905: 2999: „Kimber – ludzie z obrzeża, z wybrzeża morskiego”) lub Schönfeld (1911: 64: „Najprostszą i von den Küsten des Meeres, von der Waterkant’”). w każdym razie możliwą interpretacją jest ‘ludzie z obrzeża (kim), Ta motywacja semantyczna mogła opierać się na przekazach pośredniczonych m.in. przez Strabona (z zastrzeżeniami) lub Florusa, dotyczących niszczycielskich przypływów, które zniszczyły wybrzeże morskie ojczyzny Cymbrów: Strabon (63 p.n.e. – 23 n.e.), Geographica 7.2 Straipsniai / Articles 33 Cimbri et Teutoni περὶ δὲ Κίμβρων τὰ μὲν οὐκ εὖ λέγεται, τὰ δ᾽ ἔχει πιθανότητας οὐ μετρίας. οὔτε γὰρ τὴν τοιαύτην αἰτίαν τοῦ πλάνητας γενέσθαι καὶ λῃστρικοὺς ἀποδέξαιτ᾽ ἄν τις, ὅτι χερρόνησον οἰκοῦντες μεγάλῃ πλημμυρίδι ἐξελαθεῖεν ἐκ τῶν τόπων: καὶ γὰρ νῦν ἔχουσι τὴν χώραν ἣν εἶχον πρότερον, Strabon: Geographica, wyd. A. Meineke, Lipsk: Teubner, 1877. „Jeśli chodzi o Cymbrów, niektóre opowiadane o nich rzeczy są nieprawdziwe, a inne skrajnie nieprawdopodobne. Na przykład nie można by zaakceptować takiego powodu ich przemiany w lud wędrowny i piracki, jak ten – że podczas gdy zamieszkiwali Półwysep, zostali wypędzeni ze swych siedzib przez wielki przypływ; w rzeczywistości bowiem nadal posiadają kraj, który posiadali w dawniejszych czasach.” Strabon: Geografia, wyd. H. L. Jones. Cambridge (Mass.): Harvard University Press – Londyn: Heinemann, 1924. Florus (74–130 n.e.), Epitome III 3 Cimbri, Teutoni atque Tigurini ab extremis Galliae profugi, cum terras eorum inundasset Oceanus, novas sedes toto orbe quaerebant “Cymbrowie, Teutoni i Tyguryni, uciekinierzy z najdalszych krańców Galii, ponieważ Ocean zalał ich ziemie, zaczęli szukać nowych siedzib na całym świecie.” Lucius Annaeus Florus: Epitomae Historiae Romanae, wydane przez E. S. Forstera w serii Loeb Classical Library, Londyn, 1929. Problemem wynikającym jednak z tej etymologii jest kwestia słowotwórstwa. Jeśli przyjmiemy jakieś przedprajęzykowo-germańskie. *gembā- → pragermańskie. *kimƀ-ōn, musielibyśmy przyjąć, że istniała wewnątrzgermańska derywacja rood rdzenia o stopniu pełnym. Byłaby to bardzo wyjątkowa formacja w językach germańskich. Oczekiwaną formacją regularną byłaby formacja o stopniu zerowym, która jednak również musiałaby być przedpragermańska: praindoeuropejskie *ĝbh-ró- > pragermańskie. *kumƀra. Jednak znaczenie tej formacji byłoby dalekie od jasnego; pierwotnie oznaczałaby coś w rodzaju (zer-)beißen’ (LIV²: 162f.). As we cannot tell, when the lexeme PIE *ĝómbh-o- „gryzienia”, ponieważ PIE *ĝembh oznaczało „schnappen, ‘Zubiss’ (EWAhd 5: 362), przeszło leksykalizację do pragermańskiego. *kamƀa- ‘grzebień’, nie możemy również stwierdzić, czy pragermańskie *kumƀra mogło mieć jakikolwiek związek semantyczny z pra-germańskim *kamƀa- ‘grzebień’. 2.10. Perhaps only an anecdotal sense has the last attempt quoted by Müllenhoff (1887: 118), mianowicie wyjaśnienie na podstawie islandzkiego kimbi ‘kpiarz’, w staroislandzkim ‘przedrzeźniacz’ (!). 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK 2.11. Matthias poświęcił swoją rozprawę doktorską (1904) problemowi etnonimu Cimbri, do którego Much (1905) nawiązał i który szczegółowo skomentował. Matthias opowiadał się za dwoma rozwiązaniami, wzajemnie się wykluczającymi. Pierwsze z nich zostało sformułowane już przez Müllenhoffa w 1887 roku (zob. §2.9.), drugie jest nowe. Połączył Cymbrów z takimi duńskimi nazwami miejscowości jak Himmerland czy Himbersyssæl. Oznaczałoby to, że początkowe c w etnonimie odzwierciedlało w sposób niedoskonały prasłowiańskie *χ- (tj. h w languages) or that the First Lautverschiebung did not operate yet at the time of starogermańskim literackim przejęciu etnonimu do łaciny i greki. Pomysł Matthiasa został zaakceptowany przez Mucha (1920: 95), który zaproponował germański punkt wyjścia etnonimu w postaci *Himbrōs. I to rozwiązanie jest utrzymywane do czasów obecnych, np. Nedoma (2017: 875) stwierdza: „Pierwsze gmc. gentes, które weszły w kontakt z Rzymem, to Cymbrowie i Teutoni, którzy rzucili wyzwanie imperium rzymskiemu pod koniec II w. p.n.e.), substytuty dla gmc. *Himƀrōz i *Þeuđanōz, por. Himbersysæl i Thythæsysæl, dwa obszary w północnej Jutlandii znane ze źródeł z 1231 r. n.e.).” Matthias (1904) również przedstawił swoją etymologię, opartą na porównaniu ze staronordyjskim híma „pogrążać się w myślach, guzdrać się”; por. ponadto szwedz. dial. hima „niedomagać”, norw. hīm ‘warstwa cienkich chmur, cienka warstwa szronu lub śniegu’, far. hím „słabe światło”, chociaż motywacja semantyczna i słowotwórstwo pozostały niewyjaśnione. Być może prawdopodobny derywat, stnor. himbrin ‘lodowiec (Colymbus glacialis)’, norw. imbre, (h) ymmer, mógł dać nazwę duń. Himmerland, oraz szw. Himbra, Himmerfjärden (por. de Vries w: AnEW: 227, który również nie wykluczał związku z nazwą Cymbrów). 2.12. Rozwadowski (1928: 361; por. także REW 3: 61 i n.) oraz Goląb (1982: 166 i n.) dostrzegali związek etnonimu Cimbri ze słowiańskim apelatywem *sębrъ > staroserb. sebrь ‘uczestnik, towarzysz, wspólnik’, serb. sȅbar, dopełn. sȅbra ‘rolnik’, słń. srebǝr, dopełn. srebra ‘chłop’, starorus. sębrъ ‘sąsiad, członek tej samej wspólnoty’, ros. dial. sjabër, dopełniacz sjabrá ‘sąsiad, towarzysz, partner’, Ukr. sjáber, sjabró ‘participant, companion, partner’, Blr. sjabr ‘relative, kompan, brat’, z wczesnymi zapożyczeniami w językach bałkańskich, nadal zachowującymi nosówkę: węg. cimbora ‘towarzysz, przyjaciel’, rum. símbră ‘towarzystwo, wspólnota’, alb. tosk. sëmbër ‘partner, współwłaściciel bydła’, grec. now. σέμπρος, σεμπρός ‘partner’. Jeśli Cimbri odzwierciedla pragermańskie *χimƀra-, jest to istotnie zgodne z prasłowiańskim* sębrъ, a oba wyrazy można wyprowadzić z tej samej prapostaci pre-pragermańskiej / preprasłowiańskiej. *imro-. Powiązane może być z PGmc. *χaimam. ‘wieś, dom’ (EDPG: 201; EWAhd 4: 905–907) oraz PSl. *sěmьja ‘rodzina’, por. także lit. šeimà ‘rodzina, krewni, służba domowa’, z rozszerzeniem na -r šeimerỹs ‘towarzysz’, łot. sàime Straipsniai / Artykuły 35 Cimbri et Teutoni „służba domowa, rodzina {w szerszym znaczeniu}” (ESJS 13, 804f.) i dalej stirl. cóim, starobretońskie cum „drogi” (EDPC: 220), wszystkie od PIE *ei- „kłaść się” lub *tei- „do” dwell’ (LIV²: 320 or 643f. respectively). Problem z tą etymologią polegałby jednak na tym, że przed-psłow./prapraindoeur. *imrowould musiałoby zostać poddane segmentacji jako *i-m-ro-, ponieważ *i-m musiałoby być uznane za stopień zanikowy neordzenia *eim, którego m jest pierwotnie sufiksem. Jeśli skłonni jesteśmy to przyjąć, można by zrekonstruować pierwotne znaczenie „należący / odnoszący się do domu / rodziny”. 3. NOWE ROZWIĄZANIE Klucza do nowego rozwiązania można by szukać w stwniem. kumbar(r)a6 f. „szczep, lud, związek rodowy”, gl. cumpurie ‘tribus’ [Vocabularius St. Galli], które wywodzi się od pragermańskiego *kumƀariōn- (por. EWAhd 5: 862f.), z możliwym wariantem pragermańskim *kumƀurin-. 3.1. To rozwiązanie, po raz pierwszy wspomniane przez Graffa w 1838 r. (AhdS IV: 405f.: „Ist cumbirra ‘tribus’ damit {scil. mit Cimbri} zusammen zu halten?”) i przyjęte m.in. przez Laistnera (1892: 31), jest możliwe do przyjęcia, jeśli pierwotną formą etnonimu było pragermańskie *kumƀraor *kumƀriia-. Już Graff (AhdS IV: 405f.) wymienił męskie imię osobowe Cumbro wraz z apelatywem kumbar(r)a i etnonimem Cimbri. Warianty etnonimu z tylną samogłoską u/y/o w pierwszej sylabie są rzeczywiście poświadczone – zob. §1. 6 Laistner (1892: 31) próbował dodać średnio-wysoko-niemieckie kumber ‘congeries, moles, molestia’, w WGS 37 rzutowane na pragermańskie. *kumƀra-. Zwykle jednak wyjaśnia się je jako adaptację galijsko-łacińskiego *comboros ‘Zusammengetragenes’ (Kluge 1999: 493). Neumann et al. (2000: 494) próbowali wyjaśnić nawet staro-wysoko-niemieckie kumbar(r)a z galijsko-łacińskiego, por. średniowiecznołacińskie confero ‘zusammentragen’. Z drugiej strony Tacyt [Germania 37] nazwał ich civitas ‘wspólnotą’. Kuszące jest dostrzec w tym wskazówkę dotyczącą interpretacji etnonimu: Ten sam zakątek Germanii, najbliższy Oceanowi, zajmują Cymbrowie — dziś niewielka wspólnota, lecz o wielkiej sławie. Pozostały szerokie ślady dawnej chwały: po obu brzegach obozy i przestrzenie, których rozmiar wciąż możesz mierzyć ich obwodem, oceniając liczebność i siłę tego ludu oraz wiarygodność tak wielkiego exodusu. Cornelius Tacitus: de Origine et Situ Germanorum Liber. W: Opera Minora, red. H. Furneaux. Oxford: Clarendon Press, 1900. „W tym samym odległym zakątku Germanii, graniczącym z oceanem, mieszkają Cymbrowie — dziś nieznaczące plemię {ściślej: «wspólnota»}, lecz o wielkiej sławie. Z ich dawnej chwały można widespread traces yet remain; on both sides of the Rhine are encampments of vast extent, and by jeszcze teraz, mierząc obwód ich obozowisk, ocenić wojenną potęgę tego plemienia i znaleźć dowód tej ogromnej migracji.” Korneliusz Tacyt: Germania i jej plemiona. W: Dzieła zebrane Tacyta, przekład A. J. Churcha i W. J. Brodribba, Nowy Jork: Random House, 1942. 42 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK szczególną cechą tego ludu jest zaczesywanie włosów na bok i związywanie ich w węzeł: w ten sposób Swebowie odróżniają się od pozostałych Germanów, a wolno urodzeni Swebowie od niewolników. u innych ludów, czy to wskutek jakiegoś pokrewieństwa ze Swebami, czy też — co zdarza się częściej — naśladownictwa, jest to praktyka rzadka i ograniczona do okresu młodości; u Swebów aż do siwizny splata się długie włosy, często związując je na samym czubku głowy. wodzowie i możni noszą je w bardziej wyszukany sposób: jest to dbałość o wygląd, lecz nieszkodliwa; nie stroją się bowiem po to, by kochać lub być kochanymi, lecz gdy mają wyruszyć na wojnę, ozdabiają się, aby wzbudzać określony respekt i grozę oraz robić wrażenie na oczach wrogów. „Szczególną cechą tego ludu jest zaczesywanie włosów do tyłu i wiązanie ich w węzeł. To odróżnia Swebów od pozostałych Germanów, podobnie jak ich własnych wolno urodzonych od niewolników. U innych plemion, czy to wskutek jakiegoś pokrewieństwa ze Swebami, czy też — co zdarza się często — naśladownictwa, praktyka ta występuje sporadycznie i ogranicza się do młodości. Swebowie, aż posiwieją, mają zwyczaj zaczesywać do tyłu swoje nieuczesane kosmyki, a często wiążą je na samym czubku głowy. Wodzowie mają bardziej wyszukany styl; tak bardzo dbają o wygląd, lecz z całkowitą niewinnością, bez żadnych myśli o miłostkach; lecz układając włosy, gdy idą do bitwy, aby wydawać się wyższymi i straszniejszymi, zdobią się, że tak powiem, dla oczu wroga”. Cornelius Tacitus: de Origine et Situ Germanorum Liber. – Opera Minora, wyd. H. Furneaux, Oksford: Clarendon Press, 1900. Korneliusz Tacyt: Germania i jej plemiona. – Dzieła zebrane Tacyta, przekład A. J. Churcha, W. J. Brodribba, Nowy Jork: Random House, 1942. Innym przykładem roli fryzury w germańskiej etnonimii jest nazwa wandalskiego plemienia Hasdingi, którą można etymologizować za pomocą stnord. haddr ‘włosy na głowie kobiety’, stsas. heord ‘włosy’ (Schönfeld 1911: 129) 6.1.2. Złożenie: (iii) *(ĝ)-bhor-/-bhro-; (iv) *(ĝ)bh-bhor-/-bhro-. Już Laistner (1892: 31 i n.) proponował utożsamiać pierwszy komponent z rdzeniem ie. *gem- ‘naciskać, ściskać; chwytać’ (IEW: 368 i n.; LIV²: 186), por. gr. γέμω ‘być pełnym’, γέντο ‘chwycił’. W językach germańskich ten rdzeń to kumla „razem ściskać, ugniatać; klumpen’, continued in two variants, *gemand *gembh-: ONor. kumla ‘quetschen’, Norw. kumsa ‘mieszanina’ vs. stang. cimb(e) ‘połączenie, spoina’, stnord. kimbull „wiązka” (IEW: 368). 6.1.3. Derywacja sufiksalna z -ris nie jest zbyt typowa wśród germańskich etnonimów (np. Sugambri, Tungri), dlatego preferujemy wariant w 6.1.2, w którym drugi człon wydaje się pochodzić od czasownika ie. *bher- „nosić, dźwigać, przynosić” (IEW: 128–132; LIV²: 76 i n.; por. pgerm. *ƀeranan „nosić, dźwigać; rodzić” [EDPG: 59]). Analogiczne użycie czasownika *bher można wykazać np. w złożeniu *oi-bhró- > pgerm. *aiƀra- > stwniem. eibar, eiver ‘ostry, gorzki; gwałtowny, straszny, OE āfor „gwałtowny, pełen nienawiści” (EWAhd 2: 969 i n.; NIL: 16). Straipsniai / Artykuły 43 Cimbri et Teutoni Złożenie składające się z kontynuantów rdzeni ie. *gem- + *bher-, pgerm. *kem(ƀ)-/*kum(ƀ)- + *ƀer-, pozwala zaproponować kilka interpretacji semantycznych: „niosące zgromadzenie”, „niosąca wspólnota” lub „zrodzony na zgromadzeniu”, „zrodzony we wspólnocie” vel sim. 6.2. pgerm. *þeuđa-/*þeuđō-, wraz ze swoimi bałtyckimi, italskimi i celtyckimi kognatami, wywodzi się z późnopraindoeuropejskiego *teuto-/*teutā-, wprowadzonego powyżej (§3.2.). Jeśli kontynuanty *teuto były rzeczownikami rodzaju nijakiego, naturalne wydaje się interpretowanie formy *teutā- < *teuteh2 jako pl.ntr. = kolektyw. Prawdopodobnie najbardziej wyczerpującą listę prób etymologicznych zestawiono w EWAhd 2: 687f. 6.2.1. Najczęściej powtarzana etymologia, przedstawiana w większości podręczników począwszy od Ficka (1890: 61), wywodzi to słowo od rdzenia praindoeuropejskiego *teuh2- ‘pęcznieć, stawać się silnym’ (IEW: 1080f.; LIV²: 639f.). 6.2.2. Beekes (1998: 461–465) rejected the derivation from the root PIE *teuh2- ‘pęcznieć, stawać się silnym’ zarówno ze względów akcentologicznych13, jak i semantycznych (jego zdaniem nieuzasadnionych), podając w wątpliwość indoeuropejskie pochodzenie *teutā w ogóle i proponując jego przejęcie z jakiegoś hipotetycznego substratu, który już przez Hansa Krahego utożsamiono z warstwą hydronimii ‘staroeuropejskiej’. Podczas gdy Krahe nie miał wątpliwości co do indoeuropejskiej przynależności hydronimów ‘staroeuropejskich’, Beekes wyraźnie określił zarówno te hydronimy, jak i leksem *teutā jako nieindoeuropejskie. 6.2.3. McCone (1987: 103, 111, 115f.) zaproponował nowe rozwiązanie, oparte na czasowniku kontynuowanym w łac. tueor / tuor, bezok. tuērī & tuī ‘patrzeć na, czuwać nad’, imiesłów czasu przeszłego biernego. tuitum & tūtum, contuērī & contuī ‘patrzeć na, widzieć’, z derywatami nominalnymi takimi jak tūtus ‘bezpieczny, chroniony’, tūtor ‘opiekun’, tūtēla ‘opieka, ochrona’, Tūtānus ‘bóstwo zapewniające ochronę’, Tūtilīna ‘bogini zapewniająca ochronę’. Wywodził *teutā od rdzenia aniṭ *teu- i interpretował je jako kolektyw *‘służba [króla]’. Można zgodzić się z tą identyfikacją gramatyczną, ponieważ taka motywacja semantyczna z większym prawdopodobieństwem odzwierciedlałaby feudalną organizację społeczeństwa w tamtym czasie niż w czasach jedności „staroeuropejskiej”. W każdym razie McCone postawił pytanie, czy rdzeń był aniṭ, czy seṭ. Kümmel (LIV²: 639) reconstructed the root-final laryngeal with regard to Latin tūtus ‘bezpieczny, chroniony’. De Vaan (EDLIL: 632f.) zaakceptował wyjaśnienie -ūfrom 13 Beekes (1998: 463) wspomniał, że w językach bałtyckich utrata laryngalnej powinna odzwierciedlać się jako intonacja cyrkumfleksowa, tj. *teuh2teh2 > bałtyckie *teũtā, a dyftong au był It seems necessary to bring to mind that there are really forms in Baltic with the expected circumflex, namely Lith. taũtinti ‘nationalen Charakter geben’, taũsti ‘seinem Volkstum abtrünnig niezrozumiały. werden’, aptaũtėlis ‘karzeł’; łot. dial. (Raipole) taûta, ‘rodzaj, gatunek; ród, lud, naród’ (zob. wyżej). 44 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK dyftong *-eu- lub *-ou- w sylabie niepoczątkowej. Duża liczba produktywnych prefiksów pozwala uznać to rozwiązanie za rzeczywistą alternatywę. 6.2.4. Odwołując się do Triera (1942: 239), de Vries (AnEW: 613) również odrzucił etymologię „silną” (§6.2.1.) i opowiedział się za punktem wyjścia semantycznym opartym na podstawowym znaczeniu „Gemeinschaft”. W swoim haśle þjóð „ludzie” nawiązał do stnor. þýðr „dobry, czuły, uprzejmy”, þýða „przyjaźń”. Formy te są spokrewnione ze stang. geðīede „dobry, przyzwoity”, sas. gi-thiudo przysł. „w przyzwoity sposób”, śrnl. ge-diede „usłużny, życzliwy” (*þeuđia-), a także z pochodnym czasownikiem faktitywnym poświadczonym w goc. jęz. gockim: Got. tłumaczyć „pozyskać, zaprzyjaźnić się”, stang. geðīedan „przyłączyć, połączyć, związać” (*þeuđianan). Oczywiście te rozszerzenia w *-ia nie mogą być źródłem PGerm. *þeuđō-. W goc. występuje więcej form podstawowych. þiuþ n. „τὸ ἀγαθόν”, tj. „dobro” (*þeuþa-), np. w þiuþ taujan „czynić dobro”, obok rozszerzonych derywatów þiuþeins „dobroć, hojność”, þiuþeigs „dobry, sprawiedliwy, doskonały; błogosławiony, chwalony” (Feist 1939: 498; GED: 362f.; EDPG: 539), oraz runicznego górnoniem. (tj. turyngskiego?) þiuþ (*þeuþi-), występującego w formule þiuþ:ida:x(x?)exxxxa:hahwar „Gutes, Ida! ... Hahwar.” Tekst ten został zapisany na bursztynowej perle znalezionej na cmentarzu (Nordfriedhof) w Weimarze. Datowane jest na 550 r. n.e. (Nedoma 2004: 313f.). Najbliższy niegermański kognat można znaleźć w OBret. tut ‘dobry, sprzyjający; ?czarodziej’, MBret. astut ‘nędzny, nieszczęśliwy, mizerny’ < *estut < *eks-teuto-; por. także MWelsh Morgan(t) Tut ‘główny lekarz dworu Artura’ (Fleuriot 1964: 325; EDPG: 539). Tę etymologię „przyjazny” mogą wspierać etymologie innych etnonimów. Jeden z najczęstszych etnonimów w Europie, Veneti itd. (zob. Krahe 1942: 137), został przeniesiony do protoformy *uenHetoi, której Najbardziej przekonujące been derived from the verb *uenH- ‘liebgewinnen’ (IEW: 1146f.; LIV²: 682f.). kontynuanty ponownie pojawiają się w językach celtyckich i germańskich: Germańskie *ueni- ‘przyjaciel’ > staronord. vinr; staroangielskie, starofryzyjskie wine, starosaksońskie, staro-wysoko-niemieckie wini ‘id.’ (EDPG: 579). Celtyckie *ueniā > staroirlandzkie fine f. ‘rodzina’; starobretońskie guen-ceil gl. ‘pokrewieństwo’, coguenou gl. ‘tubylec’, MBret. gouen(n), bretoński. goenn f. ‘rasa, rodzaj’; Lepontyjskie Uenia (Fleuriot 1964: 112, 188; Lejeune 1971: 429; EDPC: Gaulish onomasticon there are many proper names with the component *ueni-, 413). W którym można interpretować jako ‘członek klanu’, np. Ueni-carus, Ueni-clutius, Ueni-lati, Ueni-marus itd. Bardzo interesujący jest złożenie Ουενι-τοουτα [G106]. Znaczenie to potwierdza galijsko-grecka inskrypcja z Vallauris [G-279] ουενικοι μεδου ‘ci z klanu dla Medosa’ (DLG3: 313). Uzasadnione jest pytanie, czy istnieją jakieś kognaty celtycko-germańskiej izoglosy *teuto- ‘dobry, przyjazny’, naturalnie poza dość odległym łac. tueor. Neumann (apud HEG Artykuły / Articles 45 Cimbri et Teutoni T-466) zidentyfikował ją w hetyckim czasowniku tušk(iie/a)-zi ‘być szczęśliwym, bawić się, grać’, tuškari- ‘szczęście’, tuškarattand duškatar / duškarann- ‘tamże’, dušgarauuant- ‘szczęśliwy, zadowolony’, jeśli analizuje się ją jako zawierającą rdzeń *teu- rozszerzony przez przyrostek ške/o. Kloekhorst (EDHIL: 901f.), który udokumentował przytoczone formy, wyraził wątpliwości co do etymologii Neumanna, lecz nie przedstawił żadnego kontrargumentu. Z drugiej strony sam Kloekhorst (EDHIL: 365) zaakceptował wyprowadzenie hetyckiego czasownika ušk/a-zi ‘czekać na, zwlekać’ od rdzenia *h2eu- ‘widzieć’ oraz tego samego przyrostka ške/o. Kontynuację rdzenia *teu- bez żadnego rozszerzenia przyrostkowego zidentyfikowali Aixenvaľd, Bajun, Ivanov (1987: 122) w hetyckim czasowniku z reduplikacją duddu- ‘traktować łaskawie’. Wspomnijmy, że Georgiev (1966: 36) bezpośrednio powiązał hetyckie dudduz tuzzi- ‘armia’ itd. oraz goc. þiuda ‘ludzie’. Podsumowując, mamy do dyspozycji czasownik podstawowy *teu- „być życzliwym”, potwierdzający „przyjazną” etymologię terminu *teutā-. 7. WNIOSKI Oba omawiane tutaj etnonimy, Teutoni i Cymbrowie, są analizowane jako formacje czysto germańskie. Nazwy te wywodzą się ze słów o mniej więcej tym samym znaczeniu, „plemię”, i dlatego mogą odnosić się do jednego i tego samego plemienia. Jednak znaczenie „wódz plemienny” nosowego rozszerzenia PGmc. *þeuđana-, które prawdopodobnie leży u początku etnonimu Teutoni / Teutones, mogło stanowić część syntagmy składającej się z obu etnonimów, *þeuđanōz kumƀrijōn „wodzowie plemion”. To rozwiązanie sugerowałoby również, że w rzeczywistości Teutoni i Cymbrowie reprezentowali tylko jedno plemię14 lub związek plemienny, być może z przywódczym position among other tribes. 8. POSTSCRIPTUM Morgenstierne (1942: 266) i Szemerényi (1962: 195, przyp. 107) rozszerzyli zestaw materiału porównawczego o następujące hipotetyczne irańskie odpowiedniki: perskie toda ‘sterta; stóg, stos; pagórek, kurhan; tył lub tarcza, do której strzela się z łuku’, tod (za toda) ‘wzgórze; szczyt, wierzchołek; sterta; garb wielbłąda’ (Steingass 1892: 334) oraz sogdyjskie: buddyjskie twδ’k, chrześcijańskie twdy, manichejskie twδyh, ‘sterta, W 113 r. p.n.e. w Noricum doszło do 14 pierwszego historycznie udokumentowanego konfliktu zbrojnego między Rzymianami dowodzonymi przez Gnejusza Karbona a Germanami, reprezentowanymi jedynie przez Cymbrów Germania 37]. It must be regarded as rather improbable that the Romans were able to recognize [Strabon 5.1.8; Tacyt, różnymi plemionami germańskimi od samego początku. 46 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK masa’ (Gharib 1995: nr 9705). Przyjmując naszą „przyjazną” etymologię *teutā, wydaje się niemożliwe ich połączenie. Z drugiej strony te formy irańskie mogą być związane z oronimem w młodoawestyjskim Tuδaska- „nazwa góry lub pasma górskiego” [Yt. 19.2 .. 4.] (Bartholomae 1904: 655). PODZIĘKOWANIA Artykuł powstał dzięki wsparciu Funduszu Badań nr 2817 Uniwersytetu Masaryka w Brnie. Jesteśmy wdzięczni Johnowi Bengtsonowi za korektę języka angielskiego. Chcielibyśmy wyrazić podziękowania uczonym, którzy przesłali nam swoje komentarze, uzupełnienia i uwagi krytyczne, a mianowicie Robertowi Nedomie i Stefanowi Zimmerowi. Pozostajemy odpowiedzialni za wszelkie błędy. SKRÓTY acc. – biernik Akk. – akadyjski Alb. – albański Alph. ugar. – ugarycki alfabetyczny Blr. – białoruski Bret. – bretoński Bulg. – bułgarski Corn. – kornijski CS – cerkiewnosłowiański CSlav. – wspólnosłowiański Cz. – czeski Dac. – dacki Dan. – duński Ty. – niderlandzki E – angielski far. – farerski G – niemiecki gal. – galijski gen. – dopełniacz Goth. – Gothic Gr. – grecki Hebr. – hebrajski Hitt. – hetycki węg. – węgierski islandz. – islandzki inf. – infinitive łac. – łaciński łot. – łotewski lit. – litewski mac. – macedoński Marruc. – marrucyński MBret. – średni bretoński MDu. – średnioniderlandzki Mess. – messapijski MGr. – średniogrecki MHG – średnio-wysoko-niemiecki MLG – średnio-dolnoniemiecki MWelsh – średni walijski NBret. – nowobretoński NFris. – północnofryzyjski Norw. – norweski OBret. – starobretoński OCS – staro-cerkiewno-słowiański OCz. – staroczeski OE – staroangielski strofryzyjski – starofryzyjski OHG – staro-wysoko-niemiecki staroislandzki staroirlandzki. staroirlandzki – staroirlandzki OLF – starofrankoński dolnoreński OLith. – starolitewski ONor. – staronordyjski OPruss. – staropruski ORuss. – staroruski Straipsniai / Artykuły 47 Cimbri et Teutoni REFERENCES ACS – Holder Alfred 1896–1907: Alt-celtischer Sprachschatz, 3 vols, Leipzig: Teubner. AhdS – Althochdeutscher Sprachschatz oder Wörterbuch der althochdeutschen Sprache, Vierter Theil (Gutturale), etymologisch und grammatisch bearbeitet von Dr. E. G. Graff, Berlin: Nikolai, 1838. Aixenvaľd Aleksandra Ju., Bajun Lilija S., Ivanov Vjačeslav V. 1987: Materialy k rekonstrukcii kuľturno-istoričeskogo processa v drevnej Maloj Azii (II). – Issledovanija po ėpigrafike i jazykam drevnej Anatolii, Kipra i antičnogo severnogo Pričernomor’ja, eds. L. S. Bajun, V. P. Jajlenko, Moskva: Akademija nauk SSSR – Institut vseobščej istorii, 106–191. ALEW – Altlitauisches etymologisches Wörterbuch, Vol. 1 (A–M), Vol. 2 (N–Ž), unter der Leitung von Wolfgang Hock und der Mitarbeit von E. J. Bukevičiūtė und Ch. Schiller bearbeiten von R. Fecht, A. H. Feulner, E. Hill und Dagmar S. Wodtko, Vol. 3 (Verzeichnisse und Indices), unter der Leitung von W. Hock und der Mitarbeit vieler anderer bearbeiten von R. Fecht, Hamburg: Baar Verlag, 2015. AnEW – de Vries Jan 1962: Altnordisches etymologisches Wörterbuch, 2. erg. Auflage, Leiden: Brill. Bartholomae Christian 1904: Altiranisches Wörterbuch, Strassburg: Trübner. Beekes Robert S. P. 1998: The origin of Lat. aqua, and of *teutā ‘people’. – Journal of Indo-European Studies 26, 459–465. Beekes Robert S. P. 2014: Pre-Greek: Phonology, Morphology, Lexicon, ed. S. Norbuis, Leiden, Boston: Brill. OSax. – starosaksoński OSerb. – staroserbski prajęzyk germański – pragermański fenic. – fenicki PIE – praindoeuropejski l. mn. – liczba mnoga pol. – polski imiesłów bierny czasu przeszłego dokonanego – imiesłów bierny czasu przeszłego dokonanego prasł. – prasłowiański rum. – rumuński ros. – rosyjski chorw.-serb. – serbsko-chorwacki serb. – serbski l.poj. – liczba pojedyncza Syll. Ugar. – ugarycki sylabiczny Slk. – słowacki Sln. – słoweński SPic. – południowopiceński Swed. – szwedzki Ukr. – ukraiński Umb. – umbryjski USorb. – górnołużycki Ven. – wenecki 48 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK de Bernardo Stempel Patrizia 1987: Reprezentacja indoeuropejskich sonantów płynnych i nosowych w językach celtyckich, Innsbruck: Instytut Językoznawstwa Uniwersytet w Innsbrucku. Delamarre Xavier 2007: Celtyckie imiona osobowe w epigrafice klasycznej. Nomina Celtica antiqua selecta inscriptionum, Paryż: Éditions Errance. DÉLL – Ernout Alfred, Meillet Alfred 2001: Słownik etymologiczny języka łacińskiego: historia słów. Dodruk 4., wyd. uzup. uzupełnień i poprawek autorstwa J. André, Paryż: Klincksieck. Detschew Dimiter 1957: Pozostałości języka trackiego, Wiedeń: Rohrer. DLG1 – Delamarre Xavier 2001: Słownik języka galijskiego. Językowe ujęcie staroceltyckiego kontynentalnego, przedmowa P.-Y. Lambert, Paryż: Éditions Errance. DLG³ – Delamarre Xavier 2018: Słownik języka galijskiego. Ujęcie Paryż: Éditions Errance. linguistique du vieux-celtique continental, préface P.-Y. Lambert. Troisième edition, DIL – Dictionary of the Irish Language, red. E. G. Quin, Dublin: Royal Irish Academy (wydanie skrócone), 1998. DUL – A Dictionary of the Ugaritic Language in the Alphabetic Tradition, 1–2 tomy, red. del Olmo L. G., Sanmartin J., przetłumaczone i zredagowane przez W. G. E. Watsona (trzecie poprawione wydanie), Leiden, Boston: Brill, 2015. EDG – Etymologiczny słownik języka greckiego, t. 1, autorstwa Beekesa R., przy współpracy L. van Beeka, Leiden, Boston: Brill, 2010. eDIL – Elektroniczny słownik języka irlandzkiego. Dostępny pod adresem: http://www.dil.ie/ [Dostęp: 2020]. EDHIL – Kloekhorst Alwin 2008: Etymologiczny słownik odziedziczonego słownictwa hetyckiego, Leiden, Boston: Brill. EDLIL – de Vaan Michiel 2008: Etymologiczny słownik łaciny i pozostałych języków italskich, Leiden, Boston: Brill. EDPC – Matasović Ranko 2009: Etymologiczny słownik języka praceltyckiego, Leiden, Boston: Brill. EDPG – Kroonen Guus 2013: Etymologiczny słownik języka pragermańskiego, Leiden, Boston: Brill. ESJS – Havlová Eva et al. 1989–2018: Słownik etymologiczny języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, 1–19, Praga: Academia / Brno: Tribun EU. EWAhd – Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego. Artykuły / Articles 49 Cimbri et Teutoni Band I: -a – bezzisto, von Albert L. Lloyd und Otto Springer, Göttingen, Zürich: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988. Tom II: bî – ezzo, autorstwa Alberta L. Lloyda, Rosemarie Lühr i Ottona Springera † przy współudziale Karen R. Purdy, Getynga, Zurych: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998. Band III: fadum – fûstslag, von Albert L. Lloyd und Rosemarie Lühr unter Mitarbeit autorstwa Gerlinde Kohlrusch, Marii Kozianki, Karen R. Purdy i Rolanda Schuhmanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2007. Tom IV: gâba – hylare, autorstwa Alberta L. Lloyda i Rosemarie Lühr, przy współpracy Gerlinde Schuhmann, Marii Kozianki, Karen R. Purdy i Rolanda Schuhmanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2009. Tom V: iba – luzzilo, red. autorstwa Rosemarie Lühr, opracowane przez Haralda Bichlmeiera, Marię Koziankę i Rolanda Schuhmanna, z udziałem Alberta L. Lloyda, przy współpracy Karen K. Purdy, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2014. Tom VI: mâda – pûzza, red. autorstwa Rosemarie Lühr, opracowane przez Haralda Bichlmeiera, Marię Koziankę, Rolanda Schuhmanna i Laurę Sturm, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2017. Tom VII: quaderna – skazzôn, red. autorstwa Rosemarie Lühr, opracowane przez Dagmar S. Wodtko (kierownictwo placówki badawczej), Haralda Bichlmeiera, Marię Koziankę i Rolanda Schuhmanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 2020. [w druku] EWU – Benkő Loránd et al. 1994: Etymologisches Wörterbuch des Ungarischen, I–II, Budapest: Akadémiai Kiadó. Feist Sigmund 1939: Porównawczy słownik języka gockiego. Z uwzględnieniem krymgockiego i innych rozproszonych pozostałości języka gockiego, 3. przerobione i powiększone wydanie, Lejda: Brill. Fick August 1890: Słownik porównawczy języków indoeuropejskich. Część pierwsza: Słownictwo języka prajęzykowego, wspólnoty języków aryjskich i zachodnioeuropejskich, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Fleuriot Léon 1964: Słownik glos w języku starobretońskim, Paryż: Klincksieck. Furnée Edzard J. 1972: Najważniejsze zjawiska spółgłoskowe języka pregreckiego, Haga, Paryż: Mouton. GED – Lehmann Winfred P. 1986: A Gothic Etymological Dictionary. Based on the third wydanie Vergleichendes Wörterbuch der gotischen Sprache autorstwa Sigmunda Feista, Lejda: Brill. 50 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII HARALD BICHLMEIER, VÁCLAV BLAŽEK Georgiev Vladimir 1966: Bilingwa z Pyrgi jako dowód hetyckiego pochodzenia języka etruskiego. – Bałkańskie językoznawstwo 11/1, 25–67. GEW – Frisk Hjalmar 1960–1972: Grecki słownik etymologiczny. 3 tomy, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Gharib Badrozaman 1995: Słownik sogdyjski: sogdyjsko-persko-angielski, Teheran: Frahangan. Goląb Zbigniew 1982: O związku między terminami pokrewieństwa a niektórymi etnonimami w językach słowiańskich (przypadek *Sĭrbi i Slověne). – International Journal of Slavic Linguistics and Poetics 25–26, 165–171. Grimm Jacob (red.) 1840: Andreas und Elene, Casel: Fischer. HAL – Leksykon hebrajski i aramejski Starego Testamentu, red. Koehler L., Baumgartner HEG T – Tischler Johann W., translated by M. E. J. Richardson, Leiden, Boston, Köln: Brill, 2001. 1991–1994: Hetycki glosariusz etymologiczny. Część III (zeszyty 8–10: T/D), Innsbruck: Instytut Języków i Literatur Uniwersytetu w Innsbrucku, Zakład Językoznawstwa. Holthausen Ferdinand 1963[1934]: Staroangielski słownik etymologiczny. 2. niezmienione. Wydanie, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. IEW – Pokorny Julius 1959: Indoeuropejski słownik etymologiczny, Monachium, Berno: Francke. Jordán Cólera Carlos 1998: Wprowadzenie do języka celtyberyjskiego. Przedmowa autorstwa Francisco Villara, Saragossa: Uniwersytet. Kluge Friedrich, opracowane przez Elmara Seebolda 1999: Etymologiczny słownik języka niemieckiego. 23. wydanie, Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter. Krahe Hans 1929: Leksykon staroillyrskich imion osobowych, Heidelberg: Carl Winter Wydawnictwo Uniwersyteckie. Krahe Hans 1942: Przyczynki do badań nad iliryjskim słownictwem i nazewnictwem. – Indogermanische Forschungen 58, 131–152. Laistner Ludwig 1892: Nazwy ludów germańskich, Stuttgart: Kohlhammer (odbitka specjalna z Würtembergische Vierteljahrshefte für Landgeschichte, nowa seria 1892). LDW IV – Słownik łotewsko-niemiecki, autorstwa K. Mühlenbacha, zredagowany, uzupełniony i ukończony przez J. Endzelina, Ryga: wydany przez łotewski fundusz kultury 1929–1932. Artykuły / Articles 51 Cimbri et Teutoni Lejeune Michel 1971: Lepontica: Dokumenty galijskie i paragallijskie z Galii Przedalpejskiej. – Études celtiques 12, 357–500. LEIA – Vendryes Joseph: Leksyk etymologiczny języka staroirlandzkiego. – A: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies, 1959 (ND 1981). – B: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies – Paryż: Centre National de la Recherche Scientifique, 1981. – C: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies – Paryż: Centre National de la Recherche Scientifique, 1987. – D: Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies – Paryż: Centre National de la Recherche Scientifique, 1983. – R, S: Dublin: Szkoła Studiów Celtyckich, Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies – Paris: Centre National de la Recherche 1974. – T, U: Dublin: Szkoła Studiów Celtyckich, Dubliński Instytut Studiów Zaawansowanych – Paryż: Narodowe Centrum Badań Naukowych, 1978. Getynga, LEW – Fraenkel Ernest 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch. 2 vols, Heidelberg: Vandhoeck & Ruprecht – Carl Winter Universitätsverlag. LIV² – Leksykon czasowników indoeuropejskich, opracowany pod kierownictwem H. Rixa przez M. Kümmela, T. Zehndera, R. Lippa, B. Schirmera, Wiesbaden: Reichert, 2001. Masson Émilia 1967: Badania nad najstarszymi zapożyczeniami semickimi w języku greckim, Paryż: Klincksieck. Matthias Franz 1904: O siedzibach i nazwie Cymbrów, Berlin: W Pormetter. McCone Kim R. 1987: Pies, wilk i wojownik u Indoeuropejczyków. – Studia nad słownictwem indoeuropejskim, red. W. Meid, Innsbruck: Instytut Językoznawstwa Uniwersytetu w Innsbrucku, 101–154. MLH V.1 – Monumenta Linguarum Hispanicarum, tom V. 1: Słownik inskrypcji celtyberyjskich, autorstwa D. S. Wodtki, Wiesbaden: Reichert, 2000. MLM 2 – Monumenta Linguae Messapicae, pod redakcją C. de Simone, S. Marchesini, Wiesbaden: Reichert, 2002. Morgenstierne Georg 1942: Iranica. – Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap 12, Much 258–271. Rudolf 1892: Niemieckie siedziby rodowe. Przyczynek do najdawniejszych dziejów Niemiec. Halle: Niemeyer (osobny druk z „Beiträge zur Geschichte der Deutschen Sprache und Literatur”, t. XVII). Much Rudolf 1905: Omówienia dotyczące Matthiasa 1904. – Deutsche Literaturzeitung 48, 2997–2999.