Pasvarstymai apie vietovardžių ir asmenvardžių rašymą senosios Lietuvos istorijos tyrimų vertimuose

Straipsniai / Articles 351 INGĖ LUKŠAITĖ Lietuvos istorijos institutas Kierunki badań naukowych: historia kultury Litwy, historia reformacji, historiografia i źródła Małej (Pruskiej) Litwy. DOI: doi.org/10.35321/all84-18 ROZWAŻANIA NA TEMAT ZAPISU NAZW MIEJSCOWOŚCI I NAZWISK W TŁUMACZENIACH BADAŃ NAD HISTORIĄ DAWNEJ LITWY Obecnie coraz więcej dzieł poświęconych historii dawnej Litwy tłumaczy się na języki obce: angielski, niemiecki itd. Pojawiają się uzasadnione pytania, jak w tłumaczeniach powinny być zapisywane nazwiska i nazwy miejscowości. Istnieje więcej niż jeden pogląd. Jeden z nich przedstawił dr hab. Harald Bichlmeier w recenzji przekładu książki Ingi Lukšaitė na język niemiecki (Bichlmeier 2020: 197–201). Autor recenzji krytycznie odnosi się do przyjętych w przekładzie zasad pisowni nazw osobowych i miejscowych oraz z ich powodu krytykuje pracowników wydawnictwa Uniwersytetu w Lipsku. Czuję się w obowiązku stwierdzić, że zasady te ustaliła autorka, a wydawnictwo współpracowało przy ich wdrażaniu, dlatego przyjmuję na siebie pełną odpowiedzialność. Zdaniem autora recenzji „w niemieckiej literaturze naukowej w pierwszej kolejności podaje się rzeczywiście poświadczone formy nazw osobowych. W praktyce oznacza to, że jeśli Polak i Litwin (nawet jeśli jego nazwisko zostało jedynie spolonizowane przez urzędnika) z Wielkiego Księstwa Litewskiego jest wymieniany w źródłach wyłącznie w polskiej (i / lub łacińskiej) formie nazwiska, to należy stosować właśnie tę formę, a nie litewską (nawet jeśli została zrekonstruowana w dobrej wierze); (wyjątkiem może być litewska forma nazwiska osoby znanej na arenie międzynarodowej, np. Martynas Mažvydas i in.). Dotyczy to szczególnie przypadków, gdy litewskie formy nazw osobowych nie są używane w niemieckojęzycznej strefie: Radziwił(ł) jest znany, ale Radvila?” (Bichlmeier 2020: jo recenzuojamoje knygoje laikomasi. Tačiau šaltiniuose minimos dažniausiai ne dvi, o žymiai daugiau formų. Moksliniuose tekstuose, kaip ir recenzuotoje 198). Wymóg stosowania formy nazwiska podanej w źródłach jest uzasadniony; w książce przy pierwszym wspomnieniu są one zapisywane we wszystkich językach źródeł. Litwy INGĖ LUKŠAITĖ 352 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV W Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych stuleciach jego istnienia używano kancelaryjnych języków piśmiennictwa: nowołacińskiego, ruskiego (północno-wschodniosłowiańskiego, którym posługiwali się mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego) / białoruskiego, a w korespondencji z państwami sąsiednimi – najczęściej także języków adresatów: z państwami Zakonu Krzyżackiego i Kawalerów Mieczowych – po łacinie i niemiecku, z Polską – po łacinie i po polsku, z Tatarami – w ich języku. Wraz z początkiem wczesnej epoki nowożytnej użycie języków w piśmie stało się jeszcze bardziej złożone: od połowy XVI w. także język polski zaczął pretendować do roli języka piśmiennictwa jako lingua franca dla wszystkich terytoriów wielojęzycznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Od XVI w. język polski zaczął stopniowo przenikać również do sfery języka mówionego: zaczęli go przejmować najwyżsi urzędnicy państwowi i magnaci; w ciągu kilku stuleci część szlachty stała się dwujęzyczna: rusko-białorusko – polska, rusko-ukraińska – polska, litewsko – polska. W dokumentach Małej (Pruskiej) Litwy przeważały te zapisane w formach języka niemieckiego. Wraz z pojawieniem się piśmiennictwa litewskiego język litewski stopniowo również zaczął stawać się językiem piśmiennym, jednak w Wielkim Księstwie Litewskim nie sporządzano w nim dokumentów przeznaczonych dla administracji, dyplomacji i polityki. Dlatego dostarczane przez niego dane dotyczące imion i nazw miejscowych były niesystematyczne, często sporadyczne. Mimo wąskiego zakresu stosowania litewskiego języka piśmiennego zaczął on dostarczać nam danych zarówno o nazwach miejscowych, jak i o imionach. Inną kwestią jest to, czy dostatecznie dobrze znamy te informacje. Dla terytoriów zamieszkanych przez Litwinów i osób pochodzenia litewskiego istnieje jeszcze jedno źródło, na które powinniśmy zwracać uwagę; zaprzeczanie mu byłoby ahistoryczne. Jest nim ciągłość mówionego języka litewskiego, względna trwałość form językowych: zarówno w odniesieniu do imion, jak i nazw miejscowych zachowały się informacje o języku mówionym w języku litewskim. Powinniśmy uwzględniać te formy w XXI w., zwłaszcza że znacznie rozwinęły się już badania onomastyczne i badania nazw wodnych, dysponujemy zebranymi informacjami, słownikami oraz omówionymi prawidłowościami zmian językowych. Musimy uznać język mówiony za źródło i opierać się na nim, gdy wybieramy litewskie formy imion i nazw miejscowych. Nie są one jedynie rekonstrukcjami teoretycznymi ani wymysłami historyków. Prawdą jest, że w historiografii istnieje (i dominuje) formalny pogląd, zgodnie z którym, jeśli form imienia lub nazwy miejscowej nie zapisano w dokumentach sporządzonych w języku pisanym, oznacza to, że w ogóle ich nie ma. Pogląd ten nie jest historycznie wiarygodny ani uzasadniony. Tak więc od XVI wieku w źródłach imiona i nazwy miejscowe są wymieniane w następujących językach pisanych – nowołacińskim, ruskim kancelaryjnym, polskim, niemieckim i litewskim, przy czym w tym ostatnim są również poświadczone w języku mówionym. Zatem, zachowując wierność formom utrwalonym w źródłach, musimy zapisywać co najmniej 3–4 postaci każdego imienia i Pasvarstymai apie vietovardžių ir asmenvardžių rašymą senosios Lietuvos istorijos tyrimų vertimuose każdej nazwy miejscowej. Zasada ta jest przestrzegana w recenzowanej książce; zapisano w niej wszystkie formy imienia wymienionego po raz pierwszy (z wyjątkiem nieznacznych wariantów zapisu), które występują w źródłach z tamtego okresu (w przypadku osób pochodzenia litewskiego poświadczone są również w języku mówionym), a następnie ponownie zamieszczono je w indeksie imion. Jednak każdorazowe zapisywanie wszystkich form w zdaniu Įžvalgos / Insights 353 burzy płynność zdania, dlatego trzeba wybrać spośród nich jedną – podstawową. Imiona i nazwiska zapisywane w różnych językach pisma różnią się pisownią rdzenia i, bez wątpienia, końcówką. W książce postanowiono wybrać tę formę, która odpowiada pochodzeniu etnicznemu osoby, jeśli jest ono znane. Obecnie omówiono już w państwie litewskim pochodzenie etniczne wysokich urzędników oraz części rodów magnackich, dlatego istnieje już możliwość wyboru formy ich imienia i nazwiska zgodnie z pochodzeniem osoby. Autor recenzji zgadza się, aby używać litewskiej formy imienia i nazwiska autora pierwszej litewskiej książki, Martynasa Mažvydasa. Uważa on formę litewską za rekonstrukcję. Z tym można się zgodzić. Zachowały się dwa podpisane odręcznie przez Martynasa Mažvydasa autografy w języku łacińskim M. Moſsuid, Martinus Mossuid, akrostychy Martinus Mosvidius, Martinus Masvidas; wiele różnych form znajduje się na kartach tytułowych jego książek, z których główne to: M. Mossuidas Vaitkunas, Martinas Mosvidas, Moscovidius itd. Poświęcenie tej osoby przygotowaniu książek w języku litewskim jest zarazem świadectwem jej tożsamości narodowej. Zatem używanie takiej litewskiej formy imienia i nazwiska jest uzasadnione. Recenzent nie zgadza się jednak na używanie imion i nazwisk Radziwiłła oraz Paliusa Mėgoty (Prusaka, pomocnika przy tłumaczeniu katechizmu z 1564 r. na język pruski). W źródłach z XVI i pierwszej połowy XVII wieku również występuje więcej niż jedna forma imienia i nazwiska Radvila: neolacińska Radivilus (Radvanas 1592: 1r.), polska – Radziwiłł, podpisy Bogusława Radziwiłła w tekstach łacińskich i niemieckich – Radzivil / Radzivill (Čapaitė 2020: 15, 20–23), litewska – Radivilas (Pociūtė 2004: 7). Badania Rūty Čapaitė nad autografami magnatów ujawniły, że większość z nich znała kilka języków i była kształcona w pisaniu nie jednym pismem (Čapaitė 2019: 228– 230). W połowie XVII wieku burmistrz Kiejdan Steponas Jaugelis Telega w litewskiej dedykacji dla Janusza Radziwiłła zapisał litewską formę nazwiska Radiwilus: „Jonuſsie Radiwilay, Kunigaikſsti, Pone...“ (Pociūtė 2004: 7). Do dziś zachowała się i jest używana forma nazwiska Radvila, Radvilas (Vanagas, Maciejauskienė, Razmukaitė 1989: 241–249). Radziwiłłowie byli pochodzenia litewskiego, a w drugiej połowie XVI – pierwszej połowie XVII wieku, jako ewangelicy i przedstawiciele gałęzi rodu magnackiego, byli w ówczesnej literaturze oceniani jako obrońcy państwa litewskiego, strażnicy jego interesów, kontynuatorzy wierności Litwie i jej tradycji historycznej; W recenzowanej książce opublikowano list Wenclowa Agrypy do Mikołaja Radziwiłła Rudego, w którym wyraźnie stwierdza się, że Polska i Litwa mają odmienne interesy, że Polska dąży do podporządkowania Litwy, a do Radziwiłła Rudego zwraca się jako do obrońcy interesów państwa litewskiego (Lukšaitė 2017: 537–553). Nie ma historycznych podstaw, by Radziwiłłów z XVI wieku i pierwszej połowy XVII wieku uważać za Polaków. Biorąc pod uwagę wszystkie te informacje, możemy zasadnie wybrać litewską formę ich imion i nazwisk jako podstawową, jeśli zgadzamy się, że podstawową formę imienia i nazwiska wybieramy, uwzględniając pochodzenie etniczne. INGĖ LUKŠAITĖ 354 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Trudniej jest wybrać podstawową formę imienia i nazwiska Prusa – pomocnika tłumacza z języka niemieckiego na pruski Pawła Mėgota. W źródłach zachowało się jedynie zapisane po niemiecku imię i nazwisko nieznanej osoby w liście podpisanym imieniem Paull Megot. Autograf jest obecnie nieznany (Mažiulis 1981: 242). Nie jest więc jasne, czy osoba zapisująca list dokładnie podała imię i nazwisko pruskiego tłumacza. Zdaniem recenzenta albo w ogóle nie ma potrzeby lituanizowania imienia i nazwiska, albo należy podać formę niemiecką; jego zdaniem zrekonstruowana pruska forma imienia i nazwiska mogłaby brzmieć Paul[i/as] Megot[i/as]. Ponieważ można wątpić, czy wspomniane tylko raz niemieckie imię i nazwisko zapisano dokładnie, a język pruski jest językiem bałtyckim, przy ponownym wspominaniu imienia i nazwiska wybrano zlituanizowaną formę ustaloną przez Vytautasa Mažiulisa (Mažiulis 1981: 241–249) . W recenzowanej książce przy ponownym wspominaniu imienia i nazwiska zdecydowano się podawać jego formę pochodzenia etnicznego. Dlatego w książce przy ponownym wspominaniu zapisuje się ruskońskiego pochodzenia Valovič, Chadkevič, Sapega, Eulašauski, litewskiego pochodzenia – Kęsgaila, Goštautas, Radvila, polskiego – Kiszka, Łaski, niemieckiego Krautmüller itd. Gdy przynależność etniczna jest niejasna, wybiera się formę łacińską, jeśli taka istnieje. Podobna sytuacja występuje również w przypadku zapisu nazw miejscowych. Monografia obejmuje bardzo rozległe terytorium, na którym występowały nazwy miejscowe używane w źródłach w językach litewskim, ruskim, niemieckim i polskim. Część tych terytoriów była pod względem etnicznym mieszana i na przestrzeni wieków zmieniała swoją przynależność polityczną. Autor recenzji uważa, że powinny być używane nazwy miejscowości rozpowszechnione w niemieckiej historiografii. Zasada proponowana przez recenzenta byłaby odpowiednia dla tych nazw miejscowości, które są szeroko rozpowszechnione w pracach historyków, a są to najczęściej nazwy głównych centrów politycznych, miast lub miejsc wydarzeń politycznych. Kiedy przechodzimy do fundacji kościołów z czasów Reformacji, jako realia ruchu musimy wskazać małe miasteczka, wsie, majątki ziemskie i folwarki. Większość z nich nie jest znana w niemieckiej historiografii lub jest w niej słabo rozpowszechniona. Wyróżniają się zatem trzy grupy nazw miejscowości, które należy omówić osobno i ustalić, jak powinny być zapisywane: 1) szeroko rozpowszechnione nazwy dużych miast lub miejsc znanych z historii; 2) nazwy małych osad, rozpowszechnione na różnych terytoriach etnicznych i w strefach różnych języków; 3) nazwy miejscowości znajdujących się na mieszanych etnicznie terytoriach i terytoriów, które zmieniały swoją przynależność polityczną. Podobnie jak w przypadku nazw osobowych, w pracach naukowych zapisuje się wymienione w źródłach formy nazw miejscowości, jednak przy każdym wspominaniu nazwy miejscowości wymienianie wszystkich jej form jest niecelowe. W niemieckiej historiografii nazwy miejscowości Wielkiego Księstwa Litewskiego najczęściej przejęto z polskiej historiografii, co wynikało z uwarunkowań Pasvarstymai apie vietovardžių ir asmenvardžių rašymą senosios Lietuvos istorijos tyrimų vertimuose historycznych XIX – pierwszej połowy XX wieku. Polska historiografia stała się przekonująca w XIX w., a szczególnie znacząca w XX w. W istocie przez kilka stuleci tworzyli ją wykwalifikowani historycy, obejmuje wiele tematów, jest autorytatywna, państwo polskie utrzymuje wiele instytucji nauk historycznych. Polska historiografia w XIX–XX wieku stała się siłą miękkiej potęgi. Jednak do dziś obecny jest w niej pogląd, że Obojga Wglądy / Insights 355 Rzeczpospolita Obojga Narodów to Polska, ponieważ wszyscy piszący po polsku w XVI–XVII wieku byli Polakami, a to jest przekazywane w innych historiografiach. Od początku XX wieku zaczęły rozwijać się także narodowe historiografie tych krajów, które ponad sto lat wcześniej tworzyły Rzeczpospolitą Obojga Narodów; szczególnie umocniły się one po ogłoszeniu przez Litwę, Białoruś i Ukrainę swojej państwowości. Te historiografie już od stulecia wkraczają do międzynarodowego obiegu wiedzy. Nadszedł czas, aby uwzględnić także historiografie Litwy, Białorusi i Ukrainy, a w nich nazwy miejscowości są inne niż te zapisywane po polsku; zachowały one swoje formy toponimiczne, a większość z nich jest używana w językach litewskim, białoruskim i ukraińskim. Obecnie język polski na tych terenach nie jest lingua franca, dlatego raczej nie ma sensu nadal polonizować nazw miejscowości wspomnianych państw i narodów. Zachowując zasadę, zgodnie z którą należy podawać formy nazw miejscowości spotykane w źródłach (w tekście lub zebrane w indeksach), trzeba — podobnie jak w przypadku nazw osobowych — wybrać ich formę podstawową. W recenzowanej książce wybrano ją w postaci obecnie używanej na danym terytorium, zgodnie z jego aktualną przynależnością polityczną. Rozwiązuje to również kwestię nazw miejscowości znajdujących się na terytorium, które przez stulecia przechodziło z rąk do rąk, leżących w strefach pogranicza państw i narodów, a zatem mających kilka form określanych w różnych językach: Gdańsk / Danzig, Wrocław / Breslau, Oszmiana / Oszmiana, Brześć / Brest. Wyjątek stanowią nazwy miejscowości Małej (Pruskiej) Litwy, ponieważ ich obecne formy nie powstały w drodze wielowiekowej ewolucji, lecz zostały wprowadzone decyzją polityczną, bez związku z dawnymi (wcześniejszymi) formami. W ich przypadku wybrano inną drogę: w przekładzie na język niemiecki przy pierwszym wystąpieniu podaje się niemieckie i litewskie formy nazw miejscowości, jako formę podstawową przedstawia się formę niemiecką, a współczesne rosyjskie podaje się w indeksie. Zasady pisowni nazw miejscowych i osobowych w recenzowanej książce zostały omówione w objaśnieniach do indeksów osobowego i miejscowego (Lukšaitė 2017: 635, 653). Trzeba przyznać, że w książce pozostała nierozstrzygnięta kwestia, jakimi znakami języka niemieckiego powinny być zapisywane dźwięki č, ž, których w litewskich i ruskich nazwiskach oraz nazwach miejscowych jest wiele: pozostawiono w nich litery alfabetu litewskiego jako znak, że tłumaczono z języka litewskiego. Podobną drogę wypróbowali już Zigmantas Kiaupa w tłumaczeniu syntezy historii Litwy na język angielski (Kiaupa 2002) oraz Darius Baronas i Stephen Christopher Rowell w monografii naukowej o wkraczaniu pogańskiej Litwy do grona państw chrześcijańskich (Baronas, Rowell 2015 ). W tłumaczeniu książki Z. Kiaupy na język angielski nazwiska pochodzenia litewskiego zapisywane są w formie litewskiej, jednak w przypadku większości osób pochodzenia ruskiego i polskiego z Wielkiego Księstwa Litewskiego wybrano formę polską. W książce Barona i Rowella wszystkie nazwiska w historii Litwy zapisywane są w formie litewskiej, natomiast pisownia nazw miejscowych jest zróżnicowana: niektóre zapisano w języku obecnej przynależności terytorialnej: Gerviaty, Gdansk, Briansk, innym zachowano tradycyjną litewską formę historyczną (Krėva, choć obecnie znajduje się ona na terytorium Białorusi), natomiast Brest (Litovsk) – w rozpowszechnionej w historiografii formie rosyjskiej i białoruskiej. INGĖ LUKŠAITĖ 356 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Kadangi baltarusių kalboje yra vartojamos net keturios šio vietovardžio formos (Brest, Berascie, Bierascie, Berestje), taki wybór jest uzasadniony. Pisownia nazwisk postaci historycznych i nazw miejscowych w tłumaczeniach jest skomplikowana, kształtują się już określone zasady, a czas pokaże, czy się przyjmą. LITERATŪRA Baronas Darius, Stephen C. Rowell 2015: The Conversion of Lithuania from Pagan Barbarians to Late Mediaval Christians, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Bichlmeier Harald 2020: Ingė Lukšaitė, Die Reformation im Grossfürstentum Litauen und Preussisch-Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts), Leipzig: Leipziger Universitätsverlag GmbH, 2017 [recenzija]. – Acta Linguistica Lithuanica 82, 197–201. Čapaitė Rūta 2020: Boguslavo Radvilos autografas XVII a. lotyniškojo kursyvo kontekste. – Lietuvos istorijos metraštis 2020 2, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 5–39. Čapaitė Rūta 2019: Lotyniškojo kursyvo įvairovė Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje asmens autografo aspektu (XV a. paskutinysis ketvirtis – XVI a.). – Ženklai. Simboliai. Prasmės. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės tyrimai pagalbinių istorijos mokslų aspektu, sud. R. Čapaitė, G. Zujienė, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 185–230. Kiaupa Zigmantas 2002: The History of Lithuania, Vilnius: Baltos lankos. Lukšaitė Ingė 2017: Die Reformation im Grossfürstentum Litauen und Preussisch-Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts), Leipzig: Leipziger Universitätsverlag. Mažiulis Vytautas 1981: Prūsų kalbos paminklai 2, Vilnius: Mokslas. Pociūtė Dainora 2004: Knyga nobažnystės krikščioniškos 1653, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Radvanus Ioannus Lit[uanus] 1592: Radivilias, sive de vita et rebus [...] Nicolai Radivili [...], Vilna: Ioannus Kartzanus. Vanagas Aleksandras, Maciejauskienė Vitalija, Razmukaitė Marytė 1989: Lietuvių pavardžių žodynas 2: M –Ž, atsak. red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas. Nadesłano 2 marca 2021 r. INGĖ LUKŠAITĖ Lietuvos istorijos institutas Dział Wielkiego Księstwa Litewskiego Architektų g. 25–87, Vilnius LT-04105, Lietuva luksait[email protected]om