Pasvarstymai apie vietovardžių ir asmenvardžių rašymą senosios Lietuvos istorijos tyrimų vertimuose

INGĖ LUKŠAITĖ Instytut Historii Litwy Kierunki badań naukowych: historia kultury Litwy, historia Reformacji, historiografia i źródła Małej (Pruskiej) Litwy. DOI: doi.org/10.35321/all84–18 REFLEKSJE NA TEMAT ZAPISU NAZW MIEJSCOWYCH I OSOBOWYCH W TŁUMACZENIACH BADAŃ NAD HISTORIĄ DAWNEJ LITWY Obecnie coraz więcej dzieł dotyczących historii dawnej Litwy tłumaczy się na języki obce: angielski, niemiecki i inne. Powstają uzasadnione pytania, jak w tłumaczeniach powinny być zapisywane nazwiska i nazwy miejscowości. Istnieje więcej niż jeden pogląd. Jeden z nich przedstawił dr hab. Harald Bichlmeier w recenzji przekładu książki Ingė Lukšaitė na język niemiecki (Bichlmeier 2020: 197–201). Autor recenzji krytycznie odnosi się do przyjętych w tłumaczeniu zasad zapisu nazw osobowych i miejscowych oraz krytykuje z tego powodu pracowników wydawnictwa Uniwersytetu Lipskiego. Czuję się zobowiązana stwierdzić, że zasady te ustaliła autorka, a wydawnictwo współpracowało przy ich wdrażaniu, dlatego biorę za nie pełną odpowiedzialność. Zdaniem autora recenzji „w niemieckiej literaturze naukowej w pierwszej kolejności podaje się rzeczywiście poświadczone formy nazw osobowych. Konkretnie oznacza to: jeśli Polak i Litwin (nawet jeśli jego nazwisko jest jedynie spolonizowane przez urzędnika) z Wielkiego Księstwa Litewskiego jest wymieniany w źródłach wyłącznie w polskiej (i / lub łacińskiej) formie nazwiska, należy stosować właśnie tę formę, a nie litewską (nawet jeśli została zrekonstruowana w dobrej wierze); (wyjątkiem może być litewska forma osoby znanej na skalę międzynarodową, np. Martynas Mažvydas i in.). Dotyczy to zwłaszcza przypadków, gdy litewskie formy nazw osobowych nie są używane w niemieckim obszarze językowym: Radziwiłł(i) jest znane, ale Radvila?” (Bichlmeier 2020: 198). Wymóg stosowania formy nazwiska poświadczonej w źródłach jest uzasadniony i w recenzowanej przez niego książce jest przestrzegany. Jednak w źródłach występują najczęściej nie dwie, lecz znacznie większa liczba form. W tekstach naukowych, podobnie jak w recenzowanej książce, przy pierwszym wymienieniu zapisuje się je we wszystkich językach źródeł. Litwy Artykuły / Articles 351 INGĖ LUKŠAITĖ W Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych stuleciach jego istnienia używano kancelaryjnych języków piśmiennictwa: neolaciny, języka ruskiego (północno-wschodnich Słowian zamieszkujących Wielkie Księstwo Litewskie) / białoruskiego; w korespondencji z sąsiednimi państwami — najczęściej także języków adresatów: z państwami zakonów niemieckiego i inflanckiego — po łacinie i po niemiecku, z Polską — po łacinie i po polsku, z Tatarami — w ich języku. Wraz z początkiem wczesnej nowożytności użycie języków w piśmie stało się jeszcze bardziej złożone: od połowy XVI w. również język polski pretendował do roli języka piśmiennictwa jako lingua franca wszystkich terytoriów wielojęzycznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Od XVI w. język polski stopniowo zaczął przenikać także do języka mówionego: zaczęli go przejmować najwyżsi urzędnicy państwowi i magnaci; w ciągu kilku stuleci część szlachty stała się dwujęzyczna: rusko-białorusko-polska, rusko-ukraińsko-polska, litewsko-polska. W dokumentach Małej (Pruskiej) Litwy dominowały formy zapisywane w języku niemieckim. Po pojawieniu się piśmiennictwa litewskiego język litewski również powoli zaczął stawać się językiem piśmiennictwa, jednak w Wielkim Księstwie Litewskim nie sporządzano w nim dokumentów przeznaczonych dla administracji, dyplomacji i polityki. Dlatego dostarczane przez niego dane dotyczące nazw osobowych i miejscowych były niesystematyczne, często sporadyczne. Mimo wąskiego zakresu użycia litewskiego języka piśmiennictwa zaczął on dostarczać nam danych zarówno o nazwach miejscowych, jak i osobowych. Inną kwestią jest to, czy dostatecznie dobrze znamy te informacje. Dla terytoriów zamieszkanych przez Litwinów i osób pochodzenia litewskiego istnieje jeszcze jedno źródło, którego powinniśmy przestrzegać; zaprzeczenie mu byłoby ahistoryczne. Jest nim ciągłość mówionego języka litewskiego i względna trwałość jego form: zarówno dla nazw osobowych, jak i miejscowych zachowały się informacje języka mówionego w języku litewskim. W XXI w. powinniśmy uwzględniać te formy, zwłaszcza że badania onomastyczne i hydronimiczne są już zaawansowane, a my dysponujemy zebranymi informacjami, słownikami i omówionymi prawidłowościami zmian językowych. Musimy uznać język mówiony za źródło i opierać się na nim, gdy wybieramy litewskie formy nazw osobowych i miejscowych. Nie są one jedynie rekonstrukcjami teoretycznymi ani wymysłami historyków. Prawdą jest jednak, że w historiografiach istnieje (i dominuje) formalistyczny pogląd, zgodnie z którym, jeśli forma nazwy osobowej lub miejscowej nie została zapisana w dokumentach sporządzonych w języku pisanym, oznacza to, że w ogóle nie istnieje. Pogląd taki nie jest historycznie wiarygodny ani uzasadniony. Zatem od XVI w. w źródłach nazwiska i nazwy miejscowe występują w następujących językach pisma: neolacinie, kancelaryjnym języku ruskim, polskim, niemieckim i litewskim, przy czym w tym ostatnim poświadczone są także w języku mówionym. Jeśli więc chcemy zachować wierność formom utrwalonym w źródłach, musimy zapisywać co najmniej 3–4 postaci każdego nazwiska i każdej nazwy miejscowej. Zasada ta jest stosowana w recenzowanej książce: przy pierwszym wymienieniu zapisano w niej wszystkie formy nazwiska (z wyjątkiem nieznacznych wariantów zapisu) spotykane w ówczesnych źródłach (dla osób pochodzenia litewskiego także poświadczone w języku mówionym), a następnie powtórzono je w indeksie nazw osobowych. Jednak za każdym razem zapisywanie wszystkich form w zdaniu 352 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Refleksje na temat zapisu nazw miejscowych i osobowych w tłumaczeniach badań nad historią dawnej Litwy taki wyliczeniowy zapis burzy płynność zdania, dlatego trzeba wybrać spośród nich jedną — podstawową. Nazwiska zapisane w różnych językach piśmiennictwa różnią się pisownią rdzenia i, oczywiście, końcówką. W książce zdecydowano się wybrać tę formę, która odpowiada pochodzeniu etnicznemu osoby, jeśli jest ono znane. Obecnie omówiono już pochodzenie etniczne wysokich urzędników państwowych oraz części rodów magnackich w państwie litewskim, dzięki czemu można wybrać formę nazwiska zgodnie z pochodzeniem danej osoby. Autor recenzji zgadza się na używanie litewskiej formy nazwiska twórcy pierwszej litewskiej książki Martyno Mažvydo. Litewską formę uważa za rekonstrukcję. Można się z tym zgodzić. Zachowały się dwa autografy Martynasa Mažvydasa podpisane własnoręcznie po łacinie M. Mofsuīd, Martinus Mossuid, Martinus Mosvidius, Martinus Masvidas, a na kartach tytułowych jego książek znajdują się liczne i różnorodne formy, z których najważniejsze to M. Mossuidas Vaitkunas, Martinas Mosvidas, Moscouidius i in. Poświęcenie tej osoby przygotowaniu książek w języku litewskim jest zarazem świadectwem jej tożsamości narodowej. Dlatego użycie litewskiej formy tego nazwiska jest uzasadnione. Recenzent nie zgadza się jednak na używanie nazwisk Radvila i Paliusa Megota (Prusaka, współpracownika przy tłumaczeniu katechizmu z 1564 r. na język pruski). W źródłach z XVI i pierwszej połowy XVII w. również występuje więcej niż jedna forma nazwiska Radvila: neolacińska Radivilus (Radvanas 1592: 1r.), polska — Radziwiłł, podpisy Bogusława Radziwiłła w tekstach łacińskich i niemieckich — Radzivil / Radzivill (Čapaitė 2020: 15, 20–23), litewska — Radvilas (Pociūtė 2004: 7). Badania autografów magnackich przeprowadzone przez Rūtę Čapaitė ujawniły, że większość z nich znała kilka języków i była kształcona w posługiwaniu się więcej niż jednym pismem (Čapaitė 2019: 228–230). W połowie XVII w. burmistrz Kiejdan Steponas Jaugelis Telega w litewskiej dedykacji dla Janusza Radziwiłła zapisał litewską formę nazwiska Radivilus: „Jonuſſie Radowilay, Kunigaiͤkſti, Pone...” (Pociūtė 2004: 7). Do dziś zachowała się i jest używana forma nazwiska Radvila, Radvilas (Vanagas, Maciejauskienė, Razmukaitė 1989: 241–249). Radvilowie byli pochodzenia litewskiego, a w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII w. ewangeliccy przedstawiciele gałęzi rodu magnackiego byli w ówczesnej literaturze oceniani jako obrońcy państwa litewskiego, strażnicy jego interesów oraz kontynuatorzy wierności Litwie i jej tradycji historycznej; w recenzowanej książce opublikowano list Venclovasa Agripy do Mikołaja Radziwiłła Rudego, w którym wyraźnie stwierdza się, że Polska i Litwa mają odmienne interesy, że Polska dąży do podporządkowania sobie Litwy, a do Radziwiłła Rudego zwraca się jako do obrońcy interesów państwa litewskiego (Lukšaitė 2017: 537–553). Nie ma historycznych podstaw, by w XVI i pierwszej połowie XVII w. uważać Radvilasa za Polaków. Opierając się na wszystkich tych informacjach, możemy zasadnie wybrać litewską formę ich nazwisk jako podstawową, jeśli zgadzamy się, że podstawową formę nazwiska wybieramy z uwzględnieniem pochodzenia etnicznego. Wnioski / Insights 353 INGĖ LUKŠAITĖ Najtrudniej jest wybrać podstawową formę nazwiska Prusaka Pauliaus Megoto, pomocnika tłumacza z języka niemieckiego na pruski. W źródłach zachowało się jedynie nazwisko nieznanej osoby zapisane po niemiecku w liście podpisanym imieniem Paull Megot. Autograf jest obecnie nieznany (Mažiulis 1981: 242). Nie wiadomo zatem, czy osoba zapisująca list dokładnie podała nazwisko pruskiego tłumacza. Zdaniem recenzenta albo w ogóle nie należy lituanizować nazwiska, albo należy podawać formę niemiecką; jego zdaniem zrekonstruowana pruska forma nazwiska mogłaby brzmieć Paulli/as/ Megot/i/as/. Ponieważ można wątpić, czy jedyny raz wymienione niemieckie nazwisko zostało zapisane dokładnie, a język pruski jest językiem bałtyckim, przy ponownym wymienianiu nazwiska wybrano lituanizowaną formę ustaloną przez Vytautasa Mažiulisa (Mažiulis 1981: 241–249). W recenzowanej książce przy ponownym wymienianiu nazwiska wybrano podawanie jego formy zgodnej z pochodzeniem etnicznym. Dlatego przy kolejnych wzmiankach w książce zapisuje się nazwiska pochodzenia ruskiego jako Valovič, Chadkevič, Sapega, Eulašauski, pochodzenia litewskiego — Kęsgaila, Goštautas, Radvila, polskiego — Kiszka, Laski, niemieckiego — Krautmüller itd. Gdy przynależność etniczna jest niejasna, wybiera się formę łacińską, jeśli taka istnieje. Podobna sytuacja występuje także przy zapisie nazw miejscowych. Monografia obejmuje bardzo rozległe terytorium, na którym w źródłach używano nazw miejscowych w językach litewskim, ruskim, niemieckim i polskim. Część tych obszarów była pod względem etnicznym mieszana i przez stulecia zmieniała przynależność polityczną. Autor recenzji uważa, że powinny być używane nazwy miejscowe rozpowszechnione w niemieckiej historiografii. Zasada proponowana przez recenzenta byłaby odpowiednia dla nazw miejscowych szeroko rozpowszechnionych w pracach historyków, którymi najczęściej są nazwy wielkich ośrodków politycznych, miast lub miejsc wydarzeń politycznych. Gdy przechodzimy do fundacji kościelnych z czasów Reformacji, jako realia tego ruchu trzeba wskazywać małe miasteczka, wsie, majątki ziemskie i folwarki. Większość z nich jest nieznana lub słabo rozpowszechniona w niemieckiej historiografii. Wyodrębniają się zatem trzy grupy nazw miejscowych, które należy omówić oddzielnie i ustalić, jak powinny być zapisywane: 1) szeroko rozpowszechnione nazwy wielkich miast lub miejsc znanych z historii; 2) nazwy małych osad rozpowszechnione na różnych terytoriach etnicznych i w strefach różnych języków; 3) nazwy miejscowe terytoriów znajdujących się na obszarach mieszanych etnicznie i zmieniających przynależność polityczną. Podobnie jak w przypadku nazw osobowych, w pracach naukowych zapisuje się formy nazw miejscowych wymieniane w źródłach, jednak przy każdej wzmiance podawanie wszystkich ich form jest niecelowe. W niemieckiej historiografii nazwy miejscowe Wielkiego Księstwa Litewskiego najczęściej przejęto z historiografii polskiej, co wynikało z uwarunkowań historycznych XIX i pierwszej połowy XX w. Historiografia polska stała się wpływowa w XIX w., a szczególnie znacząca w XX w. W rzeczywistości przez kilka stuleci tworzyli ją wykwalifikowani historycy; obejmuje wiele tematów, jest autorytatywna, a państwo polskie utrzymuje wiele instytucji nauk historycznych. W XIX–XX w. historiografia polska stała się miękką siłą. Jednak wciąż obecny jest w niej pogląd, że Rzeczpospolita Obojga 354 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Refleksje na temat zapisu nazw miejscowych i osobowych w tłumaczeniach badań nad historią dawnej Litwy Narodów jest Polską, że wszyscy piszący po polsku w XVI–XVII w. byli Polakami, i pogląd ten jest przekazywany innym historiografiom. Od początku XX w. zaczęły powstawać również narodowe historiografie krajów, które ponad sto lat temu tworzyły Rzeczpospolitą Obojga Narodów; szczególnie umocniły się one po ogłoszeniu przez Litwę, Białoruś i Ukrainę własnej państwowości. Historiografie te od stulecia wkraczają do międzynarodowego obiegu wiedzy. Nadszedł czas, by uwzględniać także historiografie Litwy, Białorusi i Ukrainy; w nich nazwy miejscowe mają inne formy niż te zapisywane po polsku, zachowały się w nich miejscowe formy nazw i większość z nich jest używana w językach litewskim, białoruskim i ukraińskim. Obecnie język polski nie jest na tych terytoriach lingua franca, dlatego trudno uznać za celowe dalsze polonizowanie nazw miejscowych wspomnianych państw i narodów. Zachowując zasadę, zgodnie z którą należy wymieniać formy nazw miejscowych spotykane w źródłach (w tekście lub zebrane w indeksach), trzeba, podobnie jak w przypadku nazw osobowych, wybrać ich formę podstawową. W recenzowanej książce wybrano ją w postaci obecnie używanej na danym terytorium, zgodnie z jego aktualną przynależnością polityczną. Rozwiązuje to również problem nazw miejscowych znajdujących się na terytorium, które przez stulecia przechodziło z rąk do rąk, leżących w strefach pogranicznych państw i narodów, a zatem mających kilka form w różnych językach: Gdanskas / Dancigas, Vroclavas / Breslau, Biaresce / Brest, Ošmianý / Ašmena. Wyjątek stanowią nazwy miejscowe Małej (Pruskiej) Litwy, ponieważ ich obecne formy nie powstały w drodze wielowiekowej ewolucji, lecz zostały wprowadzone decyzją polityczną, bez związku z dawnymi (wcześniejszymi) formami. W ich przypadku wybrano inną drogę: w tłumaczeniu na język niemiecki przy pierwszym wymienieniu podaje się niemieckie i litewskie formy nazw miejscowych, jako podstawową podaje się formę niemiecką, a obecne formy rosyjskie wskazuje się w indeksie. Te zasady zapisu nazw miejscowych i osobowych zostały w recenzowanej książce omówione w objaśnieniach do indeksów nazw osobowych i miejscowych (Lukšaitė 2017: 635, 653). Trzeba przyznać, że w książce nie rozstrzygnięto, jakimi znakami języka niemieckiego powinny być zapisywane dźwięki č, ž, których w litewskich i rosyjskich nazwach osobowych oraz miejscowych jest wiele: pozostały w nich litery litewskiego alfabetu jako znak, że tłumaczenie wykonano z języka litewskiego. Podobną drogę wypróbował już Zigmantas Kiaupa w tłumaczeniu syntezy historii Litwy na język angielski (Kiaupa 2002), a także Darius Baronas i Steven Christopher Rowell w monografii naukowej o wejściu pogańskiej Litwy do grona państw chrześcijańskich (Baronas, Rowell 2015). W angielskim tłumaczeniu książki Z. Kiaupy nazwiska pochodzenia litewskiego zapisuje się w formie litewskiej, natomiast dla większości osób pochodzenia ruskiego i polskiego z Wielkiego Księstwa Litewskiego wybrano formę polską. W książce Barona i Rowella wszystkie nazwiska w historii Litwy zapisuje się w formie litewskiej, natomiast pisownia nazw miejscowych jest zróżnicowana: jedne mają formę języka obecnej przynależności terytorialnej: Gerviaty, Gdansk, Briansk, dla innych zachowano tradycyjną litewską formę historyczną (Kreva, choć obecnie znajduje się na terytorium Białorusi), a Brest (Litovsk) — rozpowszechnioną w historiografii formę języka rosyjskiego i białoruskiego. Wnioski / Insights 355 INGĖ LUKŠAITĖ Ponieważ w języku białoruskim używane są aż cztery formy tej nazwy miejscowej (Brest, Beraście, Bierascie, Berestje), taki wybór jest uzasadniony. Pisownia nazwisk postaci historycznych i nazw miejscowych w tłumaczeniach jest złożona; kształtują się już określone zasady, a czas pokaże, czy się przyjmą. LITERATŪRA Baronas Darius, Stephen C. Rowell 2015: The Conversion of Lithuania from Pagan Barbarians to Late Medieval Christians, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Bichlmeier Harald 2020: Inge Lukšaitė, Die Reformation im Grossfürstentum Litauen und Preussisch-Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts), Leipzig: Leipziger Universitätsverlag GmbH, 2017 [recenzija]. – Acta Linguistica Lituanica 82, 197–201. Čapaitė Rūta 2020: Boguslavo Radvilos autografas XVII a. lotyniškojo kursyvo kontekste. – Lietuvos istorijos metraštis 2020 2, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 5–39. Čapaitė Rūta 2019: Lotyniškojo kursyvo įvairovė Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje asmens autografo aspektu (XV a. paskutinysis ketvirtis – XVI a.). – Ženklai. Simboliai. Prasmės. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės tyrimai pagalbinių istorijos mokslų aspektu, sud. R. Čapaitė, G. Zujienė, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 185–230. Kiaupa Zigmantas 2002: The History of Lithuania, Vilnius: Baltos lankos. Lukšaitė Inge 2017: Die Reformation im Grossfürstentum Litauen und Preussisch-Litauen (1520er Jahre bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts), Leipzig: Leipziger Universitätsverlag. Mažiulis Vytautas 1981: Prūsų kalbos paminklai 2, Vilnius: Mokslas. Pociūtė Dainora 2004: Knyga nobažnystės krikščioniškos 1653, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Radvānus Ioannus Lit[uanus] 1592: Radvilias, sive de vita et rebus [...] Nicolai Radvili [...], Vilna: Ioannus Kartzanus. Vanagas Aleksandras, Maciejauskienė Vitalija, Razmukaitė Marytė 1989: Lietuvių pavardžių žodynas 2: M–Ž, atsak. red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas. Įteikta 2021 m. kovo 2 d. INGĖ LUKŠAITĖ Lietuvos istorijos institutas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės skyrius Architektų g. 25–87, Vilnius LT–04105, Lietuva [email protected] 356 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV