Kalba ir tikrovė

Straipsniai / Articles 331 NAGLIS KARDELIS Vilniaus universitetas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-2179-3754 Kierunki badań naukowych: filozofia języka, filozofia starożytna, filozofia średniowieczna, filozofia religii. DOI: doi.org/10.35321/all84-16 KALBA IR TIKROVĖ Relacja między językiem a rzeczywistością jest najciekawszym i najtrudniejszym do rozwiązania problemem filozofii języka. Ma ona wiele aspektów, ponieważ sama rzeczywistość w różnych kontekstach analizy filozoficznej jest pojmowana i określana odmiennie. Można na przykład badać to, co nazwalibyśmy wewnętrzną rzeczywistością samego języka – immanentną naturą języka, przejawiającą się na różnych poziomach analizowanych przez naukę o języku. Świat języka, odsłaniający się przy spojrzeniu z wnętrza języka jako zamkniętego systemu i oceniany według wewnętrznych miar samego języka, jest całkowicie różny od świata odsłaniającego się poza granicami samego języka. Immanentna rzeczywistość języka nie pokrywa się z rzeczywistością odsłaniającą się poza granicami samego języka, którą język jest powołany przemówić i o której musi mówić. Prawda słowa jako „rzeczy” samego języka różni się od prawdy rzeczywistości pozajęzykowej: na przykład wyjaśniając etymologię tego czy innego słowa, ujawniającą językową „prawdę” o rzeczy nazywanej tym słowem, nie poznajemy tym samym prawdy o samej rzeczy istniejącej poza językiem, choć język może dostarczyć nam cennych wskazówek, jak powinniśmy o tej rzeczy myśleć. Albo oto inny przykład: chociaż w immanentnej rzeczywistości języka – rzeczywistości słów – wyraźnie zarysowuje się rozróżnienie między rzeczowością a procesualnością, pojawiające się na poziomie morfologii jako rozróżnienie rzeczownika i czasownika, patrząc z perspektywy codzienności, wydaje się ono trafnie ukazywać istniejącą poza granicami samego języka różnicę między obiektami a procesami, niemniej nie można go uznać za samo przez się – bez istotnych zastrzeżeń i korekt – właściwe samej rzeczywistości pozajęzykowej, która jest znacznie bardziej złożona, dziwniejsza i bardziej zagadkowa niż jej powierzchnia odsłaniana przez codzienne doświadczenie: przecież, jak twierdził starożytny grecki filozof Parmenides, byt jest monolitycznie jednolity, tożsamy ze sobą, nieruchomy i niezmienny, a współcześni fizycy być może przyznaliby mu rację, mówiąc, że cała rzeczywistość fizyczna jest tak jednolita, iż w ogóle nie sposób mówić o ściśle zlokalizowanych i oddzielonych od siebie rzeczach, ponadto zaś sam czas – a wraz z nim to, co pojmujemy jako rozgrywające się w czasie NAGLIS KARDELIS 332 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV różne wydarzenia – jest jedynie iluzją codziennego ludzkiego doświadczenia, choć bardzo sugestywną. Nawiasem mówiąc, jest to tylko jeden konkretny przykład, za pomocą którego chcieliśmy zwrócić uwagę na to, że „prawd” ujawniających się w wewnętrznej rzeczywistości samego języka – w rzeczywistości słów, ich znaczeń oraz form tapatinti su tiesa apie už kalbos ribų egzistuojantį pasaulį. Tai, ką pavadintume morfologicznych i syntaktycznych – nie powinniśmy bezkrytycznie przyjmować jako prawd dotyczących rzeczywistości pozajęzykowej. Wewnętrzną rzeczywistość samego języka bada raczej lingwistyka niż filozofia (chyba że jesteśmy wielkimi wielbicielami Heideggera), natomiast o stosunku języka do rzeczywistości pozajęzykowej – rzeczywistej rzeczywistości – powołana jest myśleć filozofia. Prawdą jest jednak, że filozofia języka interesuje się również tym, jak w języku ustanawia się językowy obraz świata oraz jak język odzwierciedla i przedstawia rzeczywistość pozajęzykową na różnych poziomach swojego systemu. Mimo to dla filozofii najciekawsze pozostaje samo radykalnie postawione pytanie o stosunek języka i rzeczywistości. Filozofowie, rozważając to pytanie, czasami popadają w dwie skrajności, które teraz pokrótce omówimy i poddamy krytyce. Pierwsza skrajność wiąże się z poglądem, że rzeczywistość pozajęzykowa istnieje, ale w języku albo w ogóle w żaden sposób się nie odzwierciedla, albo jej językowy obraz jest całkowicie zniekształcony i nieadekwatny. Niektórzy filozofowie wyznający ten pogląd postrzegają rzeczywistość i język jako dwa naczynia, które się ze sobą nie komunikują: zdaniem tych myślicieli nie jest tak, że człowiek w ogóle nie ma żadnego dostępu do rzeczywistości – ma on możliwość doświadczania jej za pomocą zmysłów ciała, przede wszystkim wzroku, jednak to, o czym mówi język, zwłaszcza abstrakcyjny, oderwany od treści zmysłowej, nie jest nawet zniekształconym obrazem rzeczywistości pozajęzykowej, lecz raczej pseudorzeczywistością, falsyfikacją rzeczywistości pozajęzykowej. Takie podejście nieuchronnie zmusza do patrzenia na język podejrzliwie, sceptycznie, a kaip, sakytume, filosofiškai ir egzistenciškai neįgalios, vertinimas yra ydingas loginiu atžvilgiu, nes susiduria su neįveikiamais vidiniais prieštaravimais. nawet nihilistycznie, bez oczekiwania, że język kiedykolwiek będzie w stanie odsłonić głębie i tajemnice rzeczywistości pozajęzykowej lub zapewnić moc filozoficznego wglądu. To skrajne ujęcie języka, Bo jeśli język w żaden sposób nie jest zdolny dotknąć rzeczywistości, innymi słowy, jeśli język w swoim stosunku do rzeczywistości okazuje się całkowicie niezdolny, można by zapytać, jak filozof rozważający taką niezdolność języka mógłby stać się zdolny zarówno sam ją pojmować, jak i komunikować ją innym nie inaczej, lecz właśnie za pomocą języka, zważywszy na to, że teorie niezdolności języka są wykładane w języku, w naukowych traktatach filozoficznych. Mówiąc prościej, gdyby język pod wspomnianym względem był całkowicie niezdolny, nie byłby zdolny nawet przekazać wiedzy o swojej niezdolności. Oczywiste jest, że formułując za pomocą środków języka i myślenia językowego takie teorie niezdolności języka, właśnie język – przede wszystkim myślenie językowe – staje się miarą współmierności lub niewspółmierności języka i rzeczywistości pozajęzykowej oraz – w osobie filozofa myślącego i mówiącego w języku – arbitrem posługującym się tą miarą. Ten, kto jest niewidomy od urodzenia, przecież nie jest zdolny pojmować ani Kalba ir tikrovė Język i losy / Language and destiny 333 oceniać różnicy między widzeniem a ślepotą, podobnie jak ten, kto nie czuje smaku, nie może pojąć ani określić, czym różnią się smak i bezsmakowość. Krytykując to radykalne ujęcie relacji języka i rzeczywistości, można by zapytać także nieco inaczej: jeśli nie język, to za pomocą jakiego właśnie narzędzia, niezależnie od tego, czy zmysłowego, czy nadzmysłowego, filozof jest zdolny doświadczać niezdolności języka i przekazywać innym wiedzę o niej? Przyjmując założenie, że język i rzeczywistość są rzeczywiście niczym dwa niepołączone naczynia, a także inne założenie, że filozof, mimo niezdolności języka, ma jednak jakiś inny dostęp do rzeczywistości, powiedzmy poprzez zmysły lub zdolność niedyskursywnej – niejęzykowej – intuicji, nadal pozostaje niejasne, w jaki sposób filozof posługujący się takim niezdolnym językiem jest zdolny komunikować innym wiedzę o niezdolności języka. Myśliciele traktujący język i rzeczywistość pozajęzykową niczym dwa niekomunikujące się naczynia stają wobec kolejnej nieprzezwyciężalnej sprzeczności. Jeśli przyjmuje się pogląd, że mimo niezdolności języka do otwierania dostępu do rzeczywistości człowiek jednak ma do niej dostęp zmysłowy, niewyjaśnionym paradoksem staje się obrazowość języka, moc pozazmysłowych reprezentacji wrażeń zmysłowych w pośredniczącym środowisku znaków językowych: przecież każdy poeta i prozaik doskonale zna prawdę, że w środowisku języka można naśladować bezpośrednie wrażenia zmysłowe – w wierszach, powieściach i dramatach malować słowami obrazy, rozprzestrzeniać dźwięki i zapachy, przekazywać doświadczenia smaku i dotyku. Jeśli bowiem zakłada się, że język jako rzekomo radykalnie pozazmysłowe środowisko nie ma z doznaniami zmysłowymi żadnej wspólnej miary, niejasne staje się, jak w języku możliwe jest – choćby pośrednio, w sposób zapośredniczony – dokładne i jednoznaczne przekazywanie subtelnych wrażeń zmysłowych. Jeśli uznajemy, że to właśnie zmysły zapewniają nam dostęp do rzeczywistości, zarazem nieuchronnie musimy uznać, że właśnie w taki sposób i w takim stopniu, w jakim język jako środowisko znakowo zapośredniczające wrażenia zmysłowe potrafi naśladować zmysłowość, on – wraz z samymi niezapośredniczonymi zmysłami – również zapewnia nam pewien, choć nieco słabszy, dostęp do rzeczywistości pozajęzykowej. Nawiasem mówiąc, jako osobny problem wyłaniający się przed filozofami zbyt radykalnie oddzielającymi płaszczyzny języka i rzeczywistości należałoby rozważyć pytanie, czy również samych wrażeń zmysłowych można doświadczać w sposób absolutnie czysty, niezapośredniczony językowo. Przecież bardzo prawdopodobne – a raczej nawet niewątpliwe – jest to, że człowiek doświadcza wrażeń zmysłowych tak silnie i intensywnie nie tylko dzięki samej zdrowotności i sile zmysłów, lecz także dzięki owemu pozazmysłowemu „odcieniowi” czy „posmakowi”, który podczas doświadczenia zmysłowego nadaje tym wrażeniom pośrednicząca moc środowiska językowego: doznanie fizyczne związane ze wspomnieniami, obrazami zrodzonymi przez twórczą wyobraźnię, projekcjami przyszłości, grą figur językowych czy nawet pewnymi abstrakcyjnymi myślami – innymi słowy, związane z tym, co jest utrwalane, ustanawiane lub po prostu spontanicznie rodzi się w środowisku języka, staje się znacznie silniejsze niż czyste doznanie fizyczne oderwane od języka. NAGLIS KARDELIS 334 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Choć nie możemy tego bezpośrednio sprawdzić, bardzo prawdopodobne jest, że dzięki dostarczanemu przez język pozazmysłowemu – symbolicznemu – pośredniczeniu i wzmacnianiu wrażeń zmysłowych człowiek doświadcza nawet doznań zmysłowych silniej, intensywniej i bardziej ekspresyjnie niż istoty żywe pozbawione języka. Język i myślenie językowe pozwalają nam reflektować nad doświadczeniem zmysłowym, zachwycać się i rozkoszować siłą oraz intensywnością wrażeń zmysłowych. Istotom, które nie potrafią mówić ani myśleć językowo, przywilej ten nie jest dany. Przy tej okazji warto zwrócić uwagę na to, że nawet ci myśliciele, którzy nadmiernie deprecjonują język, a zmysły znacznie przeceniają, sam swój zachwyt nad potęgą doświadczenia zmysłowego – podobnie zresztą jak przesadnie podkreślaną przepaść między „niezdolnym“ językiem a „nadmiernie uzdolnionymi“ zmysłami – potrafią przekazać innym właśnie za pomocą języka i tylko języka, a nie za pomocą zmysłów, intuicyjnie, telepatycznie czy za pomocą jakichkolwiek innych narzędzi ciała lub duszy. Oczywiste jest, że to właśnie język, a nie zmysły same w sobie, daje myślicielom negującym zdolność języka moc jasnego pojmowania i refleksji myślowej nad imponującym charakterem doświadczenia zmysłowego. Zatem w istocie nie możemy nawet twierdzić, że dostęp do rzeczywistości pozajęzykowej zapewniają człowiekowi wyłącznie czyste zmysły – poprawniej byłoby stwierdzić, że taki dostęp do rzeczywistości, jaki w ogóle jest człowiekowi możliwy, zapewniają nie tyle same czyste zmysły ani sam czysty język, ile raczej język i zmysły razem, współdziałające w ramach spójnego ludzkiego doświadczenia. Druga skrajność w ocenie relacji między językiem a rzeczywistością przejawia się w poglądzie, że „prawdziwa“ rzeczywistość w ogóle nie istnieje, a jej iluzja ustanawia się w języku, poza którym rzekomo nie ma absolutnie nic. Jest to pogląd najczęściej wiązany z filozofią postmodernistyczną, na który duży wpływ wywarło dążenie strukturalistów i poststrukturalistów do analizowania języka jako zamkniętego systemu, którego każdy element definiuje się poprzez relację z innymi jego elementami, a nie przez to, co znajduje się – lub mogłoby się znajdować – poza granicami tego systemu. Analizując strukturalistycznie funkcjonowanie języka jako spójnego i zamkniętego systemu, nie trzeba zakładać, że coś istnieje poza granicami tego systemu, ponieważ wszystkie elementy systemu językowego, funkcjonujące na różnych jego poziomach, można jasno zdefiniować na podstawie relacji tych elementów z innymi elementami systemu. Wyjaśnienia językoznawców reprezentujących strukturalizm, dotyczące tego, jak w systemie językowym na podstawie określonych opozycji binarnych ustanawiają się elementy niższych poziomów języka, takie jak fonemy, których tożsamość fonologiczna określana jest nie w izolacji, lecz w relacji z innymi elementami tego samego poziomu, zostały przez poststrukturalistów i postmodernistów ekstrapolowane na znacznie wyższe poziomy systemu językowego, związane z ustanawianiem znaczeń oraz sensów. Zdaniem postmodernistów znaczenie znaku językowego dowolnego poziomu, na przykład takiego jak słowo, ustanawia się wskutek określonych różnic dystynktywnych określających relacje znaków w systemie, a nie wskutek związku signifianta (znaczącego) znaku z istniejącym poza językiem – w „prawdziwej” rzeczywistości – signifikatem (znaczonym), ponieważ, jak twierdzą postmoderniści, tożsame z sobą signifikaty, które, opierając się na tradycyjnym ujęciu, uznalibyśmy za Kalba ir tikrovė Język i losy / Language and destiny 335 istniejące poza językiem, są w istocie jedynie iluzją wywołaną ruchem signifiantów w samej przestrzeni języka. Przyjmując postmodernistyczne ujęcie natury języka, powinniśmy pojmować język jako „płaski” i ściśle „horyzontalny” – innymi słowy, jako system wyłącznie syntaktyczny – natomiast realność subiektywnie doświadczanego „wertykalnego” poziomu semantycznego języka, rzekomo określającego związek języka z rzeczywistością znajdującą się poza jego granicami, powinniśmy uznać jedynie za iluzję językową powstającą wskutek nieustannego ruchu signifiantów zachodzącego na „horyzontalnym” poziomie – poziomie syntaksy języka. Weźmy bardzo uproszczony przykład pewnego hipotetycznego systemu językowego składającego się z trzech elementów – a, b i c. Zgodnie ze zwykłym klasycznym ujęciem znaczenie elementu języka a w takim systemie złożonym z trzech elementów określałaby jego relacja z istniejącym w rzeczywistości pozajęzykowej jego odpowiednikiem A; odpowiednio znaczenia elementów b i c określałyby ich relacje z ich pozajęzykowymi odpowiednikami B i C (wielkie litery wybraliśmy do oznaczenia istniejących w rzeczywistości pozajęzykowej odpowiedników elementów języka a, b i c, podkreślając ich większą realność ontologiczną w porównaniu z elementami istniejącymi w samej przestrzeni języka, oznaczonymi małymi literami). Natomiast zgodnie z ujęciem postmodernistycznym znaczenie elementu języka a jednoznacznie określałaby jego relacja z elementami b i c; znaczenie elementu b – jego stosunek do elementów a i c; znaczenie elementu c – jego stosunek do elementów a i b. Zdaniem postmodernistów właśnie tak – cyrkularnie – ustanawiają się znaczenia słów używanych w zwykłym języku codziennym (i w ogóle w każdym języku): powiedzmy, znaczenie słowa „drzewo” ustanawia się nie jako rezultat związku określonego dźwiękowego lub graficznego znaczącego z zielonym drzewem znajdującym się poza językiem (jako desygnatem), lecz jako rezultat horyzontalnych relacji słowa „drzewo” z, powiedzmy, słowami „pole”, „ziemia”, „niebo”, „słońce” itd. Wracając do rozważań nad relacją języka i rzeczywistości, moglibyśmy zapytać, jak, opierając się na właśnie zwięźle omówionym postmodernistycznym pojmowaniu natury języka, ustanawia się w języku znaczenie samego słowa „język”. W odróżnieniu od innych słów używanych w języku, które w systemie językowym – jako zbiorze o określonej liczności – istnieją jako wchodzące w jego skład singularne „punktowe” elementy lub podzbiory o mniejszej liczności, w przypadku słowa „język” element ten – jako część zbioru słów – pokrywałby się z całym zbiorem słów. Oznacza to, że chcąc „postmodernistycznie” zdefiniować język, powinniśmy w nim samym – jako największym zbiorze elementów języka – poszukiwać innych elementów, które umożliwiłyby cyrkularne zdefiniowanie znaczenia słowa „język”. Od razu napotkalibyśmy nierozwiązywalny paradoks: takie elementy, będąc poza granicami słowa „język”, jednocześnie nadal musiałyby znajdować się wewnątrz języka jako systemu obejmującego wszystkie mniejsze elementy. Oczywiste jest, że byłoby to niemożliwe – takich elementów nie moglibyśmy znaleźć w samym systemie języka jako największym – obejmującym wszystkie inne elementy NAGLIS KARDELIS 336 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV aprėpiančios – aibės viduje, nes kalba jau iš anksto aprėptų bei įtrauktų viską, co da się w niej powiedzieć. Jeśli więc chcielibyśmy zdefiniować słowo „język” w typowy dla postmodernistów cyrkularny sposób, musielibyśmy znaleźć coś, co istniałoby nie jako pewien element samego systemu językowego, lecz jako istniejące poza nim niezależne coś, jednak elementas, kurį galėtume pasitelkti kaip kalbos apibrėžimo atspirties tašką. Tazgodnie z fundamentalnym założeniem postmodernistów (przynajmniej z najbardziej radykalną wersją tego założenia) poza językiem nie ma i nie może być niczego – a zatem poza językiem nie ma i nie może być żadnych zewnętrznych elementów, które mogłyby stać się dla nas punktami wyjścia przy cyrkularnym definiowaniu znaczenia słowa „język”. Zatem, kierując się logiką argumentacji samych postmodernistów, aby zdefiniować znaczenie słowa „język”, a tym samym zrozumieć, czym jest język, nieuchronnie musi istnieć nie tylko język, lecz także coś poza granicami samego języka, niezależnie od tego, czym by to było i jak by to nazywano. Zakładając, że poza granicami języka nie ma już niczego, należy uznać, że w takim przypadku języka nie da się już pojmować i definiować na podstawie jego relacji do tego, co znajdowałoby się poza jego granicami, co zarazem oznaczałoby, że – właśnie zgodnie z postmodernistyczną logiką definiowania wszelkich znaczeń – nie dałoby się go już zdefiniować w żaden sposób, a więc także nie dałoby się zrozumieć, czym w ogóle jest język. W takim przypadku język byłby po prostu wszystkim, co istnieje, utożsamiałby się z rzeczywistością i byłby samą rzeczywistością – przy czym, nawiasem mówiąc, z powodu utożsamienia rzeczywistości i języka rzeczywistość ta nie byłaby mniej iluzoryczna, ponieważ po prostu nie istniałaby sama miara jej realności czy nierealności. Jak ujawniliśmy w przedstawionym właśnie argumencie, przekonanie postmodernistów, że poza granicami języka nie ma niczego, a sama rzeczywistość jest jedynie iluzją spontanicznie powstającą w żywiole języka, zgodnie właśnie z wyobrażeniem samych postmodernistów o tym, jak w systemie językowym ustanawiają się znaczenia, nieuchronnie prowadzi do wniosku, że jeśli poza granicami języka nie ma niczego, co dostarczałoby choć jednego zewnętrznego punktu oparcia, na którym moglibyśmy się oprzeć, próbując zdefiniować znaczenie słowa „język”, wówczas nie da się już zdefiniować i pojąć języka utożsamiającego się z największym zbiorem wszystkiego, co tylko istnieje, na podstawie relacji języka do tego, czym on nie jest; wówczas musimy uznać, że język jest rzeczywistością, ponieważ jest wszystkim, co istnieje. A zatem paisant to, kad ji sutaptų su kalba, nes kalba ir tikrovė būtų tiesiog du skirtingi prawdziwa rzeczywistość, wbrew przekonaniu postmodernistów, że jest jedynie iluzją językową, w takim przypadku musiałaby zostać uznana za realnie istniejącą, a nie za sam sposób opisu owego tajemniczego i niemożliwego do zdefiniowania zbioru istniejących rzeczy. Paradoksalne jest to, że postmodernistyczne zaprzeczenie realności rzeczywistości, oparte na swoistym wyobrażeniu o tym, jak w języku ustanawiają się znaczenia, ujawnia się jako analitycznie sprzeczne i samozaprzeczające – zaprzeczając rzeczywistości pozajęzykowej, sam język, którego nie sposób już zdefiniować ani jasno i określenie pomyśleć na podstawie jego Kalba ir tikrovė Język i losy / Language and destiny 337 stosunku do jakiejś istniejącej poza nim zewnętrzności, jako szerszego niż sam język kontekstu jego pojmowania i definiowania, nieuchronnie musi być pojmowany jako tożsamy z rzeczywistością – w istocie jako jedyna możliwa rzeczywistość. Przedstawiona krytyka obu skrajnych poglądów na stosunek języka do rzeczywistości powinna napawać nas nadzieją. Musimy wyciągnąć następujący wniosek: właśnie fakt, że – choć być może nie do końca jasno – pojmujemy, czym jest język, a także inny ważny fakt, że język jest nam potrzebny jako most łączący nas, mówiących, nie tylko ze sobą nawzajem, lecz także z tym, co rozciąga się poza językiem, wyraźnie wskazuje co najmniej na trzy rzeczy: po pierwsze, że język i rzeczywistość pozajęzykowa różnią się od siebie, ponieważ gdyby się pokrywały, język nie byłby nam nawet potrzebny – w ogóle nie rozumielibyśmy i nie moglibyśmy zrozumieć, czym jest język; po drugie, że język i rzeczywistość, choć różnią się od siebie, nie są całkowicie oddzielone, ponieważ gdyby były całkowicie oddzielone, język znów nie byłby nam użyteczny jako most łączący nas z tym, co znajduje się poza nim; po trzecie, język, choć bardzo bogaty, zawsze jest uboższy od rzeczywistości rozciągającej się poza nim, ponieważ gdyby był równie bogaty, pragnęlibyśmy pozostać wewnątrz języka i nie chcielibyśmy wychodzić poza jego granice – język i tym razem nie byłby nam potrzebny jako most, którym chcielibyśmy wkroczyć do kuszącej nas ziemi obiecanej, przewyższającej język swym byciem i bogactwem... Wpłynęło 17 maja 2021 r. NAGLIS KARDELIS Vilniaus universitetas Wydział Filozofii ul. Universiteto 9/1, LT-01513 Wilno, Litwa [email protected]