Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space

254 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV PAVEL SKORUPA Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: Fields of research: Toponymy, Cognitive Onomastics, orcid.org/0000-0003-3903-7006 Semantyka kognitywna. DOI: doi.org/10.35321/all84-12 MOTYWACJA I SEMANTYKA WSPÓŁCZESNYCH TOPONIMÓW POWIATU WILEŃSKIEGO OPOZYCJE: KONCEPCJA POŁOŻENIA OBIEKTU W PRZESTRZENI Motywacja i semantyka opozycji toponimów współczesnego okręgu wileńskiego: pojęcie położenia obiektu w przestrzeni ADNOTACJA Artykuł przedstawia zarówno synchroniczną, jak i diachroniczną analizę motywacji i semantyki współczesnych leksykalnych opozycji toponimicznych okręgu wileńskiego, opartych na pojęciu położenia w przestrzeni, a zwłaszcza ich związku z innymi obiektami. Wzajemne położenie obiektów w przestrzeni jest charakterystyczne dla niemal każdej klasy toponimów: oikonimów, potamonimów, limnonimów itp. Na poziomie leksykalnym, zarówno w pełnych, jak i niepełnych leksykalnych opozycjach toponimicznych, „górne” lub „dolne” położenie obiektów wyraża antynomijna korelacja przymiotników zaimkowych lit. aukštàsis „wysoki; wyższy” – žemàsis „niski; niższy”, przymiotników prostych lit. áukštas „wysoki” – žẽmas „niski”, oraz lit. kalnnis ‘górski/wzgórzowy’ – klõninis ‘dolinny’. SŁOWA KLUCZOWE: toponimy, analiza synchroniczna i diachroniczna, etymologia, semantyka, motywacja, leksykalne opozycje toponimiczne. Artykuły / Articles 255 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space ADNOTACJA W artykule przedstawiono analizę motywacji i semantyki współczesnych toponimów okręgu wileńskiego, tworzących leksykalne opozycje antonimiczne, zarówno synchronicznie, jak i diachronicznie, w ujęciu położenia nazywanych obiektów w przestrzeni, tj. ich relacji z innymi obiektami. Względne położenie obiektów w przestrzeni jest właściwe każdej klasie nazw miejscowych: ojkonimom, potamonimom, limnonimom itd. Na poziomie leksykalnym tiek nepilnose toponimų opozicijose objektų santykinė padėtis išreiškiama įvardžiuotinių zarówno w pełnych formach przymiotników aukštàsis – žemàsis, jak i w formach prostych przymiotników áukštas – žẽmas oraz kalnnis – klõninis antonimine koreliacija. SŁOWA KLUCZOWE: toponimy, analiza synchroniczna i diachroniczna, etymologia, semantyka, motywacja, opozycje leksykalne toponimów. 0. INTRODUCTION Since the emergence of toponyms, their main natural function has been the wskazanie miejsca (adresu), tzn. miały dostarczać informacji o samym obiekcie i jego relacji z innymi obiektami. Dlatego przedstawiciele wielu szkół onomastycznych zwracali uwagę na mnogość toponimów opartych na korelacjach, takich jak górny – dolny, bliższy – dalszy (bliski – daleki), stary – nowy, duży – mały, mokry – suchy itd., a także na wielość ‘kolorowych’ lub ‘czarno-białych’ nazw miejsc w różnych klasach toponimicznych. Problemem antonimii i opozycji w toponimii zajmowało się wielu onomastyków (por. Superanskaja 1970; Korepanova 1973; Kondrashina 1980; Štěpán 2009; Ahundova 2011; Tkachenko 2003, 2013, 2014; Hontsa 2014; Bukharova et al. 2016; Ilchenko, Isachuk 2016; Gataullin, Fatykhova 2018; Stachowski 2018), którzy twierdzą, że relacje antonimiczne między nazwami miejsc różnych klas są typowe dla większości terytoriów. Na Litwie jednak opozycje toponimiczne wciąż nie cieszą się należytą uwagą. Pierwsze próby zbadania problemu opozycji i antonimii w toponimii regionalnej podjął Pavel Skorupa (2019). Zwiększa to znaczenie niniejszych badań, ponieważ badania motywacji i semantyki litewskiej toponimii regionalnej, zwłaszcza toponimii współczesnego okręgu wileńskiego, są nadal niekompletne. Wspomniani wyżej badacze uważają, że takie wzorce nominacyjne mają nie tylko ogromne znaczenie w oznaczaniu obiektów geograficznych, lecz także odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu narodowego onomastykonu, ponieważ takie formalne i semantyczne szeregi toponimów powstają z uwzględnieniem zarówno warunków językowych, jak i pozajęzykowych na badanym obszarze. Zatem, PAVEL SKORUPA 256 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV analiza opozycji strukturalno-semantycznych w toponimii może przynajmniej do pewnego stopnia pomóc zidentyfikować i wyjaśnić wiele czynników motywujących, które led to the origins of toponyms and may help to establish the principles of doprowadziły do nominacji jednostek toponimicznych na ziemiach litewskich. Jednak przed zagłębieniem się w ogromną różnorodność prostych, derywowanych, złożonych i kompozytowych nazw miejscowych okręgu wileńskiego pojawia się express the antonymic relations in general? What elements in the names of geographic objects create the opposite semantic meaning? What categories do wiele logicznych pytań, np.: Czy toponimy mogą tworzyć takie toponimy? Jakie czynniki językowe lub pozajęzykowe zadecydowały o powstaniu takich nazw? itp. Przedmiotem niniejszych badań są opozycje toponimiczne współczesnego okręgu wileńskiego (zarówno nazwy osad, jak i nazwy obiektów niezamieszkanych), oparte na koncepcji względnego położenia w przestrzeni The aim of the present paper is to examine motivation and semantics of constituent parts of toponyms with the homogeneous name lexemes and nazywanego obiektu. antonymiczne wykładniki różnicujące. Materiał i źródła badań. Główny korpus badań obejmuje opozycje toponimiczne oparte na koncepcji względnego położenia w przestrzeni nazywanego obiektu, wybrane z korpusu 5126 współczesnych toponimów okręgu wileńskiego1 zebranych przez autora w okresie od 2018 do 2020 roku. Badanie opiera się na toponimach oraz rzeczywistych danych zebranych z różnych współczesnych źródeł elektronicznych, drukowanych i rękopiśmiennych (archiwalnych) (zob. Źródła toponimów i bibliografia). Materiały te wzajemnie się uzupełniają, pomagają wyprowadzić i uzasadnić wiarygodne wersje etymologiczne (w tym dotyczące motywacji toponimów) oraz stanowią podstawę badań. Toponimy są badane zarówno synchronicznie, jak i diachronicznie. 1. RAMY TEORETYCZNE I METODOLOGICZNE 1.1. Pojęcie opozycji w toponimii Relacje antonimiczne występują niemal w każdej klasie toponimów – ojkonimach, hydronimach, mikrotoponimach (nazwach wąwozów, terenów zalewowych, grzbietów, uroczysk, przylądków, 1 3900 nazw osad (miast, miasteczek, wsi, stacji kolejowych wraz z osadą), 718 nazw jezior, 362 nazw rzek i strumieni oraz 146 nazw stawów. Straipsniai / Artykuły 257 wysp itd.) – i wyrażają się za pomocą opozycji binarnych2, tj. par powiązanych nazw miejsc, które są przeciwstawne znaczeniowo. Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space Według Natalii Podolskiej (1978: 40) opozycja binarna w toponimii to przeciwstawienie lub kontrast dwóch powiązanych obiektów, pozwalający odróżnić je za pomocą nazw o tych samych leksemach bazowych i antonimicznych wykładnikach (elementach) różnicujących. Jak zauważa Vera Kondrashina (1980: 29), niekiedy opozycję może tworzyć daugiau nei du nariai, z których jeden lub kilka może neturėti skiriamojo žymens, t. y. toponimijoje tai yra priklausomų toponimų vartosenų, sudarančių paprasčiausią mikrosistemą, nustatymas (Tkachenko 2014: 68). niestety tekstas toliau pateiktas kita kalba, todėl jo negaliu patikimai išversti į lenkų kalbą nekeičiant reikšmės.rlūoju.galiu išversti tik lietuvišką dalį, bet may have a clear base. The identification of antonyms or (binary) oppositions ne rusišką originalą. .replace("\t", "") Oznacza to, że toponimy antonimiczne (antonyma toponimiczne) są zazwyczaj analizowane w kontekście toponimicznym i wyjaśniane przez korelację obiektów ograniczonych zarówno językowo, jak i geograficznie, tj. przestrzennie. Najczęściej toponimy tworzące relację opozycyjną (antonymiczną) 2013, 2014; Ilchenko, Isachuk 2016). Dlatego pary antonimiczne w toponimii regionalnej (hydronimii, ojkonimii itd.) mają charakter czysto kontekstowy i są ograniczone przez hydronimiczny, ojkonimiczny lub jakikolwiek inny (mikro)system, który tworzą w are within the boundaries of a certain territory, i.e., in close proximity to each another, reflecting the relativity of the location of the objects they designate and, thus, create a certain (micro)system (cf. Štěpán 2009; Tkachenko 2003, obrębie własnej klasy3: limnonim × limnonim, potamonim × potamonim, ojkonim × ojkonim, oronim × oronim, drimonim × drimonim itd. Jak utrzymuje się w literaturze onomastycznej (Kondrashina 1980: 29–35; Štěpán 2009: 915–919; Tkachenko 2003: 58–60; 2013: 399–404; 2014: 67– 69; Ilchenko, Isachuk 2016: 100–101 i inni), relacje antonimiczne w toponimii są tworzone zarówno przez nazwy złożone (kompleksowe), jak i nazwy zespolone4, 2 Pojęcie opozycji binarnych w języku zostało po raz pierwszy zaproponowane w teorii strukturalizmu Ferdinanda de Saussure’a, w ramach której opozycja binarna jest parą powiązanych terminów lub pojęć przeciwstawnych pod względem znaczenia. Według de Saussure’a (1959: 53 i nast.) opozycja (binarna) jest środkiem, za pomocą którego jednostki języka mają wartość lub znaczenie, tj. każda jednostka języka jest definiowana w odniesieniu do innej jednostki. Nie jest to bynajmniej relacja sprzeczności (tj. relacja zaprzeczeń), lecz raczej relacja strukturalna i komplementarna. Dlatego znaczenie jednostki językowej nie jest absolutne, lecz względne (kontekstowe) i może wynikać zarówno z syntagmatycznych (kontekstowych), jak i paradygmatycznych (grupowych) relacji tej jednostki. 3 Odtąd korelacja onimów tworzących opozycję będzie oznaczana symbolem „×” . 4 W litewskiej toponomastyce badania zarówno toponimów złożonych, jak i zestawionych prowadzono w pracach Renaty Endzelytė (2005), Neriji Bartkutė (2008), Dalii Kačinaitė (2008), Mariji Razmukaitė (1998, 2002, 2003, 2009), Dalii Sviderskienė (2006, 2006a, 2007), Aleksandrasa Vanagasa (1970) i innych. Głównym przedmiotem tych badań są modele derywacji toponimów różnych klas z perspektywy tworzenia toponimów i ich pochodzenia. Pewne PAVEL SKORUPA 258 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV oparte na korelacji leksykalnych i/lub gramatycznych cech różnicujących lub wykładników różnicujących5, które stosuje się jako określenia przydawkowe przed nazwą lub po niej w celu rozróżnienia dwóch identycznych leksemów nazwowych. W toponimach zestawionych powstaje odwrotna relacja, gdy wspólny komponent członów opozycji (identyczna część nazw) zostaje zmodyfikowany przez autonomiczny DM, zazwyczaj przymiotniki określające wielkość, wiek, położenie w przestrzeni w poziomie lub pionie, kolor itd., pozostające w relacjach antonimicznych, takich jak duży – mały (także wielki – mały), stary – nowy, górny – dolny (czasami – środkowy), dalszy – bliższy, czarny – biały itd. W toponimach złożonych relacja opozycyjna powstaje za pomocą nazwy by names that share a common lexeme and a lexeme (usually the first element złożonej, której rola jest podobna do DM tworzącego opozycyjną (antonimiczną) relację między członami opozycji. DM zarówno w toponimach zestawionych, jak i złożonych, według Pavla Štěpána (2009: 915–917), tworzą antonimiczne relacje semantyczne, które dzielą się na kategorie oparte na pojęciach czynników of extent, position, age, owner, colour, etc. of the designated object. In the majority of cases, oppositions in toponymy are motivated by a variety ekstralingwistycznych, określonych przez potrzeby społeczeństwa na danym etapie jego rozwoju, mianowicie na potrzebę wyrażania relacji nowych nazw do już istniejących za pomocą środków językowych (Ilchenko, Isachuk 2016: 101). Ponadto odzwierciedlają one różne sfery działalności człowieka, w tym między innymi terytorialne i przyrodniczo-geograficzne cechy ludzkiego życia, a także poznanie (Ilchenko, Isachuk 2016; Gataullin, Fatykhova 2018). Dlatego można stwierdzić, że takie konstrukcje w najszerszym sensie są wytworem zarówno historycznego, jak i kulturowego rozwoju narodu. Jewgienij Tkaczenko (2014: 68) utrzymuje, że nie wszyscy onomastycy uznają istnienie antonimów na poziomie nazw własnych z uwagi na fakt, iż nazwy zawierające etymologicznie antonimiczne leksemy tworzą pojedynczy szereg onomastyczny, a obiektywna korelacja nazw jest ważniejsza niż ich aspekt konceptualny, podczas gdy w przypadku antonimów apelatywnych zjawisko to ma charakter wyłącznie konceptualny, ponieważ korelacja apelatywów zostaje odtworzona jedynie poprzez korelację pojęć. Niemniej jednak dwie odrębne kategorie toponimicznych antonimów, wzgl. opozycje, które są strukturalnie podobne do antonimów apelatywnych, mogą stanowić aspekty antonimii w klasie hydronimów, zaobserwowano w Vanagas (1981a). Różnorodność litewskich nazw miejscowych z zaimkowymi formami przymiotników lit. áukštas, aukštà ‘wysoki’ omówiono w Razmukaitė (2003a). 5 Terminy „atrybut różnicujący” i „znacznik różnicujący” są używane synonimicznie przez wspomnianych badaczy opozycji w toponimii. Dlatego też, w celu zachowania ekonomii językowej i uniknięcia stosowania wielu synonimicznych terminów, w dalszej części będziemy używać terminu „marker różnicujący” (dalej: MR). Straipsniai / Articles 259 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space wskazano, tj. leksykalne i gramatyczne toponimiczne antonimy. Leksykalne antonyms are formed by homogeneous name lexemes (roots; hereinafter, HNL) toponimiczne zarówno w nazwach złożonych, jak i zestawionych6. Gramatyczne toponimiczne antonimy tworzone są przez HNL oznaczone różnymi afiksami, które mają przeciwstawne znaczenia. Zarówno leksykalne, jak i gramatyczne opozycje toponimiczne, w zależności od ich typów, mogą być pełne albo niepełne, jak wskazuje literatura onomastyczna (por. Korepanova 1973: 31; Kondrashina 1980: 30–32; Tkachenko 2013: 400– 404; 2014: 68–69; Ilchenko, Isachuk 2016: 100–102 i inni). Opozycja pełna przedstawia pełne antonimiczne wyrażenie części składowych we wszystkich nazwach tworzących opozycję, tj. identyczne leksemy nazwowe są oznaczone określonym DM (sufiksem, prefiksem lub dowolnym innym elementem złożonym). Opozycja niepełna przedstawia niepełne antonimiczne wyrażenie części składowych w jednej z nazw pozostających w opozycji, tj. jedna z nazw jest jasna/nieoznaczona za pomocą DM (sufiksu, prefiksu, autonomicznego słowa itp.). 1.2. Metody i ograniczenia badań Metody badań. Odwołując się do teorii językoznawstwa kognitywnego i onomastyki kognitywnej, a także do tradycyjnych modeli badań onomastycznych, badania językoznawcze i klasyfikacja semantyczna pojęć motywujących opozycje toponimiczne okręgu wileńskiego opierają się na analizie etymologicznej, słowotwórczej i semantycznej zarówno DM, jak i HNL toponimów. Analiza etymologiczna opiera się na pracach Kazimierasa Būgi (1958, 1959, 1961), Jonasa Jurkštasa (1985), Mariji Razmukaitė (1998, 2002, 2003, 2009 itd.), Aleksandrasa Vanagasa (1970, 1981, 1981a, 1996) i innych, a także na różnych źródłach leksykograficznych (słownikach litewskich, rosyjskich, polskich itd.). Analiza kompozycyjna opozycji toponimów opiera się na klasyfikacji strukturalno-gramatycznej nazw wodnych zaproponowanej przez Vanagasa (1970: 21– Obie klasyfikacje Vanagasa uważa się za łatwe do zastosowania w badaniach różnych klas toponimów (nie tylko hydronimów). 6 Można to również zaobserwować w toponimii litewskiej zarówno wśród 27). In order to determine the motivation of selected toponyms, the semantic classification of hydronyms proposed by Vanagas (1981b: 19–120) is applied. nazw złożonych, por.: ojkonimy Senãdvaris × Naujãdvaris, jak i nazw zestawionych, por.: limnonimy Ìlma Didžióji × Ìlma Mažóji lub ojkonimy Seneji Miežiόnys × Naujeji Miežiόnys itd. W złożonych ojkonimach relacja antonimiczna jest tworzona przez semantykę leksemów (rdzeni nazw) w prepozycji Lith. sẽnas ‘old’ and naũjas ‘new’, whereas in the case of composite names the antonymy is expressed by the DM (wyrazy autonomiczne) w prelub postpozycji względem jednorodnych leksemów nazw. PAVEL SKORUPA 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Zgodnie ze znanymi teoriami onomastyki kognitywnej (Coates 2006, podklasy 2012, 2015, 2016; Van Langendonck 2007, 2013, 2016, 2017; Brendler 2016; Slíz 2017; Sjöblom 2011 and others), all onyms have meaning. Therefore, toponimów analizuje się według pojęć, które motywowały ich powstanie, na podstawie modelu metafory konceptualnej, tj. transferu cech kognitywnych (pojęć) z jednej domeny do innej (z apelatywów/nazw własnych do onimów): domena źródłowa (apelatyw) → struktura konceptualna (cecha kognitywna) → domena docelowa (onim) (por. Kövecses 2002; Lakoff, Johnson 2003; Dobrić 2010). Przenoszenie struktur semantycznych i konceptualnych z jednej domeny konceptualnej do innej ma ogromne znaczenie dla tworzenia prototypów onimicznych: przenoszenia znaczenia apelatywu na onim lub używania nazwy miejsca do oznaczenia osoby, wskazując tym samym miejsce, w którym osoba ta się urodziła (Dobrić 2010: 139–141), bądź przenoszenia imienia osobowego na ojkonim, wyrażając w ten sposób pojęcie posiadania (tj. wskazując relację przynależności) itd. Warto zauważyć, że analiza onimów w ramach metafory konceptualnej nie jest analizą etymologiczną, lecz próbą ustalenia, w jaki sposób struktura konceptualna słów motywowała i nadal motywuje ich tworzenie. Oprócz analizy językowej, w celu zrozumienia semantyki i motywacji DM w leksykalnych opozycjach toponimicznych uwzględniono dane ekstralingwistyczne (geograficzne, historyczne, społeczno-kulturowe), zwłaszcza relację nazywanego obiektu do sąsiedniego obiektu (wzgórz, dolin, rzek, osad itp.) oraz jego położenie w terenie (w tym położenie nad poziomem morza – MSL7). Ograniczenia badań. Niniejsze badanie ogranicza się do analizy korelacji autonomicznych słów jako of 21 toponyms forming 10 toponym oppositions (see Appendix) based on DM toponimów z HNL, z uwzględnieniem motywacji i semantyki składników toponimów oraz skupieniem się na względnym „górnym” – „dolnym” położeniu nazywanego obiektu w przestrzeni. Badacze opozycji w toponimii regionalnej (por. Korepanova, 1973; Štěpán, 2009; Ahundova, 2011; selection of such toponym oppositions was limited by the factor of distance. Tkachenko, 2003, 2013, 2014; Stachowski, 2018 i inni) zauważają, że opozycje toponimiczne korelują z pomiarami wysokości dodatkowych obiektów na stronach internetowych GP i UETK. Oczywiście jest mało prawdopodobne, aby w momencie nominacji znana była informacja o położeniu obiektu features of which is either semantically antonymic or not, are only possible in 7 MSL – meters above sea level. In the current research, this information was obtained using nad poziomem morza. Ludzie najprawdopodobniej po prostu uwzględniali położenie obiektu względem innych sąsiednich obiektów w konkretnej lokalizacji, biorąc pod uwagę rzeźbę danego obszaru. Artykuły / Articles 261 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space pewien (mikro)system, tj. na określonym terytorium, ponieważ takie nazwy faktycznie korelują ze sobą. Dlatego uważamy, że odległość do 20 ± 5 km jest maksymalną odległością, przy której można uznać dwa lub więcej korelujących toponimów za opozycję8. W niniejszym badaniu odległość między obiektami (ojkonimem, potamonimem, limnonimem itp.) mierzono za pomocą narzędzi do pomiaru odległości (w linii prostej) na stronach internetowych GP i UETK (zob. Źródła toponimów). Wszystkie toponimy tworzące opozycje znajdują się w granicach okręgu wileńskiego. 2. MOTYWACJA I SEMANTYKA LEKSYKALNYCH OPOZYCJI TOPONIMICZNYCH W badaniach toponimicznych zauważa się, że różnicujące przymiotniki wskazujące na przestrzenne położenie toponimu „górnego” – „dolnego”, zwłaszcza w ojkonimii, zazwyczaj wskazują albo 1) położenie nazwanego obiektu względem biegu rzeki, w znaczeniu „położony w dolnym odcinku rzeki”, tj. w dole rzeki – blisko ujścia rzeki, lub „położony w górnym odcinku rzeki”, tj. w górze rzeki – blisko źródła rzeki, albo 2) położenie obiektu na wzgórzu/górze lub u podnóża wzgórza/góry (por. Kondrashina 1980, Tkachenko 2013, Ilchenko, Isachuk 2016). W toponimii litewskiej położenie obiektów w przestrzeni najczęściej wyrażane jest przez: 1) korelację prostych przymiotników lit. m s áukštas, f s aukštà aukštàsis, f s aukštóji ‘wysoki; ‘wyższy’ – žemàsis, żemóji ‘niski; niższy’; lit. m 8 Jest to zgodne z obserwacją Kamila Stachowskiego (2018: 201) dotyczącą odległości, którą można regularnie pokonać, zwłaszcza pieszo, z jednej lokalizacji do drugiej i z powrotem w ciągu jednego ‘high’ – m s žẽmas, f s žemà ‘low’; Lith. m pl kalnniai ‘of the mountains/hills’ – klóniniai ‘of the valleys’9; 2) the correlation of pronominal adjectives10 Lith. m s dnia. 9 Proste przymiotniki lit. klõninis i kalnnis wywodzą się odpowiednio od terminów nomenklatury lit. klónis / klõnis ‘dolina, zagłębienie, nizina, wąwóz’ oraz kálnas ‘wysokie naturalne wzniesienie terenu; wzgórze, góra’ (LKŽe). 10 We współczesnym języku litewskim zaimkowe formy przymiotników wyrażają kategorię rodzajnika. definiteness, and, therefore, sometimes, may be considered an equivalent to the English definite Przymiotniki te mają różnorodne zastosowania, z których jednym jest wyróżnianie znanych obiektów pod względem właściwości przestrzennych, czasowych, fizycznych i innych poprzez: a) porównanie wyższego stopnia znanej cechy, b) dowolną właściwość jednego obiektu przeciwstawną właściwości innego (zazwyczaj, choć nie zawsze, gdy przeciwstawia się nie więcej niż dwa obiekty), oraz c) pewną szczególną, indywidualną cechę niewłaściwą innym obiektom tego rodzaju. Te same funkcje przymiotników zaimkowych służą do wyróżniania obiektów w obrębie klasy nazw własnych (DLKG 174–177). Musi być noted that in almost all cases, there is a possibility to use a simple adjective to modify the object, however, the meaning will be completely different. PAVEL SKORUPA 262 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV pl aukšteji – žemeji, f pl áukštosios - žẽmosios. Takie opozycje są typowe dla obszarów górzystych sąsiadujących z nizinami i przekazują określone informacje o rzeźbie danego obszaru. W poniższych sekcjach toponimy przedstawiono w porządku alfabetycznym, podając zarówno dane językowe, jak i pozajęzykowe (klasę toponimu, lokalizację, historyczne formy nazwy), dostępne w momencie sporządzania tekstu, a następnie analizę (etymologię i motywację) oraz omówienie opozycji. Współczesne formy analizowanych toponimów zapisano kursywą i, tam gdzie to możliwe, oznaczono akcent. 2.1. Bezdónystn × Bezdónysv × Aukšteji Bezdónysv Bezdónys – Bezdónys eld, V D; położone na wysokości 138 m n.p.m., u podnóża wzgórza, na prawym brzegu doliny Bezdonė (dorzecze Ners), 6 km na południowy wschód od Nemenčnė; GSD1974 728 Bezdonystn, GI1905 58 Rus. ст.[анция] Безданы, д.[еревня] Безданы, REM1872 Rus. Безданы. Bezdónys – pole Bezdónys, V D; 137 m n.p.m., u podnóża wzgórza na lewym brzegu doliny Bezdonė, 1 km od miasta; GSD1974 728 Bezdonysv, GI1905 58 Rus. s.[iedlisko] Bezdany, im.[ię] Bezdany, REM1872 Rus. Госп. [одский] д.[вор] Безданы. Aukšteji Bezdónys – pole Bezdónys, V D; 143 m n.p.m., na wzgórzach w lesie Rõkantiškės, 6 km na wschód od Bezdónys; GSD1974 728 Aukštieji Bezdonysv, GI1905 58 Rus. з.[астенок] Безданолѣсье, Безданолѣсъ, REM1872 Rus. з.[астенок] Безданайцы. Oikonim Bezdónys jest litewski. skrót -onys derywat od Bezdonė11 11 Potamonim Bezdonė (LKIVK stream. This derivation model of the above oikonyms from the hydronym Bezdonė, Bezdanka; dorzecze Wlnii) najprawdopodobniej jest pochodzenia słowiańskiego. pochodzenie i może być związane z Rusią. bezdenny, -a ‘bezdenny; (przenośnie) niezwykle głęboki (← ros. бездна)’ (Slovar.cc, SRYAe), lub pol. bezdenny „głęboki, bez dna”, bezdeń „wir wodny: szybko obracająca się masa wody w rzece, w którą mogą być wciągane obiekty” (PSPR 34), białorus. бездань, biał. bяздонне „otchłań, głębokie miejsce” (Skarnik.by). Według Jurkštasa (1985: 19) hydronim Bezdonė nie jest autentyczny. Badacz uważa, że autentyczną formą Bezdónys mogło być *Bedugniai, wywodzące się od podobnego hydronimu: w źródle z 1516 roku potamonim zapisano jako Besdenayta, Besdanayta, Besdonayta, a przyrostek którego odpowiada litewskiemu -ait(ė), zatem nazwa mogła brzmieć *Bedugnaitė, wywodzić się od hydronimu (jeziora bądź bagna) *Bedugnis, -ė i być związana z lit. bedùgnė ‘wielka głębia’ (LKŽe) (por. także LVŽ I 466). Według Vykintasa Vaitkevičiusa, the 2012: 111). Biorąc stream was earlier called the Juodupis: “z Bezdan – Jodupis, 1784 m., TVD 382” (Vaitkevičius początek na podmokłych łąkach między lasami Paskyna i Rõkantiškės, strumień wpada do bagnistego stawu rybnego Bezdónys i płynie przez lasy Bezdónys, zachowując pierwotną dolinę, która jest pełna rozlewisk, rowów, rumowiska, powalonych drzew i naturalnych tam. Niezależnie od tego, czy Artykuły / Articles 269 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space autentycznie near the barn(s) w oikonymie: svinas, -ai → miejsce przy stodole(stodołach) lub miejsce, w którym znajduje(-ją) się/znajdowała(-y) się stodoła(stodoły) → (Aukšteji / Žemeji) Svirna. DM obu oikonymów są motywowane nie tylko pionowym położeniem osad w przestrzeni, lecz także ich położeniem względem biegu rzeki16. 2.10. Áukštosios Viẽsosv × Žẽmosios Viẽsosv Áukštosios Viẽsos – eld. Šrvintos, rej. Sz; 111 MSL, na lewym brzegu powyżej Širvintà (dopływu Šventóji), u jej zbiegu z Viesà, 6,5 km od Širvintos; GSD1974 587 Aukštosios Viesosv, GI1905 78 Rus. д.[еревня] ВѣсыГорные, REM1872 Rus. з.[астенок] Весы. Žẽmosios Viẽsos – eld. Šrvintos, rej. Sz; 108 MSL, poniżej Širvintà, w dolinnej części prawego brzegu, 0,8 km od Áukštosios Viẽsos; GSD1974 589 Žemosios Viesosv, GI1905 78 Rus. z.[aścianek] Wѣsy-Dolnyje, REM1872 Rus. z.[aścianek] Новые Весы. Jednorodne nazwy Viẽsos obu wsi zawdzięczają swoją nazwę rzece Viesà – ciekowi, nad którego brzegami położone są obie osady, oraz litewskiemu pl. fleksyjnemu -os, derywatowi od potamonimu17. Dlatego oikonim można uznać za metonimiczną transpozycję potamonimu (transonimizację) (pojęcie miejsca): Viẽsos ← Vies- + -os ← osada nad/na Viesà. Derywatory modyfikacyjne Áukštosios i Žẽmosios obu oikonimów są motywowane nie tylko pionowym położeniem osad w przestrzeni, lecz także ich położeniem względem nurtu rzeki. 16 Szczególnie interesująca jest zmiana derywatorów modyfikacyjnych z pozycji postpozycyjnej względem HNL (REM1872 Rus. Свирны Верх.[ние], Свирны Нижнiе: Верхние i Нижнiе ← ros. верхний ‘górny’, нижний ‘dolny’) na pozycję prepozycyjną w obu oikonimach (Aukšteji Svirna, Žemeji Svirna). Jednak przyczyny takiej zmiany nie są jasne. 17 Potamonim Viesà ma niejasne pochodzenie. Jego źródło znajduje się w pobliżu bagnistych brzegów jeziora Viess. Nie jest jednak obecnie jasne, czy to jezioro, czy też nazwy wzajemnie się motywowały. Vanagas (1981: 378) wiąże te dwa hydronimy z lit. vesulas ‘silny wir’ (LKŽe), który rzekomo wywodzi się z języka praindoeuropejskiego. *eḭ- ‘zginać, skręcać’ i przypisuje je hydronimom o znaczeniu fizjograficznym (Vanagas 1981a: 63). Może to być częściowo prawdą, biorąc pod uwagę kręty bieg rzeki, zwłaszcza od jej środkowego odcinka aż do miejsca, w którym uchodzi ona do Širvintà; lub uwzględniając krętą linię brzegową bagien wokół jeziora Viess. Stąd oba hydronimy mogą mieć naturę metaforyczną i stanowić przeniesienia pojęcia wirów, zakrętów i skrętów odpowiednio na kręte koryto rzeki i krętą linię brzegową: 1) vesulas → kręte koryto rzeki → Viesà, 2) vesulas → kręta linia brzegowa → Viess. PAVEL SKORUPA 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV *** Pełna antonimiczna korelacja DM zarówno w pre-, jak i postpozycjach). Niepełną position to the HNLs are observed in 7 cases (1 limnonym and 6 oikonym korelację DM w prepozycji względem modyfikowanych HNL obserwuje się w 3 opozycjach z klasy ojkonimów. Analizowane opozycje oparte na korelacji przymiotników prostych i zaimkowych oraz ich form litewskich. áukštas, -à (aukštàsis, aukšteji, áukštosios) ‘wysoki’ (‘górny’) – žẽmas, -à (žemàsis, žemeji, žẽmosios) ‘niski’ (‘dolny’) oraz lit. kalnnis (kalnniai) ‘wzgórzowy’ – lit. klóninis (klõniniai) ‘dolinny’ stanowią jedynie niewielką część – 10 przypadków (utworzonych przez 21 toponimów), tj. 0,251% spośród 251 opozycji obecnie funkcjonujących w granicach powiatu wileńskiego. Zarówno analiza językowa, jak i pozajęzykowa DM wykazała, że wybór zarówno przymiotników zaimkowych, jak i prostych przymiotników jakościowych w procesie nominacji opierał się na względnym położeniu nazywanego obiektu (poziomym lub pionowym) w przestrzeni (terenie): 1) Korelacja lit. áukštas ‘wysoki’ – žẽmas ‘niski’ opiera się na poziomym położeniu obiektu w przestrzeni (w stosunku do sąsiedniej rzeki): Aukšteji Karklnaiv × Žemeji Karklnaiv, Pamerksv × Aukštàsis Pamerksv, Aukšteji Rusõkaistead × Žemeji Rusõkaistead, Áukštosios Viẽsosv × Žẽmosios Viẽsosv, Aukšteji Svirnastead × Žemeji Svirnastead; 2) Korelacja lit. áukštas ‘wysoki’ – žẽmas ‘niski’ opiera się na pionowym położeniu obiektu w przestrzeni (na wzgórzu/górze, w przeciwieństwie do położenia drugiego obiektu u podnóża wzgórza/góry): Aukšteji Bezdónysv × Bezdónysv × Bezdónystn, Nẽvardas ÁukštasL × Nẽvardas ŽẽmasL, Aukšteji Semeniùkaiv × Žemeji Semeniùkaiv; 3) Korelacja lit. kalnnis ‘górski/wzgórzowy’ – klóninis ‘dolinny’ opiera się na pionowym położeniu obiektu w przestrzeni (na wzgórzach, jak opposed to the other object’s position in the valley of the neighbouring river): Jagėlónysv × Klõniniai Jagėlónysv, Kalnniai Mijáugonysv × Klõniniai Mijáugonysv. Uwzględniając powyższe, można stwierdzić, że korelacja przymiotników prostych i zaimkowych w toponimii okręgu wileńskiego jest dość wyraźna, ponieważ te DM-y niosą następujący ładunek semantyczny: 1) lit. áukštas, -à (aukštàsis, aukšteji, áukštosios) – ‘położony na wzgórzu/górze’ (pionowa pozycja górna), lit. žẽmas, -à (žemàsis, žemeji, žẽmosios) – ‘położony u podnóża wzgórza/góry’ ‘położony w (vertical lower position); 2) Lith. áukštas, -à (aukštàsis, aukšteji, áukštosios) – górnej części rzeki (w górę rzeki)’ (pozycja pozioma w górę/wstecz), (w dół rzeki)’ Lith. žẽmas, -à (žemàsis, žemeji, žẽmosios) – ‘located in the lower part of the river (pozycja pozioma w dół); 3) lit. kalnnis (kalnniai) – ‘położony na wzgórzu/górze’ Straipsniai / Artykuły 271 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space (pionowa pozycja górna), lit. klóninis (klõniniai) – ‘położony w dolinie’ (pionowa pozycja dolna). Analiza HNL wykazała, że można je podzielić na dwie kategorie, w zależności od różnorodności pojęć motywujących: 1) leksemy nazw o wyraźnej motywacji i semantyce: a) motywowane toponimem (pojęcie miejsca/lokalizacji) – Bezdónystn, Bezdónysv, Aukšteji Bezdónysv, Pamerksv, Aukštàsis Pamerksv, Áukštosios Viẽsosv, Žẽmosios Viẽsosv; b) motywowane antroponimem (pojęcie posiadania, przynależności) – Jagėlónysv, Klõniniai Jagėlónysv, Kalnniai Mijáugonysv, Klõniniai Mijáugonysv, Aukšteji Semeniùkaiv, Žemeji Semeniùkaiv; c) motywowane apelatywem – (pojęcie źródła/źródła) Nẽvardas ÁukštasL, Nẽvardas ŽẽmasL, (pojęcie miejsca) Aukšteji Svirnastead, Žemeji Svirnastead; 2) leksemy nazw o niejasnej motywacji i semantyce: a) motywowane apelatywem lub przezwiskiem (pojęcie miejsca lub ludzi) – Aukšteji Karklnaiv, Žemeji Karklnaiv; b) motywowane antroponimem (pojęcie przynależności lub ludzi) – Aukšteji Rusõkaistead, Žemeji Rusõkaistead. 3. WNIOSKI 1. Opozycje oparte na korelacji prostych i zaimkowych przymiotników oraz ich form lit. áukštas, -à (aukštàsis, aukšteji, áukštosios) ‘wysoki’ (‘górny’) – žẽmas, -à (žemàsis, žemeji, žẽmosios) ‘niski’ (‘dolny’) oraz lit. kalnnis (kalnniai) ‘wzgórzowy’ – lit. klõninis (klõniniai) ‘dolinny’ stanowią tylko niewielką część – 10 przypadków (utworzonych przez 21 toponimów), tj. 0,251% of the 251 oppositions currently functioning within the borders of Vilnius powiatu. Wszystkie wybrane opozycje toponimiczne występują w opozycjach i znajdują się w odległości od 0,08 do 6 km od siebie. 2. Pełna opozycja antonimiczna DM-ów zarówno w pozycji przed-, jak i position to the HNLs are observed in 7 cases (1 limnonym and 6 oikonym popozycyjnej, utworzona odpowiednio przez 2 i 12 nazw). Niepełną opozycję DM-ów w pozycji przed modyfikowanymi HNL-ami obserwuje się w 3 opozycjach z klasy oikonimów, utworzonych przez 7 nazw. przymiotników i ich form) 3. To understand the semantics of the DMs, both the linguistic and extralinguistic data was analyzed. The analysis of the DMs (simple and pronominal wykazała, że wybór DM-ów w procesie nominacji był uwarunkowany względnym położeniem nazywanego obiektu (poziomym lub pionowym) w przestrzeni (terenie). Motywacja DM-ów jest dość jasna i niosą one następujący ładunek semantyczny: 1) lit. áukštas, -à (aukštàsis, aukšteji, áukštosios) – ‘położony na wzgórzu/górze’ (pionowa pozycja górna), lit. žẽmas, -à (žemàsis, žemeji, PAVEL SKORUPA 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV žẽmosios) – ‘położony u podnóża wzgórza/góry’ (pionowa pozycja dolna); 2) lit. áukštas, -à (aukštàsis, aukšteji, áukštosios) – ‘położony w górnej części rzeki (w górę rzeki)’ (pozioma pozycja w górę/wstecz), lit. žẽmas, -à (žemàsis, žemeji, žẽmosios) – ‘położony w dolnej części rzeki (z biegiem rzeki)’ (pozioma pozycja w dół); 3) lit. kalnnis (kalnniai) – ‘położony na wzgórzu/górze’ (pionowa pozycja górna), lit. klóninis (klõniniai) – ‘położony w dolinie’ (dolna pozycja pionowa). 4. Analiza HNL wykazała, że można je podzielić na dwie kategorie, w zależności od różnorodności pojęć motywujących: 1) leksemy nazw o wyraźnej motywacji i semantyce: a) motywowane toponimem (pojęcie miejsca/lokalizacji) – 7 jednorodnych leksemów ojkonimicznych; b) motywowane antroponimem (pojęcie posiadania, przynależności) – 6 jednorodnych leksemów ojkonimicznych; c) motywowane apelatywem – (pojęcie źródła/źródła) 2 jednorodne leksemy limnonimiczne, (pojęcie miejsca) 2 leksemy ojkonimiczne; 2) leksemy nazw o niejasnej motywacji i semantyce: a) motywowane apelatywem lub przezwiskiem (pojęcie miejsca lub ludzi) – 2 jednorodne leksemy ojkonimiczne; b) motywowane antroponimem (pojęcie posiadania lub ludzi) – 2 jednorodne leksemy ojkonimiczne. ABBREVIATIONS Bel. – Belarussian; cf. – compare; coll. – colloquial; D – district; DM – differentiating znacznik; tarcza. – dialektalny; El – Elektrėnai; eld – starostwo; et al. – i inni; f – rodzaj żeński; Heb. – hebrajski; HNL – jednorodny leksem nazwy; InE. – indoeuropejski; km – kilometr; L – jezioro; lit. – litewski; m – rodzaj męski; MSL – metry nad poziomem morza; Pol. – polski; pl – liczba mnoga; Rus. – rosyjski; s – liczba pojedyncza; stead – zagroda/gospodarstwo; Šlčn – Šalčininkai; Šr – Širvintos; tn – miasto; Trak – Trakai; trib. – dopływ; Ukm – Ukmergė; V – Wilno; v – wieś. ŹRÓDŁA TOPONIMÓW GI1905 – Goshkevich Iosif I. 1905: Гошкевич Iосиф I. Виленская губернiя. Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ osad, Wilno: Drukarnia Gubernialna. Dostępne pod adresem: https://rusneb.ru/ catalog/000199_000009_003727513/. GK – Gamtos katalogas. Zbiorniki wodne Litwy. Dostępne pod adresem: http://ezerai.vilnius21. lt/. Artykuły / Articles 273 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space GP – Geoportal.lt – Lietuvos erdvinės informacijos portalas. Available at: https://www. geoportal.lt/geoportal/. GSD1974 – Centralny Urząd Statystyczny przy Radzie Ministrów Litewskiej SRR 1974: Wiejskie miejscowości zamieszkane Litewskiej SRR w latach 1959 i 1970 (Dane ogólnounijnego spisu ludności), Wilno. Dostępne pod adresem: https://knyga.lietuvai.lt/w/images/7/79/ Lietuvos_gyventojų_surašymas_1959_ir_1970.pdf. IVDB – informacinė Lietuvių kalbos instituto lietuvių kalbos išteklių sistema: Istorinių vietovardžių duomenų bazė (The Institute of the Lithuanian Language Informational System of the Lithuanian Language Resources: The Historical Place Names Database). Dostępne pod adresem: https://ekalba.lt/istoriniu-vietovardziu-duomenu-baze. KA1861 – Korewo Anton K. 1861: Korewo Anton K. Materiały do geografii i statystyki Rosji, zebrane przez oficerów sztabu generalnego. Gubernia wileńska, Petersburg: drukarnia Josafata Orgizki. Dostępne pod adresem: https://www.prlib.ru/ item/426806. KGS1903 – Kowieński Gubernialny Komitet Statystyczny 1903: Alfabetyczny wykaz miejscowości guberni kowieńskiej na rok 1902, Kowno: Drukarnia Zarządu Gubernialnego. Dostępne pod adresem: http://book-olds.ru/BookLibrary/17000Kovenskaya-gub/1902.-Spisok-naselennyih-mest-Kovenskoy-gubernii-na-1902-god. html. LKIVA – Archiwum ankiet przedwojennego nazewnictwa ziemskiego Wileńszczyzny Wydziału Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego (The Archive of Vilnius Region Land Names Forms of the Research Center of Baltic Languages and Onomastics at the Institute of the Lithuanian Język). LKIVK – miejscowości zebrane z żywego języka przez Wydział Nazewnictwa Instytutu kalbos, kartoteka (The Catalogue of Lithuanian Place Names Written from the Living Języka Litewskiego (Centrum Badawczego Języków Bałtyckich i Onomastyki w Instytucie Języka Litewskiego). REM1872 – Mapa Imperium Rosyjskiego z 1872 roku. MAPIRE – Mapy historyczne online. Dostępne pod adresem: https://mapire.eu/en/map/russia-1872/. UETK – Lietuvos upių, ežerų ir tvenkinių kadastras (Kataster rzek, jezior i stawów Republiki Litewskiej). Dostępne pod adresem: https://uetk.am.lt. Mapy powiatu wileńskiego – Mapa Republiki Litewskiej. Dostępne pod adresem: https://www. geoportal.lt. Strony internetowe gmin powiatu wileńskiego: Strona internetowa gminy Elektrėnai: https://www.elektrenai.lt/ PAVEL SKORUPA 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Strona internetowa samorządu rejonu solecznickiego: http://www.salcininkai.lt/ Strona internetowa samorządu rejonu szyrwinckiego: https://www.sirvintos.lt/lt Strona internetowa samorządu rejonu święciańskiego: http://www.svencionys.lt/lit/I_pradzia Strona internetowa Trakai District Municipality web site at: https://www.trakai.lt/; http://old.trakai.lt/ Ukmergė District Municipality web site at: https://www.ukmerge.lt/ samorządu miasta Wilna: https://vilnius.lt/lt/ Strona internetowa samorządu rejonu wileńskiego: https://www.vrsa.lt/ REFERENCES Ahundova Gjulshen 2011: Ахундова Гюльшен. Психолингвистические основы функционирования тюркской топонимии (на материале географических названий Азербайджана, Дагестана и других cопредельных регионов). – Türkologiya 3, 45–51. Bartkutė Nerija 2008: Joniškio rajono teritorijos toponimija: daryba ir raidos polinkiai: daktaro disertacija, Šiauliai: Vutauto Didžiojo universitetas, Šiaulių universitetas. Brendler Silvio (ed.) 2016: Cognitive Onomastics. A Reader, Hamburg: Baar. Bukharova Gulnur Kh., Samitova Luiza Kh., Tagirova Salima A., Davletkulova Akhmet Kh., Davletbajeva Raisa G., Usmanova Minsilu G. 2016: Color Symbolism in the Bashkir Toponymy. – International Journal of Environmental and Science Education 11(18), 12281–12288. Būga Kazimieras 1958: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būga Kazimieras 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Būga Kazimieras 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Coates Richard 2006: Properhood. – Language 82(2), 356–382. Available at: http:// sro.sussex.ac.uk/196/. Coates Richard 2012: Eight Issues in the Pragmatic Theory of Properhood. – Acta Linguistica Lithuanica 66, 119–140. Coates Richard 2015: A concise theory of meaningfulness in literary naming within the framework of The Pragmatic Theory of Properhood. – Journal of Literary Onomastics 4(1), 31–34. Available at: http://digitalcommons.brockport.edu/jlo/vol4/iss1/3. Straipsniai / Articles 275 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space Coates Richard 2016: On the theoretical possibility of proper verbs. – Linguistics 54(2), 411–431. Available at: http://eprints.uwe.ac.uk/27187. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mintis, 1994. Dobrić Nikola 2010: Theory of Names and Cognitive Linguistics – the Case of the Metaphor. – Filozofia i društvo 21, 135–147. Endzelytė Renata 2005: Šiaurės vidurio Lietuvos vietovardžiai: daktaro disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Gataullin Ravil G., Fatykhova Lija A. 2018: Гатауллин Равиль Г., Фатыхова Лия А. „Цветные“ топонимы и их особенности. – Вестник Башкирского университета 23(1), 211–219. Hontsa Irina S. 2014: Гонца Ірина С. Структурно-граматичні особливості двочленних ойконімів Черкащини. – Вісник Черкаського університету: Філологічні науки 7, 86–90. Available at: https://dspace.udpu.edu.ua/xmlui/ handle/6789/3361?show=full. Ilchenko Irina I., Isachuk Nastasiya V. 2016: Ільченко Ірина І., Ісачук Настасія В. Бiнарнi опозицiï в топонiмiï Надвеликолужжя. – Перспективи розвитку філологічних наук (м. Київ, 13–14 травня 2016 р.), Херсон: Видавничий дім „Гельветика“, 99–102. Available at: http://visnyk-filologia.mdu.in.ua/publ/2019/ ilchenko_irina_ivanivna_isachuk_nastasija_viktorivna/1-1-0-23. Jurkštas Jonas 1985: Vilniaus vietovardžiai, Vilnius: Mokslas. Kačinaitė Dalia 2008: Lietuvių sudurtinių oronimų darybos bruožai. – Baltistica 2, 275–288. Kondrashina Vera V. 1980: Кондрашина Вера В. Соотносительный ряд «верхний» – «нижний» в русской топонимии. – Вопросы ономастики 14, 29–35. Korepanova Anna P. 1973: Корепанова Анна П. Протиставлення як засіб утворення слов’янських ойконімів. – Мовознавство 4, 30–33. Kövecses Zoltan 2002: Metaphor: a practical introduction, New York: Oxford University Press. Lakoff George, Johnson Mark 2003: Metaphors we live by, Chicago: The University of Chicago Press. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas I–XX (1941–2002), e. variantas, red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008 ir 2018). Available at: http://www.lkz.lt/. PAVEL SKORUPA 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV LVŽ I – Lietuvos vietovardžių žodynas I (A–B), red. kolegija L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. PDB – Lietuvių kalbos instituto lietuvių kalbos išteklių informacinė sistema: Pavardžių duomenų bazė (The Institute of the Lithuanian Language Informational System of the Litewskie zasoby językowe: Baza nazwisk). Dostępne pod adresem: https://ekalba. lt/pavardziu-duomenu-baze. Podolskaja Nataliya V. 1978: Podolskaja Natalia W. Słownik rosyjskiego ономастической терминологии, Москва: Наука. PSPR – Rozwadowska Maryja F. 1974: Podręczny słownik polsko-rosyjski, Warszawa: Wiedza powszechna. Razmukaitė Marija 1998: Litewskie ojkonimy sufiksalne: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. Razmukaitė Marija 2002: Cechy słowotwórcze litewskich ojkonimów złożonych. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 123–130. Razmukaitė Marija 2003: Złożone ojkonimy litewskie. – Baltu Filoloģija XII (2), 63–80. Razmukaitė Marija 2003a: Przymiotnik áukštas, aukštà w formie określonej w nazwach miejscowości. – Kalbos kultūra 76, 63–66. Razmukaitė Marija 2009: O niektórych zachodniolitewskich ojkonimach sufiksalnych. – Kalbos kultūra 82, 34–40. Saussure Ferdinand de 1959: Kurs językoznawstwa ogólnego, rozdz. Bally, A. Sechehaye (red.), W. Baskin (tłum.), Nowy Jork: The Philosophical Society. Sjöblom Paula 2011: Podejście kognitywne do semantyki nazw własnych. – Onoma: Journal of the International Council of Onomastic Sciences 41, 63–82. Skarnik.by – Mazok Aleh, Lit Siarż (oprac.) 2015: Słownik białorusko-rosyjski (w wersji основе академического словаря под редакцией Я. Коласа, К. Крапивы и П. Глебки 1953: Руска-беларускі Слоўник, I–III, Мiнск: Інстытут Мовазнаўства АН БССР), elektronicznej. Dostępne pod adresem: https://www.skarnik.by/. Skorupa Pavel 2019: Opozycje semantyczne w toponimach powiatu wileńskiego. – Acta Linguistica Lithuanica 81, 139–159. Slíz Mariann 2017: Personal Names in Medieval Hungary, Hamburg: Baar. Slovar.cc – Wielki współczesny objaśniający słownik języka rosyjskiego, wersja elektroniczna, 2010– 2020. Dostępne pod adresem: https://slovar.cc/rus/tolk.html. Artykuły / Articles 277 Motivation and semantics of the present-day Vilnius county toponym oppositions: the concept of the object’s position in space SSP2 – Krasiński Adam S. 1885: Słownik synonimów polskich 2, Kraków: Wyd. Akademii Umiejętności; w druk. „Czasu” F. Kluczyckiego. SRY – Ożegow Siergiej I. 1984: Ożegow Siergiej I. Słownik języka rosyjskiego, Moskwa: „Русский Язык“. SRYAe – Jewgieniewa Anastazja (red.) 1999: Jewgieniewa Anastazja P. Słownik języka rosyjskiego языка: В 4-х т., Москва: Полиграфресурсы. Available at: http://feb-web.ru/feb/mas/ mas-abc/default.asp. Stachowski Kamil 2018: O opozycjach kolorystycznych w ojkonimii Polski. – Acta onomastica LIX, 197–214. Superanskaja Aleksandra W. 1970: Superanskaja Aleksandra W. Terminologiczne ли цветовые названия рек? – Местные географические термины, 120—127, Москва: Мысль. Sviderskienė Dalia 2006: Złożone oronimy powiatu mariampolskiego. – Lituanistica 4(68), 47–59. Sviderskienė Dalia 2006a: Tendencje słowotwórcze i pochodzenie drimonimów powiatu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica / Kwestie językoznawstwa litewskiego 54, 49–62. Sviderskienė Dalia 2007: Nazwy miejscowości powiatu mariampolskiego. – Acta Linguistica Lithuanica / Kwestie językoznawstwa litewskiego 57, 99–122. Tkaczenko Jewgienij N. 2003: Tkaczenko, Jewgienij N. Wzajemne oddziaływanie hydronimów и ойконимов (в бассейне реки Казенный Торец). – Філологічні студії, 58–62. Tkachenko Yevgeniy N. 2013: Tкаченко, Євген M. Бурлук – Бурлучок: формально незмінні та граматично переоформлені імена (у басейні річки Великий Бурлук). – Філологічні студії. Науковий вісник Криворізького державного uniwersytetu pedagogicznego 9, 399–406. Dostępne pod adresem: http://nbuv.gov.ua/UJRN/ PhSt_2013_9_59. Tkachenko Yevgeniy N. 2014: Ткаченко, Евгений Н. Явление бинарной Štěpán Pavel 2009: оппозиции в региональной топонимии (на примере географических названий Слобожанщины). – Вестник Воронежского государственного университета 3, 67–70. Opozycje w toponimii. – Nazwy w wielojęzycznym, wielokulturowym i wieloetnicznym kontakcie, materiały z 23. Międzynarodowego Kongresu Nauk Onomastycznych. 17–22 sierpnia 2008, York University, Toronto, Kanada, 915–920. Dostępne pod adresem: https://yorkspace.library.yorku.ca/xmlui/handle/10315/4034. Vaitkevičius Vykintas 2012: Neris. Ekspedycja z 2007 roku, druga księga, Wilno: Mintis. PAVEL SKORUPA 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Vanagas Aleksandras 1970: Słowotwórstwo hydronimów Litewskiej SRR, Wilno: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981: Etymologiczny słownik hydronimów litewskich, Wilno: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981a: Semantyka litewskich hydronimów. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 21, 4–153. Vanagas Aleksandras 1996: Nazwy miast Litwy, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii leidykla. Van Langendonck Willy 2007: Theory and Typology of Proper Names, Berlin: de Gruyter. Van Langendonck Willy 2013: Semantyczno-pragmatyczna teoria nazw własnych. – Acta Linguistica Lithuanica 69, 99–129. Van Langendonck Willy, Van de Velde Mark 2016: Nazwy i gramatyka. – The Oxford Handbook of Names and Naming, C. Hough (red.), Oxford: Oxford University Press. DOI 10.1093/oxfordhb/9780199656431.013.21. Van Langendonck Willy 2017: Dychotomia w diachronicznej strukturze nazwisk. – Proceedings of iconn 4, O. Felecan (red.), Cluj-Napoca: Editura Mega, Editura Argonaut, 45–50. DOI 10.30816/ICONN4/2017. Zinkevičius Zigmas 2008: Litewskie nazwiska osobowe, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 2012: Nazwiska polskojęzycznych mieszkańców Wileńszczyzny, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii.