Rusas „Lietuvių kalbos žodyno“ pasaulėvaizdyje

122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV AURELIJA GRITĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-8510-9037 Kierunki badań naukowych: semantyka, leksykologia, leksykografia. DOI: doi.org/10.35321/all84-06 ROSJANIN W OBRAZIE ŚWIATA SŁOWNIKA JĘZYKA LITEWSKIEGO1 Russian in the Worldview of The Dictionary of the Lithuanian Language ADNOTACJA W artykule analizuje się, jaki fragment konceptu ROSJANINA wyłania się z zdań ilustracyjnych „Słownika języka litewskiego”, w których wspomniana jest narodowość Rosjanin. Ilustracje są szczególnie ważne dla kształtowania się konceptu, ponieważ właśnie w nich utrwalony został stosunek przedstawicieli wszystkich litewskich dialektów do tej narodowości oraz obraz świata Rosjanina ukształtowany w różnych źródłach pisanych (najczęściej w XIX–XX-wiecznych dziełach naukowych, publicystycznych i literackich). Materiał empiryczny słownika analizuje się w artykule metodami analizy semantycznej, opisowej, interpretacyjnej oraz lingwistyki kognitywnej. Po przeanalizowaniu około 300 zdań ilustracyjnych, w których wspomniany jest etnonim rusas, w kontekście słownika dotyczące tej narodowości przedstawiono: 1) obiektywne, konkretne fakty historyczne i inne (najczęściej w ilustracjach pochodzących z różnych źródeł pisanych), 2) doświadczenia poszczególnych osób związane z osobami tej narodowości, wyrażone poprzez konkretne obrazy (w zdaniach ilustracyjnych z litewskich gwar). Uwidacznia się tendencja, że w kontekście słownika unika się bezpośredniej, jednoznacznej kategoryzacji (w ilustracjach słownikowych negatywnie oceniane są jedynie niektóre działania rosyjskich żołnierzy oraz narzucona Litwinom rosyjska władza). Takie stosunkowo ostrożne podejście wynikało z historycznych i politycznych okoliczności powstawania słownika. SŁOWA KLUCZOWE: słownik, semantyka, przykład ilustracyjny, koncept, rusas. 1 Autorka artykułu szczerze dziękuje recenzentom za cenne uwagi, które pomogły udoskonalić tekst. Artykuły / Articles 123 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje ADNOTACJA Artykuł analizuje, jaki fragment konceptu ROSJANIN wysuwa się na pierwszy plan w zdaniach ilustracyjnych z narodowością rusas ‘rosyjski’, obecnych w dziele The formation of the concept, Dictionary of the Lithuanian Language. The illustrations are especially important for the ponieważ odnotowują one stosunek przedstawicieli gwar z całej Litwy do tej narodowości oraz obraz świata Rosjanina ukształtowany w różnych źródłach pisanych (przeważnie w pracach naukowych, publicystycznych i literackich) przy zastosowaniu metod analizy semantycznej, the 19th–20th centuries). The empirical material from the Dictionary is analysed using the lingwistyki opisowej, interpretacyjnej i kognitywnej. Analiza 300 zdań ilustracyjnych, w których wspomniany jest etnonim Russian, pokazuje 1) obiektywne, konkretne fakty historyczne i inne that in the context of the Dictionary this nationality is described in the following ways: (zwykle w formie ilustracji z różnych źródeł pisanych); 2) doświadczenie relacji między poszczególnymi osobami a osobami tej narodowości poprzez konkretne obrazy (w formie zdań ilustracyjnych z gwar litewskich). Ujawnia się tendencja do unikania bezpośredniej i jednoznacznej kategoryzacji w kontekście Słownika (w ilustracjach Słownika negatywnie oceniane są jedynie określone działania rosyjskich żołnierzy oraz rosyjskie rządy narzucone Litwinom). Takie stosunkowo ostrożne podejście wynikało z okoliczności historycznych i politycznych, które ukształtowały proces tworzenia słownika. SŁOWA KLUCZOWE: słownik, semantyka, przykład ilustracyjny, koncept, Rosjanin. UWAGI WSTĘPNE W toku dziejów ukształtowały się niejednoznaczne stosunki między Litwinami a Rosjanami. Przedstawiciele tych dwóch narodów od dawna byli sąsiadami2. Na życie polityczne i kulturalne Litwy oraz na rozwój jej państwowości od końca XV wieku znaczny wpływ miała wschodnia sąsiadka — księstwo moskiewskie, później carska Rosja, a od XX wieku — Związek Radziecki (Burinskaitė 2005: 9), dlatego stosunki litewsko-rosyjskie od dawna interesują badaczy różnych dziedzin nauki: historyków, etnologów, socjologów, literaturoznawców i in. Stosunek Litwinów do osób narodowości rosyjskiej badali przede wszystkim socjolodzy. W Instytucie Badań Etnicznych Litewskiego Centrum Badań Społecznych pod koniec XX i na początku XXI wieku przeprowadzono niemało badań nad rosyjską grupą etniczną3. We wspomnianym centrum szeroko badano postawy Litwinów w XXI wieku; stwierdzono na przykład, że mieszkańcy Litwy przychylnie oceniają Rosjan jako potencjalnych sąsiadów i chcieliby mieszkać z nimi po sąsiedzku 2 Granica państwowa Republiki Litewskiej z Federacją Rosyjską ma długość 297 km. 3 W niniejszym artykule wymieniono tylko te badania, w których najwięcej uwagi poświęcono ocenie Rosjan mieszkających na Litwie i ich obrazowi. AURELIJA GRITĖNIENĖ 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Szczegółowo przeanalizowano i opisano stanowisko prasy litewskiej wobec rosyjskiej grupy etnicznej, omówiono nietolerancję etniczną w mediach internetowych i ich komentarzach (szerzej Frėjutė-Rakauskienė 2009: 103–110; Frėjutė-Rakauskienė 2012: 89; Madsen oceniano žr. Auškalnienė 2006: 55–56; Beresnevičiūtė, Frėjutė-Rakauskienė 2006: 28; nierównomiernie (wynikało to z obiektywnych okoliczności historycznych). Na 2006: 61). Istorijos naratyvai rodo, kad į rusų etninę grupę skirtingais laikotarpiais žiūprzykład w opublikowanych w Niemczech w latach 1914– 1939 wspomnieniach o Wielkiej Wojnie dominuje zasadniczo negatywny obraz Rosjan, choć istniały również alternatywne oceny, które stworzyły przesłanki do postrzegania Rosjan z perspektywy wartościujących postaw eskalujących człowieczeństwo (Vitkus 2017: 61). W sowieckiej narracji historycznej dominuje przeciwstawny obraz Rosjan: tutaj „ze wszystkich grup narodowych na Litwie po Litwinach mówi się o Rosjanach. Prezentacja relacji tej grupy narodowej z Litwinami jest niezwykle romantyzowana, o Rosjanach mówi się wyłącznie jako o bohaterach narodu litewskiego” (Naudžiūnienė 2019: 25). Jednak w świadomości zwykłych nuo pirmosios sovietinės okupacijos metų formavosi dažniausiai neigiamas rumieszkańców litewskiej wsi utrwalił się wizerunek Rosjanina: „Symbolem Rosjanina stał się drobny skupujący artykuły spożywcze z workiem w rękach albo nietrzeźwy czerwonoarmista, ale bynajmniej nie wykwalifikowany inżynier” (Marcinkevičius 2013: 208). W latach powojennych stosunek miejscowej ludności na Litwie Wschodniej i Południowo-Wschodniej do przybyłych Rosjan (i ogólnie osób rosyjskojęzycznych) również nie był pozytywny: patrzyli oni na przybyszów jak na „obcych” i dostrzegali przede wszystkim ich negatywne cechy (gburowaci, niewykształceni, niemoralni itp.) (Stravinskienė 2014: 174–175). Stosunek Litwinów do osób narodowości rosyjskiej interesuje również etnologów i antropologów. Badaczka etnologii i folkloru Laima Anglickienė zauważa, że w litewskim folklorze o sąsiednich narodach wspomina się mniej niż o grupach etnicznych rozpowszechnionych na całej Litwie – Żydach i Cyganach (Anglickienė 2007: 449). Ogólnie w folklorze trudno zrozumieć, o którym narodzie słowiańskim jest mowa, ponieważ etnonimy Rosjanin, Polak, Białorusin, Ukrainiec są bardzo rzadkie – zamiast nich używa się określenia gudas i oczywiste jest, że ma ono wyraźnie pejoratywny odcień. W opowieściach obyczajowych, anegdotach, podaniach, pieśniach, przysłowiach i porzekadłach Rosjanie / Białorusini mają złą reputację: są złodziejami, porywczymi awanturnikami, pochodzą z niższych, nikczemnych warstw, dużo przeklinają, mają złe oczy, wyśmiewa się ich odmienny wygląd, niezdarność, głupotę itd. (Anglickienė 2006: 198–209). Podobne wyniki uzyskano również w badaniu etnopsycholingwistycznym: po przebadaniu 200 wileńskich litewskich i rosyjskich uczniów starszych klas ustalono, że wizerunek Rosjanina w wyobraźni Litwinów jest stereotypowy: Rosjanin jest brzydki, opuchnięty od picia, biedny albo milioner, niewysoki, krępy, brodaty, z siais ūsais, tamsaus gymio, niūraus, nepatenkinto, susiraukusio veido, apsivilkęs Artykuły / Articles 125 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje długimi opadającymi [wąsami], z butelką wódki itd. (Ryžakova, Zavjalova 2004: 20; Завьялова 2008: 39–40). Рыжакова, W dyskursie literatury pięknej należy wspomnieć monografię Daliei Cidzikaitė poświęconą innemu w prozie litewskiej. Autorka, obok innych literatūroje ir daro išvadą, kad lietuvių prozoje gana ryškus neigiamos konotanarodowości, omawia również wizerunek Rosjanina w litewskiej prozie: obraz Rosjanina, który „bezpośrednio odzwierciedla relację między kolonizatorem a kolonizowanym i jest swoistą odpowiedzią na rosyjski imperializm. W litewskiej prozie utrwala się wizerunek Rosjanina jako dzikusa, barbarzyńcy, człowieka dį lietuvių kultūroje analizavo Grigorijus Potašenko. Autoriaus teigimu, XX a. ciemnego, okrutnego, o niskiej kulturze i niewielkim wykształceniu, alkoholika” (Cidzikaitė 2007: 110)4. Wizerunek rosyjskiego staroobrzędowca W połowie XX wieku w literaturze litewskiej staroobrzędowcy byli przedstawiani jako cudzoziemcy (ze względu na swoją egzotyczność), a ich odmienność rzadko kiedy była wzmacniana pozytywną konotacją (Potašenko 1989: 49–56). Remiantis akademinio „Lietuvių kalbos žodyno“ (toliau LKŽe) medžiaga jau tyrinėti įvairūs vaizdiniai ir pasaulėvaizdžiai5. Pradėti tirti ir Lietuvos sąsiedzi: zbadano koncepty Niemca i Rosji (zob. Liutkevičienė 2020: 1–39; Gritėnienė 2020: 41–61). Nieco wcześniej, na podstawie przykładów z LKŽe oraz słowników gwar i dialektów, przeanalizowano, jak etnonimy rusas, maskolius funkcjonują w języku: jakie znaczenia derywatów odnotowano w słownikach, jakie litewskie nazwiska, przezwiska i toponimy utworzono od słów podstawowych rusas i maskolius (Švambarytė 2007: 391–401; zob. także Butkus 1995: 223–228; Anglickienė 2005: 7–17). Na podstawie danych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (tj. analizując połączenia form słów baltarusiškas, latviškas, lenkiškas, rusiškas, vokiškas ze słowami nazywającymi cechy charakteru) opisano, jakie cechy charakteru w językowym obrazie świata Litwinów przypisuje się narodom sąsiednim (Papaurėlytė-Klovienė 2010). Jednak do tej pory nie przeanalizowano dokładniej, co o osobach narodowości rosyjskiej mówią ilustracje z wielkiego słownika, jak i w jakich kontekstach się o nich mówi, jaki obraz Rosjanina wyłania się z ilustracji zapisanych na podstawie różnorodnych źródeł i gwar. Należy podkreślić, że przeprowadzone wcześniej badania etnologiczne i lingwistyczne najczęściej opierały się wyłącznie na materiale zamieszczonym w artykułach hasłowych rusai, rusas, rusiškas itp., podczas gdy w niniejszym badaniu analizowane są ilustracje znalezione w całym dyskursie słownikowym, tzn. hasło zdania poddanego analizie może być dowolne. Według danych portalu oficjalnej statystyki6 na początku 2020 r. na Litwie mieszkało 4,5 % osób narodowości rosyjskiej, tj. około 4 Jaki stereotyp Rosjanina i Rosji wyłania się w literaturze polskiej, zob. Мачеевский 2000: 6–22. 5 Więcej o tych badaniach, a także ogólnie o znaczeniu materiału słownikowego dla analizy konceptów, zob. Gritėnienė 2020: 41. 6 Szczegółowe informacje zob. https://osp.stat.gov.lt/lietuvos-gyventojai-2020/salies-gyventojai/gyventoju-skaiciusir-sudetis. AURELIJA GRITĖNIENĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV 300 000 stałych mieszkańców Litwy. Zatem badanie obrazu Rosjanina mogłoby być interesujące nie tylko dla Litwinów, lecz także dla osób narodowości rosyjskiej. Materiał badawczy. O tym, że Litwini od dawna musieli stykać się z Rosjanami, że kontakty te były długotrwałe i różnorodne, świadczy również LKŽe liczba wyrazów medžiaga. Čia pateikiama daugiau nei 50 su etnonimu rusas susijusių antrašpochodnych (ponad 40 rzeczowników, 7 czasowników, 3 przysłówki). Najczęściej osoby narodowości rosyjskiej w mowie i piśmie nazywa się neutralnym słowem rusai7. W języku żywym, w niektórych tekstach publicystycznych i literaturze pięknej dość szeroko używane jest słowo ruskis o hybrydowej budowie. W LKŽe znaleziono niemało synonimów etnonimu rùsas. W piśmiennictwie odnotowano obecnie już przestarzałe nazwy Rosjan: złożone słowo didžiarùsis, derywat sufiksalny tis. LKŽe kaip ruso sinonimą rasime ir seną, Simono Stanevičiaus vartotą varimaskvyantą rusijõnis. Rzadko używany jest również derywat sufiksalny rùsiškis (w LKŽe odnotowany tylko w okolicach Zieteli i w gazecie „Aušra“). W LKŽe znajdujemy informację, że dawnych rosyjskich Waregów nazywano Niemcami: Łotewskie pieśni wraz z innymi faktami każą nam przypuszczać, że w dawnych czasach nazwą Niemca określano Szwedów, dawnych rosyjskich Waregów K. Būg8 (zob. 1 vokietis). W różnych kontekstach (najczęściej w literaturze pięknej i gwarach) do określenia Rosjanina wykorzystuje się popularne imiona własne, często nadawane przedstawicielom tej narodowości, na przykład Ivanas, Vanka i in., np. Paklė ir Vanka (rusai) kojas, kai pradėjo smalyt (šaudyti) Skdt (zob. pakelti). : Jako synonimy słowa rùsas używane są zapożyczenia: zapożyczone z języków łotewskich kriẽvas oraz zapożyczone z białoruskiego maskõlius, maskõlis. LKŽe pokazuje, że w gwarach i różnych tekstach Rosjan nazywano również gudas. Należy jednak zauważyć, że gùdas, kriẽvas, maskõlis, maskõlius9 używane są nie tylko w znaczeniu „Rosjanin“10. Gudas nazywani są również Białorusini (znacznie częściej niż Rosjanie) i Polacy; kriẽvas może oznaczać także „Białorusina“, maskõlis, maskõlius – to również żołnierz armii carskiej, którego narodowość może być nie tylko rosyjska. W słowniku znaleziono niemało zdań, z których na podstawie treści, bez szerszego kontekstu, trudno powiedzieć, co informator lub konkretny autor miał na myśli, używając wcześniej wspomnianych synonimów słowa rùso, 7 Z etnonimem rusas wiąże się także kilka nazw innych narodowości: frazeologizmem baltieji rusai K. Būga w swoich pismach nazywał Białorusinów, a rusnais, rusnais w różnych pismach nazywani są Ukraińcy zachodni. 8 W artykule stosowane są skróty nazw miejscowości i źródeł z LKŽe. W nawiasach podano słowo, z którego artykułu leksykograficznego zaczerpnięto przykład. 9 Spośród tych nazw najszerzej używane są maskolis, maskolius – w LKŽe znaleziono 87 zdań z tą nazwą. 10 Por. także. Odnotowane w LKŽe hasła burlõkas, burliõkas, mające więcej niż jedno znaczenie: 1. dawniej – rosyjski robotnik, który holował statki pod prąd za pomocą lin; 2. w czasach caratu – rosyjski starowierca na Litwie. Słowa te w znaczeniu rosyjskiego starowiercy są używane w gwarach do dziś, co pokazują Kartoteki uzupełnień i gwar LKŽ. Straipsniai / Articles 127 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje na przykład: Maskoliai ...keikia trilaipsniniais keiksmais TS1899,6 (zob. trilaipsninis). Maskoliai ėmė žiovauti, akis blandyti, galvas kelti Žem (zob. blandyti). W ogólnym języku litewskim i w jego różnych odmianach najszerzej używane jest słowo rusas (i rusai); w gwarach i w niektórych stylach funkcjonalnych (potocznym, artystycznym i publicystycznym starszego okresu) często używane jest również rùskis. LKŽe podaje następujące znaczenia tych słów: 1 rùsas, -ė, osoba narodowości rosyjskiej. 2 rùsas Rusijos valdžia; Rusijos kariuomenė11. rùsai tauta, kalbanti viena rytų slavų kalbų, gyvenanti daugiausia Rusijoje. 1 rùskis zob. 1 rusas. 2 rùskis zob. 2 rusas. rùskiai zob. 2 rusas. Ponieważ wspomniane wcześniej synonimy słowa rùsas: didžiarusis, maskvytis, rusijonis, rusiškis są stosunkowo rzadko używane, a gudas, kvievas i maskolis nie zawsze oznaczają wyłącznie osoby narodowości rosyjskiej, w niniejszym artykule, badając fragment konceptu ROSJANIN, analizuje się tylko te zdania ilustracyjne, w których użyto dwóch leksemów – rusas, ruskis oraz różnych ich wariantów fonetycznych, gramatycznych i słowotwórczych: rūsas, rusaitė, rusiukas, ruskas, ruskelis, ruskiūkštis, ruskuitis, ruskus, ruskūtis, rusūtis12. Materiał badawczy zebrano z elektronicznej wersji słownika zaktualizowanej w 2018 r. (zob. www.lkz.lt). Po przeprowadzeniu szczegółowego wyszukiwania w całym hipertekście LKŽe (ogólnie w artykułach słownikowych wszystkich słów znajdujących się w słowniku) znaleziono ponad 270 zdań ilustracyjnych z tymi nazwami Rosjanina. 137 ilustracji w LKŽe zapisano z gwar języka litewskiego13, a 135 ilustracji trafiło do słownika z różnych XIX–XX-wiecznych źródeł pisanych: prasy periodycznej („Aušra”, „Keleivis”, „Tėvynės Sargas” i innych gazet), literatury pięknej (utworów G. Petkevičaitė-Bitė, B. Sruogi, M. Katiliškisa i innych pisarzy), źródeł naukowych i publicystycznych 11 W ilustracjach LKŽe nie zawsze można łatwo rozróżnić, kiedy etnonim rusas używany jest w znaczeniu narodowości, a kiedy w znaczeniu władzy lub wojska, np. : Rus przybył, ja już byłem stary Užv (zob. 2 rusas). Włóczyć się po lesie schowali się, Rosjanin rozstrzelał tych włóczących się Nmj (zob. žaliukauti). Tak więc w niniejszym artykule wojsko, władzę, ponieważ w tym przypadku „ze względu na swoje znaczenie nagrinėjami visi pavyzdžiai su etnonimu rusas, griežtai neatskiriant, ar rusas reiškia tautybę, ar leksykalne rzeczowniki zbiorowe oznaczają skupisko jednorodnych osób jako pewną niepodzielną całość i pod względem gramatycznym niczym nie różnią się od zwykłych rzeczowników pospolitych” (LKG I: 164). albo dziecko Rosjanina. 12 Dalis jų (rusaitė, rusiukas, ruskelis, ruskiūkštis, ruskuitis, ruskūtis, rusūtis) reiškia mažą, jauną rusą 13 Należy podkreślić, że ilustracje wybrane do badania reprezentują wszystkie dialekty języka litewskiego. Zdania ilustracyjne z leksemami rusas, ruskis i ich wariantami zapisano we wszystkich pietų žemaičių patarmių (Erž, Krš, Rsn; Akm, Dr, End, Kal, Kl, Lk, Lž, Pp ir kitų šnektų) bei visų poddialektach zachodnich, północnych i zachodnich, południowych oraz wschodnich dialektów wyżynnych (Brš, Grš, Gs, Jon, Žvr; Krok, Lp, Pls; Ad, Ant, Dbg, Ėr, Km, Kp, Krkn, Kur, Mlt, Sb, Šmn, Švnč i innych gwarach). AURELIJA GRITĖNIENĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV tekstów (S. Daukantasa, A. Salysa, A. Smetony i innych dzieł), encyklopedii i słowników (A. Juški, J. Šlapelisa i innych słowników). Można więc stwierdzić, że w LKŽe w tym konkretnym przypadku odzwierciedla się zarówno podejście żywego języka, jak i źródeł pisanych do Rosjanina. Cel, zadania, metodologia. Należy podkreślić, że w niniejszym artykule nie analizuje się ogólnie ukształtowanego w języku litewskim konceptu ROSJANIN – byłby to temat zbyt szeroki. Celem artykułu jest zbadanie, jaki fragment tego konceptu wyłania się ze zdań ilustracyjnych LKŽe, w których wspominana jest narodowość Rosjanin. Ponieważ znaleziono zupełnie niewiele14 ilustracji, w których byłaby mowa o miejscowych Rosjanach na Litwie (staroobrzędowcach), w artykule analizuje się ogólnie litewski stosunek do osób narodowości rosyjskiej, poświęcając największą uwagę zdaniom, w których mowa jest o Rosjanach-przybyszach, tj. koncentrując się na jednym z najważniejszych w antropologii postkolonialnej członów opozycji binarnej inny vs swój – innym. Aby osiągnąć główny cel, stawia się następujące zadania: 1) wyodrębnić z LKŽe zdania ilustracyjne z leksemami rusas, ruskis i ich wariantami; 2) przeprowadzić analizę semantyczną tych zdań, łącząc strukturalne podejście do znaczenia15 z kognitywnym (tj. przechodząc od znaczenia konkretnego słowa do sensu całego zdania); 3) uwydatnić, jaki fragment obrazu Rosjanina, przede wszystkim jako innego, obcego, wyłania się z materiału wybranego do analizy. Ilustracje są szczególnie ważne dla kształtowania się konceptu16, ponieważ właśnie w nich utrwalony został stosunek przedstawicieli wszystkich litewskich gwar do tej narodowości, a także odzwierciedlony w różnorodnych źródłach pisanych (od najstarszych zabytków piśmiennictwa po XX-wieczne dzieła naukowe, publicystyczne i literatury pięknej) obraz świata Rosjanina. Materiał empiryczny LKŽe jest analizowany w artykule za pomocą analizy semantycznej, opisowej 14 Zróżnicowane litewskie podejście do narodu rosyjskiego podkreśla również historyk Grigorij atsiskiria rusai sentikiai, kurie į Lietuvą atgabenti XIX amžiuje, t. y. daugiausia po 1863 m. suPotašenko. Według niego, pochodzenia, a także Rosjanie, którzy przybyli na Litwę znacznie później. Należy podkreślić myśl tego badacza, że zrekonstruowanie wizerunku staroobrzędowca w kulturze litewskiej jest dość trudne, ponieważ do takiej analizy brakuje tekstów (Potašenko 1989: 50). Podobny wniosek nasuwa się również przy oglądzie ilustracji w LKŽe. Spośród przykładów wybranych do lesnius atėjūnus. Apskritai sentikiai LKŽe kontekste minimi labai retai. Atlikus detaliąją paiešką badania czasami nie da się ustalić, czy mowa w nich o miejscowych Rosjanach staroobrzędowcach, czy o w całym dyskursie słownikowym znaleziono tylko 2 ilustracje, w których wspomina się o jų – sentikių. Jie atsikėlė iš Rusijos, nes ten tuo laiku buvo smarkiai persekiojami MLTEIII0 (ž. sentikis). staroobrzędowcach: Podievočiai ludzie byli tymi staroobrzędowcami Kltn (zob. podievotis). W XVII w. na Litwie pojawili się wyznawcy jeszcze jednej gałęzi chrześcijaństwa15 Na Litwie przez długi czas dominowało strukturalne podejście do znaczenia, w którym analizuje się syntagmatyczne i paradygmatyczne relacje między słowami oraz przekazywane przez nie znaczenie, jednak ostatnio przechodzi się do kognitywnego podejścia do znaczenia, w którym znaczenie słowa bada się poprzez związek języka i myślenia (szerzej zob. Maumevičienė 2010: 11–12). 16 Koncept jest rozumiany jako podstawowa poznawcza jednostka wiedzy, należąca do systemu konceptualnego człowieka i wynikająca z doświadczenia – jest to cała informacja o czymś znajdująca się w świadomości ludzi mówiących danym językiem (szerzej zob. Papaurėlytė-Klovienė Smetonienė 2019: 131). Artykuły / Articles 129 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje 2007: 17; Gudavičius 2011: 109–117; metodami analitycznymi i interpretacyjnymi. Należy podkreślić, że w artykule analizowane są nie wzajemne relacje słów w połączeniu ani nie poszczególne połączenia wyrazowe, lecz bada się, jaka istotna informacja konceptualna zostaje przekazana przez całe zdanie, gdy poprzez semantykę konkretnego słowa i jego związki z innymi słowami, znaczeniami, konotacjami oraz semantyczne mechanizmy skojarzeń tworzony jest najwyższy poziom rozumienia języka – sens, a wraz z nim także implikacja ideologiczna, wpływająca na ocenę określonego obiektu (por. Zabarskaitė 2019: 76). W badaniu opierano się również na metodach analizy konceptów lubelskiej etnolingwistyki. Celem badaczy lingwistyki kognitywnej jest pokazanie, co zostaje pobudzone w świadomości mówiącego, gdy człowiek wypowiada lub słyszy słowo w określonym kontekście (Smetona 2018: 179), oraz wyjaśnienie, jak mówiący rozumieją rzecz, jak kategoryzowane są cechy i oceny tej rzeczy. Definicja kognitywna odzwierciedla wszystkie cechy znaczenia – centralne i peryferyjne, denotacyjne i konotacyjne. Przy ścisłym przestrzeganiu tej metodologii analiza konceptu powinna zostać przeprowadzona na podstawie trzech typów danych: systemu języka (tj. danych słownikowych), ankiet i tekstów (szerzej o metodologii etnolingwistyki kognitywnej zob. Rutkovska et al. 2017: 29–35). Ponieważ zgromadzono bardzo dużo materiału do badania konceptu RUSO, jest on szczegółowo analizowany na poszczególnych etapach: najpierw bada się odrębne fragmenty konceptu w różnych dyskursach, a następnie zostaną one uogólnione i połączone w jedną wspólną koncepcję RUSO. OBRAZ ROSJI W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” 1. Rusai – didelės valstybės tauta greta kitų tautų W LKŽe w kilku zdaniach wspomina się, że Rosjanie są narodem wielkiego todėl natūralu, kad šis tautovardis dažnai minimas greta žodžių valstybė, žemė, państwa, krajem itp. (zob. zdania 1–3): (1) Państwo rosyjskie rozciąga się wzdłuż wielu państw Jon (zob. traukti). (2) 8 września 1380 r. na polu Kulikowym, nad rzeką Don, wojsko Moskwy i innych ziem ruskich spotkało się z ordami Mamaja rš (zob. orda). niepowstrzymywani ruszyć do ziem ruskich A. (3) Dėl Polocko kunigaikštijos susilpnėjimo lietuviai ir iš Vilniaus žemės galėSal (zob. žemė). W ilustracjach wymienia się różne miasta Rosji (Kaliningrad (Królewiec), Petersburg i inne) (zob. zdania 4–6): (4) Tuż obok jest ten Kaliningrad, od rosyjskich żołnierzy aż się roi Žvr (zob. viskėti). AURELIJA GRITĖNIENĖ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV (5) Maironis, który kształcił się na uniwersytecie w Kijowie i w Petersburgu, doskonale znał poezję rosyjską, jako pierwszy przełamał dawną tradycję wersyfikacyjną A. Vencl (zob. sulaužyti). (6) Rūsai veržas į kitų žemes, anie pletas – į Karaliaučių įsigyveno Krš (ž. žemė). Często ten etnonim jest wymieniany także w kontekście innych narodów. Z Polakami Rosjanie muszą mierzyć się w różnych wojnach (zob. zdania 7–8): (7) Ceitungos pasakoja … lenkai laimėję, bet rusai pražaidę Kel1863,71 (zob. pražaisti). (8) Lenkų kariuomenė traukiama rusų pasienin rš (zob. traukti). Niejednoznaczne są stosunki Rosjan z Żydami. Istnieją zdania świadczące o wzajemnej przychylności Żydów i Rosjan (zob. zdanie 9), jednak w ilustracjach nie przemilczano bolesnej historii, gdy Żydzi ucierpieli z rąk Rosjan (zob. zdanie 10): (9) Žydukai tai tie daugiau puolė su gėlėms pri tų rusų [1940 m.] Erž (zob. žydukas). (10) Po pierwsze, Polacy i Rosjanie, nieludzko obchodząc się z Żydami, zapędzili ich do miast, jakby zgarnęli żar na własną głowę Vaižg (zob. sužerti). Historia i przykłady z LKŽe pokazują, że Rosjanie podporządkowali sobie wiele narodów (Łotyszy, Słoweńców i in.) (zob. zdania 11–12), starali się asymilować mniejsze podbite narody, uważali je za gorsze (zob. zdanie 13): (11) Tę rosyjską przewagę na ziemi łotewskiej widzimy także w tym, że biskup Albert, w 1209 r. za pośrednictwem zakonnika Arnolda zawierając układ z Rusinami, obiecał płacić zwykłą daninę i uroczyście uznał władzę wielkiego księcia ruskiego A1883,228 (zob. zokoninkas). (12) Od wschodu na ich kraj zaczęli napierać Rusini, którzy podbili Słoweńców A1883,223 (zob. nuvaldyti). (13) Rząd carski przyzwyczajał rosyjskich mieszkańców do patrzenia na miejscowych mieszkańców narodowościowych regionów jako na niższą rasę, oficjalnie nazywał ich „innoetnicznymi” rš (zob. kitakilmis). Sovietiniu laikotarpiu iš įvairių raštų užrašytuose sakiniuose girdimas parodominujący narratyw przyjaźni narodów. Z takich ilustracji wyłania się dążenie byłego imperium do ujednolicenia różnych narodów poprzez tworzenie nowego typu osobowości homo sovieticus (por. Venclauskienė 2016: 146; Зиновьев 1981) (zob. zdania 14–15): (14) Maszerują Rosjanie, Łotysze i Litwini oraz Gruzini w jednym szeregu E. Miež (zob. szyk). (15) Žiūrovai gėrėjosi broliškųjų tautų siuita, kurią sudarė latvių, estų, baltarutańce sių i rosyjskie rš (zob. suita). Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości znajdujemy zapisane w gwarach zdania, w których informatorzy otwarcie wyrażają opinię, w jaki sposób Rosjanie okupowali wiele narodów (zob. zdanie 16): (16) Rosjanie podbili wszystkie narody Gs (zob. suvogti). Artykuły / Articles 137 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje 4. Rosjanin w życiu codziennym Z ilustracji LKŽe dowiadujemy się nieco o wyglądzie Rosjan i ich codziennym życiu. W zdaniach zapisanych w gwarach informatorzy zwracają uwagę na brody rosyjskich mężczyzn (zob. zdania 96–97): (96) Był taki Rosjanin brodacz Grg (zob. brodacz). (97) Broda Ruska kędzierzawa, duża Prng (zob. kędzierzawy). Przedstawiciele gwar od razu zauważają także przystojne osoby narodowości rosyjskiej (zob. zdania 98–99): (98) Podczas wojny przybył rosyjski zwiad, dwóch przystojnych Rosjan Kln (zob. zwiad). (99) Rosjanki chodzą jak lalki, z gołymi główkami Mžk (zob. 1 Rosjanin). Wśród cech charakteru wymienia się wesołość i żywiołowość Rosjan – w ilustracjach odnotowanych w gwarach informatorzy zauważają, że Rosjanie lubią śpiewać i tańczyć (zob. zdania 100–102): (100) Rosjanie jechali konno Pradainiavo Šts (zob. pradainuoti). (101) Wesołe ruskūtis, nóżki jak votagiukai (chcesz tańczyć) Šv (zob. ruskūtis). W ilustracjach słownika wspomina się, że Rosjanie są pracowici, nie stronią także od prostych prac (zob. zdania 102–104): (102) Taki rusūtis podczas wojny pasł krowy Jdr (zob. rusūtis). (103) Pracował u niego przez parę lat taki ruskelis B. Sruog (zob. 1 ruskis). (104) Z Kłajpedy ruskūčiai pracowali u nas Jdr (zob. ruskūtis). Ogólnie rzecz biorąc, Rosjanie wykonują najróżniejsze prace, wspomina się o rozmaitych posiadanych przez nich specjalnościach i stanowiskach (zob. ilustracje 105–106): (105) Ta rūsė lekarka bardzo trafnie rozpoznała chorobę DūnŽ (zob. 1 rusas). (106) Nasze to nic, u Rosjan dzwonnik wydzwania Š (zob. įskambinti). Ich kobiety są energiczne, przebojowe: (107) Nam, wiejskim kobietom, nieśmiałym, przede wszystkim rzuciła się w oczy tak wielka odwaga rosyjskich kobiet Žem (zob. akis). Rosjanki nierzadko zostają żonami mężczyzn obcej narodowości (zob. zdania 108–109): (108) Ona jest Rosjanką, a wyszła za Niemca Rsn (zob. vesti). (109) I ten Żyd ma syna – ożenił się z Rosjanką – i córkę, czyżby nie z Polakiem Akn (zob. vesti). Często także Litwini zakładają mieszane rodziny z osobami narodowości rosyjskiej (zob. zdania 110–111), a ich dzieci uczą się także języka litewskiego (zob. zdanie 112): (110) Mój syn ożenił się z Rosjanką Grv (zob. ruskas). (111) Wyszła za Rosjanina Mšg (zob. ruskus). (112) I ci Rosjanie potrafią mówić po litewsku Lkv (zob. rusūtis). Mieszane rodziny z Rosjankami tworzono od dawien dawna (zob. zdania 113–114): (113) Algirdas był żonaty kolejno z dwiema żonami i obie były Rosjankami rš (zob. 1 rusas). AURELIJA GRITĖNIENĖ 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV (114) Jonas [Gliński] poślubił córkę księcia ostrogskiego Daniela, Anastazję, i wszedł w szeregi książąt ruskich EncIX161 (zob. įtelkti). Jednak informatorzy posługujący się żywym językiem czasami przyznają, że nie chcieliby zakładać rodziny z osobą narodowości rosyjskiej: (115) Lietuvnykai nerinko (neėmė), o až ruskų nenorėjau Lz (zob. rinkti). Znaleziono kilka zdań, w których mowa o codziennym życiu Rosjan (wspomina się ich potrawy, napoje, prace): (116) Rusai nieko kito neverda i nevalgo, tik tušytas bulbes Grnk (ž. tušinti). (117) Baisiai smagią girą daro rusai Skdt (ž. smagus). (118) Z kory lipowej Rusini robią łapcie DūnŽ (zob. vyžena). 5. Nauka, kultura i religia Rosjan W ilustracjach LKŽe wymienia się wyhodowane przez Rosjan odmiany roślin i zwierząt, różne rosyjskie przedmioty, wyroby itp. (zob. zdania 119–121): (119) Anyżowa jest starą odmianą [jabłoni] rosyjskiej selekcji ludowej rš (zob. anyżinis). (120) Najbardziej rozpowszechnione są rosyjskie czarnołaciate, rudowałczate i siwe turmany [gołębie] sp (zob. rusvakeršis). (121) Do piszczałki podobne są instrumenty muzyczne niektórych innych narodów (rosyjska svirel, łotewska stabule, białoruska dudka, niemiecka fletnia nosowa) MLTEII480 (zob. stabulė). Znaleziono kilka zdań, w których mowa jest o nauce rosyjskiej: wymienia się różne dziedziny nauki (lotnictwo, filozofię, językoznawstwo itd.), nazwiska słynnych rosyjskich naukowców oraz ich zasługi dla nauki (zob. zdania 122–123), podkreśla się, że Rosjanie podejmują badania nad historią Litwy i lituanistyką (zob. zdania 124–125). (122) Ideę podziemnego zgazowania jako pierwszy wysunął jeszcze w 1888 r. znakomity rosyjski uczony D. Mendelejew sp. (zob. sudujinimas). (123) Wielcy rosyjscy uczeni są twórcami podstaw światowej nauki lotnictwa sp (zob. pagrindėjas). (124) Badanie historii Litwy przeszło w ręce rosyjskie i polskie rš (zob. tyrinėjimas). (125) W nauce rosyjskiej i polskiej lituanistyka rozwija się rš (zob. lietuvotyra). dla Iš įvairių raštų išrašytuose sakiniuose pabrėžiamas rusų metraštininkų indėlis nauki historycznej: (126) Południową część Sudowii aż po drugą stronę Narwy rosyjscy kronikarze nazywają Jaćwieżą rš (zob. kronininkas). (127) Lietuvos metraščius rašė rusų raštininkai rš (ž. raštininkas). Wspomniane są różnorodne źródła kultury pisanej i ustnej (kroniki rosyjskie, baśnie, pieśni itp.) (zob. zdania 128–130): Artykuły / Articles 139 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje (128) [K. Būga] wyjaśnił prawidłowości transkrypcji dźwięków języka litewskiego w dawnych kronikach rosyjskich oraz niektóre cechy słowotwórstwa imion dwuczłonowych MLTEI277 (ž. transkribavimas). (129) Rosyjskie baśnie pozostały … w swojej najdawniejszej czystości LTII480(Bs) (ż. czystość). (130) Rosyjskie pieśni są szankinamos, a nasze smutne Grg (ż. szankinti). W ilustracjach z okresu sowieckiego sporo uwagi poświęca się literaturze rosyjskiej: analizuje się, co potępia i wywyższa, jaki jest jej wpływ na inne narody (zob. zdania 131–133): (131) Literatura rosyjska potępia wszystko, co jest wsteczne, egoistyczne (sow.) rš (ż. wsteczny). (132) [Najlepsi przedstawiciele literatury rosyjskiej] głosili humanistyczne zasady wzajemnego zrozumienia oraz współdziałania kulturalnego narodów K. Kors (ż. zrozumienie). (133) Literatura rosyjska i niemiecka były najważniejszymi pośredniczkami, za pośrednictwem których docierały na Litwę głosy odległych cywilizacji rš (ż. pośrednik). W zdaniach wypisanych ze źródeł pisanych wymienia się nazwiska twórców literatury23 i krytyków (Aleksandra Puszkina, Antona Czechowa, Iwana Kryłowa, Wisariona Bielińskiego i in. ): (134) Puszkin swoim wkładem wyniósł literaturę rosyjską na płaszczyznę światową sp (zob. wkład). (135) Chyba żaden z rosyjskich pisarzy nie żywił do tej mieszczańsko zdegenerowanej i zbiurokratyzowanej inteligencji takiej nienawiści jak Czechow K. Kors (zob. mieszczańsko zdegenerować się). (136) Kryłow – jeden z najbardziej narodowych pisarzy rosyjskich rš (zob. narodowy). (137) Bielinski z niezwykłą siłą i wyrazistością wyraził najgłębsze nadzieje narodu rosyjskiego i jego najwyższe porywy K. Kors (zob. siła). 6. Rosjanie – przyjaciele Litwy? Litwini kontaktują z Rosjanami już od niejednego stulecia – od XIII w., kiedy powstało Wielkie Księstwo Litewskie, aż po dzień dzisiejszy. Jak widać z przeprowadzonej analizy w zdaniach wypisanych ze analizės, LKŽe diskurse apie rusus dažniausiai kalbama: 1) iš XIX–XX a. raźródeł pisanych; 2) w zdaniach zapisanych w różnych gwarach języka litewskiego w XX w. Po przeanalizowaniu wybranych do badania ilustracji oczywiste jest, że najbardziej wyrazisty obraz Rosjanina kształtuje się na podstawie zapisanych w ciągu ostatniego stulecia 23 Sami Rosjanie przywiązują dużą wagę do poetów i pisarzy swojego narodu. W 2007 r. liczba osobistości Rosyjskiej Sociologijos instituto atlikta apklausa parodė, kad daugumai Rusijos piliečių pasididžiavią kelianAkademii Nauk była bardzo ograniczona. Jednak interesujące jest to, że spośród przedstawionej listy propozycji 56 proc. respondentów odpowiedziało, że są dumni z wielkich rosyjskich poetów i pisarzy (Malinova 2015: 274). AURELIJA GRITĖNIENĖ 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV zdań ilustracyjnych. Chociaż rosyjska władza i jej decyzje w ilustracjach słownikowych są najczęściej nacechowane negatywnie, nie moglibyśmy jednak stwierdzić w sposób uogólniony, że w LKŽe przedstawiany jest wyłącznie negatywny obraz Rosjanina. Zdania ilustracyjne wypisane ze źródeł pisanych świadczą o tym, że od najdawniejszych czasów Litwini i Rosjanie mieli wspólnych wrogów (zob. zdanie 138): (138) On (Jagiełło) po prostu porozumiał się ze Złotą Ordą, aby wspólnie z tymi wspólnymi rosyjskimi i litewskimi wrogami działać przeciw wielkiemu księciu moskiewskiemu rš (zob. działać). W niejednym zdaniu rozważa się, co w XIX–XX w. desniems abiejų tautų kultūriniams ryšiams, primenama, kad tuos ryšius reimogło przeszkodzić w zachowaniu glaukia, choć stawia się również pytanie, czy nie zostaną zerwane przyjazne stosunki między krajami (zob. zdania 139–141): (139) Rozprzestrzenianiu się litewskich i rosyjskich więzi kulturalnych oraz rozwojowi kultury litewskiej przeszkadzała stale wzmacniana po powstaniu z 1831 r. rusyfikacyjna polityka władz carskich rš (zob. rusyfikacyjny). (140) Musieliśmy razem z Rosjanami iść Pt (zob. Rosjanie). (141) Czyż w takich okolicznościach więź przyjaźni między Litwinami a Rusinami może się zacieśnić? TS1894,10 (Vaižg) (zob. zaciągnąć). Oczywiście, w ilustracjach z okresu sowieckiego szczególnie podkreślana jest przyjaźń obu narodów: (142) Historycy wskazują niejeden przykład przyjaźni narodu rosyjskiego i narodu litewskiego w dawnych czasach A. Vencl (zob. wskazać). (143) Powstali Rosjanie i Litwini – wciąż razem – ramię w ramię E. Miež (zob. powstać). Po odzyskaniu przez Litwę wolności nie obawia się już wyśmiewać litewskiego konformizmu i wspólnoty z okupantami: (144) Kto tylko się wedrze, Litwini na szyję: z Niemcami białe opaski, z Rosjanami striboki Krš (zob. wedrzeć się). Jednak ogólnie rzecz biorąc, wielkiej wrogości wobec narodu rosyjskiego nie znajdujemy ani w zdaniach zapisanych na podstawie tekstów pisanych, ani w zdaniach zapisanych w gwarach. Rosjanie są inni niż Litwini, ze swoim językiem, obyczajami i charakterem, jednak dla Litwinów nie są ani największymi wrogami, ani najlepszymi przyjaciółmi: (145) Dziećmi tego samego Boga są i Rosjanie, i my Ūd (zob. Taigi brėžiant ribas tarp savas / svetimas opozicijos sykiu išryškėja ir saviti dziecko). (146) Przyjdzie Rosjanin – ja go nie wygonię, ani przyjdzie Litwin – nie wygonię Rdm (zob. wygonić). cechy tożsamości narodowej: ostrożność, pewne przystosowanie, tolerancyjnośćmas ir kt. WNIOSKI Po przeanalizowaniu około 300 zdań ilustracyjnych z LKŽe, w których wspomniany jest etnonim rusas, widać, że w kontekście słownika na temat tej narodowości Artykuły / Articles 141 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje przedstawiane są: 1) obiektywne, konkretne fakty historyczne i inne (najczęściej w ilustracjach pochodzących z różnorodnych pisanych źródeł z XIX–XX w.), 2) doświadczenia relacji poszczególnych ludzi z osobami tej narodowości poprzez konkretne obrazy (w zdaniach ilustracyjnych zapisanych w XX w. na podstawie atmintyje gana ryški savo / svetimo opozicija: apie vietinius Lietuvos rusus iliusgwar języka litewskiego). Oczywiste jest, że w kontekście LKŽe i w naszej zbiorowej pamięci o tej narodowości niemal się nie mówi, a na osoby tej narodowości patrzy się przede wszystkim jak na innych, z właściwym im sidėlioja iš pastarąjį šimtmetį užrašytų iliustracinių sakinių. LKŽe iliustracijose išryškėja šie svarbiausi rusų bruožai. Tai didelės valstybės tauta ir jos santykiai językiem, zwyczajami, charakterem i wartościami. Analiza ilustracji wybranych do badania pokazuje, że najwyrazistszy obraz Rosjanina w relacjach z innymi narodami jest niejednoznaczny. Część narodów w różnych okresach Rosjanie podporządkowali swojej władzy, a mniejsze podbite narody starali się asymilować i uważali za gorsze. W zdaniach z okresu sowieckiego, pochodzących z różnych tekstów, słyszalna jest wówczas szczególnie propagowana narracja o zgodzie i zbliżeniu narodów. W toku dziejów, w różnych okresach, Rosjanom przyszło walczyć z wieloma narodami. W ilustracjach słownika wspomina się o bohaterstwie rosyjskich żołnierzy i ich niepoddawaniu się wrogowi. Ze zdań kontekstu wojennego przede wszystkim wyłaniają się relacje rosyjskich żołnierzy z dwoma narodami: Litwinami i Niemcami. Podczas wojen światowych, gdy walczyły ze sobą armie rosyjska i niemiecka, Litwini znaleźli się w strefie działań wojennych. Ze zdań zapisanych w gwarach dowiadujemy się o przybyciu armii rosyjskiej na Litwę i o jej działaniach tutaj. Ilustracje pokazują, że podczas wojen z Niemcami rosyjscy żołnierze działali szczególnie aktywnie: naciskali, otaczali, ścigali i rozbijali wrogów. W niejednym zdaniu informatorzy żywego języka lub autorzy różnego rodzaju pism porównują Rosjan z Niemcami, często dając pierwszeństwo Niemcom (ich porządkowi, zaufaniu do ludzi itd.) oraz potępiając Rosjan za ich kradzieże, nieporządek itd. Z ilustracji LKŽe dowiadujemy się także nieco o wyglądzie i charakterze Rosjan, ich codziennym życiu i bytowaniu (wspomina się o ich potrawach, napojach, pracach, małżeństwach z osobami innych narodowości itd.). Znaleziono kilkanaście zdań, w których mowa jest o rosyjskiej nauce (wymieniane są różne dziedziny nauki, nazwiska słynnych rosyjskich naukowców). W ilustracjach z okresu radzieckiego sporo uwagi poświęca się literaturze rosyjskiej. Z ilustracji LKŽe wynika, że Litwini nie odczuwają ani dużej wrogości, ani szczególnej przyjaźni wobec narodu rosyjskiego. Nie znajdujemy tego ani w zdaniach zapisanych na podstawie gwar, ani w tekstach pisanych. Ujawnia się aiškaus kategorizavimo. Rusai kaip tauta nėra nei labai smerkiami, peikiami, tendencja, że w kontekście LKŽe unika się bezpośredniego, ani nadmiernie wychwalającego [ujęcia]. Być może tak ostrożny stosunek ukształtował się pod wpływem okoliczności historycznych i politycznych: Litwa jako małe państwo przez wiele lat była zależna od Rosji i Rosjan, a większość przykładów ilustracyjnych LKŽe zebrano właśnie w okresie okupacji radzieckiej, kiedy obowiązywała ścisła (auto)cenzura, dlatego też Rosjanie jako naród byli wówczas oceniani dość ostrożnie, a nawet neutralnie. Chociaż AURELIJA GRITĖNIENĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV rosyjskość, rosyjski mentalitet bardzo boleśnie ciążyły, w ilustracjach LKŽe, patrząc na Rosjan, nie ujawnia się ani wyraźna wrogość, ani szczególna przyjaźń (tylko w pisemnych źródłach z okresu radzieckiego bardziej podkreśla się przyjazne, bliskie stosunki między narodami litewskim i rosyjskim). Silniejsza ocena pejoratywna ujawnia się w ilustracjach, w których język przede wszystkim kojarzy się z obcą władzą i wojskiem. Wybrane ma apie rusų kariuomenę ir valdžią, nes rusas kaip svetimas, atėjūnas lietuviams do badania ilustracje pokazują, że w kontekście LKŽe niektóre działania rosyjskich żołnierzy w latach wojny (kradzieże, grabieże) oraz narzucona Litwinom siłą carska i radziecka władza rosyjska są oceniane negatywnie. Szczególnie taki negatywny stosunek do władzy rosyjskich przybyszów uwidacznia się w ilustracjach znalezionych w ostatnich tomach słownika: ukazuje się tu jawne niezadowolenie z rosyjskiej administracji, jej decyzji, wymienia się różne bolączki, napomyka o pragnieniu niepodległości, chęci wyzwolenia się spod obcej władzy, nie obawia się już mówić o postępowaniu Rosjan podczas wywożenia Litwinów na Syberię, o losie samych Rosjan na powojennej Litwie itp. ŹRÓDŁO LKŽe2 – Lietuvių kalbos žodynas I–XX (1941–2002), wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (wersja zaktualizowana, 2008 i 2018). Dostęp online: www.lkz.lt. LITERATŪRA Aleksandravičius Egidijus 2000: Praeitis, istorija ir istorikai, Vilnius: Vaga. Anglickienė Laima 2005: Etnonimų vartojimo lietuvių kalboje ir folklore ypatumai. – Vārds un tā pētišanas aspekti 9, 7–17. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367157789738/datastreams/ DS.002.0.01.ARTIC/content. Anglickienė Laima 2006: Kitataučių įvaizdis lietuvių folklore, Vilnius: Versus aureus. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB0001:B.03~2006~1367163255725/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content. Anglickienė Laima 2007: Tautosaka apie kitataučius: etnostereotipų ir siužetų migracija. – Rytų Europos kultūra migracijos kontekste: tarpdalykiniai tyrimai, Vilnius: Versus Straipsniai / Articles 143 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje aureus, 445–454. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/ LT-LDB-0001:J.04~2007~1367160559891/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. Anušauskas Arvydas, Laurinavičius Česlovas (eds.) 2007: Lietuva Antrajame pasauliniame kare: straipsnių rinkinys, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2007. Auškalnienė Lina 2006: Etninis nepakantumas Lietuvos internetinėje žiniasklaidoje: komentarai internete. – Etniškumo studijos 1, 45–58. Prieiga internete: http://www. ces.lt/wp-content/uploads/2012/03/EtSt_Auskalniene_2006.pdf. Beresnevičiūtė Vida, Frėjutė-Rakauskienė Monika 2006: Etninė tematika ir nepakantumas Lietuvos žiniasklaidoje: dienraščių analizė. – Etniškumo studijos 1, 19–44. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2012/03/EtSt_ Beresneviciute_Frejute-Rakauskiene_2006.pdf. Burinskaitė Kristina 2005: Lietuvos ir Rusijos santykiai XV–XX a., Vilnius: Alma littera. Butkus Alvydas 1995: The Lithuanian Nicknames of Ethnonimic Origin. – Indogermanische Forschungen: Zeitschrift fur Indogermanistik und allgemeine Sprachwissenschaft, Berlin, New-York, 223–228. Cidzikaitė Dalia 2007: „Kitas“ lietuvių prozoje, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Frėjutė-Rakauskienė Monika 2009: Etninis nepakantumas Lietuvos spaudoje. – Etniškumo studijos 1, 1–207. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2010/03/EtnSt_Frejute-Rakauskiene_2009.pdf. Frėjutė-Rakauskienė Monika 2012: Lietuvos spauda ir visuomenės nuostatos apie rusų, ukrainiečių bei baltarusių etnines grupes ir naujuosius imigrantus. – Etniškumo studijos 1–2, 71–102. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/ uploads/2013/01/EtSt_Fr%C4%97jut%C4%97-Rakauskien%C4%97_2012.pdf. Gimžauskas Edmundas (ed.) 2006: Lietuva vokiečių okupacijoje Pirmojo pasaulinio karo metais, 1915–1918: Lietuvos nepriklausomos valstybės genezė: dokumentų rinkinys, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. Gritėnienė Aurelija 2020: Rusija „Lietuvių kalbos žodyno“ iliustraciniuose sakiniuose ir reikšmių apibrėžtyse. – Baltu filoloģija XXIX (1), 41–61. Prieiga internete: https://doi.org/10.22364/bf.29.1.03. Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res humanitariae 10, 108–119. AURELIJA GRITĖNIENĖ 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Krupickaitė Dovilė, Baranauskienė Viktorija 2013: Regionalne osobliwości używania języków w miastach Litwy. – Miasta i języki II. Socjolingwistyczny krajobraz lapis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 23–53. LitwyLiutkevičienė Danutė 2020: Niemiec w językowym obrazie świata „Słownika języka litewskiego“. – Język standardowy 93, 1–39. Dostęp online: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/ view/2060/2172. Madsen Gunnar 2006: Jak Litwini komentują artykuły o tematyce narodowej? Spostrzeżenia z komentarzy internetowych. – Studia etniczności 1, 59–66. Dostęp online: http:// www.ces.lt/wp-content/uploads/2012/03/EtSt_Madsen_2006.pdf. Malinova Olga 2015: Idea zbiorowej przeszłości w postsowieckiej Rosji: autoobraz i dziedzictwo imperium. – Dialogi kultur pamięci w przestrzeni Ukrainy, Litwy i Białorusi (ULB), red. A. Nikžentaitis, M. Kopczyński, Wilno: Instytut Historii Litwy, 257–275. Marcinkevičius Andrius 2013: Konstruowanie rosyjskiej tożsamości w czasach sowieckich na Litwie: polityka, spisy ludności i pamięć historyczna. – Rosjanie na Litwie na początku XX–XXI wieku: historia, tożsamość, pamięć, red. G. Potašenko, P. Lavrines, A. Marcinkevius, red. odp. G. Potašenko, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 183–231. Maumevičienė Dainora 2010: Teoria prototypów i semantyka. – „Kalbų studijos” 17, 11–18. Dostęp online: https://www.kalbos.lt/zurnalai/17_numeris/02.pdf LKG – Gramatyka języka litewskiego 1, red. nacz. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1965. Naudžiūnienė Akvilė 2019: Ethnic minorities in Lithuanian historical narrative at school education (1918–2018) = Mniejszości narodowe w szkolnej narracji historycznej Litwy (1918–2018): streszczenie rozprawy doktorskiej, Wilno: Uniwersytet Wileński, Litewski Instytut Historyczny, 2019. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2007: Zarys lingwistyki kulturologicznej, Szawle: VšĮ Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego, 2007. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2010: Przedstawiciele narodów sąsiednich i specyfika ich charakteru narodowego w językowym obrazie świata Litwinów. – Język litewski 4, 1–8. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/27/90#. Petrušauskaitė Vita 2013: Grupy etniczne i społeczne na Litwie: postawy nete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2014/10/2013_2-Etniskumo-studispołeczeństwa i ich zmiany w 2013 roku. – Studia etniczności 1–2, 180–191. Dostęp: interjos.180-191.pdf. Pocius Mindaugas (red.) 2018: Sowietyzacja Litwy w latach 1947–1953: dokumenty KC WKP(b). Zbiór dokumentów, Wilno: Instytut Historii Litwy. Artykuły / Articles 145 Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje Potašenko Grigorijus 1989: Wizerunki staroobrzędowca w kulturze litewskiej. – 10(406), 49–56. Ryžakova Svetlana, Zavjalova Marija 2004: Lietuvių ir rusų požiūris vienų į kiKultūros barai tus: niektóre wyniki badań etnopsycholingwistycznych. – Liaudies kultūra 2(95), 17– 27. Dostęp online: http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Zavjalova_ Marija/Zavjalova_Ryzakova_LK_2004_2.pdf. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Wartości w światopoglądzie Litwina, Vilnius: Akademinė leidyba, 2017. Sėdaitytė Edita 2017: Historiografia cenzury sowieckiej: główne kierunki badań i koncepcje cenzury. – Knygotyra 69, 84–102. Dostęp online: file:///C:/Users/ Dell/Downloads/24603698.pdf. Smetona Marius 2018: Rozszerzenia pojęć „język“, „naród“, „państwo“ wśród młodzieżymo sąmonėje. – Logos 95, 177–184. Prieiga internete: http://litlogos.eu/L95/ Logos_95_177_184_Smetona.pdf. Smetonienė Irena 2019: Mądrość w litewskim obrazie świata. – Problemy 95, 130–143. Stravinskienė Vitalija 2014: Między współżyciem a wrogością: stosunki międzyetniczne na Litwie Wschodniej i Południowo-Wschodniej (1944–1953). – Swoi i inni we współczesnych ujęciach, red. V. Savoniakaitė, Wilno: Instytut Historii Litwy, 163–181. Švambarytė-Valužienė Janina 2007: Nazwy narodów i ich derywaty w słownikach języka litewskiego. Rosjanin, Moskal. – Język w kontekście różnych kultur. XVII Zbiór artykułów naukowych, Dyneburg: Wydawnictwo Akademickie Uniwersytetu w Dyneburgu „Saule”, 391–401. Vareikis Vygantas, Safronovas Vasilijus, Jokubauskas Vytautas, Vitkus Hektoras 2018: Wielka wojna w społeczeństwie i kulturze: Litwa i Prusy Wschodnie: monografia zbiorowa, Kłajpeda: Instytut Historii i Archeologii Regionu Bałtyckiego Uniwersytetu w Kłajpedzie. Venclauskienė Laima 2016: Homo sovieticus: cechy portretu szarego i łysego człowieka w prasie wyzwalającej się Litwy. – Darbai ir dienos 65, 143–162. Dostęp online: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/31395/1/ISSN23358769_2016_N_65.PG_143-162.pdf. Vitkus Hektoras 2017: Die Russen in Osterpreussen: Obrazy Rosji i Rosjan w opublikowanych w Niemczech wspomnieniach o Wielkiej wojnie w Prusach Wschodnich z lat 1914–1939. – Darbai ir dienos 67, 31–67. Dostęp online: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/34424/1/ISSN2335-8769_2017_N_67.PG_31-67- .pdf. Zabarskaitė Jolanta 2012: Inna lektura wielkiego „Słownika języka litewskiego”: Adalbertas Bezzenbergeris, marios, pamarys, pamariškis. – Mała Litwa: pogranicze AURELIJA GRITĖNIENĖ 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV kultūros tyrimai, sud. G. Blažienė, N. Morozova, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 239–271. Zabarskaitė Jolanta 2019: Ideologiczne mechanizmy narracji prezydenta Federacji Rosyjskiej W. Putina w litewskich mediach internetowych. – Studia parlamentarne 27, 76– 118. Dostęp w internecie: d=IwAR2ekg4Lp-3uEvZfi86ph0rIiBBM2IMQOzuiks1bYDHk3UoGY7Eh6yXKeyI. http://www.parlamentostudijos.lt/Nr27/files/76-118.pdf?fbcliЗиновьев Александр А. 1981: Homo sovieticus. Dostęp w internecie: http://www. zinoviev.ru/ru/zinoviev/zinoviev-homo-sovieticus.pdf. Mачеевский Janusz 2000: Stereotyp Rosji i Rosjan w literaturze polskiej i общественном сознании. – Поляки и русские в глазах друг друга, Москва: Индрик, 6–2. Рыжакова Светлана И., Завьялова Мария В. 2008: Этнические образы и стереотипы по результатам сравнительного исследования среди молодежи Латвии и Литвы (1999–2003 гг.), Москва: Институт этнологии и антропологии РАН. Russian in the Worldview of The Dictionary of the Lithuanian Language STRESZCZENIE Celem artykułu jest zbadanie, jaki fragment konceptu ROSJANIN wysuwa się na pierwszy plan w zdaniach ilustracyjnych zawierających nazwę narodowości rusas ‘rosyjski’, obecnych w Słowniku języka litewskiego. Ilustracje są szczególnie ważne dla kształtowania konceptu, ponieważ odnotowują stosunek przedstawicieli dialektów z całej Litwy do tej narodowości oraz obraz świata Rosjanina odzwierciedlony w różnych źródłach pisanych. Materiał empiryczny analizuje się za pomocą metod analizy semantycznej, opisowej, interpretacyjnej i kognitywnej etnolingwistyki. Analiza 300 zdań ilustracyjnych ze Słownika, w których wspomniany jest etnonim Russian, pokazuje, że w kontekście Słownika narodowość ta jest opisywana w następujący sposób: 1) obiektywne, konkretne fakty historyczne i inne fakty (zwykle w postaci ilustracji z różnych źródeł pisanych z XIX–XX wieku); 2) doświadczenie relacji między poszczególnymi osobami a osobami tej narodowości poprzez konkretne obrazy (w postaci zdań ilustracyjnych z dialektów litewskich zarejestrowanych w XX wieku). Oczywiste jest, że w kontekście Słownika opozycja lokalny/obcy