Rusas „Lietuvių kalbos žodyno“ pasaulėvaizdyje

AURELIJA GRITĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0001-8510-9037 Kierunki badań naukowych: semantyka, leksykologia, leksykografia. DOI: doi.org/10.35321/all84-06 ROSJANIN W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO OBRAZ ŚWIATA¹ Rosjanin w obrazie świata The Dictionary of the Lithuanian Language ADNOTACJA W artykule analizuje się, jaki fragment konceptu ROSJANINA wyłania się ze zdań ilustracyjnych „Słownika języka litewskiego”, w których wymieniona jest narodowość rusas. Ilustracje są szczególnie ważne dla kształtowania konceptu, ponieważ właśnie w nich utrwalono stosunek przedstawicieli wszystkich litewskich gwar do tej narodowości oraz obraz świata Rosjanina ukształtowany w różnorodnych źródłach pisanych (najczęściej w XIX–XX-wiecznych dziełach naukowych, publicystycznych i literackich). Materiał empiryczny słownika analizowany jest w artykule za pomocą metod analizy semantycznej, opisowej, interpretacyjnej oraz językoznawstwa kognitywnego. Po przeanalizowaniu około 300 zdań ilustracyjnych, w których występuje etnonim rusas, widać, że w kontekście słownika w odniesieniu do tej narodowości przedstawiane są: 1) obiektywne, konkretne fakty historyczne i inne (najczęściej w ilustracjach zaczerpniętych z różnorodnych źródeł pisanych), 2) doświadczenia poszczególnych osób związane z relacjami z przedstawicielami tej narodowości, ukazane poprzez konkretne obrazy (w zdaniach ilustracyjnych pochodzących z litewskich gwar). Ujawnia się tendencja do unikania w kontekście słownika bezpośredniej, jednoznacznej kategoryzacji (w ilustracjach słownika negatywnie oceniane są jedynie niektóre działania rosyjskich żołnierzy oraz narzucona Litwinom rosyjska władza). Ten stosunkowo ostrożny stosunek wynikał z historycznych i politycznych okoliczności powstawania słownika. SŁOWA KLUCZOWE: słownik, semantyka, przykład ilustracyjny, koncept, Rosjanin. ¹ Autorka artykułu serdecznie dziękuje recenzentom za cenne uwagi, które pomogły udoskonalić tekst. 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje ADNOTACJA W artykule analizuje się, jaki fragment konceptu ROSJANIN wyłania się ze zdań ilustracyjnych, w których występuje nazwa narodowości rusas „Rosjanin”, obecnych w The Dictionary of the Lithuanian Language. Ilustracje są szczególnie ważne dla kształtowania konceptu, ponieważ utrwalają stosunek przedstawicieli dialektów z całej Litwy do tej narodowości oraz obraz świata Rosjanina ukształtowany w różnych źródłach pisanych (głównie w dziełach naukowych, publicystycznych i literackich z XIX–XX wieku). Materiał empiryczny ze Słownika analizuje się za pomocą metod analizy semantycznej, opisowej, interpretacyjnej i lingwistyki kognitywnej. Analiza 300 zdań ilustracyjnych, w których występuje etnonim Russian, pokazuje, że w kontekście Słownika narodowość ta jest przedstawiana w następujący sposób: 1) obiektywne, konkretne fakty historyczne i inne fakty (zwykle w formie ilustracji z różnych źródeł pisanych); 2) doświadczenia relacji poszczególnych osób z osobami tej narodowości za pomocą konkretnych obrazów (w formie zdań ilustracyjnych z litewskich dialektów). Uwidacznia się tendencja do unikania bezpośredniej i jednoznacznej kategoryzacji w kontekście Słownika (w ilustracjach Słownika negatywnie oceniane są jedynie określone działania rosyjskich żołnierzy oraz narzucone Litwinom rosyjskie panowanie). Takie stosunkowo ostrożne podejście wynikało z historycznych i politycznych okoliczności, które ukształtowały proces opracowywania słownika. SŁOWA KLUCZOWE: słownik, semantyka, przykład ilustracyjny, koncept, rosyjski. UWAGI WSTĘPNE W biegu historii ukształtowały się niejednoznaczne relacje między Litwinami a Rosjanami. Przedstawiciele tych dwóch narodów od dawna byli sąsiadami2. Na życie polityczne i kulturalne Litwy oraz rozwój jej państwowości od końca XV wieku znaczny wpływ wywierała wschodnia sąsiadka — księstwo moskiewskie, później carska Rosja, a od XX wieku — Związek Radziecki (Burinskaitė 2005: 9), dlatego relacje litewsko-rosyjskie od dawna interesują badaczy różnych dziedzin nauki: historyków, etnologów, socjologów, literaturoznawców i innych. Stosunek Litwinów do osób narodowości rosyjskiej badali przede wszystkim socjolodzy. W Instytucie Badań Etnicznych Litewskiego Centrum Badań Społecznych pod koniec XX i na początku XXI wieku przeprowadzono wiele badań rosyjskiej grupy etnicznej3. We wspomnianym centrum szeroko badano postawy Litwinów w XXI wieku; stwierdzono na przykład, że mieszkańcy Litwy przychylnie oceniają Rosjan jako potencjalnych sąsiadów i chcieliby ² Granica państwowa Republiki Litewskiej z Federacją Rosyjską ma długość 297 km. ³ W niniejszym artykule wspomniano jedynie o tych badaniach, w których najwięcej uwagi poświęcono ocenie Rosjan mieszkających na Litwie i ich obrazowi. Straipsniai / Articles 123 AURELIJA GRITĖNIENĖ życia z nimi w sąsiedztwie (Petrušauskaitė 2013: 181). Szczegółowo przeanalizowano i opisano także stanowisko prasy litewskiej wobec rosyjskiej grupy etnicznej, omówiono nietolerancję etniczną w mediach internetowych i ich komentarzach (szerzej zob. Auškalnienė 2006: 55–56; Beresnevičiūtė, Frėjutė-Rakauskienė 2006: 28; Frėjutė-Rakauskienė 2009: 103–110; Frėjutė-Rakauskienė 2012: 89; Madsen 2006: 61). Narracje historyczne pokazują, że w różnych okresach odmiennie postrzegano rosyjską grupę etniczną (decydowały o tym obiektywne okoliczności historyczne). Na przykład we wspomnieniach o Wielkiej Wojnie publikowanych w Niemczech w latach 1914–1939 przeważa zasadniczo negatywny obraz Rosjan, choć istniały także alternatywne oceny, stwarzające podstawy do patrzenia na Rosjan z perspektywy wartości promujących człowieczeństwo (Vitkus 2017: 61). W radzieckiej narracji historycznej dominuje przeciwny obraz Rosjan: tutaj „ze wszystkich grup narodowych na Litwie po Litwinach mówi się o Rosjanach. Przedstawienie relacji tej grupy narodowej z Litwinami jest silnie romantyzowane, o Rosjanach mówi się wyłącznie jako o bohaterach narodu litewskiego” (Naudžiūnienė 2019: 25). Jednak w świadomości zwykłych mieszkańców litewskiej wsi od pierwszych lat radzieckiej okupacji kształtował się przeważnie negatywny wizerunek Rosjan: „Symbolem Rosjanina stał się drobny skupujący artykuły spożywcze z workiem w ręku albo nietrzeźwy czerwonoarmista, bynajmniej zaś nie wykwalifikowany inżynier” (Marcinkevičius 2013: 208). W latach powojennych stosunek miejscowej ludności Litwy Wschodniej i Południowo-Wschodniej do przybyłych Rosjan (i ogólnie osób rosyjskojęzycznych) również nie był pozytywny: patrzyli oni na przybyszów jak na „obcych” i przede wszystkim dostrzegali ich negatywne cechy (grubiańscy, niewykształceni, niemoralni itp.) (Stravinskienė 2014: 174–175). Stosunek Litwinów do osób narodowości rosyjskiej interesuje także etnologów i antropologów. Badaczka etnologii i folkloru Laima Anglickienė zauważa, że w litewskim folklorze o narodach sąsiednich wspomina się rzadziej niż o grupach etnicznych rozpowszechnionych w całej Litwie – Żydach i Cyganach (Anglickienė 2007: 449). Ogólnie w folklorze trudno zrozumieć, o którym narodzie słowiańskim jest mowa, ponieważ etnonimy rusas, lenkas, baltarúsis, ukrainietis są bardzo rzadkie – zamiast nich używa się słowa gudas i oczywiste jest, że ma ono wyraźnie pejoratywne zabarwienie. W opowieściach ludowych, dowcipach, podaniach, pieśniach, przysłowiach i porzekadłach rusai / gudai cieszą się złą reputacją: są złodziejami, porywczymi osobami, które zaraz wdają się w bójkę, mają niskie, nikczemne pochodzenie, bardzo się zmieniają, mają złe oczy; wyśmiewa się ich odmienny wygląd, niezaradność, głupotę itd. (Anglickienė 2006: 198–209). Podobne wyniki uzyskano również w badaniu etnopsycholingwistycznym: po przeprowadzeniu ankiety wśród 200 litewskich i rosyjskich uczniów starszych klas szkół w Wilnie ustalono, że wizerunek Rosjanina w wyobraźni Litwinów jest stereotypowy: Rosjanin jest brzydki, opuchnięty od picia, biedny albo milioner, niezbyt wysoki, krępy, brodaty, z długimi, zwisającymi wąsami, o ciemnej karnacji, ponury, z niezadowoloną, zmarszczoną twarzą, ubrany w 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje dres, z butelką wódki itd. (Ryžakova, Zavjalova 2004: 20; Р ы ж а к о в а, Завьялова 2008: 39–40). W dyskursie literackim wspomina się monografię Dalii Cidzikaitė o innej prozie litewskiej. Autorka, obok innych narodowości, omawia także wizerunek Rosjanina w literaturze litewskiej i dochodzi do wniosku, że w prozie litewskiej dość wyraźny jest negatywnie konotowany obraz Rosjanina, który „bezpośrednio odzwierciedla relację kolonizatora i kolonizowanego i jest swoistą odpowiedzią na rosyjski imperializm. W prozie litewskiej utrwala się wizerunek Rosjanina jako dzikusa, barbarzyńcy, człowieka ciemnego, okrutnego, o niskiej kulturze i słabym wykształceniu, alkoholika” (Cidzikaitė 2007: 110)4. Wizerunek rosyjskiego staroobrzędowca w kulturze litewskiej analizował Grigorij Potašenko. Zdaniem autora w połowie XX wieku w literaturze litewskiej staroobrzędowcy byli przedstawiani jako cudzoziemcy (ze względu na swoją egzotyczność), a ich odmienność rzadko wzmacniano pozytywną konotacją (Potašenko 1989: 49–56). Na podstawie materiału akademickiego „Słownika języka litewskiego” (dalej LKŽe) badano już różne wyobrażenia i obrazy świata5. Zaczęto badać także sąsiadów Litwy: zbadano koncepty Niemca i Rosji (zob. Liutkevičienė 2020: 1–39; Gritėnienė 2020: 41–61). Nieco wcześniej, na podstawie przykładów z LKŽe oraz słowników dialektów i gwar, przeanalizowano, jak etnonim rusas, maskolius funkcjonuje w języku: jakie znaczenia derywatów odnotowano w słownikach, jakie litewskie nazwiska, przezwiska i toponimy utworzono od słów podstawowych rusas i maskolius (Švambarytė 2007: 391–401; także por. Butkus 1995: 223–228; Anglickienė 2005: 7–17). Na podstawie danych Korpusu współczesnego języka litewskiego (tj. analizując połączenia form słów baltarusiškas, latviškas, lenkiškas, rusiškas, vokiškas ze słowami nazywającymi cechy charakteru), opisano, jakie cechy charakteru w litewskim obrazie świata przypisuje się narodom sąsiednim (Papaurelytė–Klovienė 2010). Jednak do tej pory nie analizowano szerzej, co o osobach narodowości rosyjskiej mówią ilustracje wielkiego słownika, jak i w jakich kontekstach się o nich mówi, jaki obraz Rosjanina wyłania się z ilustracji zapisanych w najróżniejszych źródłach i gwarach. Należy podkreślić, że wcześniejsze badania etnologiczne i lingwistyczne opierały się najczęściej wyłącznie na materiale zamieszczonym w artykułach haseł rusai, rusas, rusiškas itp., podczas gdy w niniejszym badaniu analizuje się ilustracje znalezione w całym dyskursie słownikowym, tj. hasło analizowanego zdania może być dowolne. Według danych portalu oficjalnej statystyki6 na początku 2020 r. na Litwie mieszkało 4,5% osób narodowości rosyjskiej, tj. około 4 Jaki stereotyp Rosjanina i Rosji wyłania się w literaturze polskiej, zob. Мачеевский 2000: 6–22. 5 Szerzej o tych badaniach i ogólnie o znaczeniu materiału słownikowego dla analizy konceptów zob. Gritėnienė 2020: 41. 6 Szczegółowe informacje zob. https://osp.stat.gov.lt/lietuvos-gyventojai-2020/salies-gyventojai/gyventoju-skaicius-ir-sudetis. Straipsniai / Articles 125 AURELIJA GRITĖNIENĖ 300 000 stałych mieszkańców Litwy. Zatem badanie wyobrażenia Rosjanina mogłoby być interesujące nie tylko dla Litwinów, lecz także dla osób narodowości rosyjskiej. Materiał badawczy. O tym, że Litwini od dawna musieli stykać się z Rosjanami, a kontakty te były długotrwałe i różnorodne, świadczy również materiał LKŽe. Znajduje się tu ponad 50 wyrazów pochodnych związanych z etnonimem rusas (ponad 40 rzeczowników, 7 czasowników, 3 przysłówki). Osoby narodowości rosyjskiej w mowie i piśmie najczęściej określa się neutralnym słowem rusai⁷. W języku żywym, niektórych tekstach publicystycznych i literaturze pięknej dość szeroko używane jest słowo o hybrydowej budowie ruskis. W LKŽe znaleziono niemało synonimów etnonimu rusas. W piśmiennictwie odnotowano obecnie już przestarzałe określenia Rosjanina: złożenie didžiarusis oraz derywat sufiksalny maskvytis. W LKŽe jako synonim ruso znajdziemy również dawny wariant rusijõnis, używany przez Simonasa Stanevičiusa. Rzadko używany jest także derywat sufiksalny rūsiškis (w LKŽe odnotowany jedynie w okolicach Zietyeli i w gazecie „Aušra”). W LKŽe znajdujemy informację, że dawnych ruskich Waregów nazywano Niemcami: Pieśni łotewskie wraz z innymi faktami skłaniają nas do przypuszczenia, że w dawnych czasach mianem Niemca nazywano Szwedów, dawnych ruskich Waregów K. Būga⁸ (zob. 1 vokietis). W różnych kontekstach (najczęściej w literaturze pięknej i gwarach) do określania Rosjanina wykorzystuje się popularne imiona własne, często nadawane przedstawicielom tej narodowości, na przykład Ivanas, Vanka itp., np.: Pakėlė ir Vanka (rusai) kojas, kai pradėjo smaltyti (šaudyti) Skdt (zob. pakelti). Jako ruso synonimy używane są zapożyczenia: zapożyczone z języka łotewskiego krievas oraz zapożyczone z białoruskiego maskõlius, maskõlis. LKŽe pokazuje, że w gwarach i różnych tekstach Rosjan nazywano również gudami. Należy jednak zauważyć, że gùdas, krievas, maskõlis, maskõlius⁹ są używane nie tylko w znaczeniu „Rosjanin”¹⁰. Gudami nazywa się również Białorusinów (znacznie częściej niż Rosjan) i Polaków; krievas może oznaczać także „Białorusina”, maskõlis, maskõlius – to również żołnierz armii carskiej, którego narodowość nie musi być rosyjska. W słowniku znaleziono niemało zdań, z których treści, bez szerszego kontekstu, trudno stwierdzić, co informator lub konkretny autor miał na myśli, używając wcześniej wspomnianych synonimów Rosjanina, ⁷ Z etnonimem rusas wiąże się również kilka nazw innych narodowości: frazeologizmem baltieji rusai K. Būga w swoich pismach określał Białorusinów, natomiast w różnych tekstach mieszkańców zachodniej Ukrainy nazywa się rusėnai, rusinai. ⁸ W artykule stosowane są skróty nazw miejscowości i źródeł LKŽe. W nawiasach podaje się słowo, z którego hasła leksykograficznego zaczerpnięto przykład. ⁹ Spośród tych nazw najszerzej używane jest maskolis, maskolius – w LKŽe znaleziono 87 zdań z tym określeniem. ¹⁰ Por. także odnotowane w LKŽe hasła burlõkas, burlõkas, mające więcej niż jedno znaczenie: 1. dawniej – rosyjski robotnik, który linami holował statki pod prąd; 2. w czasach caratu – rosyjski staroobrzędowiec na Litwie. Słowa te w znaczeniu rosyjskiego staroobrzędowca są używane w gwarach do dziś, co pokazują kartoteki uzupełnień i gwar LKŽ. 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje na przykład: Maskoliai …keikia trilaįpsniniais keiksmais TS1899,6 (zob. trilaįpsnis). Maskoliai ėmė žiováuti, akis blandyti, galvus kelti Žem (zob. blandyti). W ogólnym języku litewskim i jego różnych odmianach najszerzej używany jest rusas (i rusai); w gwarach oraz w niektórych stylach funkcjonalnych (potocznym, artystycznym i publicystycznym starszego okresu) często używany jest także rūskis. LKŽe podaje następujące znaczenia tych słów: 1 rū́sas, –ė, człowiek należący do narodu rosyjskiego. 2 rū́sas władza rosyjska; armia rosyjska¹¹. rū́sai naród posługujący się jednym z języków wschodniosłowiańskich, zamieszkujący głównie Rosję. 1 rū́skis zob. 1 rusas. 2 rū́skis zob. 2 rusas. rū́skiai zob. 2 rusas. Ponieważ wcześniej wymienione synonimy słowa rūso: didžiarusis, maskvytis, rusijonis, rusiškis są używane stosunkowo rzadko, a gudas, kvietas i maskolis nie zawsze oznaczają wyłącznie osoby narodowości rosyjskiej, w niniejszym artykule, badając fragment konceptu ROSJANIN, analizuje się tylko te zdania ilustracyjne, w których użyto dwóch leksemów – rusas, ruskis oraz różnych ich wariantów fonetycznych, gramatycznych i słowotwórczych rū́sas, rusáitė, rusiukas, ruśkas, ruskelis, rusiukštis, ruskutis, ruskus, ruskutis, rusūtis¹². Materiał badawczy zebrano z elektronicznej wersji słownika zaktualizowanej w 2018 r. (zob. www.lkz.lt). Po przeprowadzeniu szczegółowego wyszukiwania w całym hipertekście LKŽe (ogólnie we wszystkich artykułach słownikowych zawartych w słowniku) znaleziono ponad 270 zdań ilustracyjnych z tymi nazwami Rosjan. 137 ilustracji w LKŽe zapisano na podstawie gwar języka litewskiego¹³, a 135 ilustracji trafiło do słownika z różnych źródeł pisanych z XIX–XX w.: prasy periodycznej („Aušros”, „Keleivio”, „Tėvynės Sargo” i innych gazet), literatury pięknej (utworów G. Petkevičaitė-Bitė, B. Sruogi, M. Katiliškisa i innych pisarzy), źródeł naukowych i publicystycznych ¹¹ W ilustracjach LKŽe nie zawsze można łatwo rozróżnić, kiedy etnonim rusas używany jest w znaczeniu narodowości, a kiedy w znaczeniu władzy lub armii, np.: Rusas atejo, aš jau senas buvau Užv (zob. 2 rusas). Žaliukaut iñt miškus sulinda, iššaudė rusas tuos žaliukus Nmj (zob. žaliukauti). Zatem w niniejszym artykule analizowane są wszystkie przykłady z etnonimem rusas, bez ścisłego rozróżniania, czy rusas oznacza narodowość, armię czy władzę, ponieważ w tym przypadku „ze względu na swoje znaczenie leksykalne rzeczowniki zbiorowe oznaczają skupisko jednorodnych osób jako pewną niepodzielną jednostkę i pod względem gramatycznym niczym nie różnią się od zwykłych rzeczowników pospolitych” (LKG I: 164). ¹² Część z nich (rusaitė, rusiukas, ruskelis, rusiukštis, ruskutis, ruskūtis, rusūtis) oznacza małego lub młodego Rosjanina albo dziecko Rosjanina. ¹³ Należy podkreślić, że ilustracje wybrane do badania reprezentują wszystkie gwary języka litewskiego. Zdania ilustracyjne z leksemami rusas, ruskis i ich wariantami zapisano we wszystkich podgwarach żmudzkich zachodnich, północnych i południowych (Erž, Krš, Rsn; Akm, Dr, End, Kal, Kl, Lk, Lž, Pp i innych gwarach) oraz we wszystkich podgwarach auksztockich zachodnich, południowych i wschodnich (Brš, Grš, Gs, Jon, Žvr; Krok, Lp, Pls; Ad, Ant, Dbg, Ėr, Km, Kp, Krkn, Kur, Mlt, Sb, Šmn, Švnč i innych gwarach). Straipsniai / Articles 127 AURELIJA GRITĖNIENĖ tekstów (S. Daukantasa, A. Salisa, A. Smetony i innych pism), encyklopedii i słowników (A. Juški, J. Šlapelisa i innych słowników). Można zatem stwierdzić, że w LKŽe w tym konkretnym przypadku odzwierciedla się zarówno podejście żywego języka, jak i źródeł pisanych do Rosjanina. Cel, zadania, metodologia. Należy podkreślić, że w niniejszym artykule nie analizuje się ogólnie ukształtowanego w języku litewskim konceptu ROSJANINA – byłby to temat zbyt obszerny. Celem artykułu jest zbadanie, jaki fragment tego konceptu wyłania się ze zdań ilustracyjnych LKŽe, w których wspomniana jest narodowość rusas. Ponieważ znaleziono bardzo niewiele ilustracji dotyczących miejscowych Rosjan na Litwie (staroobrzędowców)14, w artykule analizuje się ogólny litewski stosunek do osób narodowości rosyjskiej, zwracając szczególną uwagę na zdania dotyczące Rosjan przybyszów, czyli koncentrując się na jednym z najważniejszych dla antropologii postkolonialnej członów opozycji binarnej inny vs swój – inny. Dążąc do osiągnięcia głównego celu, wyznacza się następujące zadania: 1) wyodrębnić z LKŽe zdania ilustracyjne z leksemami rusas, ruskis i ich wariantami; 2) przeprowadzić analizę semantyczną tych zdań, łącząc podejście strukturalne i znaczenie15 z kognitywnym (tj. przechodząc od znaczenia konkretnego słowa do sensu całego zdania); 3) uwydatnić, jaki fragment obrazu Rosjanina, przede wszystkim jako innego, obcego, wyłania się z materiału wybranego do analizy. Ilustracje są szczególnie ważne dla kształtowania się konceptu16, ponieważ właśnie w nich utrwalony został stosunek przedstawicieli wszystkich litewskich dialektów do tej narodowości oraz odzwierciedlony światopogląd Rosjanina, obecny w różnorodnych źródłach pisanych (od najstarszych pism po dzieła naukowe, publicystyczne i literackie XX wieku). Materiał empiryczny LKŽe analizuje się w artykule metodą analizy semantycznej, opisową 14 Zróżnicowany stosunek Litwinów do narodu rosyjskiego podkreśla także historyk Grigorij Potašenko. Według niego wyodrębniają się Rosjanie staroobrzędowcy, którzy zostali sprowadzeni na Litwę w XIX wieku, czyli głównie po powstaniu 1863 roku, oraz Rosjanie, którzy przybyli na Litwę znacznie później. Należy podkreślić myśl tego badacza, że rekonstrukcja wizerunku staroobrzędowca w kulturze litewskiej jest dość trudna, ponieważ do takiej analizy brakuje tekstów (Potašenko 1989: 50). Podobny wniosek wyłania się również z analizy ilustracji LKŽe. Na podstawie przykładów wybranych do badania niekiedy nie sposób rozstrzygnąć, czy mowa w nich o miejscowych Rosjanach staroobrzędowcach, czy o późniejszych przybyszach. Ogólnie rzecz biorąc, staroobrzędowcy są w kontekście LKŽe wspominani bardzo rzadko. Po przeprowadzeniu szczegółowego wyszukiwania w całym dyskursie słownika znaleziono zaledwie 2 ilustracje, w których wspomina się o staroobrzędowcach: Podievėčiai žmonys buvo tie sentikiai Kltn (ž. podievotis). W XVII wieku na Litwie pojawili się wyznawcy kolejnej gałęzi chrześcijaństwa – staroobrzędowcy. Przybyli z Rosji, ponieważ w tamtym czasie byli tam silnie prześladowani MЛЕТІІО (ž. sentikis). 15 Na Litwie przez długi czas dominowało strukturalne podejście do znaczenia, w ramach którego analizuje się syntagmatyczne i paradygmatyczne relacje między słowami oraz przekazywane za ich pomocą znaczenie, jednak ostatnio przechodzi się do kognitywnego podejścia do znaczenia, w ramach którego znaczenie słowa bada się poprzez związek języka i myślenia (szerzej zob. Maumevičienė 2010: 11–12). 16 Koncept rozumiany jest jako podstawowa jednostka poznawcza należąca do systemu konceptualnego człowieka i wynikająca z doświadczenia – jest to całość informacji o czymś, znajdująca się w świadomości ludzi mówiących danym językiem (szerzej zob. Papaurėlytė-Klovienė 2007: 17; Gudavičius 2011: 109–117; Smetonienė 2019: 131). 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje metodami analitycznymi i interpretacyjnymi. Należy podkreślić, że w artykule analizuje się nie relacje między słowami w połączeniu ani nie poszczególne połączenia wyrazowe, lecz bada się, jaka istotna informacja konceptualna zostaje przekazana przez całe zdanie, gdy poprzez semantykę konkretnego słowa i jego związki z innymi słowami, znaczeniami, konotacjami oraz semantyczne mechanizmy asocjacji tworzony jest najwyższy poziom rozumienia języka – sens, a wraz z nim implikacja ideologiczna wpływająca na ocenę określonego obiektu (por. Zabarskaitė 2019: 76). W badaniu wykorzystuje się również metody analizy konceptów etnolingwistyki lubelskiej. Celem badaczy lingwistyki kognitywnej jest ukazanie, co zostaje pobudzone w świadomości mówiącego, gdy człowiek wypowiada lub słyszy słowo w określonym kontekście (Smetona 2018: 179), oraz wyjaśnienie, jak mówiący rozumieją przedmiot, jak kategoryzowane są jego cechy i oceny. Definicja kognitywna odzwierciedla wszystkie cechy znaczenia – centralne i peryferyjne, denotacyjne i konotacyjne. Przy ścisłym przestrzeganiu tej metodologii analiza konceptu powinna zostać przeprowadzona na podstawie trzech typów danych: systemu języka (tj. danych słownikowych), ankiet i tekstów (więcej o metodologii etnolingwistyki kognitywnej zob. Rutkovska et al. 2017: 29–35). Ponieważ materiału do badania konceptu ROSJANINA zgromadzono bardzo dużo, jest on szczegółowo analizowany na określonych etapach: najpierw bada się poszczególne fragmenty konceptu w różnych dyskursach, a następnie zostaną one uogólnione i połączone w jeden wspólny koncept ROSJANINA. OBRAZ ROSJANINA W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” 1. Rosjanie – naród wielkiego państwa obok innych narodów W kilku zdaniach LKŽe wspomina się, że Rosjanie są narodem wielkiego państwa, dlatego naturalne jest, że ten etnonim często występuje obok słów państwo, ziemia, kraj i tym podobnych (zob. zdania 1–3): (1) Rosų valstybė tai palei daug valstybių traukiasi Į Jon (ž. traukti). (2) 1380 m. rugsėjo 8 d. Kulikovo lauke, prie Dono upės, Maskvos ir kitų rusų žemių kariuomenė susitiko su Mamajaus ordomis rš (ž. orda). (3) Dėl Polocko kunigaikštijos susilpnėjimo lietuviai ir iš Vilniaus žemės galėjo nekliudomi trauktis į rusų kraštus A. Sal (ž. žemė). W ilustracjach wymienia się różne miasta Rosji (Kaliningrad (Królewiec), Petersburg i inne) (zob. zdania 4–6): (4) Pašonėje]e tas Kaliningradas, rusų kareivių tik mirga viska Žvr (ž. viskėti). Straipsniai / Articles 129 AURELIJA GRITĖNIENĖ (5) Maironis, studiując na uniwersytecie w Kijowie i w Petersburgu, doskonale znając poezję rosyjską, jako pierwszy przełamał dawną tradycję wiersza A. Vencl (zob. przełamać). (6) Rosjanie wywozili do innych krajów, oni pletli — do Królewca przeżył Krš (zob. żernė). Ten etnonim często pojawia się także w kontekście innych narodów. Rosjanie stykają się z Polakami podczas różnych wojen (zob. zdania 7–8): (7) Gazety opowiadają... Polacy zwyciężyli, ale Rosjanie przegrali Kell1863,71 (zob. przegrać). (8) Wojsko polskie wycofywano ku granicy rosyjskiej rš (zob. wycofywać). Stosunki Rosjan z Żydami są niejednoznaczne. Istnieją zdania świadczące o wzajemnej przychylności Żydów i Rosjan (zob. zdanie 9), jednak w ilustracjach nie przemilczano bolesnej historii, gdy Żydzi ucierpieli z powodu Rosjan (zob. zdanie 10): (9) Żydzi byli tymi, którzy częściej napadali z kwiatami na tych Rosjan [1940 r.] Erž (zob. Żydek). (10) Najpierw Polacy i Rosjanie, nieludzko obchodząc się z Żydami, zagarnęli ich do miast, jak żar rozgarnęli na własne głowy Vaižg (zob. zgarnąć). Historia i przykłady z LKŽE pokazują, że Rosjanie podporządkowali sobie wiele narodów (Łotyszy, Słoweńców i in.) (zob. zdania 11–12), a mniejsze podbite narody starali się asymilować i uważali je za gorsze (zob. zdanie 13): (11) Rosyjską przewagę na ziemi łotewskiej widzimy również w tym, że biskup Albert w 1209 r., zawierając przez Arnolda zakonnika układ z Rosjanami, obiecał płacić zwykłą daninę i uroczyście uznał władzę wielkiego księcia Rosjan A1883,228 (zob. zakonnik). (12) Od wschodu zaczęli napierać na ich kraj Rosjanie, którzy podbili Słoweńców A1883,223 (zob. podbić). (13) Rząd carski przyzwyczajał rosyjskich mieszkańców do postrzegania rdzennych mieszkańców ziem narodowych jako niższej rasy, oficjalnie nazywał ich „innorodcami” rš (zob. innorodek). W okresie radzieckim w zdaniach zapisanych z różnych pism słychać demonstracyjny narracyjny motyw przyjaźni narodów. Z takich ilustracji wyłania się dążenie byłego imperium do ujednolicenia różnych narodów poprzez tworzenie nowego homo sovieticus typu osobowości (por. Venclauskienė 2016: 146; Зиновьев 1981) (zob. zdania 14–15): (14) Maszerują Rosjanie, Łotysze i Litwini, a także Gruzini w jednym szeregu E. Miež (zob. szereg). (15) Widzowie zachwycali się zgodą bratnich narodów, którą tworzyły tańce Łotyszy, Estończyków, Białorusinów i Rosjan rš (zob. suita). Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości znajdujemy zdania zapisane z gwar, w których informatorzy otwarcie wyrażają opinię, w jaki sposób Rosjanie okupowali wiele narodów (zob. zdanie 16): (16) Rosjanie wszystkie narody sobie przywłaszczyli Gs (zob. suvogti). 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje 2. Rosjanin w kontekście wojen W ciągu dziejów, w różnych okresach, Rosjanie musieli walczyć z wieloma narodami. W LKŽe wspomina się o starciach Rosjan z Prusami, Szwedami, Japończykami, Turkami i in. (zob. zdania 17–21): (17) Może Rusin Prusów wypędzi (wypędzi) Gs (zob. atvyti). (18) Wojsko rosyjskie i polskie mocno pobiło Szwedów LTR(Ant) (zob. spirti). (19) Rus zabrał Japończyka Pls (zob. ruskas). (20) Rosjanie walczyli z Turkami na bagnach Uksinis S. Dauk (zob. turkas). Ponieważ dla słownika akademickiego większość zdań ilustracyjnych z żywego języka i z piśmiennictwa zebrano do połowy XX w. (Zabarskaitė 2012: 247), jest rzeczą zrozumiałą, że w zdaniach dotyczących kontekstu wojennego najczęściej mowa o pierwszej i drugiej wojnie światowej. Tylko w kilku zdaniach znalezionych w LKŽe wyraźnie mówi się, o której wojnie światowej jest mowa (zob. zdania 21–22): (21) A potem, już jesienią, przed zimą, pojawili się rosyjscy żołnierze (podczas pierwszej wojny światowej) Ktč (zob. paskun). (22) Wyszli jako zovedai [Rosjanie w 1941 r.] Akm (zob. zovedais). Bardzo często w ilustracjach nie można ustalić, o której konkretnej wojnie jest mowa17. O wojnach stoczonych niegdyś wspominają także informatorzy dialektalni (zob. zdania 23–24): (23) Tu wojny, tu Prus, tu Rus — diabeł jeden wie Grš (zob. velnias). (24) Wojny bywały: przyszedł Rus, przyszedł Niemiec Kp (zob. vokietis). W kontekście LKŽe wielkie wojny XX w. stają się jakby jedną wielką wojną światową, która przetoczyła się przez Europę, a wraz z nią przez Litwę (zob. zdania 25–26), w której uczestniczyć musieli także Litwini: (25) Wtedy, gdy Niemiec walczył z Rosjaninem Dbg (zob. vokietis). (26) Rosjaninie, nasz Rusin, sprowadziłeś na nas wielką wojnę LTR(Grš) (zob. užvesti). Na wojnie Rosjanie nie tylko walczą z wrogami, lecz także podejmują inne aktywne działania: wysadzają mosty, budują twierdze, umocnienia itd. (zob. zdania 27–28): (27) Zapytany o te straszne strzały, a właściwie nie strzały, o to straszne stukanie, huk, wyjaśnił, że Rosjanie wysadzają mosty kolejowe Pt (zob. nie). (28) W rejonie stacji Rosjanie już się umacniali M. Katil (zob. tvirtinti). W ilustracjach LKŽ, w których mowa o udziale Rosjan w wojnach światowych, wymienione są wszystkie atrybuty charakterystyczne dla wojny: zwiadowcy (zob. zdanie 29), ukrywanie się w okopach (zob. zdanie 30), jeńcy (zob. zdanie 31), polegli (zob. zdanie 32): (29) Žybailiuod[a] lempos miškūse – rusai sergsta ką nors LK (ž. žybailiuoti). (30) Rusai šliaužte šliaužė pry apkasų Erž (ž. šliaužti). 17 Litwę w XX wieku dotknęły obie wspomniane wcześniej wojny światowe. Trwały one przez wiele lat, przyniosły wiele strat i ofiar, dlatego informatorzy gwarowi do dziś, mówiąc o latach wojny, często używają form liczby mnogiej, które niejako stwarzają wrażenie, że wojen na Litwie było więcej niż dwie. Straipsniai / Articles 131 AURELIJA GRITĖNIENĖ (31) Położyliśmy rosyjskiego jeńca, Niemcy go ukarali Dr (zob. pergulindinti). (32) Z Rosjanami, z Prusami była wielka wojna, i twój chłopiec zginął w tej wojnie LTR(Krok) (zob. pražūti). Na wojnie Rosjanie używali różnej broni oraz innych środków i urządzeń wojennych – karabinów maszynowych, bagnetów, pocisków itd. (zob. zdania 33–35): (33) A ci Rosjanie, widzisz, ciągną te karabiny maszynowe po ziemi Akm (zob. traukti). (34) Rosjanie i Niemcy trzy razy starli się na bagnety Sb (zob. sutikti). (35) Rosjanie strzelali i zaczęli posyłać pociski Graž (zob. nuosti). Wspomina się o bohaterstwie rosyjskich żołnierzy i ich niepoddawaniu się wrogowi (zob. zdanie 36). O tym, że trudno pokonać Rosjan w wojnach, świadczą także pieśni ludowe (zob. zdanie 37): (36) Rosjanie szli całymi pułkami do ataku, w śmierć, pod kule Aps (zob. varyti). (37) Chociaż wszyscy pójdziemy, Rosjanina nie pokonamy BsO264 (zob. parveikti). Zdań ilustracyjnych dowiadujemy się, że armia rosyjska zarówno atakuje, jak i wycofuje się (zob. zdania 38–39): (38) Wycofaliśmy się w takie krzaki i wtedy nadeszli Rosjanie K1k (zob. traukti). (39) Kiedy Rosjanie po raz pierwszy się wycofywali, my tego tutaj nie widzieliśmy Nv (zob. traukti). Ze zdań zapisanych w gwarach widzimy, że obecność Rosjan na Litwie ludziom się dłużyła, dlatego oczekiwano ich odejścia: (40) Ruscy długo się trzymali Ad (zob. ruskasai)18. (41) Ta armia Rosjan prowadzi ich] po trochu (po niewielu), końca nie będzie Krš (zob. vadžioti). Ze zdań z kontekstu wojennego wyłaniają się przede wszystkim relacje Rosjan z dwoma narodami: Litwinami i Niemcami. 2.1. Stosunki rosyjsko-litewskie podczas wojen Podczas wojen światowych, gdy walczyły armie rosyjska i niemiecka, Litwini znaleźli się w strefie działań wojennych. Niekiedy takie położenie Litwinów w zdaniach LKŽ jest opisane bardzo obrazowo (zob. zdania 42–43): (42) Skaczemy jak żaba między kołami (o Litwinach między Niemcami a Rosjanami) Krkn (zob. varlė). (43) Staliśmy w samym ogniu: Niemcy po jednej stronie, Rosjanie – po drugiej Mlt (zob. ugnė). Nierzadko wspomina się, że obie armie oddziela jakiś obiekt naturalny (rzeka itp.) (zob. zdanie 44), a armie różnych państw rozpoczynają działania wojenne o różnych porach doby (zob. zdanie 45): (44) Tutaj Niemcy, za rzeką Rosjanie Č (zob. vokiečiai). (45) Wokół nas trwała gonitwa: nocą – Rosjanie, za dnia – Niemcy Kur (zob. trynimas). 18 Z zdań 40–41 bez szerszego kontekstu nie jest jasne, co informatorzy mieli na myśli – czy pobyt rosyjskiej władzy, czy armii w Litwie, a później – ich wycofanie się. 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje LKŽe wymienia się wiele konkretnych miejscowości na Litwie, przez które maszerowała armia rosyjska – miast, miasteczek i wsi (zob. zdania 46–47): (46) W czasie wojny w lesie Gerdãšių Rosjanie wznieśli żirgès (wieżę obserwacyjną) Lp (zob. żirgès). (47) Z Rietavas powrócili Rosjanie, a od Kvedarnos nadchodzi około stu Niemców Kl (zob. paržygiuoti). W kilku zdaniach wspomina się o przybyciu armii rosyjskiej na Litwę. Podkreśla się, że Rosjan było bardzo wielu (zob. zdania 48–49), a zwykli rosyjscy żołnierze wyglądali na bardzo wynędzniałych, dlatego wzbudzali w ludziach litość (zob. zdanie 50). Niektórzy z nich byli życzliwi i uczyli miejscowych języka rosyjskiego (zob. zdanie 51), jednak ludzie do dziś pamiętają grabieże i kradzieże dokonywane przez rosyjskich żołnierzy (zob. zdania 52–53): (48) Od strony Vadoklių przewalają się i przewalają [wojska rosyjskie] Ėr (zob. versti). (49) Od wschodu Rosjanie zaczęli nadciągać falami Šmn (zob. vilnis). (50) Rosyjscy żołnierze byli tacy uargični, niewiarygodnie biedni [1940 r.] Graž (zob. uargičnas). (51) Poszedł uczyć się języka do rosyjskich żołnierzy Šts (zob. pragusti). (52) Kiedy już dobrze się ściemniło, do drewutni weszło dwóch rosyjskich żołnierzy i zaczęło patrzeć, co mamy przy sobie Ktč (zob. žiūrėti). (53) Najgorsi są Rosjanie [żołnierze], są nie do wytrzymania! Oni, rozglądając się, kradną Šts (zob. nužvalgyti). 2.2. Stosunki rosyjsko-niemieckie podczas wojen Jak już wspomniano wcześniej, Rosjanie zetknęli się z Niemcami w latach 1914–1918, podczas I wojny światowej, gdy Rosja walczyła w koalicji atlantyckiej, a Niemcy – w Trójprzymierzu19, oraz podczas II wojny światowej w latach 1939–1945, gdy Rosja, będąc częścią Związku Radzieckiego, walczyła po stronie aliantów, a Niemcy – w bloku państw Osi20. Najczęściej w zdaniach zapisanych z żywej mowy mówi się o tym, jak Rosjanie naciskali (zob. zdanie 54), otoczyli (zob. zdanie 55), ścigali (zob. zdanie 56), a w końcu pokonali (zob. zdanie 57) Niemców21: (54) Rosjanin przycisnął Niemców (zaczął naciskać, bić, ścigać) Ėr (zob. užkaitinti). (55) Rosjanie otoczyli ich i Niemcy nie mogli uciec Pgg (zob. užsupti). 19 Szerzej o echach tej wojny, jej doświadczeniu i wpływie na społeczeństwo oraz kulturę Litwy zob. Gimžauskas 2006; Vareikis, Safronovas, Jokubauskas, Vitkus 2018. 20 O sytuacji Litwy w latach II wojny światowej zob. Anušauskas, Laurinavičius 2007. 21 To zwycięstwo do dziś napawa Rosjan dumą. Ankieta przeprowadzona w 2007 roku przez Instytut Socjologii Rosyjskiej Akademii Nauk wykazała, że aż 67 proc. respondentów odpowiedziało, iż jest dumnych ze zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej (Malinova 2015: 274). Straipsniai / Articles 133 AURELIJA GRITĖNIENĖ (56) Rosjanin rabował, Niemiec strzelał, ten zaś rabował – nieszczęście Brš (zob. ižūyti). (57) Rosjanie już tylko tych Niemców pokonali (zwyciężyli, pokonali) Erž (zob. nuvalioti). Znaleziono jednak niejeden przykład zdania podkreślającego nieustępliwość i siłę Niemców (zob. zdania 58–59): (58) Niemiec idzie górą, ale Rosjanie się mieszają Šts (zob. 1 viršuo). (59) Rosjanin zapędził się pod bagnety i podda się Niemcowi Šts (zob. privaryti). Znaleziono zdania, w których informatorzy żywej mowy lub autorzy różnych tekstów porównują Rosjan z Niemcami, często dając pierwszeństwo Niemcom (ich porządkowi, zaufaniu do ludzi itp.) oraz potępiając Rosjan za ich kradzieże, nieporządek i tym podobne (zob. zdania 60–61): (60) Pieniędzy nie dostaniesz, ale ten (Niemiec) wziął od ciebie dokumenty, a Rosjanie kradli LŽ (zob. vogtinai). (61) Niemcowi powiedział – dobrze, a Rosjaninowi, kiedy pokażesz duszę – niewierny Švnč (zob. 1 vokietis). W słowniku znaleziono także inne świadectwa: (62) Niemcy byli okrutniejsi, myśmy tych Rosjan tak nie widzieli Erž (zob. žiaurus). Przedstawiciele dialektów często przyznają, że obie armie dały się we znaki, a obca zwykłemu człowiekowi władza lub armia (niezależnie od tego, czy rosyjska, czy niemiecka) jest w równym stopniu zła (zob. zdania 63–64): (63) Niech wichura porwie i tego Rosjanina, i tego Niemca! Šts (zob. vėtra). (64) Rosjanin (car) z Niemcem (kajzerem) byli krewnymi Sb (zob. 2 rusas). 3. Władza rosyjska i jej przedstawiciele Rusas, ruskis W LKŽ oznacza nie tylko narodowość. Jako rzeczownik zbiorowy używany jest także w znaczeniu rosyjskiej władzy i armii (zob. zdania 65–66): (65) Anie gyveno po vokečiais, o mas po rusais Krš (ž. 1 po). (66) Da prie rusk i am dirbau Km (ž. ruskiai). W zdaniach ilustracyjnych słownika często wspomina się różnych przedstawicieli rosyjskiej władzy (cara, cesarza, carycę, w gwarach nazywaną care, „królową”, i in.) (zob. zdania 67–69): (67) Rusų caras paėdęs buvo širdį visims Šts (ž. ėsti). (68) Rusų ciesorius KB147 (ž. rusai). (69) Rusų šito[j]i karalienė vokietūtė Ant (ž. vokietūtis). W ilustracjach wspomina się o różnych działaniach rosyjskiej władzy i podjętych przez nią decyzjach (zob. zdania 70–71): (70) Rusų valdžia uždarė karčemas ir uždėjo savo degtinės monopolįs Plt (ž. monopolįs). 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje (71) Rosjanie wywieźli biskupa za jego odważną obronę katolików TS1903,1 (zob. wywieźć). Rosyjscy urzędnicy i ich decyzje są najczęściej oceniani nieprzychylnie: są nieelastyczni, podejrzliwie śledzą tych, którzy się z nimi nie zgadzają, wspierają swoich rodaków i przede wszystkim troszczą się o ich dobro (zob. zdania 72–74). (72) Urzędnicy byli najbardziej bezduszną warstwą Rosjan Vaizg (zob. valdininkija). (73) Czerwoni rosyjscy żandarmi śledzili naszych kolporterów książek rs (zob. raudonsiūlis). (74) Rosyjska władza, zawzięcie dążąc do zrusyfikowania naszego kraju, za bezcen rozdawała swoim urzędnikom i innym przybyszom majątki, wznosiła cerkwie i osadzała swoich duchownych nawet w tych miejscach, gdzie nie było prawosławnych A. Sm (zob. tupdyti). Ilustracje słownikowe potwierdzają jedynie opinię historyków, że przez cały okres aneksji Rosji w naszym społeczeństwie „nie było nawet śladu biurokratycznego, urzędniczego autorytetu” (Aleksandravičius 2000: 33). W ostatnich tomach słownika, w zdaniach zapisanych z gwar, o Rosjanach i rosyjskiej władzy zaczyna się mówić jeszcze bardziej otwarcie, nie ukrywając rozczarowania; pojawiają się także zdania przesycone ironią, wyliczane są bolączki rosyjskiej władzy, a jednocześnie podkreśla się, że gospodarka Litwy nierzadko zależy również od decyzji rosyjskiej władzy (zob. zdania 75–78): (75) Rosjanin wydał! Gdzie wydał, tam nie ma ani chleba, ani mięsa Vžn (zob. išduoti). (76) Rosjanin odjechał (zbankrutował), a wraz z całym dobytkiem pozostała pustka Krš (zob. nuvažiuoti). (77) Wielka bieda (sroga) była wówczas u Rosjan [była] Sd (zob. vogsena). (78) Jeśli Rosjanin zasypie ropą (naftą), wszyscy się udusimy Krš (zob. žiubalas). Podkreśla się, że pod rządami Rosjan Litwini odczuli, jak upadają wszystkie ich wartości: tego, co dla Litwinów jest cenne (litewskich pieniędzy, wolności słowa, ziemi), Rosjanie w ogóle nie cenią i lekceważą (zob. zdania 79–81): (79) Lit był mocny, tylko przepadł przez Rosjanina Rdn (zob. žūti). (80) Ziemia była majątkiem, za Rosjanina obróciła się w nicość Rdn (zob. virsti). (81) Za Rosjanina wszyscy milczeli, a teraz gdy ktoś otworzył usta, to dopiero otworzył! Krš (zob. pražioti). W zdaniach z różnych gwar języka litewskiego informatorzy wspominają o załamaniu wartości pieniędzy za rządów Rosjan: (82) Kiedy pierwsi Rosjanie [w 1940 r.] wkroczyli na Litwę, wszystko znowu było drogie Brb (zob. įžygiuoti). (83) Jak ten ruski pieniądz idzie do diabła Rnv (zob. velnias). W LKŽe znaleziono niemało zdań ilustracyjnych z tekstów pisanych i żywej mowy, które świadczą o prawdzie historycznej: o tym, jak do Litwy przywożono Rosjan, a naród litewski stopniowo rusyfikowano (podobnie jak inne małe narody imperium sowieckiego), dążąc do stworzenia jednego bezkształtnego narodu, nieposiadającego ani własnej wiary, ani języka. Ilustracje w LKŽe (zob. zdania 84–85) potwierdzają twierdzenia historyków, że jednym z głównych celów władzy sowieckiej było kształtowanie sowieckiej tożsamości i mentalności: w ówczesnym systemie polityka kulturalna, oświatowa i naukowa miała tłumić świadomość obywatelską, Straipsniai / Articles 135 AURELIJA GRITĖNIENĖ religijną ludzi, kształtować nowego homo sovieticus, „wyróżniającego się „internacjonalistycznym” myśleniem oraz komunistycznym i ateistycznym światopoglądem” (Pocius 2018: 15). (84) Władza na wszelkie sposoby zachęcała do używania języka rosyjskiego rš (zob. visaip). (85) Rosyjska młodzież śpiewała mnóstwo takich rewolucyjnych piosenek, a wraz z nią także nasza zrusyfikowana młodzież K. Kors (zob. surusėti). Szczególnie częste są świadectwa narzucania języka rosyjskiego i rusyfikacji narodu litewskiego w zdaniach z przymiotnikami i przysłówkami rusiškas, rusiškai, rusas, ruskai i tym podobnymi: (86) A teraz także po rosyjsku przez to radio coś tam mamrocze (mówi niezrozumiale, niewyraźnie) – niczego nie można zrozumieć Gs (zob. vatlioti). (87) Wtedy, gdy dorastałem, była tylko rosyjska szkoła Krtn (zob. rusiškas). (88) Kiedy byliśmy w Wilnie, tam po litewsku [ulice] napisane i po rusku Mlk (zob. parašyti). Niemałą rolę w rusyfikacji Litwy odegrała także aktywna przez kilka dziesięcioleci cenzura sowiecka: kontrolowała kulturę i tożsamość narodową, dostosowując je do wymogów sowieckich (Sėdaitytė 2017: 86). Wysiłki rosyjskiej władzy i cenzury przyniosły wyraźne rezultaty – większa część mieszkańców Litwy znała język rosyjski i uległa rusyfikacji22. Świadczą o tym także liczne ilustracje w LKŽe: (89) Litwini [cz] przemienili się w Rosjan i Białorusinów Pst (zob. išvirsti). (90) Ani z niej Rosjanka, ani Litwinka Dglš (zob. 1 ruskis). Jednak w późniejszych tomach słownika coraz śmielej wspomina się o pragnieniu niepodległości, chęci wyzwolenia się spod rosyjskiej władzy, nie obawiając się mówić o postępowaniu Rosjan podczas zsyłania Litwinów na Syberię, a także o losie samych Rosjan na powojennej Litwie: (91) Ściśnięta Litwa, Rosjanin całkiem ją dusił, co tylko było T1 (zob. suveržti). (92) Ot jaką wolność Ruscy przywieźli: kiedy wywozili ludzi, strumienie łez płynęły Šmn (zob. atvežti). (93) Postawiliśmy dom, Rosjanin wygnał, wepchnął do wagonu (zesłał) Pr1 (zob. išvyti). (94) Wielu zabił Ruskich, skrebów i wielu leśnych wystrzelał Krs (zob. 2 skrebas). W słowniku znaleziono tylko jedno zdanie, w którym chwali się prawa rosyjskiej władzy: (95) Rosjanie przynieśli dobre prawa J (zob. rusai). ²² W ramach projektu naukowego „Socjolingwistyczna mapa Litwy: miasta i miasteczka” w 2010 r. przeprowadzono badanie mieszkańców miast dotyczące tego, ile języków i jakimi językami mówią. Dane z badania wykazały, że językiem rosyjskim posługuje się niemal cała badana ludność litewskich miast, co nie dziwi, ponieważ przez wiele lat Litwa znajdowała się pod bezpośrednim wpływem Rosji. Ponadto znaczna część respondentów (zwłaszcza starszych) wskazała język rosyjski jako jeden z najpiękniejszych, najbardziej potrzebnych i najbardziej prestiżowych (Krupickaitė, Baranauskienė 2013: 29, 32–35). 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje 4. Rosjanin w życiu codziennym Z ilustracji LKŽe dowiadujemy się nieco o wyglądzie Rosjan i ich codziennym życiu. W zdaniach zapisanych w gwarach informatorzy zwracają uwagę na brody rosyjskich mężczyzn (zob. zdania 96–97): (96) Był taki brodaty Rosjanin Grg (zob. barzdainis). (97) Broda Ruska była kłująca, duża Prng (zob. virbaluotas). Przedstawiciele gwar od razu zauważają także osoby narodowości rosyjskiej o pięknym wyglądzie (zob. zdania 98–99): (98) Podczas wojny przyszła rosyjska zwiadowczyni, dwoje małych Rosjan było pięknych Kln (zob. žvalgyba). (99) Rosjanki chodzą jak lilie, z nagimi główkami Mžk (zob. 1 ruskis). Wśród cech charakteru wymienia się wesołość i żywiołowość Rosjan – w ilustracjach zapisanych w gwarach informatorzy zauważają, że Rosjanie lubią śpiewać i tańczyć (zob. zdania 100–102): (100) Rosjanie ruszyli w tany na koniach Šts (zob. pradainuoti). (101) Wesołe Ruski, nóżki jak kołeczki (chce tańczyć) Šv (zob. ruskūtis). W ilustracjach słownikowych wspomina się, że Rosjanie są pracowici i nie stronią nawet od prostych prac (zob. zdania 102–104): (102) Taki mały Ruski podczas wojny pasł krowy Jdr (zob. rusūtis). (103) Pracował u niego przez kilka lat taki Rusinek B. Sruog (zob. 1 ruskis). (104) Z Kłajpedy Rusinek pracował u Rosjanina Jdr (zob. ruskutis). Ogólnie Rosjanie wykonują najróżniejsze prace; wymienia się rozmaite posiadane przez nich specjalizacje i stanowiska (zob. ilustracje 105–106): (105) Ta lekarka bardzo dobrze rozpoznała chorobę DünŽ (zob. 1 rusas). (106) Dla nas to nic, u Rosjanina dzwonnik wydzwania Š (zob. iškambinti). Ich kobiety są silne i przebojowe: (107) Nam, wiejskim kobietom, nieśmiałym, przede wszystkim rzuciła się w oczy tak wielka odwaga rosyjskich kobiet Žem (zob. akis). Rosjanki nierzadko zostają żonami mężczyzn innych narodowości (zob. zdania 108–109): (108) Ona jest Rosjanką, a wyszła za woźnicę Rsn (zob. vesti). (109) I ten Żyd ma syna – ożenił się z Rosjanką – oraz córkę, chyba z Polakiem Akn (zob. vesti). Często także Litwini zakładają mieszane rodziny z osobami narodowości rosyjskiej (zob. zdania 110–111), a ich dzieci uczą się również litewskiego (zob. zdanie 112): (110) Mój syn ożenił się z Rosjanką Grv (zob. ruskas). (111) Wyszła za Rosjanina Mšg (zob. ruskus). (112) Ci Rosjanie mówią po litewsku Lkv (zob. rusūtis). Mieszane rodziny z Rosjankami zakładano od dawnych czasów (zob. zdania 113–114): (113) Algirdas był żonaty kolejno z dwiema żonami, obiema Rosjankami rš (zob. 1 rusas). Straipsniai / Articles 137 AURELIJA GRITĖNIENĖ (114) Jonas [Glinskis] poślubił córkę księcia ostrogskiego Daniela, Anastazję, i wszedł w krąg książąt ruskich EnciX161 (zob. įtelkti). Jednak informatorzy żywego języka czasami przyznają, że nie chcieliby założyć rodziny z osobą narodowości rosyjskiej: (115) Lietuvynkai nerinko (nie brały), a až ruskų nenorėjau Lz (zob. rinkti). Znaleziono kilka zdań, w których mowa o codziennym życiu Rosjan (wymienione są ich potrawy, napoje i prace): (116) Rusai nie gotują i nie jedzą niczego innego, tylko duszone ziemniaki Grnk (zob. tušinti). (117) Rosjanie robią strasznie smaczny kwas Skdt (zob. smagus). (118) Rosjanie wyrabiają łapcie z kory lipowej DūnŽ (zob. vyžena). 5. Nauka, kultura i religia Rosjan W ilustracjach LKŽe wymieniane są wyhodowane przez Rosjan odmiany roślin i rasy zwierząt, różne rosyjskie przedmioty, wyroby itp. (zob. zdania 119–121): (119) Anyžinis jest starą odmianą [jabłoni] rosyjskiej selekcji ludowej rš (zob. anyžinis). (120) Najbardziej rozpowszechnione są rosyjskie czarnokropiate, rudokropiate i szare turmany [gołębie] sp (zob. rusvakeršis). (121) Podobne do piszczałki są instrumenty muzyczne niektórych innych narodów (rosyjska svirel, łotewska stab ulė, białoruska dudka, niemiecka sznabelfliotė) MLTEII480 (zob. stab ulė). Znaleziono kilka zdań, w których mowa o rosyjskiej nauce: wymieniane są różne dziedziny nauki (lotnictwo, filozofia, językoznawstwo itd.), nazwiska słynnych rosyjskich uczonych oraz ich zasługi dla nauki (zob. zdania 122–123), podkreśla się, że Rosjanie podejmują badania nad historią Litwy i lituanistyką (zob. zdania 124–125). (122) Ideę podziemnego zgazowania jako pierwszy wysunął jeszcze w 1888 r. słynny rosyjski uczony D. Mendelejew sp. (zob. sudūjinimas). (123) Wielcy rosyjscy uczeni są twórcami podstaw światowej nauki lotniczej sp (zob. pagrindėjas). (124) Badanie historii Litwy przeszło w ręce rosyjskie i polskie rš (zob. tyrinėjimas). (125) W nauce rosyjskiej i polskiej rozwija się lituanistyka rš (zob. lituanistyka). W zdaniach wypisanych z różnych tekstów podkreśla się wkład rosyjskich kronikarzy w naukę historyczną: (126) Południową część Sūduvii aż po obszar za Narwą rosyjscy kronikarze nazywają Jaćwingami rš (zob. kronikarz). (127) Kroniki Litwy pisali rosyjscy skrybowie rš (zob. skryba). Wspomina się o różnych źródłach kultury pisanej i ustnej (rosyjskie kroniki, baśnie, pieśni itp.) (zob. zdania 128–130): 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje (128) [K. Būga] wyjaśnił zasady transkrypcji głosek języka litewskiego w dawnych kronikach rosyjskich oraz niektóre cechy słowotwórstwa nazw danych MLTEI277 (zob. transkrypcja). (129) Rosyjskie baśnie pozostały... w swoim najstarszym badaniu LTII480(Bs) (zob. badanie). (130) Rosyjskie pieśni są śpiewne, a nasze smutne Grg (zob. śpiewny). W ilustracjach z okresu sowieckiego wiele uwagi poświęca się literaturze rosyjskiej: analizuje się, co potępia i wywyższa oraz jaki jest jej wpływ na inne narody (zob. zdania 131–133): (131) Literatura rosyjska potępia wszystko, co zacofane i egoistyczne (sow.) rš (zob. zacofany). (132) [Literatura rosyjska] jej najlepsi przedstawiciele głosili humanistyczne zasady wzajemnego porozumienia narodów i interakcji kulturowej K. Kors (zob. porozumienie). (133) Literatura rosyjska i niemiecka były najważniejszymi pośredniczkami, za których pośrednictwem docierały do Litwy głosy odległych cywilizacji rš (zob. pośrednik). W zdaniach wypisanych ze źródeł pisanych wymienia się nazwiska twórców literatury23 i krytyków (Aleksandra Puszkina, Antona Czechowa, Iwana Kryłowa, Wissariona Bielinskiego i in.): (134) Puszkin swoim wkładem wyniósł literaturę rosyjską na światowy poziom sp (zob. wkład). (135) Chyba żaden z rosyjskich pisarzy nie odczuwał wobec tej zburżuazyjnionej i zbiurokratyzowanej inteligencji takiej nienawiści jak Czechow K. Kors (zob. zburżuazyjnieć). (136) Kryłow jest jednym z najbardziej narodowych pisarzy rosyjskich rš (zob. narodowy). (137) Bieliński z niezwykłą siłą i wyrazistością wyraził najgłębsze nadzieje narodu rosyjskiego i jego najwyższe aspiracje K. Kors (zob. siła). 6. Rosjanie – przyjaciele Litwy? Litwini kontaktują się z Rosjanami już od wielu stuleci – od XIII wieku, kiedy powstało Wielkie Księstwo Litewskie, aż po dzień dzisiejszy. Jak wynika z przeprowadzonej analizy, w dyskursie LKŽe o Rosjanach najczęściej mówi się: 1) w zdaniach wypisanych ze źródeł pisanych z XIX–XX wieku; 2) w zdaniach zapisanych w XX wieku w różnych gwarach języka litewskiego. Po przeanalizowaniu wybranych do badania ilustracji staje się oczywiste, że najwyrazistszy obraz Rosjanina kształtuje się na podstawie zapisanych w ciągu ostatniego stulecia 23 Dla samych Rosjan ich narodowi poeci i pisarze są bardzo ważni. Badanie przeprowadzone w 2007 roku przez Instytut Socjologii Rosyjskiej Akademii Nauk wykazało, że liczba postaci budzących dumę większości obywateli Rosji jest bardzo ograniczona. Interesujące jest jednak to, że spośród przedstawionej listy propozycji 56 proc. respondentów odpowiedziało, że największymi rosyjskimi poetami i pisarzami są (Malinova 2015: 274). Straipsniai / Articles 139 AURELIJA GRITĖNIENĖ zdań ilustracyjnych. Chociaż rosyjska władza i jej decyzje są w ilustracjach słownikowych najczęściej nacechowane negatywnie, nie moglibyśmy ogólnie stwierdzić, że w LKŽe przedstawiany jest wyłącznie negatywny obraz Rosjanina. Zdania ilustracyjne wypisane ze źródeł pisanych świadczą o tym, że od najdawniejszych czasów Litwini i Rosjanie mieli wspólnych wrogów (zob. zdanie 138): (138) On (Jagiełło) po prostu porozumiał się ze Złotą Ordą, aby wspólnie z tymi wspólnymi wrogami Rosjan i Litwinów działać przeciw wielkiemu księciu moskiewskiemu rš (zob. działać). W niejednym zdaniu rozważa się, co w XIX–XX wieku mogło przeszkodzić bliższym więziom kulturalnym obu narodów, przypomina się, że więzi te należy zachować, choć stawia się również pytanie, czy przyjazne stosunki między krajami nie zostaną zerwane (zob. zdania 139–141): (139) W rozprzestrzenianiu się litewsko-rosyjskich więzi kulturalnych i rozwoju kultury litewskiej przeszkadzała stale wzmacniana po powstaniu 1831 roku rusyfikacyjna polityka władzy carskiej rš (zob. rusyfikacyjny). (140) Musieliśmy wspólnie iść z Rosjanami Pt (zob. Rosjanie). (141) Czyż w takich okolicznościach może zawiązać się więź przyjaźni między Litwinami a Rusinami? TS1894,10 (Vaižg) (zob. zawiązać). Oczywiście, w ilustracjach z okresu sowieckiego szczególnie podkreśla się przyjaźń obu narodów: (142) Historycy wskazują niejeden przykład przyjaźni narodu rosyjskiego i narodu litewskiego w dawnych czasach A. Vencl (zob. wskazywać). (143) Powstali Rosjanie i Litwini – wszyscy razem – ramię w ramię E. Miež (zob. powstać). Po odzyskaniu wolności Litwini nie boją się już wyśmiewać litewskiego konformizmu i wspólnoty z okupantami: (144) Kto tylko się wyrwał, Litwini na szyję: z Niemcami białogwardziści, z Rosjanami striboki Krš (zob. wyrwać się). Jednak ogólnie rzecz biorąc, dużej wrogości wobec narodu rosyjskiego nie znajdujemy ani w zdaniach zapisanych na podstawie tekstów pisanych, ani w zdaniach zapisanych w gwarach. Rosjanie są inni niż Litwini, mają własny język, obyczaje i charakter, jednak dla Litwinów nie są ani największymi wrogami, ani najlepszymi przyjaciółmi: (145) Dziećmi tego samego Boga są zarówno Rosjanie, jak i my Ūd (zob. vaikas). (146) Przyjdzie Rosjanin – nie wypędzę go, ani przyjdzie Litwin – nie wypędzę go Rdm (zob. išvyti). Zatem wyznaczając granice między opozycją swój / obcy, uwidaczniają się zarazem swoiste cechy tożsamości narodowej: ostrożność, pewne przystosowanie, tolerancja itp. WNIOSKI Po przeanalizowaniu około 300 zdań ilustracyjnych z LKŽe, w których występuje etnonim rusas, widać, że w kontekście słownika dotyczącej tej narodowości przedstawiono: 1) obiektywne, 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje konkretne fakty historyczne i inne (najczęściej w ilustracjach pochodzących z różnych pisemnych źródeł z XIX–XX w.), 2) doświadczenia poszczególnych ludzi w relacjach z osobami tej narodowości, ukazane za pomocą konkretnych obrazów (w zdaniach ilustracyjnych zapisanych w XX w. w gwarach języka litewskiego). Oczywiste jest, że w kontekście LKŽe i w naszej pamięci zbiorowej dość wyraźna jest opozycja swojego / obcego: o miejscowych Rosjanach na Litwie w zdaniach ilustracyjnych niemal się nie mówi, a na osoby tej narodowości patrzy się przede wszystkim jak na innych, o swoistym języku, obyczajach, charakterze i wartościach. Analiza ilustracji wybranych do badania pokazuje, że najwyrazistszy obraz Rosjanina wyłania się ze zdań ilustracyjnych zapisanych w ciągu ostatniego stulecia. W ilustracjach LKŽe uwidaczniają się następujące najważniejsze cechy Rosjan. Jest to naród wielkiego państwa, a jego relacje z innymi narodami są niejednoznaczne. W różnych okresach Rosjanie podporządkowali sobie część narodów, starali się asymilować mniejsze podbite narody i uważali je za gorsze. W zdaniach z różnych pism z okresu sowieckiego słychać propagowaną wówczas szczególnie intensywnie narrację o pokazowej zgodzie i zbliżeniu narodów. W ciągu dziejów, w różnych okresach, Rosjanie musieli walczyć z wieloma narodami. W ilustracjach słownikowych wspomina się o bohaterstwie rosyjskich żołnierzy i ich nieustępliwości wobec wroga. Ze zdań dotyczących wojny wyłaniają się przede wszystkim relacje rosyjskich żołnierzy z dwoma narodami: Litwinami i Niemcami. Podczas wojen światowych, gdy walczyły armie rosyjska i niemiecka, Litwini znaleźli się w strefie działań wojennych. Ze zdań zapisanych w gwarach dowiadujemy się o wkroczeniu rosyjskiej armii na Litwę i jej działaniach tutaj. Ilustracje pokazują, że podczas wojen z Niemcami rosyjscy żołnierze działali szczególnie aktywnie: naciskali, otaczali, ścigali i rozbijali wrogów. W niejednym zdaniu informatorzy języka żywego lub autorzy różnych pism porównują Rosjan z Niemcami, często przyznając pierwszeństwo Niemcom (ich porządkowi, zaufaniu do ludzi itp.) oraz potępiając Rosjan za kradzieże, nieporządek itp. Z ilustracji LKŽe dowiadujemy się także nieco o wyglądzie i charakterze Rosjan, ich codziennym życiu i warunkach bytowych (wspomina się o ich potrawach, napojach, pracy, małżeństwach z osobami innych narodowości itp.). Znaleziono kilkanaście zdań, w których mowa jest o rosyjskiej nauce (wspomina się różne dziedziny nauki i nazwiska słynnych rosyjskich uczonych). W ilustracjach z okresu sowieckiego sporo uwagi poświęca się literaturze rosyjskiej. Z ilustracji LKŽe wynika, że Litwini nie odczuwają wobec narodu rosyjskiego ani wielkiej wrogości, ani szczególnej przyjaźni. Nie znajdujemy tego ani w zdaniach zapisanych na podstawie gwar, ani w zdaniach zapisanych na podstawie tekstów pisanych. Uwidacznia się tendencja, że w kontekście LKŽe unika się bezpośredniej, jednoznacznej kategoryzacji. Rosjanie jako naród nie są ani szczególnie potępiani i ganieni, ani nadmiernie chwaleni. Być może taka ostrożna postawa ukształtowała się pod wpływem okoliczności historycznych i politycznych: Litwa jako małe państwo przez wiele lat była zależna od Rosji i Rosjan, a większość przykładów ilustracyjnych w LKŽe zebrano właśnie w okresie okupacji sowieckiej, gdy obowiązywała ścisła (auto)cenzura, dlatego także Rosjanie jako naród byli wówczas oceniani dość ostrożnie, wręcz neutralnie. Chociaż Straipsniai / Articles 141 AURELIJA GRITĖNIENĖ Rosyjskość, rosyjska mentalność bardzo boleśnie ciążyły, w ilustracjach LKŽe, gdy patrzy się na Rosjan, nie uwidacznia się ani wyraźna wrogość, ani szczególna przyjaźń (jedynie w źródłach pisanych z okresu sowieckiego bardziej podkreślane są przyjazne, bliskie stosunki między narodami litewskim i rosyjskim). Silniejsza ocena pejoratywna ujawnia się w ilustracjach, w których mowa o rosyjskim wojsku i władzy, ponieważ Rosjanin jako obcy, przybysz dla Litwinów przede wszystkim kojarzy się z obcą władzą i wojskiem. Ilustracje wybrane do badania pokazują, że w kontekście LKŽe niektóre działania rosyjskich żołnierzy w latach wojny (kradzieże, grabieże) oraz narzucona Litwinom przemocą carska i sowiecka władza rosyjska są oceniane negatywnie. Szczególnie taki negatywny stosunek do władzy rosyjskich przybyszów uwidacznia się w ilustracjach znalezionych w ostatnich tomach słownika: ukazuje się tu wyraźne niezadowolenie z rosyjskiej administracji i jej decyzji, wymieniane są różne bolączki, wspomina się o pragnieniu niepodległości, chęci wyzwolenia się spod obcej władzy, nie unika się mówienia o postępowaniu Rosjan podczas deportowania Litwinów na Syberię, losie samych Rosjan na powojennej Litwie i tym podobnych kwestiach. ŹRÓDŁO LKŽe₂ – Słownik języka litewskiego I–XX (1941–2002), wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny G. Naktinienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2008 i 2018). Dostęp w internecie: www.lkz.lt. LITERATŪRA Aleksandravičius Egidijus 2000: Praeitis, istorija ir istorikai, Vilnius: Vaga. Anglickienė Laima 2005: Etnonimų vartojimo lietuvių kalboje ir folklore ypatumai. – Vārds un tā pētīšanas aspekti 9, 7–17. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367157789738/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. Anglickienė Laima 2006: Kitataučių įvaizdis lietuvių folklore, Vilnius: Versus aureus. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367163255725/datastreams/DS.001.0.01.BOOK/content. Anglickienė Laima 2007: Tautosaka apie kitataučius: etnostereotipų ir siužetų migracija. – Rytų Europos kultūra migracijos kontekste: tarp dalykiniai tyrimai, Vilnius: Versus 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje aureus, 445–454. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2007~1367160559891/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. Anušauskas Arvydas, Laurinavičius Česlovas (eds.) 2007: Lietuva Antrajame pasauliniame kare: straipsnių rinkinys, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2007. Auškalnienė Lina 2006: Etninis nepakantumas Lietuvos internetinėje žiniasklaidoje: komentarai internete. – Etn iškumo studijos 1, 45–58. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2012/03/EtSt_Auskalniene_2006.pdf. Beresnevičiūtė Vida, Frėjutė-Rakauskienė Monika 2006: Etninė tematika ir nepakantumas Lietuvos žiniasklaidoje: dienraščių analizė. – Etn iškumo studijos 1, 19–44. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2012/03/EtSt_Beresneviciute_Frejute-Rakauskiene_2006.pdf. Burinskaitė Kristina 2005: Lietuvos ir Rusijos santykiai XV–XX a., Vilnius: Alma littera. Butkus Alvydas 1995: The Lithuanian Nicknames of Ethnonimic Origin. – Indogermanische Forschungen: Zeitschrift für Indogermanistik und allgemeine Sprachwissenschaft, Berlin, New–York, 223–228. Cidzikaitė Dalia 2007: „Kitas“ lietuvių prozoje, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Frėjutė-Rakauskienė Monika 2009: Etninis nepakantumas Lietuvos spaudoje. – Etn iškumo studijos 1, 1–207. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2010/03/EtnSt_Frejute-Rakauskiene_2009.pdf. Frėjutė-Rakauskienė Monika 2012: Lietuvos spauda ir visuomenės nuostatos apie rusų, ukrainiečių bei baltarusių etnines grupes ir naujausius imigrantus. – Etn iškumo studijos 1–2, 71–102. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2013/01/EtSt_Fr%C4%97jut%C4%97-Rakauskien%C4%97_2012.pdf. Gimžauskas Edmundas (ed.) 2006: Lietuva vokiečių okupacijoje Pirmojo pasaulinio karo metais, 1915–1918: Lietuvos nepriklausomos valstybės genezė: dokumentų rinkinys, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. Gritėnienė Aurelijа 2020: Rusija „Lietuvių kalbos žodyno“ iliustraciniuose sakiniuose ir reikšmių apibrėžtyse. – Baltu filologija XXIX (1), 41–61. Prieiga internete: https://doi.org/10.22364/bf.29.1.03. Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res humanitariae 10, 108–119. Straipsniai / Articles 143 AURELIJA GRITĖNIENĖ Krupickaitė Dovilė, Baranauskienė Viktorija 2013: Regioniniai kalbų vartojimo Lietuvos miestuose ypatumai. – Miestai ir kalbos II. Sociolingvistinis Lietuvos žemėlapis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 23–53. Liutkevičienė Danutė 2020: Vokietis „Lietuvių kalbos žodyno“ pasaulėvaizdyje. – Bendrinė kalba 93, 1–39. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/2060/2172. Madsen Gunnar 2006: Kaip lietuviai komentuoja straipsnius tautine tematika? Įžvalgos iš interneto komentarų. – Etn iškumo studijos 1, 59–66. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2012/03/EtSt_Madsen_2006.pdf. Malinova Olga 2015: Kolektyvinės praeities idėja posovietinėje Rusijoje: savivaizdis ir imperijos palikimas. – Atminties kultūrų dialogai Ukrainos, Lietuvos, Baltarusijos (ULB) erdvėje, sud. A. Nikžentaitis, M. Kopczyński, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 257–275. Marcinkevičius Andrius 2013: Rusų tapatumo sovietmečiu Lietuvoje konstravimas: politika, gyventojų surašymai ir istorinė atmintis. – Lietuvos rusai XX–XXI a. pradžioje: istorija, tapatybė, atmintis, sud. G. Potašenko, P. Lavrines, A. Marcinkevius, ats. red. G. Potašenko, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 183–231. Maumevičienė Dainora 2010: Prototipų teorija ir semantika. – Kalbų studijos 17, 11–18. Prieiga internete: https://www.kalbos.lt/zurnalas/17_numeris/02.pdf LKG – Lietuvių kalbos gramatika 1, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965. Naudžiūnienė Akvilė 2019: Ethnic minorities in Lithuanian historical narrative at school education (1918–2018) = Tautinės mažumos Lietuvos istorijos mokykliniame naratyve (1918–2018): summary of doctoral dissertation, Vilnius: Vilnius university, Lithuanian historical institute, 2019. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2007: Lingvistinės kultūrologijos bruožai, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla, 2007. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2010: Kaimyninių tautų atstovai ir jų nacionalinio charakterio specifika lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje. – Lietuvių kalba 4, 1–8. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/27/90#. Petrušauskaitė Vita 2013: Etninės ir socialinės grupės Lietuvoje: visuomenės nuostatos ir jų kaita 2013 metais. – Etn iškumo studijos 1–2, 180–191. Prieiga internete: http://www.ces.lt/wp-content/uploads/2014/10/2013_2-Etniskumo-studijos.180-191.pdf. Pocius Mindaugas (ed.) 2018: Lietuvos sovietizavimas 1947–1953 m.: VKP(b) CK dokumentai. Dokumentų rinkinys, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas. 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rūšas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje Potašenko Grigorijus 1989: Sentikio įvaizdžiai lietuvių kultūroje. – Kultūros barai 10(406), 49–56. Ryžakova Svetlana, Zavjalova Marija 2004: Lietuvių ir rusų požiūris vienų į kitus: kai kurie etnopsicholingvistinio tyrinėjimo rezultatai. – Liaudies kultūra 2(95), 17–27. Prieiga internete: http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Zavjalova_Marija/Zavjalova_Ryžakova_LK_2004_2.pdf. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba, 2017. Šėdaitytė Edita 2017: Sovietinės cenzūros istoriografija: pagrindinės tyrimų kryptys ir cenzūros sampratos. – Knygotyra 69, 84–102. Prieiga internete: file:///C:/Users/Dell/Downloads/24603698.pdf. Smetona Marius 2018: Sąvokų „kalba“, „tauta“, „valstybė“ plėtiniai jaunimo sąmonėje. – Logos 95, 177–184. Prieiga internete: http://litlogos.eu/L95/Logos_95_177_184_Smetona.pdf. Smetonienė Irena 2019: Išmintis lietuvio pasaulėvaizdyje. – Problemos 95, 130–143. Stravinskienė Vitalija 2014: Tarp sugyvenimo ir priešiškumo: tarpetniniai santykiai Rytų ir Pietryčių Lietuvoje (1944–1953 m.). – Savas ir kitas šiuolaikiniais požiūriais, sud. V. Savoniakaitė, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 163–181. Švambarytė-Valužienė Janina 2007: Tautovardžiai ir jų vediniai lietuvių kalbos žodynuose. Rusas, maskolius. – Valoda dažādu kultūru kontekstā. XVII Zinātnisko rakstu krājums, Daugavpils: Daugavpils universitātes akadēmiskais apgāds “Saule”, 391–401. Vareikis Vygantas, Safronovas Vasilijus, Jokubauskas Vytautas, Vitkus Hektoras 2018: Didysis karas visuomenėje ir kultūroje: Lietuva ir Rytų Prūsija: kolektyvinė monografija, Klaipėda: Klaipėdos universiteto Baltijos regiono istorijos ir archeologijos institutas. Venclauskienė Laima 2016: Homo sovieticus: pilko ir pliko žmogaus portreto bruožai laisvėjančios Lietuvos spaudoje. – Darbai ir dienos 65, 143–162. Prieiga internete: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/31395/1/ISSN2335-8769_2016_N_65.PG_143–162.pdf. Vitkus Hektoras 2017: Die Russen in Osterpreussen: Rusijos ir rusų įvaizdžiai 1914–1939 m. Vokietijoje publikuotuose atsiminimuose apie Didįjį karą Rytų Prūsijoje. – Darbai ir dienos 67, 31–67. Prieiga internete: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/34424/1/ISSN2335-8769_2017_N_67.PG_31–67.pdf. Zabarskaitė Jolanta 2012: Kitoks didžiojo „Lietuvių kalbos žodyno“ skaitymas: Adalbertas Bezzenbergeris, marios, pamarys, pamariškis. – Mažoji Lietuva: paribio Straipsniai / Articles 145 AURELIJA GRITĖNIENĖ kultūros tyrimai, sud. G. Blažienė, N. Morozova, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 239–271. Zabarskaitė Jolanta 2019: Rusijos Federacijos prezidento V. Putino naratyvų ideologiniai mechanizmai Lietuvos internetinėje žiniasklaidoje. – Parlamento studijos 27, 76–118. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr27/files/76–118.pdf?fbclid=IwAR2ekg4Lp–3uEvZfi86ph0rIiBBM2IMQOzuiks1bYDHk3UoGY7EhbYxKeyI. Зиновьев Александр А. 1981: Гомо советикус. Prieiga internete: http://www.zinoviev.ru/ru/zinoviev/zinoviev-homo-sovieticus.pdf. Мачееевский Януш 2000: Стереотип России и русских в польской литературе и общественном сознании. – Поляки и русские в глазах друг друга, Москва: Индрик, 6–2. Рыжакова Светлана И., Завьялова Мария В. 2008: Этнические образы и стереотипы по результатам сравнительного исследования среди молодежи Латвии и Литвы (1999–2003 гг.), Москва: Институт этнологии и антропологии РАН. Russian in the Worldview of The Dictionary of the Lithuanian Language SUMMARY The aim of the article is to study what fragment of the concept of RUSSIAN comes to the fore in the illustrative sentences mentioning the nationality rusas ‘Russian’, which are present in The Dictionary of the Lithuanian Language. The illustrations are especially important for the formation of the concept, as they record the attitude of the representatives of dialects from the whole of Lithuania towards this nationality and the worldview of the Russian reflected in various written sources. The empirical material is studied using the semantic analysis, descriptive, interpretive and cognitive ethnolinguistics methods. The analysis of 300 illustrative sentences from the Dictionary, which mention the ethnonym Russian, shows that in the context of the Dictionary this nationality is described in the following ways: 1) objective, specific historical and other facts (usually in the form of illustrations from various written sources of the 19th–20th centuries); 2) experience of the relationship between individual persons and the persons of this nationality through specific images (in the form of illustrative sentences from Lithuanian dialects recorded in the 20th century). It is obvious that in the context of the Dictionary the local/foreign opposition 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Rusas Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje is very clearly expressed: local Lithuanian Russians are rarely mentioned in illustrative sentences. Instead, the people of this nationality are primarily viewed as others having their own peculiar language, customs, manners and values. The analysis of the illustrations selected for the research reveals that the illustrative sentences recorded during the previous century enable us to form the most vivid image of Russians. The following major Russian features come to light in the illustrations of the Dictionary. It is a nation of a big country whose relations with other nations are rather ambivalent. At different times in history, Russians imposed their rule on some nations; they tried to assimilate smaller subjugated nations and considered them inferior. The sentences coming from various texts from the Soviet period often express the narrative of the friendship of nations. In the course of history Russians were at war with a number of nations. The illustrations of the Dictionary mention the heroism of Russian soldiers and refusal to surrender to the enemy. The sentences coming from the military context first of all reveal the relations between Russian soldiers and Lithuanian Germans. The fights of Russian and German troops, which took place during world wars, also drew Lithuanians into the front zone. We learn from the sentences collected from dialects about the entry of the Russian army into Lithuania and its actions in the country. The illustrations show that in the midst of the wars with Germans Russian soldiers were especially active. There are quite a few sentences where the informants of the colloquial language or the authors of various texts compare Russians and Germans by often giving priority to Germans and condemning Russians for their looting, disorder, etc. The illustrations from the Dictionary also provide certain information about the appearance and manners of Russians, their daily life and routine. The illustrations of the Dictionary make it clear that Lithuanians are not particularly hostile towards the Russian nation. Neither the sentences from dialects nor from texts provide such information. A tendency of avoiding straight and clear categorization in the context of the Dictionary is observed. As a nation, Russians are not severely condemned or reprimanded and they are not overly praised as well. Perhaps such a cautious approach was driven by historical and political circumstances: for long years, Lithuania, as a small state, was dependent on Russia and Russians, and most of the illustrative examples were collected during the period of the Soviet occupation, which demonstrated strict (self)censorship. Therefore, Russians, as a nation, were regarded rather cautiously, even neutrally at that time by avoiding both excessive hostility and particular friendliness. Only the written sources from the Soviet period place a greater emphasis on the friendly and close relations between the Lithuanian and Russian nations. A stronger emotional evaluation reveals through those illustrations which speak about the Russian army and government, because Lithuanians tend to associate the Russian, as a foreign invader, with the foreign government and army. The illustrations selected for the study show that in the context of The Dictionary of the Lithuanian Language the actions of certain Russian soldiers during the war years and the tsarist and Soviet rule imposed on Straipsniai / Articles 147 AURELIJA GRITĖNIENĖ Lithuanians are viewed negatively. Such a negative approach towards the government of Russian invaders is especially apparent in the illustrations found in the final volumes of the Dictionary. Įteikta 2021 m. kovo 4 d. AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, Vilnius LT–10308, Lietuva [email protected] 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV