Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai
Full text
262 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV DAIVA ALIŪKAITĖ Vilniaus universiteto Kauno fakultetas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-4275-9512 Kierunki badań naukowych: dialektologia percepcyjna, sociolingvistika, geolingvistika. DOI: doi.org/10.35321/all85-14 ESTETYCZNA WARTOŚĆ DIALEKTALNOŚCI: WYOBRAŻENIA ZWYKŁYCH CZŁONKÓW Wartość estetyczna dialektalności: obrazy członków wspólnoty języka potocznego WSPÓLNOTY JĘZYKOWEJ ADNOTACJA W artykule rozwijany jest dyskurs dialektologiczny poświęcony interpretacji estetycznej wartości dialektalności . [sic] Tłumaczenie zachowuje sens oryginału, w którym nie występuje spacja przed kropką — poprawiona forma: W artykule rozwijany jest dyskurs dialektologiczny poświęcony interpretacji estetycznej wartości dialektalności.» Tu są błędy? Podstawą empiryczną do rozważań nad kwestią estetycznej wartości dialektalności stanowią dane dotyczące percepcji i oceny 8 tekstów-bodźców reprezentujących różne realizacje regiolektalne, uzyskane w 21 punktach regionalnych i 3 dużych miastach (Wilnie, Kownie i Kłajpedzie) w ramach badania dialektologii percepcyjnej. W artykule najpierw tworzona jest teoretyczna i metodologiczna perspektywa oceny danych percepcyjnych. Przedstawione zostają etic, czyli zės. Atlikus tekstų-stimulų patrauklumo įverčių analizę formuluojamos apibendrinamosios badaczowskie, hipotezy i spostrzeżenia konceptualizujące i uzasadniające estetyczność kodów tradycji dotyczące zależności ocen atrakcyjności od czynnika języka ogólnego w kształtowaniu wyobrażeń o dialektalności, a także związku ocen atrakcyjności z percepcją kodu językowej ojczyzny. SŁOWA KLUCZOWE: wartość estetyczna, dialektalność, regiolekt, narracja emic, dialektologia percepcyjna.
Artykuły / Articles 263 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai ADNOTACJA Artykuł koncentruje się na dyskursie dialektologii ukierunkowanym na interpretację wartości estetycznej dialektalności. Celem badania jest ocena wartości estetycznej dialektalności, niezależności tej wartości oraz jej powiązań z innymi parametrami dialektalności poprzez analizę narracji emic, tj. członka wspólnoty języka potocznego. Dane dotyczące postrzegania i oceny ośmiu tekstów-bodźców reprezentujących różne wyrażenia regiolektalne, zebrane w 21 punktach regionalnych i trzech, stanowią empiryczną podstawę rozważań nad wartością estetyczną cities (Vilnius, Kaunas and Klaipėda) in the course of the study of perceptual dialectology, dialektalności. oraz uzasadnienie estetyki kodów tradycji. Po przeanalizowaniu ocen First of all, the article creates a theoretical and methodological approach for the evaluation of the perception data. It presents etic, i.e., the researcher’s, hypotheses conceptualizing atrakcyjności tekstów-bodźców sformułowano uogólniające wnioski dotyczące zależności ocen atrakcyjności od czynnika języka standardowego w kształtowaniu obrazów dialektalności, a także powiązań między ocenami atrakcyjności a postrzeganiem kodu językowej ojczyzny. SŁOWA KLUCZOWE: wartość estetyczna, dialektalność, regiolekt, narracja emic, dialektologia percepcyjna. WSTĘP Przedmiotem artykułu jest wartość estetyczna dialektalności. Zatem celem artykułu jest analiza estetycznych wymiarów dialektalności. Dążenie do analizy estetycznych wymiarów dialektalności implikuje określone zadania: 1) w pierwszej kolejności tworzona jest teoretyczna podstawa planowanej analizy – binių nuostatų paradigmos darbuose plėtojamos kalbų ir variantų percepciją komentowane i krytycznie oceniane są hipotezy wyjaśniające kalir oraz ocenę, 2) w badawczej części artykułu przeprowadzana jest konsekwentna analiza materiału empirycznego – danych percepcji tekstów-bodźców. Materiał badawczy zgromadzono w latach 2017–2019 w ramach projektu dialektologii percepcyjnej (PD) „Rozprzestrzenianie się wariantów regionalnych i domniemanego języka ogólnego (kwazistandardu) na początku XXI wieku: badanie percepcyjne”1. Należy zauważyć, że materiał projektu PD stanowi podstawę bardzo różnorodnych narracji dotyczących dialektalności i niedialektalności (zob. ryc. 1, jeśli chodzi o rzeczową strukturę badanego instrumentu PD (kwestionariusza zawierającego 29 pytań i zadań)2).
DAIVA ALIŪKAITĖ 264 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Projekt był finansowany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Dzieje się tak, ponieważ paradygmat metodologiczny PD zapewnia otwarcie perspektywy zwykłego członka wspólnoty językowej. Rozróżnienie etic i emic, czyli perspektywy obiektywnej i subiektywnej, sformułowane w 1954 r. przez Kennetha Pike’a (por. Headland 1990: 15), wiąże się z dwoma sposobami postrzegania świata i konstruowania znaczenia (Victor de Munck 2009: 35–37 – cyt. za: Butkus, Šeškus 2010: 79; więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 27–29, 49–58); w pierwszym przypadku – określenie jakiegoś obiektu; w drugim zaś rolę konstruktora nio, aplinkos ir kt. prasmę iš šalies konstruoja svetimas (ekspertas) stebėtojas ir znaczenia odgrywa swój (zwyczajny 280; Cramer 2018: 62–79; Aliūkaitė, Mikulėnienė, kalbos bendruomenės narys) (taip pat žr. Iannàccaro, Dell’Aquila 2001: 265– Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 27–29, 49–58). A zatem empiryczną podstawą dyskursu estetycznej wartości dialektalności rozwijanego w artykule jest narracja emic, rekonstruowana po usystematyzowaniu zadania percepcji i oceny 8 tekstów-bodźców badania PD, głównie 1 PAV. Projektu „Trwałość wariantów regionalnych i domniemanego tekstų-stimulų patrauklumo, duomenis. języka ogólnego (quasi-standardu) sklaida XXI amžiaus pradžioje: percepcinis tyrimas“ tiriamojo instrumento dalykinė sandara 2 Na przykład, na podstawie materiału projektu analizowano obiektywną dialektalność (Aliūkaitė 2019: 63–91); trwałość dialektalności w wielkich miastach i regionach (Aliūkaitė 2020: 85–100; 2020a: [1–20]); rozważano kwestię dialektalności i niedialektalności miejsc (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2019: [1–22]); oceniano wyobrażenia językowych ojczyzn (Geržotaitė 2019: [1–25]); be to, medžiaga projektowa zainspirowała również do rozważań nad teoretycznymi zagadnieniami dialektologii, na przykład skonceptualizowano różnicę między cechami dialektalnymi a wyznacznikami dialektalności (Mikulėnienė 2019: 52–62). Najbardziej wyczerpujący dyskurs PD, oparty na materiale projektowym, rozwinięto w monografii zbiorowej (Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020), niemniej jednak również ona przedstawia tylko część wyników badań PD.
Artykuły / Articles 265 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai Korpus 8 tekstów-bodźców obejmował 14–19-sekundowe fragmenty spontanicznej mowy, reprezentujące warianty stref regiolektalnych: D tekst-bodziec6 – regiolekt południowych Auksztotów; E tekst-bodziec7 – Żmudzini ten bodziec9 – regiolekt A tekstas-stimulas3 – pietų aukštaičių regiolektui; B tekstas-stimulas4 – žemaičių regiolektui; C tekstas-stimulas5 – šiaurinių vakarų aukštaičių regiolektui; południowych zachodnich Auksztotów; H tekst-bodziec10 – w przypadku odmian językowych rozpowszechnionych na regiolektui; F tekstas-stimulas8 – vakarinių rytų aukštaičių regiolektui; G teksterytorium obejmującym obszar kilku geolektów – różnice dialektalne najczęściej uwidaczniają się dopiero poprzez tinių rytų aukštaičių regiolektui. Būtina pridurti, kad regiolektų – regioninių trzeciorzędne cechy słabe, które zarówno w narracjach etic (tj. językoznawców), jak i z punktu widzenia dialektalności zwykłych członków wspólnoty językowej zazwyczaj charakteryzowane są jako bardzo niewyraźne (por. Taeldeman 2005: 233–248; Aliūkaitė 2009: 160–187; Aliūkaitė, Mikulėnienė 3 Fragment tekstu-bodźca A: ˈmɑˑʒɑs | kɔmˈpɑˑkjtjɪʃkɑs |grɑˈʒʊs | ˈmjɪɛstɑs || lɑˈbɐˑ smɑˈgʊ | nʲɛs‿ˈkʊřˑ‿tjɪk nʊɛɪˈnjɪ | ʋʲɪˈsʲɪ pɑˈʒʲîːstɑmʲɪ | tʊˈrʲɪ sʊ‿ˈkʊɔ pɑʃjnjɛˈkjêːt || dʲʋʲɪ | ˈtʲrʲːs mjɪˈnʊtjeˑs | ɪr‿ˈtʊ | jɛʊ‿ˈtʲæˑ | kʊr‿tɑʊ‿ˈrʲɛˑkʲæ || (więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 132). 4 Fragment bodźca tekstowego B: lɑbɐɪ‿ˈgʲrʲɛˑt | sʊ‿ˈtː | sʊ ˈgrʊpʲɛ | sʊsʲɪdrɒʊˈgɑˑʊom‿ɪr | ɪr‿ˈʋʲɪsɑ ˈkʲɪtɑ || ˈtɑs ˌʊnʲɪʋʲɛrʲsʲɪˈtʲɛts | ˈprûɔtɑ ʲɛˈpʲrʲɪdʲɛd || ˈɑˑɪʃkʊ | ˈtʊ ɪʃʲsʲɪˈlɑˑʋʲɪnʲɪ | ˈtʲɛˑ | ˌʋʲɪsɑˈpʊsʲɪʃkɐɪ‿dɒʊ | bʲɛt‿ɪr‿tɐˑ | ˈjɛɪgʊ tʊ‿ˈtʲɛˑ | ˈprːtɑ ˈnʲɛtʊrʲɪ || (więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 132). 5 Fragment bodźca tekstowego C: kʲɛˈlʲoːnʲɛs | pɑˈmêːgɒʊ | ˈnʲɛs | ˈlɑbɐɪ‿dɒʊk kʲɛˈlʲæˑʋom || ˈɛsʊ | ˈɛsʊ | ɪr‿pɑˈtʲɪ | ɔrgɑnʲɪˈzɑˑʋʊs | ˈsɑʋo ˈgrʊpʲɛɪ | ɛ‿ˈɛsʊ pʲrʲɪsʲɪˈdêːjʊs‿ɪr | pʲrʲɪɛ‿kʲɪˈtˑ [ˈɛˑnɑnʲtʃʲʊ] || (więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 132). 6 Fragment bodźca tekstowego D: ˈpɑˑʋʲiˑʒʲdʒʲʊɪ | bɑnʲˈdʲɛˑlʲeˑ | sʊ‿ˈkɔkɔsʊ ˈɪřˑ | ˈɪřˑ ʃɔkɔlɑˈdʊ | tɐɪ‿ˈbûːtuˑ | ɑʃtʊɔnʲæzʲˈdʲɛˑʃʲɪm ˈtsɛˑtuˑ | bʲɛt‿ˈdɑˑr mɐɪˈʃʲæˑlʲɪs | tɐɪ‿pʲɛŋʲˈkʲɪ‿ˈtsʲɛˑtɐɪ || (więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 133). 7 Bodziec tekstowy E: poˑ‿ˈkʲɛtʊrʲuˑ ˈpɑˑmokuˑ | ˈboˑʊo ˈmôːkʲɪtojɛms rʲɛŋʲgʲɪˈnʲˑs || ˈkʲɪtʲɪ ˈʋɐɪkɐɪ ˈtʲɛn | dɐɪˈnɑˑʊɑ | ˈgrôːjɛ || ˈbʲɛt ɪɛʊ‿ˈmʲɛˑs |ˈʋʲɪskɑ ˌrʲɛgʊˈlʲûɔɪɛm || (daugiau žr. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 133). 8 Bodziec tekstowy F: ˈʋʲɪsʊr ˈɛiˑnʲɪ | ɪr‿ˈʋʲɪsʊr ˈpʲîˑlnɑ | ˈʋʲɪsʊ | ʋʲɪˈsˑ ʒmoˈnʲˑ | ʋʲɪsoˈkʲuˑ | ɪʃ‿ʋʲɪˈsˑ ʃɑˈlˑ || o‿ˈtʃʲæ lʲɛtʊˈʋːɪ | tʲɪɛ‿ˈpɑˑtʲɪs lʲɛˈtuˑʋʲɛɪ | ɪr‿ˈlɑbɐɪ ˈtʊkʲæ | ˈuˑʒdɑrɑ ˈmɑːsʲtʲɪmɑ | ˈpɑˑtʲɪs lʲɛˈtuˑʋʲɛɪ ˈtuˑrʲɪ || (więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 133). 9 Bodziec tekstowy G: ˈmjêːkstɑ ˈʒʋɑˑkjæ | pɑsjɪˈdjɛkt | rɔˈmɑˑnjtjɪʃkɐɪ | ɪr‿ˈmjɛˑs | tjɛn‿ˈtʊrjɪm | ʋjɪs‿pɑsjɪˈpʊɔʃʊsjoˑs | ɛgˈlʊtjæ | kɑˈlʲːdoˑm | tɑː ˈtôːkjæ | ˈmɑˑʒɑ | djɪrjpjˈtjɪnjæ || tɐɪ‿ˈʋɑ || tɐɪ‿tɐɪp‿ˈgɑˑʋoˑsjɪ | kɑ‿tɑ‿ˈʒʋɑˑkjɪ | ˈbʊʋo | ʃɑˈljæ toˑs‿ɛgˈlʊtjeˑs || (więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 134). 10 Bodziec tekstowy H: ˈmôːkomjes | rjɪˈkjʊɔtjɛs | ˈmôːkomjes | sɒʊˈgɒʊˑs ˈɛljgjɛsjo | ˈʃjʋjɛjˑtʃjæm ʋjɪˈsɑs | ʋɑljˈsjtjîːbjɪnjɛsj ʃjʋjɛnjˈtjɛs || ˈsɑˑʋo ʃjʋjɛnjˈtjɛs | ˈtɐˑ | ɪkʊˈrjiˑmɑs ˈmûːsʊ | ɑt‿ˈɑtsʲɪkʊrjiˑmɑs || pjrjɪɛʃ‿ˈkɑˑrɑ‿jɛʊ | ˈbuˑʋo pjɪrjˈmʲîɛjɪ ʃɒʊˈljɛˑ || (więcej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė, Čepaitienė, Brazaitienė 2020: 134).
DAIVA ALIŪKAITĖ 266 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 2014: 257–262; Mikulėnienė 2019: 51–62). Zatem takie teksty-bodźce są szczególnie przydatne w badaniach percepcji. W badaniu wzięło ogółem udział 1064 osoby badane z jednej grupy wiekowej (tj. uczniowie gimnazjum klas 1–4), pochodzące z punktów o różnym podłożu dialektalnym (zob. rys. 2). RYS. 2 Punkty projektu „Rozprzestrzenianie się wariantów regionalnych i domniemanego języka ogólnego (quasistandardu) na początku XXI wieku: badanie percepcyjne” Podsumowując przedstawione w artykule teoretyczne i metodologiczne założenia badania, należy stwierdzić, że na etapie gromadzenia materiału, podczas przeprowadzania eksperymentu dotyczącego nastawień językowych i percepcji wariantów, kierowano się teoretycznymi i metodologicznymi przesłankami paradygmatu PD, tj. uczestnicy eksperymentu PD są zwykłymi członkami wspólnoty językowej; treść przedmiotowa badania (zob. rys. 1) obejmuje typowe elementy badania PD (por. zadania związane z mapą mentalną, percepcja tekstów-bodźców itp. – zob. rys. 1); eksperymenty PD zorganizowano w punktach o różnym podłożu dialektalnym (zob. rys. 2); W kwestionariuszu PD pytania i zadania badawcze skonstruowano, uwzględniając zarówno warianty odpowiedzi, jak i skale dyferencjału semantycznego teorinė argumentacija, pavyzdžiui, tekstų-stimulų panašumo į bendrinę kalbą vertinimo užduotį pirmiausia grindžia Danielio Longo išplėtota kvazistandarto oraz mapy rysunkowe. Włączenie kwestii rzeczowych uzasadnia pewna koncepcja (Long 1996: 118–135). Najważniejsze zadanie związane z rozważeniem dyskusyjnej kwestii tego artykułu – ocena atrakcyjności tekstów-bodźców – uzasadnia nie tylko warunek realizacji typowego modelu badania PD, tj. ocena atrakcyjności wariantów jest jednym z pięciu komponentów modelu badania percepcyjnego Dennisa R. Prestona (Preston 1999: XXVI–XXIX; Preston 2018: 177–203), lecz także co najmniej kilka wyjaśniających percepcję i ocenę wariantów, a w pewnym sensie nawet
Straipsniai / Articles 267 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai hipotezy podsumowujące naiwne modele konceptualizacji wariantów (z perspektywy emic), na przykład hipoteza rozpowszechniania norm (angl. the norm driven potezė hypothesis) (Bezooijen 2002), primestų normų hipotezė (angl. the imposed norm hypothesis) (Giles, Bourhis, Lewis, Trudgill 1974) ar socialinių konotacijų hi- (angl. social connotations hypothesis) (Trudgill, Giles 1978) i in., których bardziej konsekwentne rozwinięcie w części teoretycznej, a także podczas prezentacji wyników badań, staje się krytycznym podejściem niniejszego artykułu, łącząc interpretację estetycznych ocen wariantów z perspektywy etic z narracją emic. 1. MIT ESTETYKI JĘZYKÓW I JEGO DEKONSTRUKCJA: NARRACJI EMIC I ETIC POŁĄCZENIE Dyskurs estetycznej wartości dialektalności jest nierozerwalnie związany z dyskursem estetycznej wartości języków. A krytyczna refleksja nad tym ostatnim została rozwinięta również w paradygmacie etic. „Język włoski jest piękny, niemiecki – brzydki“11 – w ten sposób w paradygmacie etic werbalizuje się jeden z tak zwanych mitów o językach (lub wariantach) i różnicach między nimi, konkretnie – o estetycznych zaletach lub wadach języków, inaczej – tak zwany mit hierarchizowania języków według estetyki12. Howard Giles i Nancy Niedzielski w artykule o takim samym tytule próbują za pomocą argumentów naukowych obalić ten mit, a dokładniej – zdekonstruować wewnętrzną ocenę języka lub jego wariantów (perspektywa emic), varianto vertėmis, kurios ne tik paaiškina estetinę vertę, bet ir sukuria prielaidas ukazując związki wartości estetycznych języka lub jego wariantu z innymi [wartościami] niezbędnymi do przeprowadzenia kompleksowej analizy języka lub jego wariantów. A zatem H. Giles i N. Niedzielski dokonują dekonstrukcji mitu o estetycznych wartościach języków poprzez omówienie ilustratywnych koncepcji hipotezy wartości inherentnej (ang. inherent value hypothesis)13 oraz hipotezy konotacji społecznych (ang. social connotations hypothesis) (więcej zob. Giles, Niedzielski 1998: 85–93). Ostatnia z tych hipotez została sformułowana w latach siedemdziesiątych XX wieku (zob. Giles, Bourhis, Lewis, Trudgill 1974; Giles, Bourhis, Davies 1979; Trudgill, Giles 1978), 11 Originali mito verbalizacija „Italian is Beautiful, German is Ugly“ (Giles, Niedzielski 1998: 85–93). 12 Należy dodać, że estetyczne różnice między wariantami jako cechę dyskryminującą werbalizuje jeszcze jeden mit językowy, zwracający przede wszystkim uwagę na jakościowe różnice między wariantami językowymi – na Południu [w południowych stanach USA] i w Nowym Jorku mówi się po angielsku bardzo źle (oryginalna werbalizacja mitu: „They Speak Really Bad English Down South and in New York City“. Mit ten dekonstruuje właśnie twórca współczesnego paradygmatu PD D. R. Preston (1998: 139–149). 13 W sprawie hipotezy wartości inherentnej zob. także Giles, Bourhis, Davies 1979: 589–596.
DAIVA ALIŪKAITĖ 268 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV inherentną charakterystykę estetyczną (lub siekiant pristatyti kritinį kalbos variantiškumo percepcijos ir vertinimo modelį. Prigimtinės vertės hipotezė konceptualizuoja ir pagrindžia kalbos (jos variantų poszczególnych dźwięków). Innymi słowy, hipoteza wartości inherentnej zakłada, że kwalifikację estetyczną języka X lub jego wariantu determinują inherentne (w tym przypadku – estetyczne) charakterystyki języka X lub wariantu. Jeśli inherentne charakterystyki estetyczne języka X (lub wariantu) są pozytywne, to również kwalifikacja estetyczna języka X (lub wariantu) będzie pozytywna (między innymi wariant znajdzie się na najwyższej pozycji w hierarchii wariantów językowych – na przykład stanie się standardowy, publiczny itp.); jeśli inherentne charakterystyki estetyczne języka X (lub wariantu) są negatywne, to również kwalifikacja estetyczna języka X (lub wariantu) będzie negatywna. Kategorie „pozytywna” lub „negatywna” w tym przypadku obejmują całe spektrum możliwych kwalifikacji estetycznych. Należy dodać, że jednymi z pierwszych badań, w których uwzględniono reakcje wartościujące zwykłych członków wspólnoty językowej, obejmujące także estetyczny aspekt, były badania turinį (t. y. kaip maloniai ar nemaloniai tam tikras akcentas skamba), plėtoprowadzone od 1970 r. przez jednego z „dekonstruktorów mitu” estetyki języka, H. Gilesa. Badano warianty języka angielskiego (na przykład język angielski Yorkshire, Birmingham, Szkocji itp.), a dokładniej – ich różne wartości w opinii zwykłych członków wspólnoty (zob. Giles 1970: 211–227). Inaczej – gromadzenie danych perspektywy emic stanowiło podstawę dla krytycznej narracji o estetycznej wartości języków (ich wariantów). Krytyczna analiza danych dotyczących percepcji wariantów językowych, reakcji wartościujących (w tym także dotyczących estetyki wariantów), uzyskanych przez H. Gilesa i jego współpracowników (Giles, Bourhis, Trudgill, Lewis 1974; Giles, Bourhis, Davies 1979; Trudgill, Giles 1978) z wykorzystaniem technik skal rangowania wariantów, integruojant tiek vadinamąjį „kaukės“ (angl. matched-guise) metodą14, tiek skirujawniła ograniczenia hipotezy wartości inherentnej. Tzn. zwykli członkowie wspólnoty językowej, nieznający języków, których teksty-bodźce włączano do zadań percepcyjnych, nie dewaluowali tekstów-bodźców różnych wariantów tego samego języka – na przykład w badaniu z 1974 r., gdy 46 brytyjskich studentów oceniało dwa dialekty języka greckiego (prestiżowy ateński i kreteński), nie ujawniły się żadne statystycznie istotne różnice w ocenach tych dialektów pod względem różnych parametrów (w tym także estetyki) (Giles, Bourhis, moji kaukė), apie kurį tiriamieji neinformuojami, taip skirtingomis atmainomis realizuoto kaumos atmainos vietą kokioje nors atmainų hierarchijoje, pavyzdžiui, estetinių verčių. Pridurtina, (angl. ‘uncensored’ attitudes).
14 Istota metody „masek” polega na tym, że teksty-bodźce realizuje (czyta lub nagrywa) ta sama osoba (nazywana maską), a zatem różnego rodzaju (zróżnicowane) oceny tekstu-bodźca stają się podstawą do ustalenia odpowiednich... zgodnie z metodą stworzoną w 1960 r. przez kanadyjskiego psychologa społecznego Wallace’a E. Lamberta i jego zespół badani, słuchając bodźców werbalnych, oceniają osobiste, społeczne i inne cechy mówców, a zatem narracja etic dotycząca ocen danej odmiany jest zasadniczo rekonstrukcyjna; z drugiej strony, jak zauważa H. Giles (1970: 213), w ten sposób ujawnia się nieocenzurowane postawy Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai Artykuły / Articles 269 Lewis, Trudgill 1974: 407–408). Tendencje te skłoniły badaczy do rozwijania i umacniania tak zwanej hipotezy narzuconych norm (angl. the imposed norm hypothesis), konceptualizującej i w pewnym sensie uzasadniającej charakterystykę dodanej wartości estetycznej języka (jego wariantów lub poszczególnych dźwięków); inaczej mówiąc – atrakcyjność lub nieatrakcyjność języka „tworzy się”, „ustanawia się” poza językiem (materią). Hipoteza narzuconych norm wyjaśnia, że jeden wariant (zazwyczaj standard) uzyskuje przewagę nad innymi jako najprzyjemniejszy wskutek norm kulturowych (Giles, Bourhis, Lewis, Trudgill 1974: 406); inaczej mówiąc – status społeczny wpływa na to viršenybė (taip pat ir estetinės vertės) prieš kitus variantus randasi ne dėl inherentinių charakteristikų, bet dėl įsisteigusio ir perduoto / perimto žinojiutrwalanie się w społeczności wyobrażenia przyjemnego wariantu językowegoəlanguageνvariant image? . Nie należy tego jednak rozumieć jako (Massini-Cagliari 2004: 3–2315). Žinoma, daugiakalbiame pasaulyje primestų normų spaudimas patiriamas ne tik dėl vienos kalbos variantų, bet ir dėl skirwartości inherentnej jednego wariantu języka (wariantu), dlatego języki i ich mę skirtingus lingua franca vaizdinius. Kiek patikslintas ir išplėtotas primestų warianty mogą hierarchizować znawcy języka albo, jak powiedziałaby Gladis pusi kritine perspektyva kalbų estetikos mitui dekonstruoti. Peteris Trudgillis Massini Cagliari – rodzimi poligloci; zwykli członkowie wspólnoty językowej znają języki, na przykład prości członkowie wspólnoty językowej wiedzą, przejęli... wariantem hipotezy norm jest wspomniana już hipoteza konotacji społecznych, zgodnie z którą H. Giles, doprecyzowując hipotezę narzuconych norm, utrwalającą pogląd, że atrakcyjność lub nieatrakcyjność języka (lub wariantu) „tworzy się” poza językiem, podkreślał, iż sądy dotyczące estetyki języka są rezultatem kompleksu konotacji społecznych (angl. a complex of social connotations). Termin „społeczny” w ich teorii obejmuje nie tylko status czy klasę społeczną. Istotne jest to, że badacze zauważają, iż nawet percepcja członków tej samej wspólnoty może się różnić, ponieważ poszczególne warianty mogą mieć dla nich różne konotacje społeczne (więcej zob. Trudgill, Giles 1978: 180–190). Ponadto hipoteza konotacji społecznych wyjaśnia niedychotomiczną percepcję i ocenę standardowego wariantu językowego oraz niestandardowych wariantów językowych przez zwykłych członków wspólnoty językowej. Na przykład akcenty regionalne (ang. regional accents) są oceniane bardziej pozytywnie niż akcenty miejskie (ang. urban accents) (Bezooijen 2002: 14). Dzieje się tak dlatego, że realizatorzy akcentów regionalnych kojarzeni są z atrakcyjniejszym stylem życia i otoczeniem, a zatem taka informacja społeczna (kontekstowa) (lub kompleks konotacji społecznych) „tworzy” wartość itp. 15 Spostrzeżenie dotyczące poliglotów języka ojczystego formułuje Gladis Massini-Cagliari. Badaczka, która analizowała sytuację językową w Brazylii – badając relacje między językiem portugalskim a 200 innymi istniejącymi językami (wśród których jest 170 miejscowych języków-dialektów), twierdzi, że każdy rodzimy użytkownik, nauczywszy się swojego języka, uczy się także rozróżniać warianty własnego języka, a zatem każdy mówiący jest z konieczności „poliglotą” języka ojczystego.
DAIVA ALIŪKAITĖ 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Wracając do mitu o atrakcyjności vs brzydocie języków „włoski jest piękny, niemiecki – brzydki”, można stwierdzić, że z perspektywy hipotezy wartości immanentnej podsumowując, językowi włoskiemu przypisuje się kwalifikację pięknego języka, ponieważ inherentne cechy tego języka są piękne, atrakcyjne (na przykład brzmienie, rytmiczność, w końcu – dźwięki), natomiast w przypadku języka niemieckiego jest odwrotnie. Z perspektywy hipotezy konotacji społecznych wartość pięknego języka językowi włoskiemu, a wartość brzydkiego języka językowi niemieckiemu tworzy kompleks konotacji społecznych. Nie będziemy zagłębiać się w konkretne konotacje, tym bardziej że sam mit o pięknie i brzydocie języków wśród członków poszczególnych wspólnot językowych może być werbalizowany poprzez wymienianie także innych języków, na przykład język nėti, įvertinant tai, kokį poveikį svetimųjų kalbų mokymuisi turi kalbos garsifrancuski jest piękny, chiński – brzydki; i tym podobne. Jak zauważają Susanne M. Reiterer, Vita Kogan, Annemarie Seither-Preisler i Gašper Pesek (2020: 168) w jednej z najnowszych prac poświęconych badaniu motywacji do nauki języków obcych, jej struktury i stereotypów społecznych, wiele „nieprzyjemnych” (ang. unpleasant) języków jest często postrzeganych jako takie z powodu istniejących lub dawnych stygmatów społecznych i politycznych. A zatem zasadnicza różnica między omawianymi hipotezami polega na tym, że estetyczną wartość języka tworzy sam język albo estetyczną wartość języka tworzy to, co nie jest samym językiem, lecz to, co dotyczy języka i go otacza. Oczywiście badacze zwracają uwagę, że trudno oddzielić na przykład wpływ cech fonetycznych na percepcję i poszczególne oceny od społeczno-kulturowej aury języka (lub wariantu) (ang. socio-cultural aura), to znaczy wpływu historii mówców i języka na percepcję języka (lub wariantu). Jak rozumują V. V. Kogan i S. M. Reiterer (2021: 2), na przykład język francuski może wydawać się piękny ze względu na wysoki indeks wokaliczny (ang. vocalic index), to znaczy co drugi dźwięk w języku francuskim jest samogłoską, z drugiej strony na oceny estetyczne może wpływać społeczno-kulturowa aura języka francuskiego, obejmująca zarówno Pola Elizejskie, jak i aromatyczne wino, a także powieści A. Dumasa. RYS. 3 Model hipotez Renée van Bezooijen (opracowany przez autorkę – D. A.)
Artykuły / Articles 277 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai według oceny badanych wynosi 4,26 punktu, a atrakcyjność – 4,46 punktu. Takie średnie ocen wynikają z tego, że badani częściej oceniali piękno tego tekstu-bodźca na 7 lub 6 punktów: 12,36 proc. wszystkich badanych oceniło tekst jako tekst napisany bardzo pięknym językiem i przyznało 7 punktów, 16,63 proc. – 6 punktów. Podobieństwo do języka ogólnego oceniano bardziej krytycznie – 7 punktów przyznało 5,52 proc. wszystkich badanych, 6 punktów – 12,94 proc. Takie same są przyczyny różnic w ocenach tekstu-bodźca F reprezentującego regiolekt zachodnich wyżynnych gwar wschodnich. Nieco inna jest percepcja tekstu-bodźca C reprezentującego cechy regiolektu północno-zachodnich gwar wyżynnych. Podobieństwo tego tekstu-bodźca do języka ogólnego oceniło na 7 punktów 6,46 proc. wszystkich badanych młodych osób, a na 6 punktów – aż 21,18 proc. Wyniki percepcji estetyczności są bardziej rygorystyczne – jako tekst bardzo pięknej mowy, przyznając 7 punktów, tekst-bodziec C oceniło 4,48 proc. młodych osób. Swoją ocenę na poziomie 6 punktów w skali dyferencjału semantycznego zaznaczyło 12,68 proc. badanych; ponadto minimalne oceny atrakcyjności, wynoszące 1 lub 2 punkty, przyznało 16,59 proc. młodych osób, wyrażając tym samym przekonanie, że język tekstu-bodźca jest dla nich bardzo brzydki. Że tekst-bodziec reprezentujący cechy regiolektu północno-zachodnich dialektów aukszockich w ogóle nie przypomina języka ogólnego, ujawniło w skali dyferencjału semantycznego 7,98 proc. badanych, zaznaczając 1 lub 2 punkty. Mimo to takie różnice nie zmieniają pierwotnego założenia dotyczącego zależności między tymi dwoma parametrami (podobieństwem do języka ogólnego i atrakcyjnością). Inaczej mówiąc – podobieństwo tekstu-bodźca do języka ogólnego, a dokładniej – do posiadanego przez młodych ludzi wyobrażenia języka ogólnego, wpływa na hierarchizowanie tekstów-bodźców pod względem atrakcyjności, a nawet o nim decyduje. Wniosek ten jeszcze bardziej potwierdzają komentarze badanych – młodzi ludzie nierzadko uzasadniają taką czy inną ocenę tekstu-bodźca argumentami dotyczącymi podobieństwa lub niepodobieństwa do języka ogólnego. Można zatem przyjrzeć się temu, jak atrakcyjność tych tekstów-bodźców konceptualizuje się poprzez ich związek z językiem ogólnym. Można porównać atrakcyjność lub nieatrakcyjność bodźca tekstowego H reprezentującego wschodnią gwarę auksztocką (ocenionego jako najbardziej podobny do języka ogólnego), bodźca tekstowego D reprezentującego regiolekt południowoauksztocki (ocenionego jako najbardziej atrakcyjny) oraz bodźca tekstowego B reprezentującego gwarę żmudzką (ocenionego zarówno jako najmniej podobny do języka ogólnego, jak i jako najmniej atrakcyjny), a także — dla porównania — podobieństwo lub niepodobieństwo do języka ogólnego, uzasadniające fragmenty narracji emicznej rekonstruowanej na podstawie otwartych komentarzy młodzieży (zob. tabela 2).
DAIVA ALIŪKAITĖ 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 6 PAV. Tekstų-stimulų (ne)panašumo į bendrinę kalbą ir (ne)patrauklumo vertinimo powiązanie
Artykuły / Articles 279 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai TABELA 2. Argumenty uzasadniające oceny atrakcyjności i podobieństwa do języka ogólnego (przykłady) Tekst-bodziec-Badany Ocena podobieństwa do języka ogólnego Argument uzasadniający ocenę Ocena atrakcyjności ment Argument uzaTekst-bodziec B Al_V16 3 punkty inaczej, wyraźnie wymawiana 3 punkty niezbyt piękna, ponieważ nie jest podobna do języka ogólnego Klp_M07 4 punkty są „odgryzane“ galūnės žodžių 5 balai kalba nėra panaši į bendrinę Šl_M02 3 punkty bardzo dziwnie wymawia, akcentuje 3 punkty niepodobna do języka ogólnego, dziwna Tl_M21 3 punkty skraca tylko język ogólny słów końcówki, 3 punkty ładna, poprawnie nie akcentuje D tekst-stymulus An_M09 4 balai nes taisyklingai taria 5 balai nes man gražu, bendrinė tokia Klp_V04 7 punktów, ponieważ bardzo poprawna 7 punktów, ponieważ podobna do języka ogólnego Kn_M11 5 punktów jednakowe słowa 6 punktów podobna do języka ogólnego Ps_M22 6 punktów wymowa niewiele brakuje, trochę ogólnego, języka ogólnego końcówek 6 punktów różni się od języka identiškumo H tekst-stymulus Klp_M06 6 balai kirčiuojama o 7 balai nes panaši į bendrinę Mžk_V14 7 punktów bardzo piękna 7 punktów podobna do języka ogólnego Vrn_V11 7 punktów moim zdaniem, tutaj ogólnonarodowy 6 punktów, ponieważ ogólnonarodowy Tl_M25 5 punktów punktów, ponieważ dość podobnie do ogólnonarodowego ogólnonarodowego k. większość słów 6 podobna do brzmiało Należy dodać, że takie oceny dialektalności potwierdzają nie tylko hipotezy dotyczące narzuconych norm (a także rozpowszechniania norm) lub konotacji społecznych (a także kontekstu). Jak wspomniano, hipoteza podobieństwa w paradygmacie PD R. van Bezooijen wyjaśnia korzystniejsze oceny języka lub kodu podobnego do języka standardowego (ogólnonarodowego) (Bezooijen 2002: 15), a zatem fragmenty narracji emic badanych, w których
DAIVA ALIŪKAITĖ 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV ujawnia się treść postaw wartościujących – piękne, ponieważ podobne do języka ogólnonarodowego, brzydkie – ponieważ niepodobne do języka ogólnonarodowego (zob. tabela 2) – ukazują uniwersalność hipotezy podobieństwa holenderskiej badaczki. Ponadto należy zwrócić uwagę, że oceny estetyki tekstów-bodźców są często uzasadniane z perspektywy poprawności i niepoprawności. Wymiar poprawności w narracjach etic jest przede wszystkim kojarzony z językiem ogólnonarodowym. Narrację emic charakteryzują niesamodzielne, lecz pod pewnym względem holistyczne postawy, lygų išpildymą, raiška. Viena iš svarbesnių sąlygų – taisyklingumas: gražu, nes tj. integrujące kilka zasadpoprawna (zob. tabela 3). Związek ten (piękna i poprawności) w narracjach etycznych, w których w taki czy inny sposób operowano informacjami o zwykłych członkach wspólnoty językowej, został wspomniany jeszcze zanim zaczęto rozwijać badania postaw. Według Samu Imre (1963) – przedstawiciela tradycyjnej dialektologii, redaktora atlasu języka węgierskiego – koncepty „poprawny język” i „piękny język” na poziomie metalingwistycznych komentarzy badanych są niemal nierozróżnialne (cyt. za Kontra 2002: 206). TABELA 3. Przykłady argumentów ocen atrakcyjności Tekst tas-stimuTiriamasis Patrauklumo įvertis Įverčio argumentas Tekst A-Al_V07 6 poprawnie bodziec punktów mówi Jnš_V29 6 punktów mówi poprawnie Jrb_V05 6 punktów, ponieważ mówi niemal Tl_M21 5 balai nes kalba taisyklingai pakankamai poprawnie Tekst B-An_V04 2 punkty stimulas akcentuje niepoprawnie Krtn_M06 1 balas netaisyklinga kalbėsena Mrj_M16 3 punkty niepoprawny język Pn_M06 2 punkty mówi bardzo niepoprawnie Tekst CŠk_M08 6 punktów się, jak bodziec zaakcentował słowo pięknie, poprawnie, tylko nie spodobało mi „esu” Ukm_M22 2 punkty niepoprawnie Ut_V07 7 punktów poprawny język Vrn_M24 5 punktów brzmi pięknie, wystarczająco poprawnie tekst D-Pn_V20 7 punktów, ponieważ wymawia słowa poprawnie bodziec Jnšk_M15 7 balai taisyklingai tariami žodžiai Klp_M14 6 balai taisyklingai kalba Skd_M17 3 punkty niektóre słowa są wymawiane niepoprawnie
Artykuły / Articles 281 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai Tekslas tas-stimuTiriamasis Patrauklumo įvertis Įverčio argumentas E tekstas-Al_V04 4 punkty im język – tym bardziej staje się bardziej niepoprawny jest brzydki bodziec Jrb_M14 3 punkty brzmi jak niepoprawnie akcentowana, ucinana końcówka Ps_M25 2 punkty niepoprawna, końcówki są ucinane, a w przypadku niektórych słów nie Vrn_M35 2 punkty nieprawidłowa wymowa F tekstas-Jnš_V18 4 punkty mówi nieprawidłowo bodziec Ps_V14 5 punktów nieprawidłowo Pn_M18 3 punkty ponieważ akcentuje nieprawidłowo Šl_M12 6 punktów nie jest bardzo nieprawidłowa G tekstas-Mžk_M03 5 punktów akcentuje poprawniej bodziec Ps_M31 2 punkty akcentuje nieprawidłowo Ut_V04 5 punktów próbuje mówić poprawnie, ale mu się nie udaje Vrn_M17 5 punktów mówi całkiem poprawnie H tekstas-Al_M11 7 punktów mówi poprawnie bodziec An_M05 7 punktów poprawna mowa Šk_M07 6 balai per taisyklingai Ut_M06 6 punktów poprawna, wyraźna Jak wynika z fragmentów narracji emic, zwykli członkowie wspólnoty językowej są niejednakowo surowi w stawianiu wymagań dotyczących poprawności, jednak w odniesieniu do badanego zagadnienia – estetycznej wartości dialektalności i jej związków z innymi wartościami – rozróżnienie surowości i niesurowości nie jest bardzo istotne; w tym przypadku ważna jest zasadnicza zależność, inaczej mówiąc – odpowiedniość konceptów „poprawny język” i „piękny język“. 2.2. Wyniki percepcji tekstów-bodźców: czynnik językowej ojczyzny Można stwierdzić, że na percepcję badanych wpływa czynnik językowej ojczyzny nieco słabiej niż czynnik języka ogólnego. Albo, opierając się na koncepcji tak zwanej hipotezy rozpoznawalności R. van Bezooijena, można wyjaśnić na przykład
DAIVA ALIŪKAITĖ 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV kolejność najbardziej atrakcyjnych i najmniej atrakcyjnych tekstów-bodźców młodych szawlan: D→A→H→C→G→F→E→B. Respondenci z punktu szawelskiego przyznają tekstowi-bodźcowi C, reprezentującemu markery regiolektu północno-zachodnioaukštaitskiego, w hierarchii atrakcyjności ekspresji miejsce bezpośrednio po tekstach-bodźcach D, A i H, najbardziej podobnych do języka standardowego i najpiękniejszych. Nie należy absolutyzować czynnika językowej ojczyzny w percepcji młodych szawlan, niemniej jednak należy zwrócić uwagę na to, że oceniając podobieństwo ekspresji tekstu-bodźca C do kodu językowej ojczyzny, 7,89 proc. respondentów niemal zrównało ekspresję tego tekstu-bodźca z kodem językowej ojczyzny, oceniając podobieństwo na 7 z 7 punktów; 21,05 proc. respondentów oceniło podobieństwo na 6 z 7 punktów. Uzasadniając oceny podobieństwa tekstu-bodźca do kodu językowej ojczyzny, młodzi ludzie otwarcie wyrażali tożsamość kodu językowej ojczyzny z tekstem-bodźcem C reprezentującym markery regiolektu północno-zachodnioaukštaitskiego, na przykład: respondentka Šl_M05 skomentowała swoją ocenę – bo w naszym mieście naprawdę tak się mówi (7 punktów); Šl_M11 – w moim mieście mówi się podobnie (5 punktów); Šl_V01 – podobna, Kad kodo pažinimas, o dar labiau – jo pripažinimas savu kodu turi poveikį tarmiškumo estetiniams įverčiams patvirtina jaunųjų marijampoliečių patraubo mówimy podobnie (6 punktów); Šl_M06 – często tak właśnie mówię (7 punktów); Šl_V04 – mówię podobnie, tylko używam więcej żargonu (6 punktów). Kolejność najbardziej i najmniej atrakcyjnych tekstów-bodźców: D→G→H→A→F→E→C→B. Tekst-bodziec G reprezentujący cechy regiolektu południowo-zachodnich wyżynnych Litwinów w hierarchii atrakcyjności przesuwa się na drugą pozycję (5,54 punktu), korzystniej oceniony zostaje jedynie tekst-bodziec D reprezentujący cechy regiolektu południowych wyżynnych Litwinów (5,82 punktu). Podobieństwo tekstu-bodźca G do kodu językowej ojczyzny młodzi mieszkańcy Mariampola ocenili na 6,34 punktu. Ponadto aż 81 proc. młodych mieszkańców Mariampola lokalizuje tekst-bodziec G w Mariampolu. Zatem również dane z zadania z mapą rysunkową ujawniają uznanie kodu za kod językowej ojczyzny. W związku z tym powiązanie ocen atrakcyjności z czynnikiem językowej ojczyzny jest uzasadnione. Taką obserwację potwierdzają fragmenty narracji emic samych badanych, na przykład: Mrj_M04 badana G ocenia piękno tekstu-bodźca na 6 punktów, ponieważ podoba mi się mój dialekt; Mrj_M09 – ocenia na 7 punktów, ponieważ mój – suwalski – dialekt jest najpiękniejszy; Mrj_M16 – ocenia na 6 punktów, ponieważ podoba mi się nasz suwalski akcent. Młody mieszkaniec Mariampola Mrj_V11 uzasadnia ocenę atrakcyjności na 7 punktów – najlepiej brzmi ze wszystkich, natomiast ocenę podobieństwa do językowej ojczyzny na 7 punktów wyjaśnia następująco – ponieważ jest to mój język. Właśnie taki fragment narracji emic najwyraźniej uzasadnia związek estetycznej wartości dialektalności z językową tożsamością badanych. Na to, że dialekt rodzimy jest oceniany przez zwykłych członków wspólnoty językowej jako dostatecznie piękny, zwracał uwagę również wspomniany już przedstawiciel tradycyjnej dialektologii S. Imru (cyt. za Kontra 2002: 206). Niemniej jednak należy zauważyć, że w przeciwieństwie do uznanego (choćby pozornego!) podobieństwa do języka standardowego, uznane podobieństwo tekstu-bodźca do kodu językowej ojczyzny niekoniecznie działa jako
Straipsniai / Articles 283 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai warunek atrakcyjności. Z wyników badania percepcji poszczególnych punktów wyłania się tendencja, że za najbardziej gwarowe, tj. najbardziej niepodobne do tekstai-stimulai nėra įvertinami kaip patrauklesni. Tas pasakytina, pavyzdžiui, apie žemaičių regiolekto žymenis reprezentuojančių B ir E tekstų-stimulų įverjęzyka ogólnego, uznawane są te punkty, które obiektywnie trafiają na obszar regiolektu żmudzkiego. Jeśli czynnik językowej ojczyzny ocenialibyśmy jako bezwarunkowo decydujący o „smaku językowym”, pierwotne założenie byłoby następujące – teksty-bodźce reprezentujące regiolekt żmudzki zostaną ocenione jako bardziej atrakcyjne niż nieatrakcyjne. Jednak tak się nie dzieje. Na przykład tylko 6,82 proc. badanych z punktów żmudzkich, oceniając atrakcyjność tekstu-bodźca B, przyznało 7 punktów, a dalsze 7,27 proc. – oceniło atrakcyjność tekstu-bodźca na 6 punktów. Prawie 30 proc. badanych oceniło tekst-bodziec B jako bardzo nieatrakcyjny, przyznając mu 1 lub 2 punkty. Nieco bardziej umiarkowana, ale mimo to podobna jest również percepcja tekstu-bodźca E (zob. rys. 7). RYS. 7. Atrakcyjność tekstów-bodźców B i E w ocenie badanych z punktów żmudzkich Chociaż kolejność atrakcyjności poszczególnych punktów żmudzkich jest nieco zróżnicowana, to jednak jeden z tekstów-bodźców reprezentujących żmudzki regiolekt, tekst-bodziec B, zawsze oceniany jest jako najmniej atrakcyjny, podczas gdy drugi – tekst-bodziec E – w niektórych punktach oceniany jest jako atrakcyjniejszy niż tekst-bodziec F reprezentujący cechy regiolektu zachodnich gwar auksztockich lub tekst-bodziec G reprezentujący cechy regiolektu południowych gwar auksztockich (zob. rys. 8).
DAIVA ALIŪKAITĖ 284 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 8 RYS. Atrakcyjność tekstów-stymulatorów w ocenie osób badanych z punktów żmudzkich Należy dodać, że osoby badane z trzech punktów żmudzkich – Telsz, Płungian i Skuodas – podczas badania PD, oceniając podobieństwo słuchanych tekstów do kodu językowego ojczyzny językowej, oba teksty-stymulatory reprezentujące oba znaczniki regiolektu żmudzkiego oceniły jako najbardziej 9 PAV. Tekstų-stimulų siejimas su kalbine gimtine Nors panašumo į kalbinę gimtinę įverčiai nėra aukšti, vis dėlto tarp visų repodobne ze wszystkich (zob. rys. 9). Spośród tekstów-stymulatorów giolektalnych ich podobieństwo do kodu językowego ojczyzny językowej uznawano najczęściej. Należy dodać, że tekst-stymulator E jako najbardziej podobny do kodu językowego ojczyzny językowej ocenili także młodzi mieszkańcy Kretyngi (4,28 punktu) i Możejek (4,58 punktu). Komentarze dotyczące ocen osób badanych potwierdzają, że teksty-stymulatory zostały rozpoznane jako kody językowej ojczyzny, na przykład: osoba badana Skd_M20, oceniwszy podobieństwo kalbinę gimtinę skyrusi 7 balus, argumentuoja – nes ir mes trumpiname galūnes,
Artykuły / Articles 285 Tarmiškumo estetinė vertė: paprastųjų kalbos bendruomenės narių vaizdiniai tekstu-stymulatora B do kodu językowego ojczyzny na 7 punktów, komentuje – bardzo [podobna], ponieważ jest to język mojego regionu; osoba badana Tel_M21, również podobieństwu do źle akcentujemy wyrazy; osoba badana Skd_V09 uzasadnia 6 punktów – bardzo podobna. Młody mieszkaniec Płungian Pln_V09 podobieństwo do językowej ojczyzny próbuje nawet zapisać amatorskim dialektalnym grafolektem – żemajckie vara. Podsumowując zatem znaczenie czynnika językowej ojczyzny dla obrazu atrakcyjności, należy stwierdzić, że w porównaniu z czynnikiem języka standardowego czynnik językowej ojczyzny jest bardziej uwarunkowany. WNIOSKI Po przeprowadzeniu badania estetycznej wartości dialektalności można sformułować następujące uogólniające spostrzeżenia i założenia dalszego dyskursu dotyczącego estetyki kodów, opierając się na Podejście PD: 1) Percepcja atrakcyjności tekstów-bodźców reprezentujących wykładniki różnych regiolektów uzasadnia uogólniające spostrzeżenie, że estetyczna wartość dialektalności jest tylko częściowo determinowana przez inherentne kos tyrimų tradicijos požiūriu, ši įžvalga nėra originali ir nauja, bet ją parewłaściwości wariantu. Na podstawie danych dotyczących percepcji dialektalności języka litewskiego w ramach estetyki kodów można włączyć się do ogólnego etycznego, tj. krytycznego, dyskursu badacza na temat estetyki języków (kodów). Zatem, uwzględniając w perspektywie emic, tj. zwykłego członka wspólnoty, ujawniające się ogólne tendencje percepcji atrakcyjności tekstów-bodźców, należy stwierdzić, że hipotezy wyjaśniające percepcję i wartościowanie języków (kodów) pozwalają systematycznie oceniać dane narracji emic dotyczącej estetyki dialektalności języka litewskiego oraz sklaidos, taip pat socialinių konotacijų hipotezės, konceptualizuojančios ir tworzyć spójny dyskurs dialektologiczny. Percepcję zwykłego członka wspólnoty językowej najlepiej wyjaśnia charakterystyka dodatkowej wartości estetycznej narzuconych norm lub kodów uzasadniających normy. 2) Dane z badania percepcji tekstów-bodźców, przeprowadzonego w dwudziestu jeden punktach regionalnych oraz w trzech dużych miastach (Wilnie, Kownie i Kłajpedzie), pozwalają stwierdzić, że wśród zwykłych członków wspólnoty językowej istnieją uniwersalne wyobrażenia o najbardziej atrakcyjnej i najmniej atrakcyjnej dialektalności. Można stwierdzić, że na poziomie potezės sampratai, aktualinančiai bendrinės kalbos veiksnį. Būtina pažymėpercepcji jako najpiękniejsze lub piękniejsze kody oceniane są te regiolekty, bendruomenės nario turimas bendrinės kalbos vaizdinys, kuris, nepaisant które są bardziej podobne do języka ogólnego. Taki uogólniający wgląd odpowiada rozwiniętej w dyskursie teoretycznym hipotezie podobieństwa, zgodnie z którą język ogólny w tym przypadku powinien być rozumiany jako [tekst niejasny] zwykłego języka, jego dokładności lub niedokładności (tj.
DAIVA ALIŪKAITĖ 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV jest znacząca. W badanym przypadku vieno iš jų reikalavimų negalima perkelti kitam, nes taip iš esmės būtų sunaikinama viena iš prasmių, kuri dėl to, kad yra kitokia, netampa mažiau obraz dialektalności tworzony przez zwykłego członka wspólnoty językowej jest ważnym obiektem dialektologii, którego dekonstrukcja poszerza (może poszerzać) etyczną narrację dialektologii. Tak więc uogólniający wniosek dotyczący hierarchii estetyki kodów należy doprecyzować następująco – na poziomie percepcji jako najpiękniejsze lub piękniejsze oceniane są te regiolekty, które są rozpoznawalne i uznawane za bardziej podobne do języka ogólnego. Jak ujawniło podsumowanie danych badania percepcji PD, jako najpiękniejszą, ponieważ najbardziej podobną do języka ogólnego (tj. posiadanego obrazu), oceniono ekspresję cech regiolektu reprezentuojančių D, H ir A tekstų-stimulų raiška; kaip negražiausia, nes labiausiai besiskirianti nuo bendrinės kalbos (t. y. turimo vaizdinio) – įverpołudniowo-wysokołotewskiego i cech regiolektu wschodnich wschodnio-wysokołotewskich, reprezentowanych przez teksty-bodźce B i E, a kalbos vaizdinio, reikšmę tarmiškumo estetikai, grindžia įžvalgą, kad paprastajam kalbos bendruomenės nariui tarmiškumo estetinę vertę „sukuria“ także cech regiolektu żmudzkiego. Takie wyniki, utrwalające język ogólny, a dokładniej – ogólną [narrację?], to, co znajduje się poza granicami języka. 3) PD tyrimo rezultatai leidžia įvertinti, kaip kalbinės gimtinės veiksnys lenależy ocenić ugruntowanie się quasi-standardu), i staje się podstawą pomiaru įžvalgos, kad klausomo varianto pripažinimas savu kodu gali lemti palanoraz oceny atrakcyjności. Nie należy zapominać, że sposoby postrzegania świata i konstruowania znaczeń przez emic, tj. zwykłego członka wspólnoty językowej, oraz etic, tj. przede wszystkim badacza, nie mogą być utożsamiane, [tekst niejasny] oceny estetyki dialektalności. W artykule można sformułować jedynie wstępne [tekst niejasny] oceny estetyki dialektalności; jednak, inaczej niż uznane (choćby rzekome!) podobieństwo do języka ogólnego, uznane podobieństwo tekstu-bodźca do kodu ojczyzny językowej niekoniecznie działa jako warunek atrakcyjności. W porównaniu z czynnikiem języka ogólnego czynnik ojczyzny językowej jest bardziej warunkowy w kształtowaniu wyobrażenia o atrakcyjności dialektalności i „zadziała”, jeśli spełniony zostanie pierwszy warunek – dialektalność reprezentowana przez tekst-bodziec, oczywiście na poziomie postaw i percepcji zwykłego członka wspólnoty językowej, w warunkowym kontinuum dialekt → język ogólny zostaje przesunięta w stronę języka ogólnego. Podsumowując rozpatrywane kwestie, należy podkreślić, że w niniejszym artykule wnioski dotyczące estetycznej wartości dialektalności opierają się, po pierwsze, wyłącznie na danych jednej grupy wiekowej badanych uczestniczących w badaniu PD, po drugie, w ramach omawianego badania na potrzeby rozwijania narracji estetyki zgromadzono jedynie dane percepcyjne, tj. przy ocenie atrakcyjności lub nieatrakcyjności dialektalności nie opierano się na materiale apriorycznych założeń (werbalizowanych lub wizualizowanych). Należy zatem uznać, że rozwijane w niniejszym artykule wnioski należy oceniać jako fragment dyskursu estetyki dialektalności paradygmatu PD, który koniecznie wymaga doprecyzowania i rozwijania w różnych kierunkach, na przykład percepcji tekstów-bodźców reprezentujących dialektalność