Frame Semantics as an Explanatory Model for Commercial Names Formation

244 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV GALYNA ZYMOVETS O. O. Potebnya Institute of Linguistics of the Narodowa Akademia Nauk Ukrainy Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-6232-7469 Dziedziny badań: onomastyka, lingwosemiotyka, język kontakty, lingwistyka kognitywna. DOI: doi.org/10.35321/all85-13 SEMANTYKA RAMOWA JAKO MODEL WYJAŚNIAJĄCY DLA NAZW HANDLOWYCH TWORZENIE Freimų semantika, kaip aiškinamasis komercinių pavadinimų formavimo modelis ADNOTACJA Artykuł dotyczy semantyki nazw własnych. Autor proponuje opisanie znaczenia nazw własnych z perspektywy lingwistyki kognitywnej, tj. w kategoriach teorii ram. Przedmiotem badań są strategie nazywania stosunkowo nowej kategorii onomastycznej, jaką stanowią nazwy handlowe, a dokładniej ich odpowiedniość względem elementów pięciu głównych składników tworzących business frame. Analysis of motivators of company and organization names has revealed odpowiednią ramę biznesową: pola działalności (produktu lub usługi), miejsca działalności, rodzaju przedsiębiorstwa lub organizacji, agenta (nadawcy) oraz odbiorcy (adresata), przy czym dominują trzy pierwsze. Odzwierciedlają one najważniejsze czynniki interakcji biznesowej. Z reguły nazwy handlowe i organizacyjne zawierają więcej niż jeden motywator, a najczęstszym połączeniem jest pole i miejsce działalności. Służą one jako narzędzia strategii informacyjnej lub perswazyjnej, określonej przez cele komunikacyjne nominatora. Motywacja aksjologiczna jest również wyraźna wśród nazw handlowych, zarówno jako część wspomnianych wyżej miejsc ramy, jak i występując oddzielnie. Zatem interpretacja motywacji nazw przedsiębiorstw i organizacji wymaga uwzględnienia doświadczenia i wiedzy pozajęzykowej. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy przedsiębiorstw, semantyka, motywacja, rama, strategia komunikacyjna. Straipsniai / Artykuły 245 Frame Semantics as an Explanatory Model for Commercial Names Formation ADNOTACJA Straipsnyje nagrinėjama tikrinių vardų semantika. Autorius siūlo aprašyti tikrinių vardų reikšmę iš kognityvinės lingvistikos perspektyvos, t. y. freimų teorijos kontekste. Przedmiotem badania są strategie nominacji stosunkowo nowej kategorii onomastycznej nazw handlowych, a dokładniej – ich odpowiedniki w elementach struktury biznesowej. Po przeanalizowaniu czynników motywujących nazwy przedsiębiorstw i organizacji ustalono pięć głównych elementów tworzących odpowiednią strukturę biznesową: dziedzina działalności (produkt lub usługa), miejsce działalności, typ przedsiębiorstwa lub organizacji, agens oraz odbiorca (adresat), przy czym dominują trzy pierwsze. Odzwierciedlają one najważniejsze czynniki interakcji biznesowej. Zazwyczaj nazwy handlowe i organizacyjne zawierają więcej niż jeden czynnik motywujący; najczęściej łączy się dziedzinę działalności i miejsce. Pełnią funkcję strategii informacyjnej lub perswazyjnej, określanej przez cele komunikacyjne nominatora. Jednym z wcześniej wymienionych czynników lub samodzielna motywacja aksjologiczna również stanowi ważną część tworzenia nazw handlowych. Zatem przy wyjaśnianiu motywacji nazw przedsiębiorstw i organizacji należy uwzględnić doświadczenie i wiedzę ekstralingwistyczną. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy przedsiębiorstw, semantyka, motywacja, ramy, strategia komunikacyjna. 0. INTRODUCTION Classification of all nouns into two distinct categories of nomina propria and appellativa ma długą historię. Problem ten był już omawiany w tradycji starogreckiej, gdzie Arystoteles rozróżniał nazwy uniwersalne i indywidualne według kryterium ich zdolności do orzekania o jednym lub większej liczbie przedmiotów; jego przykłady nazw własnych i pospolitych były następujące: „człowiek” jest nazwą uniwersalną, a „Kallias” indywidualną (Arystoteles 1963: 47). W czasach nowożytnych John Stuart Mill podzielał pogląd Arystotelesa dotyczący funkcjonalnego rozróżnienia tych dwóch klas: „Nazwa ogólna jest potocznie definiowana jako nazwa, którą można prawdziwie orzekać, w tym samym sensie, o name is a name which is only capable of being truly affirmed, in the same sense, of one thing” (Mill 1882: 34). Thus, there is a consensus that proper names are linguistic units ascribed to individual entities. The dispute arises with an każdej z nieokreślonej liczby rzeczy. Pojedyncza lub jednostkowa próba zdefiniowania natury znaczenia tych klas w sposób jasny i niebudzący kontrowersji. Najbardziej polemiczną kwestią jest to, czy nazwy własne mają w swojej semantyce zarówno komponenty identyfikujące, jak i kategoryzujące. J. S. Mill uważał, że tylko nazwy pospolite są nazwami w pełnym tego słowa znaczeniu, ponieważ mogą oznaczać pewne atrybuty desygnatu, podczas gdy nazwy własne „nie wskazują ani nie implikują żadnych atrybutów jako przynależnych tym jednostkom” (Mill 1882: 40). Według GALYNA ZYMOVETS 246 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV niego nazwy własne są jedynie użytecznymi narzędziami indywidualizacji. J. S. Mill odmawia im potencjału kategoryzującego, ponieważ nie mają znaczenia konotacyjnego, tj. niemożliwe jest wywnioskowanie na ich podstawie atrybutów desygnatu. Alan Gardiner również podziela ten pogląd, podkreślając, że nazwy własne mają przede wszystkim moc identyfikującą i odróżniającą. „Po pierwsze, rzeczy nazywane nazwami własnymi są przeważnie członkami zbioru, w którym podobieństwa znacznie przeważają nad różnicami, tak więc do zaznaczenia tego rozróżnienia potrzebne są niejako specjalne etykiety” (Gardiner 1954: 38). Stąd nazwy własne służą w wypowiedziach jako środki rozróżniania elementów należących do tej samej podkategorii. Wśród współczesnych badaczy przeważa rozumienie rzeczowników własnych jako klasy pozbawionej denotacji. Richard Coates twierdzi, że rzeczowniki własne są pozbawionymi znaczenia wyrażeniami referencjalnymi, pozbawionymi znaczenia denotacyjnego (Coates 2017). Fran Colman uważa je za nominały, które nie mają zakresu denotacji (Colman 2008: 40). Willy Van Langendonk i Mark Van de Velde również opowiadają się za przypisaniem rzeczownikom własnym statusu pozbawionych znaczenia na poziomie języka, wskazując, że „ani nazwy, ani zaimki nie wydają się mieć sensu, to znaczy definicyjnego znaczenia leksykalnego” (Van Langendonck, Van de Velde 2016: 27). Przeciwnie, Otto Jespersen popierał odmienne podejście do semantyki nazw własnych, ponieważ przywołują one więcej treści niż nazwy pospolite: „[…] odważyłbym się stwierdzić, że nazwy własne (w faktycznym użyciu) «konotują» największą liczbę atrybutów” (Jespersen 1924: 66). Z jego punktu widzenia „nie można wytyczyć ostrej granicy między nazwami własnymi a pospolitymi, ponieważ różnica ma raczej charakter stopniowalny niż rodzajowy” (Jespersen 1924: 70–71). W związku z tym w językach świata dochodzi do przejść z jednej kategorii do drugiej (znanych jako onimizacja i deonimizacja), których jest dość wiele. Idea istnienia różnych typów znaczenia, w tym znaczenia leksykalnego, znaczenia właściwego oraz znaczenia nouns is supported by Staffan Nyström who states that “apart from the lexical proprialnego (w rozumieniu użytym powyżej), prowadzi do tego, że każde imię własne w danej sytuacji wywołuje jedno lub więcej znaczeń presupozycyjnych” (Nyström 2016: 47). W obrębie znaczenia presupozycyjnego badacz wyróżnia znaczenie kategorialne, znaczenie asocjacyjne oraz znaczenie emotywne. Po bliższym rozważeniu tych przeciwstawnych stanowisk staje się jasne, że rzeczywistą rozbieżność między nimi można sprowadzić do leżącej u ich podstaw teorii języka. O. Jespersen podkreślał znaczenie kontekstu, tj. semantyka nie ogranicza się wyłącznie do strukturalnego aspektu języka, a w konsekwencji znaczenie w dużej mierze zależy od okoliczności aktu mowy. Ukraiński językoznawca XIX wieku Olexandr Potebnya również popierał podobne stanowisko w semantyce, twierdząc, że znaczenie słowa można ustalić jedynie w określonym kontekście. Jeżeli jednak badacz wyraźnie rozróżnia system językowy z jednej strony i mowę z drugiej, co Straipsniai / Artykuły 247 Frame Semantics as an Explanatory Model for Commercial Names Formation jest typowe dla strukturalizmu, należy stwierdzić, że imiona własne są pozbawione znaczenia, ponieważ brak im wyraźnych definicji w samym systemie językowym. Niemniej jednak nawet w tym przypadku niektóre imiona własne mogą wykazywać określoną moc kategoryzującą. A. Gardiner zwrócił uwagę, że poszczególne kultury dysponują katalogiem powszechnych imion osobowych, i uznał je za bezcielesne imiona własne, w przeciwieństwie do ucieleśnionych imion o monoreferencyjnym odniesieniu (Gardiner 1954: 8–10). Nazwy te (właściwe leksemy w terminologii W. Van Langendonka) mają znaczenie klasyfikujące, ponieważ należą do ustalonej klasy onomastycznej w obrębie systemu językowego. Stanowisko Jespersena w tej kwestii wydaje się bardziej uzasadnione, ponieważ tylko mowa ma wymiar ontologiczny, podczas gdy pojęcie systemu językowego jest teoretycznym przybliżeniem opartym na badaniu rzeczywistego użycia języka. Ponadto należy pamiętać, że nawet analiza nazw własnych z perspektywy semazjologicznej pokazuje, iż pod wieloma względami nie różnią się one od nazw pospolitych. Po pierwsze, obie klasy mają ogólne znaczenie kategorialne, tj. należą do klasy rzeczowników (oznaczających substancje versus działania lub cechy) i uczestniczą w odpowiednich taksonomiach hiperonimów/hiponimów (miasto/góra/osoba itd.). Po drugie, tworzą derywaty, co oznacza, że wchodzą w relacje paradygmatyczne w obrębie systemu językowego. Po trzecie, ich znaczenie podlega generalizacji wskutek procesów deonimizacji (bojkot, panama, kominiarka, kanapka). Semantyka nazw własnych dzieli zatem wiele cech z rzeczownikami pospolitymi, przy czym zasadnicza różnica polega na tym, że te pierwsze są desygnacjami jednostkowych bytów. 1. ZNACZENIE NAZW WŁASNYCH I SEMANTYKA RAM Idea kontekstowego znaczenia nazw własnych jest bliska semantyce kognitywnej, zgodnie z którą konceptualizacja werbalna opiera się na ludzkiej experience. Consequently, linguistic meaning is of embodied nature and requires taking into account the features and settings of real communication. Lingwistyka kognitywna wypracowała dotychczas liczne podejścia do interpretacji semantycznej, np. skrypty, schematy obrazowe, metaforę kognitywną itp. Marvin Minsky sformułował teorię ram wiedzy i zdefiniował ramę jako „strukturę danych służącą do przedstawiania stereotypowej sytuacji” (Minsky 1974: 2). Charles J. Fillmore rozwinął swoją wersję semantyki ramowej, zgodnie z którą kategoryzacja doświadczenia opiera się na „motywującej sytuacji zachodzącej na tle wiedzy i doświadczenia” (Fillmore 1982: 112). Zatem znaczenie ma z natury charakter encyklopedyczny, a jego analiza wymaga GALYNA ZYMOVETS 248 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV dane pozajęzykowe. Semantyka ram wydaje się najbardziej odpowiednim tłem teoretycznym dla interpretacji znaczenia nazw własnych, ponieważ umożliwia opis głównych składników sytuacji nadawania nazwy oraz pozwala na strukturalne przedstawienie kontekstu. Z perspektywy semantyki ramowej proces nadawania nazw jest związany z ramą wiedzy, a nazwy własne przypisują określone atrybuty konkretnemu bytowi. Nadawanie nazw nowym jednostkom (referentom) opiera się na istniejących ramach (wizualnych, semantycznych i skryptach); dlatego motywację nowych nazw można prześledzić poprzez główne elementy odpowiedniej ramy, tj. w obrębie semantyki kognitywnej taka zmiana znaczenia jest opisywana jako metonimia. Badanie wzorców motywacji nazw własnych może ujawnić, czy struktura ramowa leży u podstaw ich semantyki. Onomastyczna klasa nazw przedsiębiorstw i organizacji (opisywana jako ergonimy w Podolskaya 1988: 151) stanowi najlepszą podstawę do takich badań, ponieważ 1) jest to nowa klasa, którą nadal można obserwować in statu nascendi, 2) jest to bardzo dynamiczna klasa, podlegająca licznym zmianom i dostosowaniom do istniejących uwarunkowań społecznych i politycznych, 3) proces nadawania nazw jest zinstytucjonalizowany, co umożliwia dość radykalne i szybkie zmiany w tym obszarze. Dane pochodzą z branżowego informatora „Yellow pages of Ukraine 2006”. Wszystkie nazwy podano w formie transliterowanej z języka ukraińskiego, wraz z tłumaczeniami, jeśli było to konieczne. Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie możliwych korelacji między głównymi wzorcami motywacji ergonimów a odpowiednią ramą działalności gospodarczej. Wybór wzorców motywacji jest determinowany przez dominującą strategię komunikacyjną – informacyjną lub perswazyjną. Strategia informacyjna ma na celu przekazywanie kluczowych informacji o firmie i jej produktach, podczas gdy strategia perswazyjna opiera się na środkach retorycznych i wywiera wpływ na sferę emocjonalną potencjalnych klientów. Semantyka ram podkreśla obie te strategie, ponieważ klienci stanowią część ramy biznesowej. Nazwy o charakterze informacyjnym są idealnymi określeniami z perspektywy maksym komunikacyjnych P. Grice’a, tj. istotności i jasności. Jednak ich wadą jest niewielkie zaangażowanie emocjonalne i siła perswazyjna; w związku z tym są mniej zapadające w pamięć i ekspresywne. Rama działalności gospodarczej przedstawia stereotypową sytuację interakcji między dwoma uczestnikami (firmą/organizacją a potencjalnym klientem) dotyczącą określonej transakcji lub działalności gospodarczej. Badanie ujawniło pięć dominujących elementów tej ramy (slotów) wykorzystywanych jako źródło motywatorów dla nazewnictwa firm i organizacji: 1) dziedzina działalności (produkt lub usługa), 2) miejsce, 3) rodzaj firmy lub organizacji, 4) agens (nadawca, nominujący), 5) odbiorca (adresat). Ponieważ nazwy przedsiębiorstw zwykle zawierają więcej niż jeden rdzeń leksykalny, zazwyczaj mają kilka motywatorów; najczęstszym wzorcem jest połączenie dziedziny i miejsca. Wielokrotna motywacja jest również wynikiem Straipsniai / Articles 249 Frame Semantics as an Explanatory Model for Commercial Names Formation polisemii i trwającego procesu powstawania nowych konotacji w użyciu. Znaczenie tych motywatorów przedstawiono na Rysunku 1. Ponadto istnieje kilka innych klas motywatorów o przeważnie kulturowej i ideologicznej wartości, co potwierdza stwierdzenie Jespersena, że „liczba cech charakterystycznych jest większa w przypadku nazwy własnej niż w przypadku rzeczownika pospolitego” (Jespersen 1924: 66). Rysunek 1. Proporcja różnych typów motywatorów 2. ANALIZA GŁÓWNYCH SLOTÓW RAMY BIZNESOWEJ AND THEIR MOTIVATORS 2.1. Field of Activity Slot ramy oznaczający dziedzinę działalności ma najwyższe znaczenie, ponieważ stanowi rdzeń transakcji biznesowej (wymiany towarów). Zakres znaczeniowy apelatywów używanych jako motywatory może znacznie się różnić — od semantyki raczej abstrakcyjnej po szczegółową. Funkcjonalnie takie nazwy spełniają wymóg relewancji P. Grice’a, ponieważ dostarczają ważnych i użytecznych informacji, z naciskiem GALYNA ZYMOVETS 250 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV na referencyjną funkcję języka. Niemniej jednak kryteria jasności i relewancji znacznie różnią się w obrębie tej grupy, ponieważ relacja między motywatorami nazw przedsiębiorstw a ich desygnatami może mieć charakter bardziej precyzyjny lub niejasny — od ogólnego opisu dziedziny działalności po szczegółowe oznaczenie produktów lub ich części, w zależności od obranej strategii nadawania nazw. Wyróżnia się cztery główne wzorce motywacji. 1) Ogólny zarys dziedziny działalności: Avia, Ahro, Inzhener-Service ‘serwis inżynieryjny’, Promyslovi tekhnolohii ‘technologie przemysłowe’. Takie nazwy są informacyjne; jednak ich moc dystynktywna jest bardzo niska, ponieważ mogą oznaczać szeroki zakres przedsiębiorstw działających w blisko powiązanych branżach. 2) Specyfikacja produktu lub usługi: Keramika ‘ceramika’, Vyna Ukrainy ‘wina Ukrainy’, Budivelni rishennia ‘rozwiązania budowlane’, Domashniy tekstylʹ ‘tekstylia domowe’, Systemy bezpeky ‘systemy bezpieczeństwa’ — podobnie jak w Tepla pidloha ‘warm floor’, Avtozbirne vyrobnyctvo ‘car assembling production’, Dekoratyvne sadivnytstvo ‘decorative gardening’. This motivation pattern is also poprzedniej grupie są to nazwy informacyjne, a zatem maksima przesunięcia is based on the denotative meaning of the motivator. From the perspective of pragmalinguistics, such ergonyms are efficient names since they meet P. Grice’s semantycznego dotyczą ilości, jakości i adekwatności. 3) Nazwy motywujące, które opisują cel działalności, zawierają — oprócz składnika informacyjnego — składnik aksjologiczny, co zwiększa ich siłę perswazyjną: Siaivo ‘blask’ (towary elektryczne i urządzenia oświetleniowe), Aromat udachi ‘zapach szczęścia’ (perfumy), Vysokyi vrozhai ‘wysokie plony’ (środki ochrony roślin), spółdzielnia kredytowa Turbota ‘troska’. 4) Jednostki leksykalne z odpowiedniej ramy produkcyjnej, tj. onimizacja zachodzi poprzez semantyczne przesunięcie synekdochy: Palitra ‘paleta’ (firma świadcząca usługi poligraficzne), fundusz inwestycyjny Testament, firma chemiczna Syntez ‘synteza’, firma ubezpieczeniowa Veksel ‘weksel’, Podilʹsʹkyi xolod ‘chłód Podola’ (produkty mięsne), Morsʹka xvylia ‘morska fala’ (miejscowość wypoczynkowa). Nazwy z tej podkategorii mogą mieć ogromne implikacje kulturowe; są bardziej emocjonalne, a zatem mają większą siłę perswazyjną. Jednakże pojawia się kilka problemów związanych z adekwatnością nazw przedsiębiorstw wywodzących się od rzeczowników lub wyrażeń rzeczownikowych their high level of ambiguity. Evidently, three semantic groups of motivators do not efficiently define a particular field of activity. 1) Several nouns from the oznaczających dziedzinę działalności, ponieważ słownictwo ogólne ma nadmiernie szerokie znaczenie, a w konsekwencji nazwy te mogą oznaczać ogromny zakres przedsiębiorstw, np. apelatyw service: Rytm servis ‘serwis rytmu’ (prace budowlane), Sprava-servis ‘serwis biznesowy’ (przetwórstwo drewna). 2) Niektóre terminy techniczne pochodzą z różnych dziedzin i mogą służyć jako nazwy przedsiębiorstw o różnym profilu działalności: Indeks (przedsiębiorstwa zajmujące się papierami wartościowymi, produkcją elektroniki, odzieży, drzwi); Kvant (artykuły medyczne, maszyny rolnicze, transport towarów, napoje bezalkoholowe). Straipsniai / Artykuły 251 Frame Semantics as an Explanatory Model for Commercial Names Formation 3) General business terms that can refer to a wide range of companies: Nettobalans (napoje alkoholowe), Hudvil ‘dobra wola’ (chemia gospodarcza), KSK-Invest (hutnictwo). 2.2. Lokalizacja Lokalizacja jest drugim najważniejszym motywatorem nazw przedsiębiorstw i organizacji, którego znaczenie można wyjaśnić kilkoma powodami. Po pierwsze, ukazuje ona przestrzenną bliskość przedsiębiorstwa względem klienta, co stanowi information for logistics decisions. Second, some places are associated with jedną z istotnych przewag związanych zarówno z ich naturalnymi cechami, jak i rozwiniętą tradycją lub umiejętnościami w określonych obszarach produkcji. W rezultacie w znaczeniu niektórych toponimów kształtuje się komponent wartościujący. Ten typ motywacji jest dość powszechny w deonimach należących do semantycznej grupy artykułów spożywczych, z których niektóre są objęte ochroną prawną, jak champagne, camembert, cognac itd. Tym samym pochodzenie geograficzne jest ważnym czynnikiem dla niektórych przedsiębiorstw i powoduje wiele sporów prawnych oraz ograniczeń związanych z użyciem toponimów w nazwach produktów. W takich przypadkach nazwy miejsc odgrywają rolę narzędzi perswazyjnych. Po trzecie, toponimy i ich derywaty odzwierciedlają tożsamość narodową nominujących i w konsekwencji ukazują ich system wartości oraz sensy kulturowe. Kilka podkategorii nazw miejsc oznacza lokalizację przedsiębiorstwa lub organizacji. Najczęstsze są ojkonimy (nazwy miast i wsi) lub utworzone od nich przymiotniki: przedsiębiorstwo rolne Brusyliv, Vasylkivnafta ‘ropa naftowa z Vasylkiva’."]} nå аҧс әскәр♀♀♀♀♀♀sy? (Empty?) korte. (Note no.)лиқиниң Dwie inne produktywne podkategorie stanowią nazwy gór oraz nazwy rzek (hydronimy), jednak ich potencjał w uwydatnianiu konkretnego miejsca działalności jest ograniczony, ponieważ odnoszą się do dość rozległego obszaru i w rzeczywistości mogą być używane jako nazwy przedsiębiorstw znajdujących się w bardzo odległych miejscach. W przypadku hydronimów zależy to od długości rzeki – im większa rzeka, tym bardziej niejednoznaczny obszar określa. Na przykład nazwy mniejszych rzek, np. Worskła (Połtawa) i Zbrucz (Tarnopol), stanowią dość wyrazisty opis miejsca działalności, podczas gdy nazwa największej rzeki Ukrainy – Dniepr, a także jej historyczne nazwy Borysfen i Słowutycz, są zbyt ogólne. Niemniej jednak są one dość powszechne w ukraińskiej onomastyce komercyjnej. Mamy tu zatem do czynienia z tym samym problemem nadmiernie ogólnej strefy referencyjnej, jak w przypadku niektórych rodzajów opisów dziedzin działalności. Najpopularniejszym oronimem (nazwą gór) jest ukraińska nazwa pasma górskiego Karpat: bank Prykarpattya, miejscowość uzdrowiskowa Karpaty, fabryka mebli Karpaty. W dwóch ostatnich przykładach miejsce jest ważnym czynnikiem działalności gospodarczej i dlatego toponimy opisują zarówno lokalizację GALYNA ZYMOVETS 252 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV, jak i specjalizację przedsiębiorstw. Inne oronimy są nieliczne i odnoszą się do mniejszych obszarów: spółdzielnia kredytowa Beskyd, miejscowość uzdrowiskowa Sviati hory (Slovianohirsk). Toponim Ukraina i utworzony od niego przymiotnik są częstymi motywatorami nazw przedsiębiorstw i organizacji: agencja Ukraina, Ukrainsʹka aviacijna lizynhova kompaniya „ukraińska firma leasingu lotniczego”, Ukrainsʹkyj centr menedzhmentu zemli ta resursiv „ukraińskie centrum zarządzania gruntami i zasobami”. Semantyka lokatywna nie dominuje w takich nazwach, ponieważ strefa referencyjna jest zbyt szeroka i nie mogą one informować o lokalizacji przedsiębiorstwa. Można przypuszczać, że istnieją dwa główne powody wykorzystywania ich jako nazw przedsiębiorstw i organizacji: 1) rozszerzenie zakresu działalności przedsiębiorstwa, 2) wyrażenie tożsamości narodowej nominujących. Tym samym niektóre toponimy nie tylko opisują lokalizację przedsiębiorstw, lecz także służą jako markery ideologiczne. Besides toponym Ukraine, symbolic value is inherent for historical toponyms, i.e., Sich, which is a name of the base of Ukrainian Cossacks near the modern miasto Zaporoże; Tavryda, Tavrida, Tavrika, Tavriia – historyczne nazwy Krymu i południowej Ukrainy, Luchesk – historyczna nazwa miasta Łuck, Sicheslav – historyczna nazwa miasta Dniepr, Kafa – historyczna nazwa miasta Teodozja, Olʹviia – historyczna nazwa starożytnej greckiej kolonii nad Morzem Czarnym. Morzem Czarnym. Warto zauważyć, że te nazwy własne niekiedy tworzą oznaczenia przedsiębiorstw znajdujących się poza obszarem, do którego się odnoszą. W takim przypadku ich wartość informacyjna jest niemal zerowa, a raczej odzwierciedlają one pewne osobiste preferencje osoby dokonującej nominacji. Jednak nazwy miejscowe przeważnie oznaczają miejsce rzeczywistej lokalizacji lub działalności. Podobnie rzeczowniki pospolite o znaczeniu części świata również opisują miejsce działania. Lokalizują one przedsiębiorstwa na mapie Ukrainy. Używane są zarówno rzeczowniki ukraińskie, jak i rosyjskie, co odzwierciedla intensywność masowej ukraińsko-rosyjskiej dwujęzyczności na Ukrainie: Vostok (przedsiębiorstwa w Charkowie i Sumach) od rosyjskiego „wschód”, Pivdenʹ (Mikołajów) od ukraińskiego „południe”, Zaxid (Tarnopol) od ukraińskiego „zachód”. Przymiotniki derywowane są przeważnie pochodzenia ukraińskiego: Pivdenna-Xoldynh „południowy holding” (Krym), miejscowość uzdrowiskowa Pivdennyj „południowy” (Foros), Zaxidnoukrainʹke straxove ahentstvo „Zachodnioukraińska firma ubezpieczeniowa”, Sxidnoukrainsʹka promyslova kompaniia „Wschodnio ukraińska firma przemysłowa”. Kilka innych grup rzeczowników o semantyce przestrzennej również jest produktywnych w nazewnictwie przedsiębiorstw. Warto wspomnieć, że istnieje korelacja między elementami lokatywnej semantyki przestrzennej w nazwach z jednej strony a branżą z drugiej. W szczególności komponenty te są typowymi motywatorami dla branży rekreacyjnej. Podstawą tej strategii nazewniczej jest siła perswazyjna nazw o semantyce przestrzennej, które podkreślają istotną wartość pragmatyczną miejsc wypoczynkowych: Holubaya lahuna ‘błękitna laguna’, Straipsniai / Artykuły 259 Frame Semantics as an Explanatory Model for Commercial Names Formation Ridna havanʹ ‘rodzimy port’. Tym samym budowanie porozumienia w grupie stanowi ważną taktykę w nazewnictwie komercyjnym. Inne kategorie zaimkowe są mniej wyraźne wśród nazw przedsiębiorstw. Poświadczono kilka przykładów pierwszej osoby liczby pojedynczej (gazeta Ya spozhyvach „Jestem konsumentem”, tygodnik Ya „Ja”; drugiej osoby liczby mnogiej (Mebli dlya vas „meble dla was”, Neruxomistʹ dlya vas „nieruchomości dla was”; zaimek określający Sport dlya vsix „Sport dla wszystkich” (centrum zdrowia). Zaimek używa się w nazwach własnych, ponieważ mają one największy możliwy zakres, a co za tym can refer to any entity without attaching to it any specific sense, in particular, idzie — cechy grupy docelowej, przy wzmocnieniu strategii inkluzywnej. 3. WNIOSKI W związku z tym kontrowersji dotyczącej znaczenia nazw własnych nie można rozstrzygnąć w prosty sposób. Odpowiedź na pytanie, czy nazwy własne mają sens, czy są pozbawionymi znaczenia nominami, zależy od tego, na jakiej teorii lingwistycznej opiera się badanie, tj. od tego, czy uznajemy język za system abstrakcyjny, czy za narzędzie rzeczywistej komunikacji osadzonej w interakcji społecznej. W tym drugim przypadku znaczenie leksykalne można interpretować w ramach semantyki ramowej, przy należytej analizie okoliczności procesu nadawania nazw. Motywatory nazw przedsiębiorstw rzucają światło na ich konceptualizację w języku. Badania wykazały, że istnieje pięć zasadniczych pozycji ramy biznesowej, które stanowią regularne motywatory nazw przedsiębiorstw i organizacji, tj. dziedzina działalności (produkt lub usługa), miejsce, rodzaj działalności, agens oraz odbiorca. Ogólnie rzecz biorąc, przedstawiają one ogólną strukturę konceptualizacji każdej interakcji biznesowej. Znaczenie poszczególnych pozycji jest zróżnicowane; najważniejszymi są dziedzina i miejsce działalności, które należą do podstawowych składników interakcji biznesowej. Najmniej informacyjna jest pozycja rodzaju działalności, ponieważ nie dostarcza dodatkowych informacji o specyficznych cechach przedsiębiorstwa, a w konsekwencji bywa pomijana, zwłaszcza w złożeniach, co stanowi przejaw ekonomii językowej. Pozycja agensa uwydatnia najbardziej istotne cechy wykonawcy działania w kontekście biznesowym, tj. jego profesję. Cecha ta okazała się nieistotna dla pozycji odbiorcy, gdzie dominującą strategią nazewniczą jest tworzenie nazw odwołujących się do możliwie najszerszego grona odbiorców. Warto zauważyć, że pozycje te odpowiadają głównym składnikom aktu mowy, np. obojgu komunikatorom oraz jego kontekstowi, z naciskiem na ten ostatni – najważniejszą część interakcji biznesowej. Nie wszystkie nazwy przedsiębiorstw są efektywnymi określeniami, ponieważ czasami stanowią zbyt szerokie opisy i nie zapewniają odbiorcy istotnego GALYNA ZYMOVETS 260 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV information about company’s profile. Therefore, the informative strategy is nie zawsze najlepszego rozwiązania w nazewnictwie przedsiębiorstw. Obok nazw opisowych, przedstawiających rzeczywiste cechy przedsiębiorstw, istnieją nazwy zawierające motywatory o znaczeniu aksjologicznym. Slot ewaluacyjny jest zintegrowany z pięcioma wyżej wymienionymi slotami i stanowi dodatkowy typ motywacji. W związku z tym niektóre nazwy przedsiębiorstw mają z natury charakter retoryczny i służą jako narzędzia strategii perswazyjnej w dyskursie gospodarczym, z dość istotnym znaczeniem prawnym dla rzeczywistego opisu przedsiębiorstwa. W niektórych przypadkach nazwy utworzone w ramach perswazyjnej strategii nazewniczej można uznać za manipulacyjne, a tym samym recipient, pointing out its advantages. Thus, commercial and organizational naming is based on real and relevant naruszające maksymy komunikacji. Motywatory o znaczeniu aksjologicznym narzucają określoną ocenę przedsiębiorstwa w odniesieniu do cech kontekstu, a motywatory nazw uwypuklają elementy, które nominujący uznają za skuteczne dla swoich celów, jakimi są zapewnienie niezakłóconej komunikacji z klientami i kontrahentami. REFERENCES Aristotle 1963: Categories and De Interpretatione, translated with Notes by J. L. Ackrill, Clarendon Press, Oxford: Oxford University Press. Coates Richard 2017: The meaning of names: A defense of The Pragmatic Theory of Properhood (TPTP) addressed to Van Langendonck, Anderson, Colman and McClure. – Onoma 52, 7–26. Colman Fran 2008: Names, derivational morphology, and old English gender. – Studia Anglica Posnaniensia 44, 29–52. Croft William 2006: The role of domains in the interpretation of metaphors and metonymies. – Cognitive Linguistics: Basic Readings, edited by D. Geeraerts, Berlin New York: Mouton de Gruyter, 269–302. Fillmore Charles J. 1982: Semantics. – Linguistics in the Morning Calm, selected Papers from SICOL-198, Hanshin Publishing Company, Seoul, Korea, 111–137. Gardiner Alan 1954: The Theory of Proper Names, A Controversial Essay by Sir A. Gardiner, fellow of the British Academy, second Edition, London: Oxford University Press. Jespersen Otto 1935: The Philosophy of Grammar, London: Georg Allen and Unwin LTD, 1935 (reprinted). Straipsniai / Articles 261 Frame Semantics as an Explanatory Model for Commercial Names Formation Mill John Stuart 1882: A System of logic, ratiocinative and inductive, being a connected view of the principles of evidence, and the methods of scientific investigation, eighth Edition, New York: Harper & Brothers. Minsky Marvin 1974: A Framework for Representing Knowledge. – Artificial Intelligence. Memo No. 306, Massachusetts Institute of Technology A. I. Laboratory. Nyström Staffan 2016: Names and meaning. – Handbook of names and naming, Oxford: Oxford University Press, 39–51. Podolskaya Natalya 1988: Slovar russkoi onomastycheskoi termynologii, Moscow: Nauka. Potebnia Alexander 1993: Mysl y yazyk, Kyiv: SYNTO. Van Langendonck Willy 2005: Proper names and proprial lemmas. – Proceedings of the 21st International Congress of Onomastic Sciences, Uppsala, 19–24 August, 315–323. Van Langendonck Willy , Van de Velde Mark 2016: Names and grammar. – Handbook of names and naming, Oxford: Oxford University Press, 17–38. Freimų semantika, kaip aiškinamasis komercinių pavadinimų formavimo modelis PODSUMOWANIE Znaczenie nazw własnych proponuje się interpretować na podstawie teorii ram, uwzględniając doświadczenie i wiedzę ekstralingwistyczną. Modele nazewnicze w obszarze nazw komercyjnych opierają się na elementach ramy biznesowej, tj. na pięciu jej głównych obszarach: dziedzinie działalności (produkcie lub usłudze), miejscu prowadzenia działalności, typie przedsiębiorstwa lub organizacji, agencie oraz odbiorcy (adresacie), przy czym dominują trzy pierwsze. Najczęstszym połączeniem czynników motywujących jest dziedzina działalności i miejsce. Niektóre nazwy przedsiębiorstw mają również znaczenie aksjologiczne i symboliczne. Wspomniane czynniki motywujące są informacyjnymi lub perswazyjnymi strategijos įrankiai. Įteikta 2020 m. sausio 20 d. GALYNA ZYMOVETS Instytut Językoznawstwa im. O. O. Potebni Narodowej Akademii Nauk Ukrainy ul. Polkovnika Potekhina 12, lok. 138, Kijów, 03127, Ukraina galynazymovet[email protected]om