Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės

DOVILĖ TAMULAITIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID iD: orcid.org/0000-0002-7990-2968 Kierunki badań naukowych: toponomastyka, akcentologia. DOI: doi.org/10.35321/all85-11 ROZWAŻANIA NA TEMAT POCHODZENIA KILKU NAZW LITEWSKICH RZEK I JEZIOR Rozważania na temat pochodzenia kilku nazw litewskich rzek i jezior ADNOTACJA W artykule rozważa się nowe lub uściśla istniejące założenia dotyczące pochodzenia hydronimów Mìrglonas || Mìrglius, Mùmelis, Pasõdgiris, Pãtyralis, Pìršėnas, Rūvelỹs, Skérdynas, Skérdžia, Skerdumà || Skerdùmė, Skerdyksnà || Skerdiksnà || Skirdyksnà, Šėkštis, Šėkštė, Šėkštỹs || Šėkštis, Švìlpynė, Ùršulis, Žadãlis, Žãdikė || Žadìkė || Žãdĩkis || Žadìkỹs, Žadupỹs, które były już analizowane we wcześniejszych pracach toponomastycznych. Alternatywne wyjaśnienia pochodzenia formułuje się na podstawie analizy akcentuacji i motywacji hydronimów, kontekstu toponimicznego oraz innych danych lingwistycznych. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, toponomastyka, pochodzenie hydronimów, motywacja hydronimów, akcentuacja hydronimów. ADNOTACJA Artykuł rozważa nowe lub koryguje istniejące założenia dotyczące pochodzenia hydronimów Mìrglonas || Mìrglius, Mùmelis, Pasõdgiris, Pãtyralis, Pìršėnas, Rūvelỹs, Skérdynas, Skérdžia, Skerdumà || Skerdùmė, Skerdyksnà || Skerdiksnà || Skirdyksnà, Šėkštis, Šėkštė, Šėkštỹs || Šėkštis, Švìlpynė, Ùršulis, Žadãlis, Žãdikė || Žadìkė || Žãdĩkis || Žadìkỹs, Žadupỹs, które były już analizowane we wcześniejszych badaniach toponomastycznych. Alternatywne interpretacje ich pochodzenia proponuje się na podstawie analizy akcentuacji i motywacji hydronimów, kontekstu toponimicznego oraz innych danych lingwistycznych. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, toponomastyka, pochodzenie hydronimów, motywacja hydronimów, akcentuacja hydronimów. 200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės Pochodzenie nazw litewskich rzek i jezior cieszyło się znacznym zainteresowaniem zarówno lingwistów litewskich, jak i zagranicznych i zostało dość dokładnie zbadane. Dla litewskiej hydronimii ważne są etymologiczne badania nazw wodnych prowadzone przez Kazimierasa Būgę, Pranasa Skardžiusa, Bronysa Savukynasa i innych językoznawców, jednak hydronimy (ich budowę, semantykę i pochodzenie) najwszechstronniej analizowano w pracach onomasty Aleksandrasa Vanagasa (1970; 1981; 1981a). W opracowanym przez tego językoznawcę Litewskim etymologicznym słowniku hydronimów (1981) zbadano pochodzenie większości nazw litewskich rzek i jezior oraz podsumowano dotychczasowe badania. We współczesnych pracach toponomastycznych wcześniejsze wyjaśnienia pochodzenia poszczególnych nazw wodnych są korygowane, a także rozważa się inne możliwości ich pochodzenia, ponieważ pojawiają się nowe dane dotyczące powstawania hydronimów, ich związku z innymi toponimami itd. (Bilkis 2006, 2011, 2014; Garliаuskas 2013 i in.). Badając prawidłowości akcentuacji hydronimów sufiksalnych i czynniki, które ją uwarunkowały, szczegółowo oceniono przedstawione w pracach toponomastycznych hipotezy dotyczące budowy i pochodzenia nazw wodnych. Analizując hydronimy z różnych punktów widzenia, zauważono, że pochodzenie nazw niektórych rzek i jezior można wyjaśniać inaczej niż czynili to inni badacze (zob. Tamulaitienė 2020). Celem artykułu jest przedstawienie nowych i uściślenie istniejących założeń dotyczących pochodzenia nazw kilku rzek i jezior analizowanych już w pracach toponomastycznych. Po ocenie wcześniejszych hipotez dotyczących pochodzenia nazw wodnych alternatywne wyjaśnienia rozważa się na podstawie analizy akcentuacji hydronimów (i jej relacji do akcentuacji wyrazów podstawowych), ich motywacji, struktury, kontekstu toponimicznego, danych geolingwistycznych oraz innych danych językowych. Niektóre dane nie były wcześniej rejestrowane przez badaczy (np. część toponimów o wspólnym rdzeniu) lub poświęcano im niewystarczającą uwagę (np. akcentuacji nazw wodnych). Do badanego materiału stosuje się metody opisowo-analityczną, analizy strukturalnej, porównawczą i geolingwistyczną. Analiza akcentuacji hydronimów opiera się na zasadach akcentologii morfonologicznej. Mirglonas || Mirglius rzeka. NmŽ (Na mapach Prus sporządzonych przez C. Hennenbergera w XVI w. (w 1584 i 1595 r.1)2 wskazano formę Mirgla3⁾⁴. W tym samym miejscu Mirglonai bagno. (VK⁵). Nazwy rzek wywodzi się od lit. mirgėti ‘świecić, lśnić migoczącym światłem; ¹ W artykule oparto się na mapach Prus sporządzonych w 1584 r. i później na podstawie map C. Hennenbergera, dostępnych w internecie (zob. Hennenberger 1584, 1634, 1638). ² Szerzej zob. https://www.mlimuziejus.lt/lt/mazosios-lietuvos-istorijos-muziejus/mazoji-lietuva-ir-prusija-senuosiuose-zemelapiuose/; https://www.vle.lt/straipsnis/hennenbergerio-zemelapiai/. ³ Vanagas (1981: 218) wskazuje jako źródło (być może błędnie) mapę Hartnocha II. ⁴ Pėteraitis (1992: 126) podaje, że nazywana jest również Mirglonė. W PKK i u Pranasa Skardžiusa (1943: 282) podano formę Mirgluonas. ⁵ Zapisano w Palendriach (1960 r.) i w Degučiai (1981 r.). Straipsniai / Articles 201 DOVILĖ TAMULAITIENĖ poruszać się, drżeć, mienić się, zmieniając barwy lub światło i cienie’⁶. Ich motywacja wiąże się z migotaniem wody, jej jasnością itp. (Vanagas 1981: 218; 1981a: 99; Pėteraitis 1992: 126, 203; zob. też LVvGDB). Taka możliwość pochodzenia jest całkowicie prawdopodobna; co do motywacji por. lit. Marã rz. Kpč (: bałt. *marā– ‘migocąca’) (Mažiulis 2013: 611–612 [=1996: 149–151])⁷, Žibà || Žibãlė rz. Plng, Žibùlė rz. Lbv, Žìbilas rz. Lb (: lit. žibėti ‘jaśnieć odbitym światłem, błyszczeć, promieniować’, lit. žibus ‘błyszczący, promienisty’) (Vanagas 1981: 400; 1981a: 100). Mimo to rozszerzony rdzeń mirgl–⁸ pozwala rozważać, że hydronimy należy przede wszystkim zestawiać z lit. mirgla ‘ktoś niedowidzący, ślepak’, lit. mirglinėti ‘mrużyć oczy, przymykać oczy’, lit. mir̃glinti: „Mir̃glinti to chodzić z przymrużonymi oczami” (LKŽe)⁹, por. też mirglius¹⁰: „Patrząc na człowieka, bardzo często mrugał” (Juška 2020), które z kolei należy wiązać z mirgėti. Jeśli chodzi o analogię nazw osobowych, por. lit. mir̃kla ‘ktoś, kto często i chorobliwie mruga, mrugacz’, lit. mirklõnas, -ė ‘ktoś, kto nieustannie mruga, mrugacz’. W takim przypadku motywacja nazw rzek Mir̃glonas || Mir̃glius mogłaby wiązać się z właściwościami przepływu wody, tj. rzeką o słabym nurcie itp., por. Pãs­pitris rz. Šd (: lit. paspitróti ‘nieco niedowidzieć’, lit. paspitrỹs ‘dość ślepy, niedowidzący’) (Bilkis 2014: 151)¹¹, Kurtinỹs rz. Rgv (: lit. kurtìnas ‘głuchy’, lit. kurtinãi ‘na ślepo, całkowicie’) (tamże)¹², Ãklė rz. Dbg, Imbr, Krš (: lit. ãklas, -à ‘ciemny; zamknięty, ślepy’) (Vanagas 1981: 37; LVŽ I: 34–36). Jeśli chodzi o akcent rdzenia i intonację akutową omawianych hydronimów (1 a. p.) (LUEV: 104¹³), por. mirgla (1 a. p.) (LKŽe) (zob. też Tamulaitienė 2020: 92). Należy także zwrócić uwagę na możliwy związek omawianych hydronimów z lit. mir̃glyti ‘drobno padać, mżyć’ Šll (zob. LKŽe), odnotowanym na obszarze tej samej gwary¹⁴, na którym znajduje się rzeka. Genetycznie czasownik ten również należy wiązać z lit. mirgė- ⁶ Jeśli nie zaznaczono inaczej, znaczenia wyrazów podano na podstawie elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego (dalej LKŽe). ⁷ Vanagas (1981: 204) wiąże nazwę wodną z lit. mãrės, mãrios ‘morze’. ⁸ Vanagas zalicza hydronim Mir̃glonas do derywatów z sufiksem –onas, lecz szerzej nie komentuje pojawienia się spółgłoski l w rdzeniu (zob. Vanagas 1970: 188; zob. też LVvGDB; Skardžius 1943: 282 (tu wyodrębniono sufiks –uonas)). ⁹ Czasownik mir̃glinti ‘chodzić z przymrużonymi oczami < poruszać się migocząc’, a także mir̃glyti ‘drobno padać, mżyć’ przywołuje porównawczo ze względu na rdzeń mirg-l również Pėteraitis (1992: 126). ¹⁰ Określenie przezwiskowe człowieka. ¹¹ Vanagas (1981: 247) uważa hydronim za derywat z przedrostkiem pa– od nazwy osobowej Spitris, Spitrỹs. ¹² Vanagas (1981: 175) wiąże go z lit. kurtinỹs ‘ptak z rodziny głuszcowatych’. ¹³ Wariant Mir̃glius nie został tu odnotowany. ¹⁴ W artykule granice gwar ustala się na podstawie map przedstawionych w Chrestomatii gwar języka litewskiego (2004). 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės tak, por. łot. mirgot ‘mienić się, migotać, falować, lśnić, błyszczeć, migotać; mżyć, kropić, padać drobnym deszczem’, łot. mirdzināt ‘sprawiać, że coś migocze, roziskrzać, nabłyszczać; mżyć, kropić’ (LLKŽė). Analogicznie por. nazwę rzeki Murgālis Klp, którą obok związków z łot. murga ‘brudna woda, kałuża’ (ME 2: 669), lit. murglà ‘gęsta mgła; bardzo drobny deszcz’, lit. murglõtas, –a ‘pokryty drobnym deszczem, zamglony’ itd. (Kiseliūnaitė 2020: 48; Pėteraitis 1992: 127)¹⁵ można zestawiać z lit. murmėti, mùrga ‘drobno padać, mżyć’ Grg. Mimo to wątpliwości co do związku nazw wodnych Mìrglonas || Mìrglius z czasownikiem mirglyti budzi różnica intonacji ich rdzeni. Mùmelis jez. Gl. W tym samym miejscu także Mùmelis bagno.¹⁶ (PKK). Aleksandras Vanagas (1981: 221), wyrażając wątpliwość, wiąże nazwę wodną z lit. mùmelis ‘cichy, małomówny człowiek, milczek; człowiek ospały, niezgrabny’, lit. mùmas ‘potwór; niemy’; być może por. Mumėlė bagno Ps (Bilkis 2008: 114). Pozostałe onimy zawierające rdzeń mum: Mumiai os. leś. Rt (a także Mūmiškė ciek. Rt¹⁷), Mumiškis ciek. Šl¹⁸ (VK) zasadniej wiązać z nazwą osobową Mùmas (Zinkevičius 2008: 119), *Mumis lub podobną, por. hist. nazwę osobową Christophori Mumis Ad 1657 r. (IAK), przezwisko Mumā Dt (Butkus 1995: 317), choć nie można wykluczyć również pochodzenia apelatywnego. Związek zarówno hydronimu Mùmelis, jak i helonimu Mumėlė z mùmas, mùmelis jest wątpliwy z punktu widzenia motywacji¹⁹, choć istnieją analogie, por. Savėlis rz. Pkr (: lit. savėlis ‘ktoś nie w pełni sprawny umysłowo, nieuważny, gapowaty’), Lebedà rz. Dbk, Pbrd (: lit. lebedà ‘człowiek flegmatyczny, niezgrabny, niedbały, niezdara, niedołęga’) (Vanagas 1981: 292, 184; 1981a: 87, 86). Być może bardziej prawdopodobny jest związek (zwłaszcza w przypadku nazwy bagna) z nazwą mùmas, z uwzględnieniem jej znaczenia ‘strach na wróble dla dzieci, potwór’. Byłoby to miejsce (bagno, jezioro), w którym występują mumy lub coś podobnego, por. helonimy Vaidùlė bagno Sug, bagno, mokradło Skm, mokradło An, Čln oraz hydronimy Vaidùlė rz. Dbk, Vaidùlis rz. Šd, Vaidėnis rz. Sd (: lit. vaĩdas ‘duch, zjawa, widmo’) (Bilkis 2008: 101; Vanagas 1981: 358; zob. też Vanagas 1981a: 110–111). Zestawienie nazwy wodnej Mùmelis z mùmas, mùmelis budzi pewne wątpliwości także ze względu na zasięg występowania apelatywów. Według danych LKŽė rzeczowniki te występują w gwarach wschodnioaukštaitiskich uteniskiej i panevėžyskiej. Por. także tę samą ¹⁵ Vanagas (1981: 221–222) uważa hydronim za derywat od germanizmu mùrgas ‘pstry, miara ziemi’. ¹⁶ Najprawdopodobniej ten sam obiekt odnotowano w 1983 r. (VK) jako bagno. ¹⁷ Nazwa wodna nie została odnotowana w LUEV ani w pracach Vanagasa. Zapisano ją w ankiecie dotyczącej nazw gruntowych wsi Stirbiškė w gminie Rietavas, w powiecie telszańskim z okresu międzywojennego (1937 r.). ¹⁸ Nazwa wodna nie została odnotowana w LUEV ani w pracach Vanagasa. Zapisano ją w ankiecie dotyczącej nazw gruntowych wsi Žadžiūnai w powiecie i gminie szawelskiej z okresu międzywojennego (1935 r.). W ankiecie jako obiekt wskazano ciek; jednym ze znaczeń tego wyrazu jest ‘rzeka, rzeczka’ (zob. LKŽė). ¹⁹ Nazwę wodną zalicza się do hydronimów o znaczeniu charakteryzującym fizyczny stan wody (Vanagas 1981a: 83–86). Straipsniai / Articles 203 DOVILĖ TAMULAITIENĖ rdzeń maumas, maumė ‘strach na wróble dla dzieci, potwór; cichy, małomówny człowiek, milczek’, maumelis, maumė, maumys, maumužas, maumokas ‘strach na wróble dla dzieci, potwór’ są szeroko używane w gwarach wschodnio- i południowoaukštaitiskich, znane są też peryferyjnym Żmudzinom (LKŽe; zob. też Jasiūnaitė 2000: 176–177). Hydronim znajduje się na obszarze gwary zachodnioaukštaitiskiej kauniskiej²⁰ (w Suwalszczyźnie). Nie można wykluczyć, że omawiane apelatywy były używane również na tym obszarze Litwy. Z drugiej strony warto rozważyć inną hipotezę pochodzenia nazwy wodnej Mūmelis. Nazwę jeziora można zestawiać z nazwą rośliny wodnej lit. mūmelė (niem. Mummel) ‘grążel (Nuphar)’, odnotowaną w piśmiennictwie Prus Wschodnich i Kraju Kłajpedzkiego oraz w słownikach F. Kuršaitisa i G. H. F. Neselmanna (zob. LKŽe; zob. też AK 2: 1438). Germanizm mógł być znany również na Suwalszczyźnie (w okolicach Gelgaudiškis²¹), która w XVIII w. przypadła Prusom (szerzej zob. VLEe; MLEe). Z punktu widzenia motywacji byłoby to jezioro, w którym rośnie wiele mumeli lub podobnych roślin. W Litwie licznie występują nazwy wodne związane z nazwami roślin (zob. Vanagas 1981a: 90–94), por. nazwy jezior Indrailis jez. Ds (: lit. indrė ‘trzcina’), Lūkštinis jez. Mlt, Smal (: lit. lūkštas ‘lilia wodna’), Švóginas jez. Ign (: lit. švógės ‘takie trawy bagienne, trzciny’) (Vanagas 1981: 130, 198, 338). Co do struktury hydronimu por. Žiežul-is jez. Ktk, Sem, Vrn (: lit. žiežulė ‘wzdręga, płoć’), Lapūk-is jez. Rdm (: lit. lapūkas ‘łopian; lilia wodna; knieć błotna; grążel; knieć błotna’) (zob. Vanagas 1970: 65–66). Możliwości pochodzenia od mūmelė (1 a. p.) nie przeczy również stały akcent początkowej sylaby hydronimu Mūmelis (1 a. p.) (LUEV: 106). Pasódgiris (Pasódgiris²²) rz. KzR. Uważa się, że nazwa rzeki pochodzi od przypuszczalnej złożonej nazwy innego miejsca (lasu lub podobnego obiektu) *Pasod-giris, której pierwszy człon pochodziłby od Pasóda os. leś. < lit. pasóda ‘działka ziemi w lesie przydzielana leśniczemu; ziemia, na której stoi zagroda’ (Vanagas 1981: 247). Analiza nazw miejscowych zebranych z żywego języka wskazuje, że hydronim wywodzi się od nazwy łąki lub mokradła Pasódgiris. Nazwę łąki zapisano w ankiecie dotyczącej nazw gruntowych wsi Marackai w gminie Kazlų Rūda z okresu międzywojennego (1935 r.)²³, natomiast helonim ²⁰ Na zachodniej Litwie występują rzeczowniki lit. o zbliżonym znaczeniu mēmē ‘cichy, powolny, małomówny człowiek, nieudacznik, gapowaty, niezdara’, lit. mēmėlis, mēmėlis ‘ten, kto mówi niewyraźnie, mamrocze, mamroczek’ Jrb, Rs itd. (zob. LKŽe). ²¹ Warto zauważyć, że majątek Gelgaudiškis w XVIII w. nabyła rodzina baronów von Keudell, a w okolicę przybyło wielu Niemców (szerzej zob. https://www.gelgaudiskis.lt/istorija; https://www.mle.lt/straipsniai/papruse). ²² Tak akcentuje Vanagas (1981: 247) (najwyraźniej na podstawie akcentuacji nazwy łąki Pasóda i apelatywu pasóda), jednak autentyczność intonacji akutowej jest wątpliwa. W LUEV: 119 podano formę Pasódgiris. Taką akcentuację potwierdzają również dane żywego języka. ²³ Zapisała nauczycielka Petronėlė Pajaujytė. 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės odnotowany w ankiecie tej samej gminy, dotyczącej leśnictwa Jūrė (1936 r.)24, w której wskazano, że mokradło25 znajduje się w pobliżu wsi Jūrė (VK; zob. też LVvGDB). Nieco bardziej prawdopodobne jest, że strumień przejął nazwę łąki znajdującej się w tej samej wsi. Jednak wsie Marackai i Jūrė graniczą ze sobą, dlatego nie można wykluczyć związku z nazwą mokradła. Z punktu widzenia motywacji byłby to strumień płynący przez (przez) łąkę lub mokradło P asōdgiris albo coś podobnego. Warto zauważyć, że w rubryce uwag ankiety nazw gruntowych osoba zapisująca nazwę łąki zaznaczyła, że dawniej znajdowała się tam „pasoda (straż leśna)”. Można zatem stwierdzić, że pierwszy człon onimu P asōdgiris pochodzi od apelatywu pasodà, a nie od nazwy łąki Pasóda, jak uważał Vanagas. Nawiasem mówiąc, autorce artykułu nie udało się odnotować danych wskazujących, że we wspomnianych wsiach lub sąsiednich osadach istniała łąka o takiej nazwie26. Pātyralis rz. Zob. Nazwę wodną uważa się za derywat od przedrostka pa od *Tyralis, utworzonego za pomocą zdrobniałego sufiksu -alis od nazwy łąki Týrai lub Týras (Vanagas 1981: 249). Dane z ankiety dotyczącej nazw gruntowych majątku Medingėnai w gminie Žarėnai, w powiecie telszańskim (1935 r.)27, dotyczące lokalizacji rzeki (a dokładniej strumienia28) i innych obiektów, pozwalają sądzić, że nazwa wodna pochodzi od nazwy pobliskiego lasu Tyralis. Byłby to strumień płynący przez las lub spływający z niego. Por. także Pātyralis pole, łąka. Žr (VK; zob. też LVvGDB). Piršėnas29 jez. Blnk30. Nazwę wodną zestawia się z hydronimami Peršas jez. Srj, Peršėkė rz. Brb, Peršokšna rz. Švnčl, Parsvėtas jez. Dkšt i in., które następnie wiąże się z lit. pra–parsas, pra–peršà, pró–perša ‘niezamarznięte miejsce w lodzie; rzadsze miejsce w lesie’, por. stind. párś–āna– ‘wąwóz, przepaść, urwisko’ < ide. *perḱ–/*pr̥ḱ–. Rdzeń pirš– należy oceniać jako rezultat bałtyckiej apofonii pars–/perš–/pirš– (Сабукинас 1966: 169–170; Vanagas 1981: 260, 245–246; 1981a: 70). Nie można jednak wykluczyć, że nazwa jeziora Piršėnas jest spokrewniona z lit. (lm.) piršys, piršės, piršiai ‘pierś konia’, por. scsł. (lm.) prьsi, pol. piersi ‘pierś’, które wywodzą się z bałt.-słow. *pirši– ‘pierś; przednia część’ < ide. *perḱ– ‘żebro, pierś’ < *perk– ‘to samo’ (por. stind. pṛṣṭi ‘żebro’ itd.); dalej 24 Zapisał leśniczy Juozas Jurkėnas na podstawie informacji Antanasa Mitkusa. 25 Najwyraźniej ten sam obiekt wskazano jako bagno w karcie VK zapisanej w 1982 r. (zapisała A. Medžiūtė). 26 Najbliżej tego obszaru łąkę odnotowano we wsi Kupreliškiai (okolice Pilviškiai) (VK; 1981 r., zapisał K. Eigminas). Odnotowano także zagrody we wsiach Gulioniškiai i Karališkė (VK; 1982 r., zapisała O. Arminienė). Mimo to łąka i zagrody znajdowały się (znajdują się) wystarczająco daleko od obiektów położonych we wsiach Marackai i Jūrė. 27 Zapisała nauczycielka Anelė Laurusevičiūtė na podstawie informacji przekazanej przez Petra Vitkusa. 28 Zapisano, że „Płynie przez środek majątku”. 29 U Kazimierasa Būgi (Būga RR 3: 537) odnotowano formę Piršėnas. 30 W ankiecie leśnictwa Žemaitkiemis w powiecie uciańskim z okresu międzywojennego zapisano zniekształconą formę nazwy jeziora Piršanka. Zapisał leśniczy Antanas Lukošiūnas. Straipsniai / Articles 205 DOVILĖ TAMULAITIENĖ por. pokrewne etymologicznie lit. pirštas ‘palec, palec u ręki’, łot. pir(k)sts (Mažiulis 2013: 715 [=1996: 286–287]; Smoczyński 1982: 222–223; zob. też BEŽK). Omawiane nazwy osobowe występują w gwarach zachodnich (żmudzkiej i zachodnioaukštaitiskiej kauniskiej), ale rzeczownik piršys odnotowano także na obszarze gwary wschodnioaukštaitiskiej panevėžyskiej (w okolicach Smilgius (rej. poniewieski)) (zob. LKŽe). Apelatywy mogły być znane również we wschodniej części Litwy, gdzie znajduje się jezioro. Motywacja hydronimu Piršėnas opierałaby się na jego konfiguracji, tj. jezioro wysunięte, znajdujące się z przodu, o kształcie podobnym do piersi lub podobnym. Istnieje więcej nazw wodnych zestawianych z nazwami części ciała, por. nazwy jezior Pãpis Rdš (: lit. pãpas ‘pierś; sutek; jakaś nierówność, wypukłość’), Pãkalas Lkm (: lit. pãkalas ‘plecy, zad’), Pakalỹs Šv (: lit. pakalỹs ‘zad’) (Vanagas 1981: 244, 239; zob. też 1981a: 65). Być może por. także Piršatis os. leś. Kpč (VK). Za taką hipotezą pochodzenia przemawia również stały akcent rdzenia nazwy wodnej Piršėnas (1 a. p.), który można wiązać z paradygmatem baroksytonicznym piršys, piršės, piršiai (1 a. p.) (LKŽe; o akcentuacji zob. też Tamulaitienė 2020: 117). Rūvelỹs rz. Krš. W tym samym miejscu Rūveliaĩ wieś (ATSŽ: 269; VŽe) (wcześniej także majątek). Hydronim porównuje się z onimami Rūveliaĩ (lub Rūveliai?) os. leś. Krš, Rūvelė os. leś. Lnk, Rūvelio kálnas wzg. Žr, Rūveliškė os. leś., gn. Žr, Rūvel̃kas (lub Ruzvel̃kos) os. leś. Tt, prus. Ruwewange (Vanagas 1981: 285). Co najmniej niektóre z podanych nazw miejscowych (np. Rūvelio kálnas) można wiązać z nazwą osobową Rūvelis (LPDB), Ruvėlis, Rūvelas (Zinkevičius 2008: 237, 130) lub lit. rūvelis ‘zły człowiek, oszust; płaczek’. Vanagas (1981: 285), wyrażając wątpliwość, wiąże nazwę rzeki z tym ostatnim apelatywem, wskazując również nieodnotowane w LKŽe znaczenie ‘człowiek gruby, otyły’³¹. Związek z apelatywem wydaje się wątpliwy ze względu na motywację (hydronim uważa się za nazwę o znaczeniu konfiguracyjnym) (Vanagas 1981a: 61). Tej hipotezie pochodzenia przeczy również ruchoma akcentuacja hydronimu (3ᵇ a. p.), ponieważ nazwa osobowa rūvelis ma stały akcent na rdzeniu (1 a. p.) (LKŽe). Z tych samych powodów bardzo wątpliwe jest również pochodzenie od nazwy osobowej Rūvelis. Bardziej uzasadniony z punktu widzenia motywacji i struktury (a także akcentuacji) wydaje się związek hydronimu z łot. ruvēties ‘uspokoić się, ucichnąć, zamilknąć’ (ME 3: 565), por. Ruvesỹs rz. Tj (Vanagas 1981: 285). Ostrożnie można rozważyć, że hydronim odzwierciedla aferezę spółgłoski s i pochodzi od lit. srūti, srūva ‘spływać, płynąć’, por. także srūvis ‘przepływ, spływanie’. Zanik spółgłoski s należy w tym przypadku uznać za sporadyczny, por. lit. tangùs, –ì ‘niepoddający się zginaniu, giętki; twardy, sztywny; itd.’ < stangùs, –ì (zob. Zinkevičius 1966: 178; LKŽe). Motywacja związana z fizycznym stanem wody (przepływem wody itp.) jest niezwykle charakterystyczna dla hydronimów (zob. Vanagas 1981a: 83–90), por. Almajà rz. Lkm, Ãlmajas jez. Lkm, Ãlmenas jez. Lkm (: lit. almėti ³¹ Jako źródło wskazano kartotekę Słownika języka litewskiego. 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės ‘sączyć się powoli, kapać, ropieć; płynąć powoli’), Sálva || Salvùkas rz. Bsg, Sálvis rz. Pkr (: lit. salvėti ‘płynąć powoli, sączyć się’) (Vanagas 1981: 39, 289; Savukynas 1960: 294; LVŽ 1: 75–76). Ze względu na strukturę hydronimu i ruchomą akcentuację por. Metelỹs 3ᵇ jez. Srj, Temelỹs 3ᵇ rz. Gdž (Vanagas 1970: 124; LUEV: 102, 172; o akcentuacji zob. też Tamulaitienė 2020: 61). Skérdynas rz. Kv, Skérdžia rz. Mlt, Skerdumà || Skerdùmė rz. Krk, Skerdeksnà || Skerdiksnà || Skirdyksnà rz. Pbrd. Pochodzenie hydronimu Skérdynas (w tym samym miejscu także Skérdynai wieś³² (ATŠŽ: 279; VŽe)) uważa się za nie do końca jasne. Ze względu na popularność derywatów od skerdyn por. Skerdýnas bagno Pkr, Skerdýnbalė bagno Rk, Skerdýnė bagno, łąka PŠl, Plk, Pn, os. leś. Dj, Skerdýnės łąka Vdk, bagno Rd³³, Vanagas (1981: 302) rozważa, że istniał termin fizjograficzny *skerdynas ‘miejsce wyrębu’ lub podobny, por. skerdimas ‘miejsce wycięte w lesie, wyrąb’, który z kolei wiąże się z czasownikiem lit. skęrsti *‘ścinać drzewa, wycinać krzewy lub podobnie’ (zob. też Kazlauskas 1968: 61). Hipoteza ta wydaje się prawdopodobna, jednak pytania budzą różne intonacje rdzenia hydronimu i czasownika. Można rozważyć, że akut rdzenia hydronimu Skérdynas powstał pod wpływem analogii do akcentuacji czasownika lit. skérdėti, -ėja (-i), -ėjo ‘jeżyć się, pękać, łuszczyć się, rozszczepiać się; kruszyć się, rozpadać (o skórze)’, odnotowanej również w Kvedarna (zob. LKŽe). Nie można także wykluczyć, że czasownik ten w ogóle należy uznać za wyraz podstawowy nazwy rzeki Skérdynas; por. także skerdynas ‘miejsce mocno spękane’ (zob. też Tamulaitienė 2020: 47). Z czasownikiem skęrsti (Vanagas 1981: 302–303; 1981a: 71; Kazlauskas 1968: 61), a nie skérdėti, można wiązać także nazwy rzek (lub przynajmniej niektóre z nich) Skérdžia, Skerdumà || Skerdùmė, Skerdeksnà || Skerdiksnà || Skirdyksnà. Możliwość takiego pochodzenia tej ostatniej nazwy wodnej wspiera forma Skirdyksnà, ze względu na jej rdzeń skird por. lit. skírsti, skírdo ‘jeżyć się, pękać, łuszczyć się, rozszczepiać się; rozpadać się, kruszyć się (o skórze)’, lit. skirdýnas ‘miejsce mocno spękane’, lit. skirdùs, -ì ‘pękający, kruchy’, lit. skirdà ‘spękane miejsce na skórze; pionowa szczelina w bochenku chleba’. Przy takim pochodzeniu, ze względu na motywację hydronimów, por. nazwy wodne Skírstupis rz. Prnv, Skírštupelis rz. Škn, Skirziùs jez. Lp (: lit. skírsti, skírdo) (Vanagas 1981: 304; 1981a: 61). Vanagas (1981: 328), wyrażając wątpliwość, wiąże hydronimy Šėkštis jez. Als, Šėkštė rz. Stlp, Šėkštys || Šėkštis rz. Krš przede wszystkim z lit. šėkštis ‘widły z zakrzywionymi zębami do nabierania plew’³⁴ (zob. też Būga RR 2: 314). Możliwość tego pochodzenia pozwala 32 W ankiecie dotyczącej nazw gruntowych tej wsi (1935 r.; zapisała nauczycielka Marija Jagminaitė) złożona forma hydronimu Skerdynų upelis powinna być uznana za wtórną, powstałą od nazwy wsi Skerdynai. 33 W sprawie helonimów zob. także Bilkis 2008: 183, 184. 34 Z drugiej strony dalej zestawia się ją z nazwą jeziora Šiekštas JnšM (tamże). Straipsniai / Articles 207 DOVILĖ TAMULAITIENĖ bardziej uzasadniać nienotowane przez Vanagasa znaczenie apelatywu³⁵ ‘rozgałęziona żerdź; rozdwojona żerdź do podpierania się; podpórka’, por. także šėkštė ‘długi drąg’. Motywacja opierałaby się na konfiguracji jeziora i rzek (rozgałęzieniu itp.), por. Šakarnė rz. Brž, Šakarnis rz. Ps (: lit. šakarnis ‘rozgałęziony’), Luknà rz. Kl, Rdš, Skm, Vžns, Lūknis jez. Al i in. (: lit. lùknas ‘którego rogi rozchodzą się na boki’) (Vanagas 1981: 324, 197; 1981a: 62, 59). Švilpynė rz. Erž. W kartotece nazw miejscowych zebranych z żywej mowy odnotowano ponad 70 nazw miejscowych zawierających rdzeń švilp, np. Švilpa pastwisko, łąka Brž, Švilpinė pole Szauk, wzgórze Tt, Švilpynė ugór Rs, wieś Jrb, pole Klm, las Stč, Szil i in. Przynajmniej część z nich (zwłaszcza nazw terenowych) można wiązać z lit. švilpti ‘wydawać dźwięk ustami, gwizdkiem lub czymś innym; śpiewać przeciągle; lecieć, szybować w powietrzu z brzęczeniem’. W pracach toponimicznych od tego czasownika wywodzi się nazwy miejscowe Švilpė rz. Kv (Vanagas 1970: 61; por. Vanagas 1981: 338) oraz Švilpiškė³⁶ wieś Slk (Bilkis 2008: 86; zob. też LVvGDB), nie podając w wątpliwość takiej możliwości pochodzenia. Motywację hydronimu Švilpė wspierają inne hydronimy o tej samej strukturze, wiązane z czasownikami oznaczającymi wydawanie dźwięku, por. Kliùkė rz. Nmk (: lit. kliùkėti ‘krzyczeć, wołać’), Kniaukė rz. Trš (: lit. kniaukti ‘miauczeć, krzyczeć’), Krokštė rz. Onš (: lit. krõkšti ‘rechotać’) i in. (Vanagas 1970: 60–61; 1981: 160, 161, 167). O możliwym związku nazw miejscowych z švilpti świadczą także dane żywej mowy, np. na karcie VK (1978 r.) obok nazwy góry Švilpiakalnis Dbg zapisano: „nic nie rośnie, wiatr gwiżdże”³⁷. Mimo to pochodzenie hydronimu Švilpynė rz. Erž (por. Švilpė rz. Kv) (Vanagas 1981: 338; 1970: 167) oraz helonimu Švilpynė bagno Kž (por. Švilpa wieś Žml) (Bilkis 2008: 189) uważa się za nie do końca jasne, a związek z švilpti ocenia się ostrożnie. Porównanie nazwy rzeki Švilpynė z švilpti budzi wątpliwości z powodu różnicy intonacji rdzenia czasownika i hydronimu. Onimy Švilpė rz. Kv (LUEV, 170; Vanagas 1981: 338), Švilpa wieś Žml, pastwisko Brž, łąka Rgy (Vanagas 1981: 338) również mają w rdzeniu akut, jednak najpewniej spowodowała go metatonia właściwa derywatom sufiksalnym, por. švilpa ‘gwizdek; ten, kto gwiżdże, gwizdacz’. W derywatach z sufiksem –ynė zmiana intonacji rdzenia nie jest typowa. Możliwe, że akut w nazwie rzeki Švilpynė powstał pod wpływem analogii akcentowej pochodnych czasowników švilpauti, švilpuoti, švilpiuoti ‘gwizdać z przerwami (zwykle wykonując jakąś melodię); świergotać przeciągle, z przerwami’, rzeczownika švilpa lub podobnych form. Hydronim można również porównywać z litewskim czasownikiem o akutowej intonacji rdzenia švilpti, –sta (?,) –o ‘wydawać wysoki, przenikliwy dźwięk’, lecz jego zasięg użycia jest niejasny; w LKŽe podano ³⁵ Być może nie dysponowano danymi na ich temat. ³⁶ Nazwę bagna można porównywać także z nazwiskiem Švilpa, Švilpà (Bilkis 2008: 86; zob. też LVvGDB). ³⁷ Kartę zapisały Petkutė i Pėstiniakaitė. 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės tylko przykłady sužvilpti ze wschodniej Litwy. Hydronim występuje na obszarze dialektu południowych żmudzinów raseiniškių. Najbardziej prawdopodobne jest jednak, że nazwa rzeki Šuilpynė wiąże się nie z czasownikiem švilpti, lecz z nazwami roślin: lit. švilpas ‘skrzyp’ lub lit. švilpis, švilpis ‘pałka (Typha)’, por. także švilpūkas ‘skrzyp’. Według LKŽe omawiane apelatywy znane są w dialektach zachodniej Litwy (w okolicach Alksnėnų, Geistarų (rej. Vilkaviškis), Rusnė, Kintų (rej. Šilutė)). W niemieckiej gwarze kłajpedzkiej odnotowano także lituanizm die Schwilp (lit. švilpas): die Schwilp wächst am Haf­frand [švilpai rosną na wybrzeżu zalewowym] (zob. MLEe). To założenie etymologiczne znacznie wzmacnia również motywacja hydronimu — byłaby to rzeka, w której rośnie dużo švilpų (švilpių). Hydronimy zawierające sufiks -ynė często wiążą się z nazwami roślin³⁸, por. nazwy rzek Ajerynė Jsv (: lit. ajeras ‘bagienna roślina o długich, silnie pachnących liściach’, por. ajerynė), Lendrynė Vnd (: lit. lėndrė ‘wodna roślina z rodziny traw o długiej, pustej łodydze, trzcina pospolita’, por. lendrynė), Traušynė Krp (: lit. traušis, traušys ‘skrzyp’) (zob. Vanagas 1981: 36, 186, 347; 1970: 43–44; zob. też Vanagas 1981a: 90–94; LVŽ 1: 29–30). Związek z apelatywami (zwłaszcza z švilpas) potwierdzają także stały akcent rdzenia hydronimu oraz akutowa intonacja (zob. też Tamulaitienė 2020: 70). Uršulis rz. Skm. Hydronim Uršulis uważa się za stosunkowo nową nazwę i wiąże się z nazwiskiem Uršulė, por. Uršulės kėlnės koryto wyschniętego strumienia (Vanagas 1981: 355; zob. też Vanagas 1981a: 33)³⁹. Możliwy jest jednak związek nazwy rzeki Uršulis z lit. uršti (urščia, uršia) ‘warczeć gniewnie; brzęczeć, buczeć; gniewać się, burczeć, zrzędzić; robić hałas, huczeć, grzmieć’, odnotowanym także we wschodniej Litwie (zob. LKŽe), por. także lit. uršus, -i ‘gniewny, gwałtowny, zadziorny; szybki’. Z wymienionym czasownikiem wiąże się oronim Uršė wzg. Jnš (Bartkutė 2007: 35–36)⁴⁰. Najpewniej tego pochodzenia są także nazwy miejscowe Urša las, zarośla⁴¹ Žl (VK). Motywacja hydronimów wiązałaby się z szybkim, hałaśliwym nurtem wody itp., por. hydronimy Ūrka rz. Vnd, Ūrkis jez. Mrk, Ūrkupis rz. Mrs, Ūrkupis rz. Tl (: lit. urkioti ‘nieustannie natarczywie besztać, poniewierać, gnębić’, łot. urkt ‘warczeć’), Trinkulis rz., jez. Nmč (: lit. trinkėti ‘łomotać, dudnić’) (Vanagas 1981: 355, 348; 1981a: 115). Przypuszcza się, że hydronimy Žadalis rz. Šil, Žadikė || Žadikė || Žadikis || Žadikýš rz. Pšš, Žadupys rz. Aln mogą być wiązane ze znaczeniem żywości, wartkości nurtu z lit. žadinti ‘kazać wstawać (zwykle ze snu), budzić’ (Vanagas 1981: 395–396; ³⁸ Vanagas (1970: 43) większość hydronimów zawierających sufiks –ynė uważa za pierwotne, pochodzące od apelatywów sufiksalnych. ³⁹ W starszej pracy wywodzona od nazwiska Uršulis (Vanagas 1970: 48). ⁴⁰ Renata Endzelytė (2005: 140) wiąże oronimy z nienotowanym nazwiskiem *Uršys. ⁴¹ Nazwa strumienia nie została odnotowana w LUEV ani w pracach A. Vanagasa. Straipsniai / Articles 209 DOVILĖ TAMULAITIENĖ 1981a: 90). Jednak ze względu na strukturę hydronimów bardziej uzasadnione jest wiązanie ich nie z wymienionym czasownikiem sufiksalnym, lecz z lit. žadas ‘głos, odgłos, dźwięk’ (zob. też Tamulaitienė 2020: 87). W takim przypadku motywacja wiązałaby się z głośnością, hałaśliwością nurtu itp., por. znaczenie apelatywu žadas ‘szum morza’ Plng, nazwę rzeki Girstupỹs || Girstupis Kn (: lit. gīrdas ‘wiadomość, pogłoska’, lit. gerdas ‘dźwięk, wiadomość, pogłoska’, lit. iš-girsti) (Vanagas 1981: 117; LVŽ 3: 209). WNIOSKI Hydronimy Mirglonas || Mirglius rz. NmŽ wiąże się z lit. mirgėti ‘świecić, jaśnieć migoczącym światłem; poruszać się, drżeć, mienić się, zmieniającymi się barwami lub światłem i cieniami’, jednak rozszerzony rdzeń mirgl pozwala rozważać porównanie z lit. mirgla ‘ten, kto słabo widzi, ślepak’, lit. mirglinėti ‘mrużyć, przymykać oczy’, lit. mir̃glinti: „Mirglinti znaczy iść z przymrużonymi oczami”. Nie można wykluczyć także związku nazw rzek z lit. mir̃glyti ‘drobno padać, kropić’. Związek nazwy jeziora Mūmelis G1 z lit. mūmelis ‘cichy, małomówny człowiek, milczek; człowiek ociężały, niezgrabny’, lit. mūmas ‘głupiec; niemy’ budzi wątpliwości ze względu na motywację i zasięg występowania apelatywów. Należy rozważyć, że hydronim można porównywać z lit. mūmelė (niem. Mummel) ‘grzybienie białe (Nuphar)’. Przypuszcza się, że hydronim Pasōdgiris rz. KzR pochodzi od innej nazwy miejscowej *Pasod-giris. Dane nazewnicze zebrane w okresie międzywojennym pozwalają doprecyzować tę hipotezę i wywodzić nazwę rzeki od nazwy łąki lub mokradła Pasōdgiris. Dane z kwestionariuszy nazewnictwa terenowego pokazują, że nazwa strumienia Pātyralis Žr pochodzi nie od nazwy łąki Týrai lub zdrobniałej formy Týras *Tyralis, lecz od nazwy pobliskiego lasu Tyralis. Związek nazwy jeziora Piršėnas Blnk z lit. prā–paršas, pra–peršà, pró–perša ‘niezamarznięte miejsce w lodzie; rzadsze miejsce w lesie’ (< ie. *perḱ–/*pr̥ḱ–) jest przekonujący. Należy jednak rozważyć także możliwość związku z lit. (lm.) piršys, piršės ‘pierś konia’ < bałt.-sł. *piršī– ‘pierś; przód’ < ie. *perḱ– ‘żebro, pierś’ < *perk– ‘jw.’. Związek hydronimu Rūvelỹs rz. Krš z lit. rūvelis ‘zły człowiek, oszust; płaczek’ lub nazwiskiem Rūvelis jest wątpliwy. Bardziej uzasadniona jest możliwość pochodzenia nazwy rzeki od łot. ru-vēties ‘uspokoić się, ucichnąć, zamilknąć’. Ostrożnie można rozważać, że hydronim pochodzi od lit. srūti, srūva ‘sączyć się, płynąć’. Hydronim Skėrdynas rz. Kv wywodzi się z lit. *skerdynas ‘ubój’ < lit. sker̃sti ‘wycinać drzewa, karczować krzewy itp.’, jednak akcentowanie nazwy rzeki pozwala rozważać, że słowem podstawowym jest litewski czasownik skerdėti, –ėja (–i), –ėjo ‘szczypać, pękać, trzaskać, rozłupywać; pękać, rozszczepiać się (o skórze)’. Hydronimy Skėrdžia rz. Mlt, Skerdumà || Skerdūmė rz. Krk, Skerdyksnà || Skerdiksnà || Skirdyksnà rz. Pbrd również mogą wiązać się z tym ostatnim czasownikiem. 210 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės Wcześniej wysuniętą hipotezę o pochodzeniu hydronimów Šeškėtis jez. Als, Šeškėtė rz. Stlp, Šeškėtys || Šeškėtis rz. Krš od lit. šeškatis ‘widły z zakrzywionymi zębami do nabierania plew’ pozwala lepiej uzasadnić znaczenie apelatywu ‘rozgałęziona żerdź; rozdwojona żerdź do podpierania się; spyrýs’. Związek nazwy rzeki Švilpynė Erž z lit. švilpti ‘wydawać dźwięk ustami, gwizdkiem lub czymś innym; świergotać przeciągle; lecieć, szybować w powietrzu z brzęczeniem’ budzi wątpliwości z powodu różnicy intonacji rdzenia czasownika i hydronimu. Bardziej prawdopodobne jest, że hydronim pochodzi od lit. švilpas ‘skrzyp’ lub lit. švilpis, švilpis ‘pałka (Typha)’. Hydronim Uršulis rz. Skm wiąże się z nazwiskiem Uršulė. Możliwy jest jednak także związek nazwy rzeki z lit. uršti ‘warczeć gniewnie; brzęczeć, buczeć; gniewać się, burczeć, zrzędzić; robić hałas, huczeć, grzmieć’. Hydronimy Žadalis rz. Šll, Žadikė || Žadikė || Žadikis || Žadikỹs rz. Pšš, Žadupỹs rz. Aln ze względu na swoją strukturę bardziej uzasadnione jest wiązać nie z prefiksalnym czasownikiem lit. žadinti ‘kazać wstawać (zwykle ze snu), budzić’, lecz z lit. žadas ‘głos, odgłos, dźwięk’. SKRÓTY ODESŁAŃ DO OBIEKTÓW I INNE SKRÓTY a. – wiek a. p. – paradygmat akcentowy ar. – orka, ziemia orna avd. – nazwisko b. – bagno balt. – bałtycki balt.-sl. – bałtycko-słowiański dr. – pole uprawne drp. – torfowisko ež. – jezioro gn. – pastwisko ide. – indoeuropejski ist. avd. – historyczne nazwisko k. – wieś kln. – wzgórze kt. – inny, inni l. – pole la. – łotewski le. – polski liet. – litewski ln. – bagno m. – rok mš. – las pan. – podobnie pl. – pluralis (liczba mnoga) plg. – porównaj plk. – bagno ppr. – zazwyczaj pr. – pruski prvd. – przezwisko pv. – łąka pvz. – na przykład r. – rejon rst. – mokradło s. i. – staroindyjski s. sl. – starosłowiański t. p. – także up. – rzeka upl. – strumień vo. – niemiecki žr. – zobacz Straipsniai / Articles 211 DOVILĖ TAMULAITIENĖ SKRÓTY ODESŁAŃ LOKALIZACYJNYCH Ad – Adutiškis (rej. Švenčionys) Al – Alytus Aln – Alantà (rej. Molėtai) Als – Alsėdžiai (rej. Plungė) An – Anykščiai Blnk – Balninkai (rej. Molėtai) Brb – Balbieriškis (rej. Prienai) Brž – Biržai Bsg – Baisógala (rej. Radviliškis) Čln – Čiulėnai (rej. Molėtai) Dbg – Dubingiai (rej. Molėtai) Dbk – Debeikiai (rej. Anykščiai) Di – Daujėnai (rej. Pasvalys) Dkšt – Dūkštas (rej. Ignalina) Ds – Dusetos (rej. Zarasai) Dt – Dotnuvà (rej. Kėdainiai) Erž – Eržvilkas (rej. Jurbarkas) Gdž – Gudžiūnai (rej. Kėdainiai) Gl – Gelgaudiškis (rej. Šakiai) Grg – Gargždai (rej. Kłajpeda) Ign – Ignalina Imbr – Imbradas (rej. Zarasai) Jnš – Joniškis JnšM – Joniškis (rej. Molėtai) Jrb – Jurbarkas Jsv – Josvainiai (rej. Kėdainiai) Kl – Kuliai (rej. Plungė) Kln – Kel̃mė Klp – Kłajpeda Kn – Kowno Kpč – Kápčiamies­tis (rej. Lazdijai) Krk – Krãkės (rej. Kėdainiai) Krp – Kruopiai (rej. Akmenė) Krš – Kuršėnai (rej. Šiauliai) Ktk – Kukt̃iškės (rej. Utena) Kv – Kvėdarna (rej. Šilalė) KzR – Kazlų Rūdà Kž – Kužiai (rej. Šiauliai) Lb – Labguvà (Polesk; obwód kaliningradzki) Lbv – Liubãvas (sam. Kalwaria) Lkm – Liñkmenys (rej. Ignalina) Lnkv – Linkuvà (rej. Pakruojis) Lp – Lėipalingis (sam. Druskieniki) Mlt – Molėtai Mrk – Merkinė (rej. Varėna) Mrs – Mirõslavas (rej. Alytus) Nmč – Nemenčinė (rej. Wilno) Nmk – Nemãkščiai (rej. Raseiniai) NmŽ – Žemaičių Naũmiestis (rej. Šilutė) Onš – Õnuškis (rej. Troki) Pbrd – Pabradė (rej. Švenčionys) Pkr – Pakruojis Plk – Plõkščiai (rej. Šakiai) Pln – Plungė Plng – Palangà Pn – Paneveżys Prnv – Pérnarava (rej. Kėdainiai) Ps – Pasvalys Pšl – Pūšalotas (rej. Pasvalys) Pšš – Pašùšvys (rej. Radviliškis) Rd – Radviliškis Rdm – Rudaminà (rej. Łoździeje) Rdš – Rūdiškės (rej. Troki) Rgv – Raguva (rej. Poniewież) Rk – Rõkiškis Rs – Raseiniai Rt – Rietãvas Sd – Sedà (rej. Mažeikiai) Sem – Semeliškės (sam. Elektrėnai) Skm – Skiemõnys (rej. Anykščiai) Slk – Sãlakas (rej. Zarasai) Smal – Smãlvos (rej. Zarasai) Srj – Seirijai (rej. Łoździeje) Stč – Staciūnai (rej. Pakruojis) Stlp – Stãlupėnai (Nesterow; obwód kaliningradzki) 212 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės Sug – Suginčiai (rej. Molėtai) Šauk – Šaukėnai (rej. Kelmė) Šd – Šeduva (rej. Radviliškis) Škn – Šakyna (rej. Šiauliai) Šl – Szawle Šll – Šilalė Šv – Švėkšna (rej. Šilutė) Švnčl – Švenčionėliai (rej. Švenčionys) Tj – Taujėnai (rej. Ukmergė) Tl – Telšiai Trš – Tryškiai (rej. Telšiai) Tt – Tytuvėnai (rej. Kelmė) Vdk – Viduklė (rej. Raseiniai) Vnd – Vandžiogala (rej. Kowno) Vrn – Varėna Vžns – Vyžuonos (rej. Utena) Žl – Želva (rej. Ukmergė) Žml – Žeimelis (rej. Pakruojis) Žr – Žarėnai (rej. Telšiai) LITERATŪRA AK – Alexander Kurschat, Litauisch-Deutsches Wörterbuch 1–4, Göttingen: hoeck & Ruprecht, 1968–1973. ATSŽ – Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 2, Vilnius: Mintis, 1976. Bartkutė Nerija 2007: Kalnuotų vietų įvardijimas nekalnuotoje Lietuvos teritorijoje (remiantis Joniškio rajono vietovardžiais). – Acta Linguistica Lithuanica 56, 23–40. BEŽK – Kazimiero Būgos etimologinio žodyno kartoteka: skaitmeninis leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/BugosEtimologinioZodynoKartoteka/ [žiūrėta 2021-10-27]. Bilkis Laimutis 2008: Lietuvių helonimų daryba: priesaginiai ir priesagėtieji helonimai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Bilkis Laimutis 2006: Dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės. – Baltų onomastikos tyrimai: Aleksandrui Vanagui atminti, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 47–62. Bilkis Laimutis 2011: Dar kartą dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės. – Baltų onomastikos tyrimai 2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 9–25. Bilkis Laimutis 2014: Dėl kai kurių lietuvių vandenvardžių kilmės (II). – Acta Linguistica Lithuanica 71, 147–157. Būga RR – Kazimieras Būga 1958–1961: Rinktiniai raštai 1–3, sud. Z. Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Butkus Alvydas 1995: Lietuvių pravardės, Kaunas: Æsti. Endzelytė Renata 2005: Šiaurės vidurio Lietuvos vietovardžiai: daktaro disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universiteto leidykla. Straipsniai / Articles 213 DOVILĖ TAMULAITIENĖ Gar­liaus­kas Vi­das 2013: Kai ku­rie Sei­ri­jų kraš­to hi­dro­ni­mai. – Sei­ri­jų pra­ei­tis ir da­bar­tis I, sud. L. La­pin­skie­nė, Vil­nius: Gim­ta­sis žo­dis, 477–490. Gel­gau­diš­kio mies­te­lio tin­kla­la­pis. Prieiga interne­te: https://www.gelgaudiskis.lt/ [žiūrėta 2021-10-01]. H e n n e n b e r g e r C a s p a r 1584: Prussiae regionis Sarmatiae Europaeae nobiliss. Vera et nova descriptio, auctore Gasparo Hennenbergo Erlichensi Pastore Mulhausensi. Prieiga interne­te: http://www.lithuanianmaps.com/images/1584_A_Ortelius_Prussiae_Regionis_Sarmatiae_18x14_inches.jpg. H e n n e n b e r g e r C a s p a r 1634: Prussiae Nova Tabula, auctor Casparo Henneberg Erlichensi. Prieiga interne­te: http://www.lithuanianmaps.com/images/1634_Blaeu_Prussia_Nova_Tabula_raremaps.jpg. H e n n e n b e r g e r C a s p a r 1638: Hennenberger Kaspar, Segebade Lorenz, Prussiae: Das ist des Landes zu Preussen Welches das herrlichste Theil ist Sarmatiae Europae, Eigentliche vnd Warhafftige Beschreibung [...] [Königsberg]: [s.n.], [1638], (Gedruckt zu Königsberg in Preussen: bey Segebaden Erben, im Jahr 1638). Prieiga interne­te: https://polona.pl/item/prvssiae-das-ist-des-landes-zu-preussen-welches-das-herrlichste-theil-ist-sarmatiae,NDg5ODg0Nw/0/#info:metadata. IAK – Istorinių asmenvardžių kartoteka, Lietuvos kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro fondas. Jasiūnaitė Birutė 2000: Iš lietuvių mitologinės leksikos: baūbas bei jo pader­mė. – Baltistica 35(2), 171–191. Juška Albertas 2020: Ištrauka iš spaudai rengiamos knygos „Miestelis prie Lendros, Vanagio ir Šusties“. – Šilo karčema: internetinė laikraščio versija, 2020-05-13. Prieiga internete: https://www.silokarcema.lt/naujiena/12283_is­trauka-is-spaudai-rengia­mos-knygos-miestelis-prie-lendros-vanagio-ir-susties-.html. Kazlauskas Jonas 1968: Dėl kuršių vardo etimologijos. – Baltistica 4(1), 59–63. Kiseliūnaitė Dalia 2020: Klaipėdos krašto toponimai. Istorinis ir etimologinis registras: elektroninis leidinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://prussia.online/Data/Book/kl/klaipdos-krato-toponimai/Kiseli%C5%ABnait%C4%97%20D.%20Klaip%C4%97dos%20kra%C5%A1to%20toponimai%20(2020),%20OCR.pdf. Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sud. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2004. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, 214 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. LLKŽ – Didysis lietuvių–latvių kalbų žodynas: skaitmeninis leidimas, par. J. Balkevičius, J. Kabelka, E. Švageris, A. Navickaitė-Klišauskienė, G. Nešpore. Prieiga internete: https://ekalba.lt/latviu-lietuviu-kalbu-zodynas/. LVvGDB – Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė. Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze/. LPDB – Lietuvos pavardžių duomenų bazė. Prieiga internete: https://ekalba.lt/pavardziu-duomenu-baze/. LUEV – Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1963. LVŽ 1 – Lietuvos vietovardžių žodynas 1, redaktorių kolegija: L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2008. LVŽ 3 – Lietuvos vietovardžių žodynas 3, autoriai V. Adamonytė, L. Bilkis, G. Blažienė, D. Kačinaitė-Vrubliauskienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, atsak. red. L. Bilkis, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2018. Mažiulis Vytautas 2013: Prūsų kalbos etimologijos žodynas, 2-asis pataisytas ir papildytas leidimas, par. V. Rinkevičius, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras [= Prūsų kalbos etimologijos žodynas 1–4, Vilnius: Mokslas (t. 1), Mokslo ir enciklopedijų leidykla (t. 2–3), Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas (t. 4), 1988–1996]. Mažosios Lietuvos istorijos muziejaus tinklalapis. Prieiga internete: https://www.mlimuziejus.lt [žiūrėta 2021-10-15]. ME – Kārlis Mūlenbachs, Latviešu valodas vārdnīca 1–4, rediģējis, papildinājis, turpinājis J. Endzelīns, Rīgā, 1923–1932. MLE – Mažosios Lietuvos enciklopedija: elektroninis leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2021. Prieiga internete: https://www.mle.lt/ [žiūrėta 2021-10-01]. Pėteraitis 1992: Mažoji Lietuva ir Tvan­ksta prabaltų ir pralietuvių laikais, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. PKK – Pavardžių ir vietovardžių komisijos surinktų vietovardžių kartoteka, Lietuvių kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro fondas. Savukynas Bronys 1960: Ežerų vardai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 3, 289–300. Straipsniai / Articles 215 DOVILĖ TAMULAITIENĖ Skardžiūnas Pranas 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvos mokslų akademija, Lietuvių kalbos institutas. Smoczyński Wojciech 1982: Indoeuropiėskie podstavwy słownictwa bałtyckiego. – Acta Baltico-Slavica 14, 211–240. Tamulaitienė Dovilė 2020: Lietuvių priesaginių hidronimų kirčiavimas: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Vanagas Aleksandras 1970: Lietuvos TSR hidronimų daryba, Vilnius: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. Vanagas Aleksandras 1981a: Lietuvių hidronimų semantika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 21, 4–153. Vanagas Aleksandras 1992: Įvadas. – Lietuvos vietovardžių žodynas 1, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008, XI–XXXI. VK – Vietovardžių iš gyvosios kalbos kartoteka, Lietuvių kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro fondas. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija (2001–2015): e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2021. Prieiga internete: https://www.vle.lt/ [žiūrėta 2021–10–01]. VŽe – Vietovardžių žodynas: internetinis leidimas, sud. M. Razmukaitė, A. Pupkis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2007. Prieiga internete: http://www.vietovardziai.lki.lt. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 2008: Lietuvių asmenvardžiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Žemės vardyno anketos (1935–1940 m.), Lietuvių kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro fondas. Савукинас Бронис 1966: К проблеме западнобалтийского субстрата в югозападной Литве. – Baltistica 1(2), 165–176. 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės Considerations on the Origin of Several Names of Lithuanian Rivers and Lakes SUMMARY Based on the analysis of the accentuation and motivation of hydronyms as well as their links with other toponyms, the article considers new or revises existing possibilities concerning the origin of several hydronyms, which have already been addressed in toponymic studies. The hydronyms Mìrglonas || Mir̃glius (a river in Žemaičių Naumiestis) are linked with Lith. mirgėti ‘to shine, twinkle; to move, vibrate, sparkle with changing colours or light and shadows’, but the expanded root mirglentails a possibility of comparison with Lith. mir̃gla ‘someone who does not see well, a weak-sighted person’, Lith. mir̃glinėti ‘to look with the eyes partly closed, squint’, Lith. mir̃glinti ‘to go with the eyes partly closed’. The link between the river names and Lith. mir̃glyti ‘to rain lightly, drizzle’ should not be rejected as well. The etymological connection between the lake name Mùmelis (Gelgaudiškis) and Lith. mùmelis ‘a silent, incommunicative, reserved person; a lazy, clumsy person’, Lith. mùmas ‘a silent, dumb person’ raises certain doubts as to the motivation and the distribution area of the appellatives. It is considered whether the hydronym could be related to Lith. mùmelė (Ger. Mummel) ‘Nuphar’. Presumably, the hydronym Pasõdgiris (a river in Kazlų Rūda) derives from the name of another place *Pasod-giris. The data on proper names collected during the interwar period enable us to revise this assumption and to trace the river name to the meadow or marsh name Pasõdgiris. The data from the Land Names Questionnaires show that the river name Pātyralis (Žarėnai) does not derive from the diminutive form *Tyralis of the meadow name Týrai or Týras but from the name of the nearby forest Tyralis. The etymological link between the lake name Pir̃šenas (Balninkai) and Lith. prā-paršas, pra-peršà, pró-perša ‘an unfrozen crack in the ice; an open place in a forest’ (< IE *perḱ-/*pr̥ḱ-) is convincing. However, the possible link with Lith. (pl.) pir̃šys, pir̃šės ‘a horse’s chest’ < Balt.-Slav. *pirši- ‘chest; front’ < IE *perḱ- ‘rib, chest’ < *perḱ- ‘idem’ is worthy of consideration. The connection between the hydronym Rūvel̃ys (a river in Kuršėnai) and Lith. rūvelis ‘an angry person, cheat; weeper’ or the personal name Rūvelis is doubtful. The possibility of tracing it to Lat. ruvēties ‘to calm down, become quiet’ is more likely. We can carefully consider that the hydronym may have originated from Lith. srūti, srūva ‘to trickle, flow’. The hydronym Skérdynas (a river in Kvėdarna) is traced to Lith. *skerdynas ‘slaughter’ < Lith. sker̃sti ‘to slaughter, disembowel’, but the accentuation of the river name allows us to consider the Lithuanian verb skerdėti, -ėja (–i), -ėjo ‘to crack, chap; to get chapped (about Straipsniai / Articles 217 DOVILĖ TAMULAITIENĖ skin)’ to be the base word. The hydronyms Skėrdžia (a river in Molėtai), Skerdumà || Skerdùmė (a river in Krakės), Skerdyksnà || Skerdiksnà || Skirdyksnà (a river in Pabradė) may also be etymologically related to the latter verb. The possibility of tracing the hydronyms Šėkštis (a lake in Alsėdžiai), Šėkštė (a river in Stalūpėnai), Šėkštỹs || Šėkštis (a river in Kuršėnai) to Lith. šėkštis ‘a fork with hooked prongs for raising chaff’, which has previously been raised, is further supported by the meanings of the proper name ‘a branched pole; a forked pole for propping up something; prop’. The link between the river name Šuilpynė (Eržvilkas) and Lith. šuil̃pti ‘to produce sound by lips, a whistle or in another way; to chirp continuously; to move quickly through the air with a whistling sound’ raises doubts as to the difference between the root accent of the verb and the hydronym. It is more likely that the hydronym derives from Lith. šuil̃pas ‘horsetail’ or Lith. šuil̃pis, šuil̃pis ‘Typha’. The hydronym Uršùlis (a river in Skiemonys) is associated with the personal name Uršūlė. However, the link between the river name and Lith. ur̃šti ‘to growl angrily; to buzz, hum; to be angry, grumble; to raise noise, bluster, din’ is also possible. Due to their structure, there are more grounds to associate the hydronyms Žadãlis (a river in Šilalė), Žãdikė || Žãdikė || Žãdikis || Žãdikỹs (a river in Pašusvys), Žadupỹs (a river in Alanta) with Lith. žãdas ‘voice, speech, sound’ rather than the prefixed Lithuanian verb žadinti ‘to wake someone up’. Įteikta 2021 m. spalio 18 d. DOVILĖ TAMULAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV