Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės

200 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV DOVILĖ TAMULAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-7990-2968 Kierunki badań naukowych: toponimika, akcentologia. DOI: doi.org/10.35321/all85-11 ROZWAŻANIA NA TEMAT POCHODZENIA KILKU LITEWSKICH NAZW RZEK I JEZIOR Considerations on the Origin of Several Names of Lithuanian Rivers and Lakes STRESZCZENIE W artykule rozważane są nowe lub korygowane istniejące założenia dotyczące pochodzenia hydronimów Mrglonas ‖ Mrglius, Mùmelis, Pasõdgiris, Pãtyralis, Pršenas, Rūvelỹs, Skérdynas, Skérdžia, Skerdumà ‖ Skerdùmė, Skerdyksnà ‖ Skerdiksnà ‖ Skirdyksnà, Šẽkštis, Šẽkštė, Šėkštỹs ‖ Škštis, Švlpynė, Uršulis, Žadãlis, Žãdikė ‖ Žadik ‖ Žãdikis ‖ Žadikỹs, Žadupỹs, analizowanych już w pracach toponimicznych. Alternatywne wyjaśnienia pochodzenia przedstawiono na podstawie analizy akcentuacji nazw wodnych, ich motywacji, kontekstu toponimicznego oraz innych danych lingwistycznych. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, toponimika, pochodzenie hydronimów, motywacja hydronimów, akcentuacja hydronimów. ADNOTACJA W artykule rozpatruje się nowe lub koryguje istniejące założenia dotyczące pochodzenia hydronimów Mrglonas ‖ Mrglius, Mùmelis, Pasõdgiris, Pãtyralis, Pršenas, Rūvelỹs, Skérdynas, Skérdžia, Skerdumà ‖ Skerdùmė, Skerdyksnà ‖ Skerdiksnà ‖ Skirdyksnà, Šẽkštis, Šẽkštė, Šėkštỹs ‖ Škštis, Švlpynė, Uršulis, Žadãlis, Žãdikė ‖ Žadik ‖ Žãdikis ‖ Žadikỹs, Žadupỹs, które były już analizowane we wcześniejszych badaniach toponimicznych. Zaproponowano alternatywne interpretacje ich pochodzenia, odwołując się do analizy akcentuacji i motywacji hydronimów, kontekstu toponimicznego oraz innych danych językowych. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, toponimika, pochodzenie hydronimów, motywacja hydronimów, akcentuacja hydronimów. Straipsniai / Articles 201 Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės Lietuvių upių ir ežerų vardų kilmė yra sulaukusi nemažai tiek Lietuvos, tiek uwagi zagranicznych lingwistów i została dość szczegółowo zbadana. Dla litewskiej hydronimiki ważne są etymologiczne badania nazw wodnych prowadzone przez Kazimierasa Būgę, Pranasa Skardžiusa, Bronysa Savukynasa i innych językoznawców, jednak najwszechstronniej hydronimy (ich budowa, semantyka, pochodzenie) analizowano w pracach onomasty Aleksandrasa Vanagasa (1970; 1981; 1981a). W opracowanym przez tego językoznawcę Etymologicznym słowniku hydronimów litewskich (1981) zbadano pochodzenie nazw większości litewskich rzek i jezior oraz podsumowano dotychczasowe badania. We współczesnych pracach toponimicznych, obok wcześniejszych ustaleń mės aiškinimai yra koreguojami, svarstomos kitokios jų kilmės galimybės, nes dotyczących poszczególnych nazw wodnych, pojawiają się nowe dane o powstawaniu hydronimów, ich związku z innymi toponimami itp. (Bilkis 2006, 2011, 2014; Garliauskas 2013 i in.). Badając prawidłowości akcentowania hydronimów derywowanych przyrostkowo oraz czynniki, które je uwarunkowały, uważnie oceniano hipotezy dotyczące derywacji i pochodzenia nazw wodnych przedstawione w pracach toponomastycznych. Analizując hydronimy w różnych aspektach, zauważono, że pochodzenie niektórych nazw rzek i jezior można by wyjaśniać inaczej niż czynili to inni badacze (zob. Tamulaitienė 2020). Celem artykułu jest wysunięcie nowych oraz doprecyzowanie istniejących założeń dotyczących pochodzenia nazw kilku rzek i jezior, które były już analizowane w pracach toponomastycznych. Po ocenie wcześniejszych hipotez dotyczących pochodzenia nazw wodnych rozważane są alternatywne wyjaśnienia oparte na analizie akcentowania hydronimów (i jego relacji z akcentuacją wyrazów podstawowych), motywacji, struktury, kontekstu toponimicznego, danych geolingwistycznych oraz innych danych językowych. Niektóre dane nie były wcześniej odnotowywane przez badaczy (np. część toponimów o wspólnym rdzeniu) lub poświęcono im niewystarczająco dużo uwagi (np. akcentowaniu nazw wodnych). Do analizowanego materiału stosuje się metody opisowo-analityczną, analizy strukturalnej, porównawczą, geolingwistyczną. Analiza akcentowania hydronimów opiera się na zasadach akcentologii morfonologicznej. Mrglonas ‖ Mrglius rz. NmŽ (płeć wskazana na mapach Prus sporządzonych przez C. Hennenbergera w XVI w. (1584 i 1595 r.1)2 Mirgla3)4. Tamże Mrglonai plk. (VK5). Hydronimy wywodzone są od lit. mirgti ‘świecić, lśnić migoczącym światłem; 1 W artykule oparto się na mapach Prus z 1584 r. oraz późniejszych, opracowanych według map C. Hennenbergera, dostępnych w internecie (zob. Hennenberger 1584, 1634, 1638). 2 Szerzej zob. https://www.mlimuziejus.lt/lt/mazosios-lietuvos-istorijos-muziejus/mazoji-lietuva-irprusija-senuosiuose-zemelapiuose/; https://www.vle.lt/straipsnis/hennenbergerio-zemelapiai/. 3 Vanagas (1981: 218) jako źródło wskazuje (być może błędnie) mapę Hartnocha II. 4 Pėteraitis (1992: 126) podaje, że nazywana jest również Mrglonė. PKK i wskazana przez Pranasa Skardžiusa (1943: 282) płeć Mrgluonas. 5 Užrašyta Palendrių (1960 m.) ir Degučių k. (1981 m.). DOVILĖ TAMULAITIENĖ 202 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV ‘poruszać się, drżeć, migotać, zmieniającym się kolorem lub światłem i cieniami’6. Ich motywacja wiąże się z migotaniem wody, jasnością itp. (Vanagas 1981: 218; 1981a: 99; Pėteraitis 1992: 126, 203; zob. także LVvGDB). Taka możliwość pochodzenia jest całkowicie prawdopodobna, jeśli chodzi o motywację, por. lit. Marà rzeka. Kpč (: bałt. *marā- ‘migocąca’) (Mažiulis 2013: 611–612 [=1996: 149–151])7, Žibà ‖ Žibãlė rzeka. Plng, Žibùlė rzeka. Lbv, Žbilas rzeka. Lb (: lit. žibti ‘świecić odbitym światłem, błyszczeć, promieniować’, lit. žibùs ‘błyszczący, promieniujący’) (Vanagas 1981: 400; 1981a: 100). Mimo to rozszerzony rdzeń mirgl-8 pozwala przypuszczać, że hydronimy należy przede wszystkim zestawiać z lit. mrgla ‘ktoś niedowidzący, zezowaty’, lit. mirglinti ‘mrużyć oczy, przymykać oczy (o oczach)’, lit. miglinti: „Mirglinti to iść z przymrużonymi oczami” (LKŽe)9, por. także mirglius10: „Patrząc na człowieka, bardzo często mrugał” (Juška 2020), ‘ktoś, kto kurie toliau jau sietini su mirgti. Dėl vardažodžių analogijos plg. liet. mrkla często, niezdrowo mruga, mrugnacz, mrugający’, lit. mirklõnas, -ė ‘ktoś, kto stale mruga, mruży oczy, mrugnacz’. W takim przypadku motywacja nazw rzek Mrglonas ‖ Mrglius mogłaby wiązać się z właściwościami przepływu wody, tj. rzeką o słabym nurcie lub czymś podobnym, por. Pãspitris up. Šd (: lit. paspitrióti ‘nieco niedowidzieć’, lit. paspitrỹs ‘dość ślepy, niedowidzący’) (Bilkis 2014: 151)11, Kurtinỹs up. Rgv (: lit. kutinas ‘głuchy’, lit. kurtina ‘szczelnie, całkowicie’) (tamże)12, Ãklė up. Dbg, Imbr, Krš (: lit. ãklas, -à ‘ciemny; zamknięty, ślepy’) (Vanagas 1981: 37; LVŽ 1: 34–36). Dėl aptariamųjų hidronimų šaknies kirčio ir akūtinės priegaidės (1 a. p.) (LUEV: 10413) plg. mrgla (1 a. p.) (LKŽe) (dar žr. Tamulaitienė 2020: 92). Na uwagę zasługuje także możliwy związek omawianych hydronimów z lit. miglyti ‘drobno padać, mżyć’ Šll (zob. LKŽe), odnotowanym na obszarze tej samej gwary14, na którym znajduje się rzeka. Genetycznie czasownik ten również należy wiązać z lit. mirg- 6 Jeżeli nie podano inaczej, znaczenia wyrazów podano na podstawie elektronicznej wersji Słownika języka litewskiego (dalej LKŽe). 7 Vanagas (1981: 204) wiąże hydronim z lit. mãrės, mãrios ‘morze’. 8 Vanagas zalicza hydronim Mrglonas do derywatów z przyrostkiem -onas, ale szerzej nie komentuje pojawienia się spółgłoski l w rdzeniu (zob. Vanagas 1970: 188; zob. także LVvGDB; Skardžius 1943: 282 (tu wyodrębniono przyrostek -uonas)). 9 Czasownik miglinti ‘iść z przymrużonymi oczami < poruszać się, migocząc’, a także miglyti ‘drobno padać, kropić’ dla porównania ze względu na rdzeń mirg-l podaje również Pėteraitis (1992: 126). 10 Przezwiskowe określenie człowieka. 11 Vanagas (1981: 247) uważa hydronim za derywat prefiksalny od avd. Sptris, Spitrỹs. 12 Vanagas (1981: 175) łączy z lit. kurtinỹs ‘ptak z rodziny głuszców’. 13 Wariant Mrglius nie został tu odnotowany. 14 W artykule granice gwar ustala się na podstawie map zamieszczonych w chrestomatii gwar języka litewskiego (2004). Artykuły / Articles 203 Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės ti, por. łot. mirgot ‘migotać, mienić się, falować, lśnić, połyskiwać, błyskać, migać; padać drobnym deszczem, kropić, mżyć, siąpić’, łot. mirdzināt ‘sprawiać, że coś miga, połyskuje, błyszczy; padać drobnym deszczem, kropić’ (LLKŽe). Na zasadzie analogii por. hydronim Murgãlis Klp, który obok powiązań z łot. murga ‘brudna woda, kałuża’ (ME 2: 669), lit. murglà ‘gęsta mgła; bardzo drobny deszcz’, lit. murglótas, -a ‘z drobnym deszczem, mglisty’ itp. (Kiseliūnaitė 2020: 48; Pėteraitis 1992: 127)15 może być zestawiany z lit. murgti, mùrga ‘drobno padać, kropić’ Grg. Niemniej wątpliwości co do związku hydronimów Mrglonas ‖ Mrglius i czasownika miglyti budzi ich rdzeń priegaidžių skirtumas. Mùmelis jez. Gl. Tamże i Mùmelis ln.16 (PKK). Aleksandras Vanagas (1981: 221), wyrażając wątpliwość, wiąże hydronim z lit. mùmėlis ‘cichy, małomówny człowiek, milczek; ospały, niezgrabny człowiek’, lit. mùmas ‘maumas; niemowa’; być może por. z Mumẽlė b. Ps (Bilkis 2008: 114). Inne onimy mające ten sam rdzeń Mumia mš., np. Rt (i Mùmiškė upl. Rt17), Mumiškis upl. Šl18 (VK) bardziej uzasadnione jest wiązanie z avd. Mùmas (Zinkevičius 2008: 119), *Mumis lub podobnym, por. ist. avd. Christophori Mumis Ad 1657 m. (IAK), prvd. Mumà Dt (Butkus 1995: 317), choć nie można wykluczyć również możliwości pochodzenia apelatywnego. Związek zarówno hydronimu Mùmelis, jak i helonimu Mumẽlė z mùmas, mùmėlis jest wątpliwy z punktu widzenia motywacji19, choć istnieją analogie, por. Savlis up. Pkr (: lit. savlis ‘ktoś o niepełnym rozumie, nieuważny, gap’) , rzeka Lebedà. Dbk, Pbrd (: lit. lebedà ‘ospały, niezdarny, niedbały człowiek, fajtłapa, niedołęga’) (Vanagas 1981: 292, 184; 1981a: 87, 86). Być może bardziej prawdopodobny jest związek (zwłaszcza w przypadku nazwy bagna) z wyrazem mùmas, mając na uwadze jego znaczenie ‘strach na dzieci, straszydło’. Byłoby to miejsce (błoto, jezioro), w którym występują mumy lub coś podobnego, por. helonimy Vaidùlė b. Sug, b., rst. Skm, rst. An, Čln oraz hydronimy Vadulė rzeka. Dbk, Vaidùlis rzeka. Šd, Vaidẽnis rzeka. Sd (: lit. vadas ‘widmo, zjawa, duch’) (Bilkis 2008: 101; Vanagas 1981: 358; zob. także Vanagas 1981a: 110–111). Zestawienie nazwy wodnej Mùmelis z mùmas, mùmėlis budzi pewne wątpliwości także ze względu na obszar występowania apelatywów. Na podstawie danych LKŽe rzeczowniki te występują w gwarach wschodnioaukštaitijskich uteniskiej i poniewieskiej. Ponadto por. tę samą 15 Vanagas (1981: 221–222) uważa nazwę wodną za derywat od germanizmu mùrgas ‘pstry, miara ziemi’. 16 Najprawdopodobniej ten sam obiekt w 1983 r. (VK) odnotowano jako bagno. 17 Nazwa wodna nie została odnotowana w LUEV ani w pracach Vanagasa. Zapisano ją w ankiecie inwentarza nazw gruntów wsi Stirbiškė w gminie Rietavas, w powiecie telszewskim, z okresu międzywojennego (1937 r.). 18 Nazwa wodna nie została odnotowana w LUEV ani w pracach Vanagasa. Zapisane w ankiecie dotyczącej toponimii wsi Žadžiūnai w powiecie i gminie Szawle z okresu międzywojennego (1935 r.). W ankiecie jako obiekt wskazano tekmę; jedno ze znaczeń tego słowa to ‘rzeka, rzeczka’ (zob. LKŽe). 19 Nazwa wodna zaliczana jest do hydronimów o znaczeniu opisującym fizyczny stan wody (Vanagas 1981a: 83–86). DOVILĖ TAMULAITIENĖ 204 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Rdzeń maũmas, maũmė ‘strach na dzieci, straszydło; człowiek cichy, małomówny, milczek’, maũmelis, maumà, maumỹs, maumūzas, maumõkas ‘strach na dzieci, straszydło’ są szeroko używane przez Auksztotów wschodnich i południowych, znane są na peryferiach Żmudzinów (LKŽe; zob. także Jasiūnaitė 2000: 176–177). Hydronim znajduje się na obszarze gwary kowieńskiej Auksztotów zachodnich20 (w Suwalszczyźnie). Nie można wykluczyć możliwości, że omawiane apelatywy były używane również na tym obszarze Litwy. Z drugiej strony rozważyć należy inną hipotezę pochodzenia Ežero vardas gali būti gretinamas su vandens augalo pavadinimu liet. mùmelė hydronimu Mùmelis. (niem. Mummel) ‘grzybień (Nuphar)’, który jest poświadczony w piśmiennictwie Prus Wschodnich i Kraju Kłajpedzkiego, w słownikach F. Kuršaitisa i G. H. F. Nesselmanna (zob. LKŽe; zob. też AK 2: 1438). Germanizm ten mógł być znany także w Suwalszczyźnie (w okolicach Gelgaudiškis21), która w XVIII wieku przypadła Prusom (szerzej zob. VLEe; MLEe). Z punktu widzenia motywacji byłoby to jezioro, w którym rośnie dużo mumeli lub czegoś podobnego. W Polsce występuje wiele hydronimów związanych z nazwami roślin (zob. Vanagas 1981a: 90–94), por. nazwy jezior Indralis jez. Ds (: lit. ndrė ‘trzcina’), Lùkštinis jez. Mlt, Smal (: lit. lùkštas ‘grzybień biały’), Švóginas jez. Ign (: lit. švógės ‘takie trawiaste rośliny bagienne, trzciny’) (Vanagas 1981: 130, 198, 338). Odnośnie do struktury hydronimu por. Žiežùl-is jez. Ktk, Sem, Vrn (: lit. žiežul ‘krąp, leszcz’), Lapk-is jez. Rdm (: lit. lapkas ‘łopian; grzybień; knieć; grążel; czermień błotna’) (zob. Vanagas 1970: 65–66). Możliwości pochodzenia od mùmelė (1 akcent) nie przeczy również stały akcent początkowej sylaby hydronimu Mùmelis (1 akcent) (LUEV: 106). Pasõdgiris (Pasódgiris?22) rz. KzR. Przypuszcza się, że hydronim pochodzi od przypuszczalnej złożonej nazwy innego obiektu (lasu lub czegoś podobnego) *Pasod-giris, której pierwszy człon pochodziłby od Pasóda gw. < lit. pasóda „działka ziemi w lesie, przydzielana leśniczemu; ziemia, na której stoi zagroda” (Vanagas 1981: 247). < lit. pasóda „działka ziemi w lesie, przydzielana leśniczemu; ziemia, na której stoi zagroda” (Vanagas 1981: 247). Analiza danych dotyczących nazw miejscowych zebranych z żywego języka wskazuje, że hydronim należy wywodzić od nazwy łąki lub mokradła Pasõdgiris. Nazwa łąki została zapisana w ankiecie dotyczącej nazw gruntów wsi Marackai gminy Kazlų w okresie międzywojennym (1935 r.)23, natomiast helonim 20 Na Litwie Zachodniej spotyka się rzeczowniki litewskie o zbliżonym znaczeniu: mėm „człowiek cichy, powolny, małomówny, nieudacznik, gap, safanduła”, mèmelis, mẽmelis „ten, kto mówi niewyraźnie, mamrocze, jąkała” Jrb, Rs i in. (zob. LKŽe). 21 Warto zauważyć, że dwór w Gelgaudiškis w XVIII w. nabyła rodzina baronów von Keudellów, a w okolice przybyło wielu Niemców (szerzej zob. https://www.gelgaudiskis.lt/istorija; https://www.mle.lt/straipsniai/papruse). 22 Tak akcentuje Vanagas (1981: 247) (najwyraźniej opierając się na akcencie nazwy łąki Pasóda i apelatywu pasóda), jednak autentyczność akcentu akutowego jest wątpliwa. LUEV: 119 podano wariant Pasõdgiris. Taką akcentację poświadczają również dane żywego języka. 23 Zapisała nauczycielka Petronėlė Pajaujytė. Straipsniai / Articles 205 Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės fiksuotas to paties valsčiaus Jūrės girininkijos anketoje (1936 m.)24, kurioje nuWykazano, że raistas25 znajduje się w pobliżu wsi Jūrė (VK; zob. także LVvGDB). Nieco bardziej prawdopodobne jest, że strumień przejął nazwę łąki znajdującej się w tej samej wsi. Jednak wsie Marackai i Jūrė graniczą ze sobą, dlatego nie można wykluczyć związku z nazwą raistas. Z punktu widzenia motywacji byłby to strumień płynący przez łąkę lub raistas Pasõdgiris, czy coś w tym rodzaju. Warto zauważyć, że w rubryce uwag ankiety nazw terenowych zapisująca nazwę łąki galima teigti, kad onimo Pasõdgiris pirmasis dėmuo yra iš apeliatyvo pasodà, o ne iš pievos vardo Pasóda kaip manyta Vanago. Beje, duomenų rodančių, kad odnotowała, że „dawniej była tam pasoda (straż leśna)”. A zatem we wspomnianych wsiach lub pobliskich osadach istniała łąka o takiej nazwie, której autorce artykułu nie udało się zarejestrować26. Pãtyralis, rz. Zob. Hydronim ten uważa się za derywat prefiksalny od *Tyralis, który za pomocą przyrostka deminutywnego -alis został utworzony od nazwy łąki Týrai lub Týras (Vanagas 1981: 249). W ankiecie dotyczącej toponimii gruntów dworu Medingėnai w gminie Żarėnai powiatu telszewskiego (1935 r.)27 podane dane o lokalizacji rzeki (a dokładniej strumienia28) i innych obiektów pozwalają wnioskować, że hydronim wywodzi się od znajdującej się w pobliżu nazwy lasu Tyralis. Byłby to więc strumień, który płynie przez las lub z niego wypływa. Por. także. Pãtyralis, rz., drp. Zob. (VK; zob. także LVvGDB). Pršenas29 jez. Blnk30. Nazwa wodna zestawiana z hydronimami Pesas jez. Srj, Perškė rzeka. Brb, Peršokšnà rzeka. Švnčl, Parsvtas jez. Dkšt i in., które dalej łączy się z lit. prã-paršas, pra-peršà, pró-perša ‘niezamarznięte miejsce w lodzie; rzadsze miejsce w lesie’, por. s. i. párś-āna- ‘wąwóz, głębia, przepaść’ < ide. *per-/*p-. Rdzeń należy uznać za rezultat bałtyckiej apofonii parš-/perš-/pirš (Савукинас 1966: 169–170; Vanagas 1981: 260, 245–246; 1981a: 70). Nie można jednak wykluczyć możliwości, że nazwa jeziora Pršenas jest spokrewniona z lit. (pl.) pršys, pršės, pršiai ‘pierś konia’, por. scs. (pl.) prъsi, le. piersi ‘pierś’, które wywodzą się z bałt.-słow. *pirśi- ‘pierś; przód’ < ide. *perḱ- ‘żebro, pierś’ < *perk- ‘tamże. s. (por. s. i pṣṭi ‘żebro’ itp.); dalej 24 Užrašė girininkas Juozas Jurkėnas iš Antano Mitkaus. 25 Matyt, tas pats objektas nurodytas kaip balos 1982 m. užrašytoje VK kortelėje (užrašė A. Mėdžiūtė). 26 Arčiausiai to ploto pieva fiksuota Kupreliškių kaime (Pilviškių apyl.) (VK; 1981 m., užrašė K. Eigminas). Odnotowano również zagrody we wsiach Gulioniškiai i Karališkė (VK; 1982 r., zapisała O. Arminienė). Mimo to łąka i zagrody są (były) wystarczająco oddalone od obiektów znajdujących się we wsiach Marackai i Jūrė. 27 Zapisała nauczycielka Anelė Laurusevičiūtė na podstawie informacji uzyskanych od informatora Petra Vitkusa. 28 Zapisano, że „Płynie przez środek dworu“. 29 Kazimierz Būga (Būga RR 3: 537) odnotował formę Piršėnas. 30 W ankiecie leśnictwa Žemaitkiemis w powiecie wiłkomierskim z okresu międzywojennego zapisano zniekształconą formę nazwy jeziora Piršanka. Zapisał leśniczy Antanas Lukošiūnas. DOVILĖ TAMULAITIENĖ 206 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV por. pokrewne pod względem pochodzenia lit. pištas, łot. pr(k)sts (Mažiulis 2013: 715 [=1996: 286–287]; Smoczyński 1982: 222–223; zob. także BEŽK). Wspomniane nazwy pospolite są rozpowszechnione w dialektach zachodnich (żmudzkim i zachodnioauksztockim kowieńskim), ale rzeczownik pršys odnotowano również na obszarze dialektu wschodnioauksztockiego poniewieskiego (w okolicach Smilgiai (rejon poniewieski)) (zob. LKŽe). Nazwy pospolite mogły być znane również na wschodnim obszarze Litwy, na którym znajduje się jezioro. Motywacja hydronimu Pršenas byłaby oparta na jego konfiguracji, tj. wysunięte, znajdujące się z przodu jezioro o kształcie podobnym do piersi lub innego rodzaju. Więcej jest także nazw wodnych porównywanych z nazwami części ciała, por. nazwy jezior Pãpis Rdš (: lit. pãpas ‘pierś; sutek; jakaś nierówność, wypukłość’), Pãkalas Lkm (: lit. pãkalas ‘plecy, pośladki’), Pakalỹs Šv (: lit. pakalỹs ‘pośladki’) (Vanagas 1981: 244, 239; zob. także 1981a: 65). Być może por. jeszcze Pršatis pv. Kpč (VK). Taką hipotezę o pochodzeniu potwierdza również stały akcent na rdzeniu hydronimu Pršenas (1 a. p.) (LUEV: 125), który można wiązać z pršys, pršės, pršiai z akcentuacją barytoniczną (1 a. p.) (LKŽe; o akcentuacji zob. także Tamulaitienė 2020: 117). Rūvelỹs up. Krš. Tamże wieś Rūvelia (ATSŽ: 269; VŽe) (dawniej także dwór). Hydronim porównywany jest z onimami Ruvelia (albo Rùveliai?) mš. Krš, Ruvelė mš. Lnkv, Ruvelnė plk. Pln, Rùvelio kálnas kln. Žr, Rveliškė mš., gn. Žr, Ruvélkas (albo Ruvélkos) mš. Tt, pr. Ruwewange (Vanagas 1981: 285). Przynajmniej niektóre z podanych nazw miejscowości (np. Rùvelio kálnas) można wiązać z imieniem osobowym Rùvelis (LPDB), Ruvẽlis, Rùvelas (Zinkevičius 2008: 237, 130) lub lit. rùvelis ‘zły człowiek, oszust; płaksa’. Vanagas (1981: 285) powyższą nazwę rzeki wiąże, z zastrzeżeniem, z tym ostatnim wyrazem, wskazując również nienotowane w LKŽe jego znaczenie ‘gruby, otyły człowiek’31. Związek z apelatywem wydaje się wątpliwy ze względu na motywację (uznaje się ją za hydronim o znaczeniu konfiguracyjnym) (Vanagas 1981a: 61). Przeciwko takiemu przypuszczeniu nes vardažodis rùvelis turi pastovų kirtį šaknyje (1 a. p.) (LKŽe). Dėl tų pačių priežasčių kilmė iš avd. Rùvelis taip pat labai abejotina. Labiau pagrįsta motydotyczącym pochodzenia przemawia również ruchomy akcent hydronimu (3b a. p.) (LUEV: 140), pod względem motywacji i struktury (a także akcentu) związek hydronimu z lit. ruvêtiês ‘uspokoić się, zamilknąć, ucichnąć’ (ME 3: 565), por. Ruvesỹs rz. Tj (Vanagas 1981: 285). Należy ostrożnie rozważyć, że hydronim odzwierciedla aferezę spółgłoski s i pochodzi od lit. srti, srva ‘płynąć, ciec’, por. także srvis ‘płynięcie, napływ’. Zanik spółgłoski s w tym przypadku należy uznać za sporadyczny, por. lit. tangùs, - ‘niepoddający się zginaniu, wyginaniu, nieelastyczny; twardy, sztywny; i in.’ < stangùs, - (zob. Zinkevičius 1966: 178; LKŽe). Motywacja związana ze stanem fizycznym wody (jej płynięciem itp.) jest niezwykle typowa dla hydronimów (zob. Vanagas 1981a: 83–90), por. Almajà up. Lkm, jez. Amajas. Lkm, jez. Amenas. Lkm (: lit. almti 31 Jako źródło podano kartotekę „Słownika języka litewskiego”. Artykuły / Articles 207 Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės ‘sączyć się powoli, kapać, ropieć; powoli płynąć’), rzeka Sálva ‖ Salvùkas. Bsg, rzeka Sálvis. Pkr (: lit. salvti ‘powoli płynąć, sączyć się’) (Vanagas 1981: 39, 289; Savukynas 1960: 294; LVŽ 1: 75–76). W sprawie struktury hydronimu i ruchomego akcentowania por. Metelỹs 3b jez. Srj, Temelỹs 3b rzeka. Gdż (Vanagas 1970: 124; LUEV: 102, 172; w sprawie akcentowania zob. także Tamulaitienė 2020: 61). Skérdynas rzeka. Kv, Skérdžia rzeka. Mlt, Skerdumà ‖ Skerdùmė rzeka. Krk, Skerdyksnà ‖ Skerdiksnà ‖ Skirdyksnà rzeka. Pbrd. Hidronim Skérdynas (tamże b., por. Pšl, Plk, Pn, mš. Dj, Skerdýnai k.32 (ATSŽ: 279; VŽe)) kilmė laikoma ne visiškai aiškia. Dėl vedinių su skerdynpopuliarumo, plg. Skerdýnas b. Pkr, Skerdỹnbalė b. Rk, Skerdỹnė Skerdỹnės l. Vdk, b. Rd33, Vanagas (1981: 302) rozważa, że istniał termin fizjograficzny *skerdynas ‘miejsce uboju’ lub podobny, por. skerdmas ‘miejsce w lesie wycięte, wyrąb’, który dalej należy wiązać z czasownikiem lit. skesti *‘wycinać drzewa, ścinać krzewy lub podobne’ (zob. także Kazlauskas 1968: 61). Taka hipoteza etymologiczna wydaje się prawdopodobna, jednak pytania budzą różne intonacje rdzenia hydronimu i czasownika. Można rozważać, że akut rdzenia hydronimu Skérdynas powstał w wyniku analogii akcentowej do czasownika lit. skérdėti, -ėja (-i), -ėjo ‘pękać, rozszczepiać się, rozpadać się, łupać się; rozszczepiać się, pękać (o skórze)’, poświadczonej również w Kvėdarnoje (zob. LKŽe). Taip pat neatmestina galimybė, kad šis veiksmažodis apskritai laikytinas upėvardžio Skérdynas pamatiniu žodžiu; dar plg. skerdynas ‘smarkiai suskirdusi vieta’ (dar žr. Tamulaitienė 2020: 47). Ne su veiksmažodžiu skesti (Vanagas 1981: 302–303; 1981a: 71; Kazlauskas 1968: 61), o su skérdėti galėtų būti siejami ir upėvardžiai (ar bent kai kurie iš jų) Skérdžia, Skerdumà ‖ Skerdùmė, Skerdyksnà ‖ Skerdiksnà ‖ Skirdyksnà. Tokią pastarojo hidronimo kilmės galimybę paremia lytis Skirdyksnà, dėl kurios šaknies skirdplg. liet. skisti, skido ‘eižėti, skeldėti, daužėti, pleišėti; skilti, skerdėti (apie odą)’, liet. skirdýnas ‘smarkiai suskirdusi vieta’, liet. skirdùs, - ‘skerdėjantis, trapus’, liet. skirdà ‘suskirdusi vieta odoje; vertikalus plyšys duonos kepale’. Tokiu kilmės atveju dėl hidronimų motyvacijos plg. vandenvardžius Skistupis up. Prnv, Skistupelis up. Škn, Skirziùs ež. Lp (: liet. skisti, skido) (Vanagas 1981: 304; 1981a: 61). Vanagas (1981: 328) hydronimy Šẽkštis jez. Als, Šẽkštė rzeka. Stlp, Šėkštỹs ‖ Škštis rzeka. Krš, powątpiewając, przede wszystkim wiąże z lit. šẽkštis ‘widły z zakrzywionymi zębami do nabierania plew’34 (zob. także Būga RR 2: 314). Tę możliwość pochodzenia pozwala 32 Złożoną formę hydronimu Skerdýnų upẽlis, odnotowaną w ankiecie toponimii gruntowej tej wsi (1935 r.; zapisała nauczycielka Marija Jagminaitė), należy uznać za wtórną, powstałą od nazwy wsi Skerdýnai. 33 W sprawie helonimów zob. także Bilkis 2008: 183, 184. 34 Z drugiej strony, dalej zestawia się z Šekštas ež. JnšM (tamże). DOVILĖ TAMULAITIENĖ 208 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV bardziej uzasadniać nieodnotowane przez Vanagasa znaczenie rzeczownikowe35 ‘rozgałęziony kij; dwurozgałęziony kij do podpierania się; drąg’, por. także šẽkštė ‘długi drąg’. Motywacja opierałaby się na konfiguracji jeziora i rzek (rozgałęzieniu lub czymś podobnym), por. Šakárnė up. Brž, Šakarns up. Ps (: liet. šakanis ‘šakotas’), rzeka Luknà. Kl, Rdš, Skm, Vžns, jezioro Lùknis. Al i in. (: liet. lùknas ‘którego rogi rozchodzą się na boki’) (Vanagas 1981: 324, 197; 1981a: 62, 59). rzeka Švlpynė. Erž. W kartotece nazw miejscowych zebranych z żywego języka odnotowano ponad 70 nazw miejsc zawierających rdzeń švilpt, np., Švlpa gn., pv. Brž, Švipinė ar. Šauk, kln. Tt, Švilpỹnė dr. Rs, k. Jrb, l. Klm, mš. Stč, Šll i in. Przynajmniej część z nich (zwłaszcza nazwy miejsc) można wiązać z lit. švipti ‘wydawać dźwięk wargami, gwizdkiem lub czymś innym; ćwierkać w sposób ciągły; lecieć, szybować w powietrzu, brzęcząc’. W pracach toponimicznych wywodzi się od tego czasownika nazwy miejscowości Švlpė up. Kv (Vanagas 1970: 61; por. Vanagas 1981: 338) oraz Švilpiškė36 b. Slk (Bilkis 2008: 86; zob. także LVvGDB), nie mając wątpliwości co do takiej możliwości pochodzenia. Motywację hydronimu Švlpė potwierdzają inne hydronimy o tej samej strukturze, wiązane z czasownikami oznaczającymi wydawanie dźwięku, por. Klikė up. Nmk (: lit. klikti ‘wrzeszczeć, krzyczeć’), Kniáukė up. Trš (: lit. kniáukti ‘miauczeć, wrzeszczeć’), Krokšt up. Onš (: lit. krõkšti ‘huczeć’) i in. (Vanagas 1970: 60–61; 1981: 160, 161, 167). Możliwy związek nazw miejsc z švipti potwierdzają również dane żywego języka, np. na karcie VK (1978 r.) obok nazwy góry Švilpiakalnis Dbg zapisano „nic nie rośnie, gwiżdże wiatr“37. Mimo to pochodzenie hydronimu Švlpynė up. Erž (por. Švlpė up. Kv) (Vanagas 1981: 338; 1970: 167) oraz helonimu Švilpỹnė plk. Kž (por. Švlpa b. Žml) (Bilkis 2008: 189) uważa się za nie całkiem jasne, a związek z švipti ocenia się ostrożnie. Zestawienie nazwy rzeki Švlpynė z švipti budzi wątpliwości ze względu na różnicę akcentuacji rdzenia czasownika i hydronimu. Onimai Švlpė up. Kv (LUEV, 170; Vanagas 1981: 338), Švlpa b. Žml, gn. Brž, pv. Rgv (Vanagas 1981: 338) ma również akut w rdzeniu, jednak najwyraźniej spowodowała go metatonía charakterystyczna dla derywatów końcówkowych, por. švlpa ‘gwizdek; ten, kto gwiżdże, gwizdacz’. Dla derywatów z przyrostkiem -ynė zmiana akcentuacji rdzenia nie jest charakterystyczna. Możliwe, że nazwa rzeki Švlpynė nawiązuje do czasownika švilpti akūtas yra atsiradęs dėl išvestinių veiksmažodžių švlpauti, švlpuoti, švlpiuoti ‘su ‘gwizdać przerywanie (zwykle wykonując jakąś melodię); świergotać przeciągle, z przerwami’, rzeczownika švlpa lub analogii do ich akcentuacji. Hydronim ten można również zestawiać z czasownikiem języka litewskiego o akutowanej rdzennej sylabie švlpti, -sta (?), -o ‘wydawać wysoki, przenikliwy dźwięk’, lecz obszar jego użycia jest niejasny, w LKŽe podano 35 Być może nie dysponowano danymi na ich temat. 36 Nazwę bagna można zestawiać również z avd. Švlpa, Švilpà (Bilkis 2008: 86; zob. także LVvGDB). 37 Kartę zapisały Petkutė i Pėstiniakaitė. Artykuły / Articles 215 Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės e. wariant, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008 (zaktualizowana wersja, 2017). Dostęp online: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. LLKŽe – Wielki słownik języków litewskiego i łotewskiego: wydanie cyfrowe, oprac. J. Balkevičius, J. Kabelka, E. Švageris, A. Navickaitė-Klišauskienė, G. Nešpore. Dostęp online: https://ekalba.lt/latviu-lietuviu-kalbu-zodynas/. LVvGDB – geoinformacyjna baza danych nazw miejscowości Litwy. Dostęp w internecie: https:// ekalba.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze/. LPDB – baza danych nazwisk Litwy. Dostęp online: https://ekalba.lt/ pavardziu-duomenu-baze/. LUEV – rejestr nazw rzek i jezior Litewskiej SRR, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1963. LVŽ 1 – Słownik nazw miejscowości Litwy 1, kolegium redakcyjne: L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2008. LVŽ 3 – Słownik nazw miejscowości Litwy 3, autorzy V. Adamonytė, L. Bilkis, G. Blažienė, D. Kačinaitė-Vrubliauskienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, redaktor odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2018. Mažiulis Vytautas 2013: Słownik etymologiczny języka pruskiego, 2. poprawione i uzupełnione wydanie, oprac. V. Rinkevičius, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii [= Słownik etymologiczny języka pruskiego 1–4, Wilno: Mokslas (t. 1), Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii (t. 2–3), Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii (t. 4), 1988–1996]. Strona internetowa Muzeum Historii Małej Litwy. Dostęp w internecie: https://www.mlimuziejus.lt [dostęp 2021-10-15]. ME – Kārlis Mülenbachs, Latviešu valodas vārdnīca 1–4, zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīns, Ryga, 1923–1932. MLEe – Mažosios Lietuvos enciklopedija: wydanie elektroniczne, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2021. Dostęp w internecie: https://www.mle.lt/ [dostęp 2021-10-01]. Pėteraitis 1992: Mažoji Lietuva ir Tvanksta prabaltų ir pralietuvių laikais, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. PKK – Kartoteka nazw miejscowości zebranych przez Komisję Nazwisk i Nazw Miejscowości, zbiory Centrum Badań Języków Bałtyckich i Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego. Savukynas Bronys 1960: Nazwy jezior. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 3, 289–300. DOVILĖ TAMULAITIENĖ 216 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Skardžius Pranas 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvos mokslų akademia, Instytut Języka Litewskiego. Smoczyński Wojciech 1982: Indoeuropejskie podstawy slownictwa baltyckiego. – Acta Baltico-Slavica 14, 211–240. Tamulaitienė Dovilė 2020: Akcentuacja litewskich hydronimów sufiksalnych: rozprawa doktorska, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Vanagas Aleksandras 1970: Derywacja hydronimów Litewskiej SRR, Wilno: Mintis. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. Vanagas Aleksandras 1981a: Semantyka litewskich hydronimów. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 21, 4–153. Vanagas Aleksandras 1992: Wstęp. – Słownik litewskich nazw miejscowych 1, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008, XI–XXXI. VK – Kartoteka nazw miejscowych z żywego języka, zbiory Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska (2001–2015): wersja elektroniczna, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2021. Dostęp w internecie: https://www.vle.lt/ [dostęp 2021-10-01]. VŽe – Słownik nazw miejscowych: wydanie internetowe, oprac. M. Razmukaitė, A. Pupkis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2007. Dostęp online: http://www.vietovardziai. lki.lt. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 2008: Litewskie nazwy osobowe, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Ankiety dotyczące nazw miejscowości (1935–1940), zbiory Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego. Савукинас Бронис 1966: К проблеме западнобалийского субстрата в w południowo-zachodniej Litwie. – Baltistica 1(2), 165–176. Artykuły / Articles 217 Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės Considerations on the Origin of Several Names of Lithuanian Rivers and Lakes PODSUMOWANIE Na podstawie analizy akcentuacji i motywacji hydronimów, a także ich związków z innymi toponimami, w artykule rozważa się nowe możliwości dotyczące pochodzenia kilku hydronimów lub poddaje rewizji możliwości już istniejące, które były wcześniej omawiane w badaniach toponimicznych. Hydronimy Mrglonas ‖ Mrglius (rzeka w Žemaičių Naumiestis) są łączone z lit. mirgti ‘świecić, migotać; poruszać się, drgać, mienić się zmieniającymi się kolorami lub światłem i cieniami’, jednak rozszerzony rdzeń mirglentaj daje możliwość porównania z lit. oczy mrgla ‘someone who does not see well, a weak-sighted person’, Lith. mirglinti ‘to look with częściowo zamknięte, mrużyć oczy’, lit. miglinti ‘iść z częściowo zamkniętymi oczami’. Związek między nazwami rzek a lit. miglyti ‘lekko padać, mżyć’ również nie należy odrzucać. Związek etymologiczny między nazwą jeziora Mùmelis (Gelgaudiškis) a lit. mùmėlis ‘milcząca, niekomunikatywna, powściągliwa osoba; osoba leniwa, niezgrabna’, lit. mùmas ‘osoba milcząca, niema’ budzi pewne wątpliwości co do motywacji i obszaru występowania apelatywów. Rozważa się, czy hydronim może być związany z litewskim. mùmelė (niem. Mummel) ‘grzybień’. Przypuszczalnie hydronim Pasõdgiris (rzeka w Kazlų Rudzie) wywodzi się od nazwy innego miejsca *Pasod-giris. Dane dotyczące nazw własnych zebrane w okresie międzywojennym pozwalają zrewidować to założenie i wywieść nazwę rzeki od nazwy łąki lub mokradła Pasõdgiris. Dane z Kwestionariuszy Nazw Terenowych pokazują, że nazwa rzeki Pãtyralis (Žarėnai) nie wywodzi się od formy zdrobniałej *Tyralis nazwy łąki Týrai lub Týras, lecz od nazwy pobliskiego lasu Tyralis. Związek etymologiczny między nazwą jeziora Pršenas (Balninkai) a lit. prãparšas, pra-peršà, pró-perša ‘niezamarznięta szczelina w lodzie; otwarte miejsce w lesie’ (< IE *per-/*p-) jest przekonujące. Jednakże możliwy związek z litewskim (lm.) pršys, pršės ‘pierś konia’ < bałt.-słow. *pirśi- ‘pierś; przód’ < IE *perḱ- ‘żebro, pierś’ < *perk- ‘to samo’ zasługuje na rozważenie. Związek między hydronimem Rūvelỹs (rzeka w Kuršėnai) a lit. rùvelis ‘gniewny człowiek, oszust; płaczek’ lub imię osobowe Rùvelis jest wątpliwe. Bardziej prawdopodobna jest możliwość wywiedzenia go od łac. ruvêtiês „uspokajać się, cichnąć”. Możemy ostrożnie rozważyć, że hydronim mógł pochodzić od lit. srti, srva ‘sączyć się, płynąć’. Hydronim Skérdynas (rzeka w Kvėdarna) wywodzi się od lit. *skerdynas ‘rzeź’ < lit. skesti ‘zarzynać, patroszyć’, lecz akcentuacja nazwy rzeki pozwala rozważać litewski czasownik skérdėti, -ėja (-i), -ėjo ‘pękać, pęcznieć; „pierzchnąć (o skórze)” jako wyrazu podstawowego. Hydronimy Skérdžia (rzeka w DOVILĖ TAMULAITIENĖ 218 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV rejonie Molėtai), Skerdumà ‖ Skerdùmė (rzeka w rejonie Krakės), Skerdyksnà ‖ Skerdiksnà ‖ Skirdyksnà (rzeka w rejonie Pabradė) mogą być również etymologicznie związane z tym ostatnim czasownikiem. Możliwość wywodzenia hydronimów Šẽkštis (jezioro w rejonie Alsėdžiai), Šẽkštė (rzeka w rejonie Stalupėnai), Šėkštỹs ‖ Škštis (rzeka w rejonie Kuršėnai) od lit. šẽkštis ‘widelec z haczykowatymi zębami do podnoszenia plew’, którą wcześniej wysuwano, znajduje dalsze potwierdzenie w znaczeniach nazwy pospolitej ‘rozgałęziony drąg; rozwidlony drąg do podpierania czegoś; żerdź’. Związek nazwy rzeki Švlpynė (Eržvilkas) z lit. švipti ‘wydawać dźwięk wargami, gwizdkiem lub w inny sposób; ćwierkać nieustannie; „poruszać się szybko w powietrzu ze świstem” budzi wątpliwości co do różnicy między akcentem rdzeniowym czasownika a hydronimem. Bardziej prawdopodobne jest, że hydronim wywodzi się od lit. švlpas ‘skrzyp polny’ lub lit. švipis, švlpis ‘pałka wodna’. The hydronym Uršulis (a river in Skiemonys) is associated with the personal name Uršùlė. Jednak związek między nazwą rzeki a lit. ušti ‘warczeć ze złością; brzęczeć, buczeć; złościć się, zrzędzić; robić hałas, burzyć się, huczeć’ jest również możliwe. Ze względu na swoją strukturę istnieją większe podstawy, by wiązać hydronimy Žadãlis (rzeka w rejonie szyłelskim), Žãdikė ‖ Žadik ‖ Žãdikis ‖ Žadikỹs (rzeka w Pašušvysie), Žadupỹs (rzeka w Alancie) z lit. žãdas „głos, mowa, dźwięk”, a nie przedrostkowany litewski czasownik žãdinti „budzić kogoś”. Złożono 18 października 2021 r. DOVILĖ TAMULAITIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa dovile.t[email protected]