The Origin of Old Prussian “dūrai”

Straipsniai / Articles 11 DANIEL PETIT École Normale Supérieure, Paryż ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8432-5600 Obszary badań: bałtystyka, indoeuropeistyka. DOI: doi.org/10.35321/all85-01 POCHODZENIE JĘZYKA STAROPRUSKIEGO DŪRAI Pochodzenie staropruskiego słowa dūrai Nie spuszczaj oczu! (Simon Dach) ADNOTACJA Przymiotnik staropruski dūrai „nieśmiały” tradycyjnie łączy się ze słowiańską rodziną *durь (ros. дýрь „głupota”) i *durъnъ (ros. дурнóй, pol. durny „nierozsądny, głupi”). Jednak formalne i semantyczne związki między tymi dwiema rodzinami leksykalnymi wciąż pozostają niejasne. Celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie pochodzenia staropruskiego dūrai, a w szczególności uzasadnienie jego wywodu od rdzenia „żąć, kłuć”, odzwierciedlonego przez litewskie dùrti. Można zasugerować, że wywód ten opiera się na wyrażeniu frazeologicznym nudùrti aks  žẽmę „patrzeć w dół, ku ziemi”, używanym jako oznaka trudności psychologicznych. SŁOWA KLUCZOWE: staropruski, litewski, słowiański, indoeuropejski, etymologia, frazeologia. ADNOTACJA Staropruski przymiotnik dūrai ‘nieśmiały’ tradycyjnie łączy się z rodziną słowiańskich słów *durь (ros. дýрь ‘głupota’) i *durъnъ (ros. дурнóй, pol. durny ‘głupi’). Jednak relacje formalne i semantyczne między tymi dwiema rodzinami leksykalnymi nadal pozostają niejasne. Celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie pochodzenia staropruskiego słowa dūrai, a w szczególności uzasadnienie jego derywacji od rdzenia odzwierciedlonego w lit. dùrti ‘żądlić, (u)kłuć’. Można twierdzić, że ten derywat opiera się na frazeologicznym wyrażeniu nudùrti aks  žẽmę ‘patrzeć w dół’, używanym do oznaczenia trudności psychicznej. SŁOWA KLUCZOWE: język staropruski, język litewski, języki słowiańskie, język praindoeuropejski, etymologia, frazeologia. DANIEL PETIT 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV 1. STAROPRUSKIE DŪRAI W staropruskim Enchiridion (1561) znajdujemy odosobniony przykład przymiotnika dūrai odpowiadającego niemieckiemu schew „nieśmiały” (III 9319, współczesne niemieckie scheu): (1) Enchiridion III 9319 Ojcowie, nie pobudzajcie waszych dzieci do gniewu, aby nie stały się bojaźliwe, lecz wychowujcie je w karności i napominaniu ku temu, HERRN. (Old Prussian) Jous Tawai ni tenʃeiti ioūʃans malnikans prei nertien / kai ʃtai ni dūrai poʃtānai / Schlait poauginneiti ʃtans / en Kanxtiʃku preiʃtan Rikijan. „A wy, ojcowie, nie pobudzajcie waszych dzieci do gniewu, aby się nie zniechęciły, lecz wychowujcie je w karności i napomnieniu Pańskim” Tekst ten jest oczywiście oparty na Liście do Efezjan 6, 4, lecz zdanie podrzędne jest wtórnym dodatkiem, zapożyczonym z równoległego fragmentu Listu do Kolosan 3, 211. Staropruski przymiotnik dūrai oddaje niemieckie scheu „nieśmiały, bojaźliwy” . Kilka wierszy wcześniej (III 9316) znajduje się inny staropruski przymiotnik būrai, tłumaczący niemieckie ʃchuchter „nieśmiały, bojaźliwy” w odniesieniu do kobiet: (2) Enchiridion III 9316 Jeśli czynicie dobrze, a nie jesteście tak bojaźliwi. (staropruski) ikai ious labban ʃeggēti / bhe ni tijt būrai aʃti. „jeśli czynicie dobrze i nie jesteście przestraszone.” Powszechnie uznaje się, że staropruska forma būrai jest błędem skryby zamiast *dūrai. Tekst opiera się bezpośrednio na 1Peter 3, 62. Staropruska forma dūrai może być rozumiana albo jako liczba mnoga mianownika (rodzaj męski w III 9319, omyłkowo w III 9316), albo alternatywnie jako przysłówek na -ai, który jest niekiedy używany do oddawania nieodmiennych orzecznikowych przymiotników niemieckiego oryginału. Musi ona opierać się na przymiotniku *dūras. Litewski odpowiednik dras został wspomniany przez Jonasa Jablonskisa (1860–1930) w znaczeniu tylus, nekalbus ‘milczący, małomówny’ (LKŽ II 897). LKŽ wspomina również abstrakcyjny rzeczownik dras z glosą kvailumas ‘głupota’ (LKŽ II 897, z dialektów Nočii i Valkininkai) oraz kilka czasowników, takich jak dūrti z glosą laukti, 1 niem. auff das sie nicht schew werden (Luther 1545), łac. ut non pusillo animo fiant (Vulgata). 2 niem. so jr wolthut vnd nicht so schüchter seid (Luther 1545), łac. benefacientes et non timentes ullam perturbationem (Vulgata). Artykuły / Articles 13 The Origin of Old Prussian dūrai tūnoti tylint, nekalbant ‘czekać, pozostawać w milczeniu, bez słowa’ (LKŽ II 899, od Jonasa Jablonskisa), drinti z glosą kvailinti, mulkinti ‘ogłupiać’ (LKŽ II 901, z dialektów Nemunaitis i Leipalingis), a zwłaszcza droti z glosą būti paniurusiam, akis į žemę įbedus, niūrėti, niūroti ‘być zniechęconym, patrzeć w ziemię, popadać w przygnębienie’ (LKŽ II 905, od Antanasa Juški 1897–1922). Inne podobne czasowniki zostały wspomniane przez Fraenkela (LEW I 113) na podstawie różnych źródeł leksykograficznych lub dialektologicznych. 2. ZAPOŻYCZENIE SŁOWIAŃSKIE Od XIX wieku przymiotnik *dūras, wspólny dla języków staropruskiego i litewskiego, lecz nieobecny w łotewskim, porównywano ze słowiańskim *durь (ros. pol. durny дýрь ‘stupidity’) and its derivative, the adjective *durъnъ (Russian дурнóй, ‘głupi, nierozumny’). Do tego tradycyjnie dodaje się różne formy z innych języków indoeuropejskich, takie jak greckie θοῦρος ‘pędzący, porywczy, wściekły’3. Jednakże dwa problemy często pozostawiano na uboczu: (1°) rozróżnienie między autentycznymi słowami bałtyckimi a zapożyczeniami słowiańskimi; (2°) rekonstrukcja podstawy czasownikowej i semantyki jej derywatów. Na początek warto zauważyć, że powszechnie wiadomo, iż słowiański przymiotnik *durъnъ ‘głupi, nierozumny, wściekły’ lub jeden z jego historycznych następców został zapożyczony do języków bałtyckich. Przymiotnik dunas ‘głupi, nierozumny’ występuje już w języku starolitewskim i jest powszechnie uznawany za zapożyczenie z białoruskiego дурн lub polskiego durny4. Wariantem jest starolitewski rzeczownik dunius ‘głupi, nierozumny człowiek’, zaadaptowany z białoruskiego дýрань lub polskiego dureń. Obie formy wymienia Konstantynas Sirvydas w pierwszym słowniku litewskim (DTL3 ok. 1643): durnas ‘głupi, nierozumny’ (DTL3 69 = polskie głupi, łacińskie stultus itd.) oraz durnius ‘głupi, nierozumny człowiek’ (DTL3 69 = polskie głupiec, łacińskie stipes itd.). Istnieje również czasownik durnavóti ‘być wściekłym, szaleć’, poświadczony od czasów Jonasa Bretkūnasa (XVI wiek) i zapożyczony z białoruskiego дурнавáць. Już w XVI wieku Martynas Mažvydas (1570: 46818) miał derywat durniʃte ‘głupota, bezmyślność’ (= niem. Torheit). W nowszych czasach Friedrich Kurschat (1883: 99) podaje przymiotnik dunas ‘wściekły, szalony’ (= niem. rasend, toll), rzeczownik abstrakcyjny durnỹstė ‘wściekłość, szaleństwo’ (= niem. Tollheit, Verrücktheit) oraz czasownik durnju ‘szaleć’ (= niem. rasen, toben). 3 Por. Berneker (1896: 288); Trautmann (1910: 325). Zob. także Urbutis (2000). 4 Por. Brückner (1877: 82); Skardžius (1931: 125). Zob. także LEW I 113; SEJL 136. DANIEL PETIT 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV Inne formy tej samej rodziny są poświadczone w językach słowiańskich, zwłaszcza w rosyjskim i polskim, które interesują nas tutaj przede wszystkim. W języku polskim występują nie tylko przymiotnik durny ‘niemądry, głupi’, rzeczownik dureń ‘niemądry, głupi człowiek’ oraz czasownik durnieć ‘być niemądrym, zachowywać się głupio’, lecz także, bez sufiksu nosowego, czasownik durzyć ‘wprowadzać w błąd, oszukiwać’, durzyć się ‘zakochać się’. W języku rosyjskim znajdujemy дурнóй ‘niemądry, głupi’ oraz czasowniki takie jak дурнéть, дурнúть ‘zachowywać się głupio’, lecz także, bez elementu nosowego, rzeczownik дурáк ‘niemądry, głupi człowiek’. Istnienie warstwy oczywistych zapożyczeń nie oznacza, że każdą formę bałtycką należy uznać za zapożyczoną z języków słowiańskich. Przeciwnie, można założyć, że przynajmniej niektóre formy mogły być odziedziczone w językach bałtyckich. Sugeruje to fakt, że niektóre z tych form w swoim podstawowym znaczeniu nie odnoszą się do „głupoty, niedorzeczności”, lecz przekazują pojęcie „zniechęcenia, milczenia, smutku”, które nie musi wywodzić się z tego znaczenia. W języku łotewskim przymiotnik duns jest, o ile mi wiadomo, poświadczony od XVII wieku, lecz jego znaczenie może znacznie się różnić. W Manuale Lettico-Germanicum (ok. 1690) znajdujemy przymiotnik Durnis „głupi, nierozgarnięty” (MLG 114 = niem. Thoricht, unweise) oraz rzeczownik abstrakcyjny Durniba „głupota, nierozgarnięcie” (MLG 114 = niem. Unweisheit, Aberwitz, Unsinnigkeit, cf. also 501), with a meaning that clearly reveals the Pochodzenie słowiańskie. Lettiʃches Lexicon (1758: 97) autorstwa Gottharda Stendera podaje w nawiasach kwadratowych przymiotnik durns „głupi, nierozgarnięty” (= niem. doll, dwatsch lit.) o podobnym znaczeniu, lecz przedstawiony jako wywodzący się ze źródła litewskiego5. W Lettiʃches Wörterbuch Carla Christiana Ulmanna (1872), obok nowszego rosyjskiego zapożyczenia duraks „głupi, nierozgarnięty” (1872: 55 = niem. ein Narr), przymiotnik durns oddano po niemiecku zarówno jako dwatʃch „głupi, nierozgarnięty”, jak i jako benommen „oszołomiony, zakłopotany”. Przykłady podane przez Ulmanna ilustrują oba znaczenia: galwa tahda durna „moja głowa jest taka głupia”, durns ʃirgs „wściekły koń” (= niem. ein Pferd, das den Koller hat), durna aita „człowiek senny” (= niem. ein Schlafskopf). Ponadto Ulmann (1872: 55) przedstawia czasownik durneht „chodzić we śnie, pozostawać w pozycji siedzącej, wałęsać się, wegetować” (= niem. schläfrig einhergehen, ʃo ʃitʒen, faulenʒen, vegetiren) oraz rzeczownik abstrakcyjny durnums „odrętwienie, znieczulenie, głupota, zawrót głowy u owiec” (= niem. Benommenheit, Dwatʃchheit, Drehkrankheit der Schafe). ME (1923: I 519) podaje duns ‘smutny, zawstydzony, głupi, odizolowany’ (= niem. traurig, benommen, dwatsch, wüst) oraz czasownik durnêt ‘iść powoli, być leniwym, zachowywać spokój, milczeć, być nieprzyjaznym, chorować’ (= niem. trödeln, faulenzen, ruhig sein, schweigen, unfreundlich sein, sich krank zeigen). Podsumowując, formy bałtyckie wiążą się z dwoma różnymi znaczeniami: z jednej strony ‘głupi, tępy’, z drugiej ‘zniechęcony, zawstydzony, milczący, smutny’. 5 Por. także Stender (1789: 55). Straipsniai / Artykuły 15 The Origin of Old Prussian dūrai Prawdopodobnie pierwsze znaczenie wywodzi się ze źródła słowiańskiego: jest to szczególnie widoczne w przypadku bałtyckiego *durnas ‘głupi, tępy’, zapożyczonego bezpośrednio z białoruskiego дурн lub polskiego durny. Po zadomowieniu się w językach bałtyckich słowo zapożyczone ze słowiańskiego mogło utworzyć własną rodzinę, bez bezpośredniego słowiańskiego wzorca, np. lit. durnỹstė, łot. durnība ‘głupota, tępotа’ z bałtyckimi przyrostkami. Drugie znaczenia są jednak trudniejsze do wyjaśnienia, ponieważ nie odzwierciedlają cech semantycznych obecnych już w słowiańszczyźnie. Albo reprezentują one rozwój wewnętrzny, który miał miejsce w obrębie języków bałtyckich na bazie zapożyczenia słowiańskiego, albo zakładają inne źródło. W pierwszym przypadku należałoby przyjąć ewolucję „głupi, tępy” > „zniechęcony, zawstydzony, milczący, smutny”, co samo w sobie nie brzmi niemożliwie, lecz z punktu widzenia semantycznego wymagałoby jeszcze uzasadnienia. Prawdopodobnie lepiej przyjąć, że w językach bałtyckich istniała autentyczna rodzina leksykalna *dur-/*dūr- „zniechęcony, zawstydzony, milczący, smutny”, niezależna od zapożyczenia słowiańskiego, co prowadzi nas z powrotem do porównania ze staropruskim dūrai „nieśmiały”. 3. PODSTAWA CZASOWNIKOWA Na podstawie powyższych rozważań można przyjąć, że w językach bałtyckich doszło do zmieszania dwóch warstw leksykalnych: bałtyckiej rodziny „zniechęcony, zawstydzony, milczący, smutny” oraz zapożyczenia słowiańskiego „głupi, tępy”. Kontaminacja między tymi dwiema warstwami mogła zachodzić w obu kierunkach. Rodzina bałtycka mogła przejąć znaczenie słowiańskiego zapożyczenia (stąd litewskie dras ‘głupota’, drinti ‘ogłupiać’, formalnie wywodzące się z rodziny bałtyckiej, lecz semantycznie związane ze znaczeniem ‘głupi, nierozumny’) i, z drugiej strony, słowiańskie zapożyczenie w językach bałtyckich mogło lokalnie przejąć właściwe znaczenie rodziny bałtyckiej (stąd łotewskie duns nie tylko ‘głupi, nierozumny’, lecz także ‘smutny, zawstydzony, odizolowany’). Jeśli ta analiza jest poprawna, staropruski przymiotnik *dūras ‘nieśmiały’, poświadczony w formie dūrai w Enchiridionie (1561), nie jest odosobniony, lecz zajmuje miejsce w obrębie spójnej rodziny leksykalnej, której znaczenie zostało lokalnie zakłócone jedynie pod wpływem słowiańskiego zapożyczenia. Otwarte pozostaje pytanie o pochodzenie tej rodziny bałtyckiej. Sądząc na podstawie porównania staropruskiego dūrai i litewskiego dras, pierwotną formą bałtycką wydaje się być przymiotnik *dūras. Nie ma powodu sądzić, że języki bałtyckie odziedziczyły przymiotnik odpowiadający formie słowiańskiej *durъnъ. Gdziekolwiek spotykamy go w językach bałtyckich, można podejrzewać, że jest słowiańskim zapożyczeniem, nawet jeśli został lokalnie zespolony z rodziną bałtycką. Wynika z tego, że jedyną formą, którą można przypisać bałtyckiemu prajęzykowi, jest *dūras. Wszystkie pozostałe formy są albo derywowane od tej formy podstawowej, albo zapożyczone z języków słowiańskich. DANIEL PETIT 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV O ile możemy to ocenić, znaczenie *dūras brzmiało ‘zniechęcony, zakłopotany, milczący, smutny’, opisując stan umysłu łączący trudność psychiczną i wycofanie społeczne. Znaczenie staropruskiego dūrai ‘nieśmiały’ dobrze odpowiada tej rekonstrukcji semantycznej. Pochodzenie bałtyckiego przymiotnika *dūras jest niejasne, lecz od XIX wieku rutynowo powtarza się dwa założenia. Po pierwsze, tradycyjnie przyjmuje się, że bałtyckie *dūras należy do tej samej rodziny co słowiańskie *durъnъ. Założenie to wymaga szczegółowego omówienia, którego dotychczas nie przeprowadzono. Drugie założenie głosi, że wszystkie formy wywodzą się od czasownika *dūr-ti- ‘żąć, kłuć, wbijać, dźgać’, odzwierciedlonego przez litewskie dùrti, łotewskie dut ‘żąć’ oraz pośrednio przez rosyjskie дырá ‘dziura’6. Te dwa założenia powtarzają Toporov (PJ I 391–392) i Mažiulis (PKEŽ 11988: I 239–240; 22013: 149), lecz należy podkreślić, że pociągają one za sobą dwa komplementarne wymogi: (a) musimy zniwelować rozbieżność semantyczną między bałtyckim *dūras a słowiańskim *durъnъ; (b) musimy wyjaśnić, w jaki sposób obie formy mogą wywodzić się — zarówno formalnie, jak i semantycznie — od czasownika oznaczającego ‘żąć, kłuć’ . Na tym etapie psychologiczne znaczenie tego rdzenia wydaje się wykazywać wyraźny rozkład: „głupi, niemądry” w językach słowiańskich wobec „zniechęcony, zawstydzony, milczący, nieśmiały” w językach bałtyckich. Istnieje jednak słowiańska forma, która mogłaby mieć znaczenie bardzo zbliżone do znaczenia rodziny bałtyckiej. Pod koniec XIX wieku słownik słoweński opublikowany przez Maksa Pleteršnika (Slovensko-Nemški Slovar 1894: 195) wymienia przymiotnik dúr „nieśmiały, dziki” (= niemieckie ʃcheu, wild, menʃchenʃcheu)7, którego znaczenie jest identyczne ze znaczeniem staropruskiego przymiotnika dūrai. Bardziej odległy, lecz z pewnością spokrewniony, jest słoweński czasownik duríti „czynić znienawidzonym, napawać odrazą; gardzić” (= niemieckie verhaʃst, ekelhaft machen, verabʃcheuen, verachten), który występuje również w serbsko-chorwackim dúriti se „gniewać się, napawać odrazą”. Zauważono także, że niektóre dialekty rosyjskie zachowały to samo słowo дýр „nieśmiały, bojaźliwy”8. Słowiański rdzeń *dur oznacza „nieśmiały”, stąd „czuć odrazę, gardzić” (prawdopodobnie jako kalka z niemieckiego scheu → verabscheuen). Nie można go bezpośrednio utożsamiać, ponieważ słowiańskie *dur zakłada PIE *d(h)our, podczas gdy bałtyckie *dūr może wywodzić się jedynie z PIE *d(h)uHr-, *d(h)urHlub *d(h)H-. 6 Por. EDSIL 132. Jednakże EDSIL 126 sugeruje, że słowiańskie *durъ i staropruskie dūrai można analizować jako *dhou-ro od rdzenia reminiscent of the meaning observed in Baltic. However, the forms themselves *dheu- ‘biec’ (por. sanskryckie dhvati, greckie θέω ‘biec’), co jest semantycznie nieprzekonujące. 7 Por. EDSIL 132. Według Pleteršnika (i Cigalego 1860: 1355) źródłem słoweńskiego przymiotnika wydają się być pisma słoweńskiego biskupa Matevža Raviknara (1776–1845). 8 Zob. Urbutis (2000: 229). Straipsniai / Artykuły 17 The Origin of Old Prussian dūrai Stajemy zatem w obliczu większego wyzwania, niż oczekiwano. Wydaje się, że język słowiański posiadał dwóch głównych przedstawicieli rdzenia *dur-: przymiotnik *durъ ‘nieśmiały’ (słoweński dúr, ros. dial. дýр) oraz rzeczownik *durь ‘głupota, tępotа’ (ros. дýрь), przy czym ten drugi był źródłem przymiotnika *durьnъ ‘głupi, tępy’ (ros. дурнóй, pol. durny). Złożoność semantyczna rdzenia *dur nie stanowi linii demarkacyjnej między językami bałtyckimi a słowiańskimi; jest już wewnętrzna dla języków słowiańskich. Ponadto musimy zauważyć, że zestawienie formalne nie jest doskonałe, ponieważ formy słowiańskie zakładają *d(h)our-, podczas gdy formy bałtyckie opierają się na stopniu zerowym, niezależnie od tego, jak dokładnie należałoby go rekonstruować. Podstawę czasownikową tych form tradycyjnie utożsamiano z czasownikiem *dūr-ti- ‘żąć, kłuć’, zachowanym wyłącznie w językach bałtyckich (litew. dùrti, łot. dut ‘żąć’), lecz związek semantyczny między tym pojęciem a dwoma głównymi znaczeniami jego domniemanych derywatów, ‘nieśmiały’ oraz ‘głupi, tępy’, nie jest całkowicie jasny. Poza językami bałtyckimi pierwotne znaczenie ‘żąć, kłuć’ zachowało się w ros. дырá ‘dziura’, lecz w językach słowiańskich istnieje inne słowo oznaczające ‘dziurę’, o nieco odmiennej formie (białorus. дзюрá, ukr. дра, czes. džura, pol. dziura ‘dziura’). Traktując sprawę dosłownie, wydaje się, że język słowiański miał dwa różne rdzenie: *dyr w ros. дырá (< PIE *d(h)ūr-), *d’yr w pol. dziura itd. (< PIE *d(h)eur-); trudno wyjść poza to podstawowe stwierdzenie i ustalić pierwotny rozkład między tymi dwoma stopniami ablautu. Problem formalny pogłębia rozpowszechniony pogląd, że większość form przytoczonych powyżej, oznaczających „żądlić, kłuć”, jest spokrewniona z dobrze znanym praindoeuropejskim rdzeniem *der- „drzeć, obdzierać ze skóry” (greckie δέρω „obdzierać ze skóry”, gockie dis-tairan „rozdzierać”), zachowanym w cerkiewnosłowiańskim дьрати, rosyjskim драть i litewskim diti (cz. teraźn. derù) lub drti (cz. teraźn. diriù), łotewskim drât9. Pogląd ten jest prawdopodobnie błędny, lecz ponieważ odgrywa kluczową rolę w etymologii lit. dùrti, należy go poddać poważnej ocenie. Tradycyjnie litewskie diti (cz. teraźn. derù), drti (cz. teraźn. diriù) i starocerkiewnosłowiańskie Slavic дерѫ, дьрати ‘to tear’ are derived from PIE *der-, and the verb Lithuanian dùrti, łotewskie dut „żądlić” wywodzi się od alternatywnego stopnia zerowego tego samego rdzenia10. Analiza ta jest problematyczna. Akutowa intonacja form bałtyckich (litewskie dùrti, łotewskie dut) wskazuje na rdzeń se, co pozostaje w sprzeczności z wyprowadzeniem od praindoeuropejskiego *der-. Na poziomie praindoeuropejskim rdzeń *deris jest wyraźnie ani (por. greckie νεόδαρτος „niedawno odarty ze skóry”, sanskryckie dtá- < PIE *d-to-); wariant se *derH, czasami wspominany w literaturze (por. SEJL 115), jest z pewnością 9 Zob. np. BSW 52; SEJL 136. Zob. także Urbutis (2000: 229). 10 Zob. np. Jēgers (1969); Smoczyński (2001: 148); Karulis (2001: 243). Stanowisko agnostyczne przedstawiono w EDBIL 147. Nie ma potrzeby ponownego otwierania dyskusji na temat rozkładu ir i ur jako rozbieżnych refleksów stopni zero PIE w bałtosłowiańskim. DANIEL PETIT 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXV iluzja. Po pierwsze, ton akutowy litewskiego bezokolicznika drti (praes. diriù) jest wtórny w porównaniu z tonem cyrkumfleksowym diti (praes. derù) i nie może być prima facie wykorzystany jako dowód na istnienie rdzenia PIE se. Podobnie forma z infiksem nosowym w sanskrycie dṇti ‘on rozdziera’, w młodoawestyjskim dərənəṇti ‘oni rozdzierają’ nie zakłada koniecznie PIE *d-né/n-H-, lecz może odzwierciedlać wtórne rozszerzenie formacji nā-. Dowody na PIE *derHis opierają się zatem na kruchych podstawach i okazują się całkowicie niewiarygodne. Z drugiej strony charakter se litewskiego dùrti, łotewskiego dut ‘kłuć’ z trudem można wyjaśnić jako wtórny: jest on mocno ugruntowany we wszystkich formach rodziny leksykalnej i znajduje poparcie w rozmaitych zjawiskach wywołanych przez laryngalną, takich jak ton akutowy samogłoski (litewskie dùr-, łotewskie du- + spółgłoska) lub jej kompensacyjne wydłużenie (litewskie dror z metatonią dr-, łotewskie dũr- + samogłoska). Stały charakter se tej rodziny wyklucza możliwość jej wywodzenia od PIE *der- ‘rozdzierać, obdzierać ze skóry’. Poważniejszą możliwość, zaproponowaną przez ALEW (I 249–250), stanowi wywodzenie litewskiego dùrti, łotewskiego dut ‘kłuć’ od innego rdzenia PIE *dhuerh1- ‘uszkadzać, ranić’ (por. hetyckie duuarnizi ‘on łamie’, sanskryckie dhrvati ‘on uszkadza’)11. Analiza ta ma tę zaletę, że rozwiązuje problem charakteru se rdzenia. Litewskie dùrti, łotewskie dut można było rutynowo wywodzić od stopnia redukcji *dhurh1-. Ponadto analiza ta umożliwiłaby zachowanie starożytnego porównania między łotewskim dũre ‘pięść’ a celtyckim *durno- ‘pięść, ręka’ (staroirlandzkie dorn, średniowalijskie dwrn, bretońskie dourn ‘pięść’), które ukazuje starożytność samogłoski u; znaczenie ‘żąć’ → pugnus ‘pięść’. Wariant evolution (‘to sting’ → ‘fist’) is trivial and paralleled by the case of Latin pungō *dheurh1-, prawdopodobnie wtórny stopień pełny względem *dhurh1-, dobrze wyjaśniałby niektóre formy słowiańskie (por. białoruskie дзюрá, ukraińskie дра, czeskie džura, polskie dziura ‘otwór’), a wtórny stopień ablautowy *dhourh1 mógłby być bezpośrednio odzwierciedlony przez słowiańskie *durь ‘głupota, bezmyślność’. Formą podstawową byłby stopień redukcji *dhurh1-, zachowany do dziś w czasowniku bałtyckim (litewskie dùrti) i rozszerzony w jego derywacie (litewskie dras, staro pruskie dūrai). Z formalnego punktu widzenia relacja między czasownikiem *dūr-ti a przymiotnikiem *dūr-as w językach bałtyckich jest z pewnością wtórna, odtwarzając bez żadnej zmiany stopień ablautowy czasownika w przymiotniku, podczas gdy relacja między *dūr-ti a *douros w językach słowiańskich podąża za wzorcem ablautowym, który wydaje się bardziej rozpowszechniony; por. model bałtosłowiańskiego *roudos ‘czerwony’ (litewskie raũdas, rosyjskie рудóй < 11 Por. IEW 277; LIV 1140; EDHIL 905–908. Sanskryckie dhrvati „on uszkadza” należy do pierwiastka se (por. przymiotnik odczasownikowy dhrta-), lecz wariant tematyczny dhvárati (< PIE *dhuérh1-e/o-) został zanalizowany jako ani, co dało początek wtórnemu przymiotnikowi odczasownikowemu dhrutá- (od *dhurtá-). Inną rekonstrukcję zaproponowano w LIV 1140. Straipsniai / Artykuły 19 The Origin of Old Prussian dūrai PIE *h1roudh-o- = gockie rauþs, wiejskie łacińskie rūfus) wobec *rudē-ti- „czerwienieć” (litewskie rudti, staro-cerkiewno-słowiańskie ръдѣти < PIE *h1rudh-eh1- = łacińskie rubēre): presja tego typu odpowiada za utworzenie wtórnego stopnia o *douros (jak gdyby PIE *dhourh1-o-) zamiast PIE *dhuorh1-o- (pierwiastek PIE *dhuerh1-). Słowiański rzeczownik abstrakcyjny *durь, odzwierciedlony przez rosyjskie дýрь „głupota”, oraz derywat *durъnъ „głupi, niemądry” są z pewnością formacjami wtórnymi (jak gdyby od PIE *dhourh1-i-), paralelnymi do takich przykładów jak staro-cerkiewno-słowiańskie зъль „zło” (= greckie κακία) od зълъ „zły, niegodziwy” (= greckie πονηρός, κακός). Problem dotyczy semantyki rodziny leksykalnej. Wyprowadzenie znaczeń „niemądry, głupi” oraz „nieśmiały, zniechęcony, zawstydzony, milczący, smutny” od podstawowego znaczenia „żąć” pozostaje na tym etapie nieumotywowane. W przypadku niektórych z tych form od XIX wieku dokonywano innych porównań, jednak wspólne jest im wiele nieścisłości w ich ujęciu fonologicznym lub morfologicznym. Na początek grecki przymiotnik θοῦρος ‘pędzący, gwałtowny, wściekły’ jest często porównywany ze staropruskim dūrai ‘nieśmiały’ i rosyjskim дурнóй ‘głupi, nierozgarnięty’, lecz prawdopodobnie należy go pominąć, ponieważ raczej nie odzwierciedla formy PIE *dhourh1-o-, lecz zasadniej wiąże się z czasownikiem θρώσκω, aorystem ἔθορον ‘skakać, wznieść się’, co zakłada inny rdzeń *dherh3-: mamy stopień zerowy *dhh3 w θρώσκω, ἔθορον oraz stopień o *dhor(h3)-uo- (z efektem Saussure’a) w *θορ-ϝος > θοῦρος (z kompensacyjnym wydłużeniem samogłoski w grece jońskiej wynikającym z zaniku digammy). Pozostają nam zatem dane bałto-słowiańskie. Jak już even if they are separated by their ablaut, Slavic *dur- (from *dhourh1-) and powiedziano, jest prawdopodobne, że bałtyckie *dūr- (od *dhurh1-) należy do tej samej rodziny. Widzieliśmy, że różnica semantyczna nie pokrywa się w pełni z różnicą formalną, ponieważ słoweńskie dúr należy do słowiańskiego *dur-, lecz ma znaczenie ‘nieśmiały’, co zdaje się łączyć je bezpośrednio z bałtyckim *dūras. Znaczenie staropruskiego dūrai i litewskiego dras ‘nieśmiały, milczący, małomówny’ prawdopodobnie wywodzi się od czasownika *dūr- ‘milczeć, krępować się, patrzeć w dół, na ziemię’. Sugerują to różne czasowniki związane z tym znaczeniem, takie jak lit. dūrti ‘czekać, milczeć, nie odzywać się’ oraz droti ‘zniechęcać się, patrzeć w dół, na ziemię, popadać w przygnębienie’. W języku łotewskim to znaczenie rozprzestrzeniło się na słowo zapożyczone ze słowiańskiego i jego rodzinę, jak pokazują łotewskie duns ‘smutny, zakłopotany, głupi, odizolowany’, durnêt ‘iść powoli, być leniwym, cichym, milczeć, być nieprzyjaznym, być chorym’. Źródło tego znaczenia zostało mimochodem wspomniane przez Fraenkla (LEW I 90 i 113), lecz wyraźnie dostrzegł je Mažiulis (PKEŽ 11988: I 239; 22013: 149). W języku litewskim występuje wyrażenie nudùrti aks  žẽmę ‘spoglądać w dół, ku ziemi’ (dosłownie: ‘wbić oczy w ziemię’):