„Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flur- und Gewässernamen“

Straipsniai / Articles 123 JÜRGEN UDOLPH Zentrum für Namenforschung – Göttingen Akademie der Wissenschaften zu Göttingen Kierunki badań naukowych: lingwistyka historyczna, nazwy wód, nazwy miejscowości, nazwiska. DOI: doi.org/10.35321/all86-05 NOMINA GEOGRAPHICA EUROPAEA. BIBLIOGRAFICZNY ZBIÓR DOTYCZĄCY EUROPEJSKICH NAZW MIEJSCOWOŚCI, NAZW PÓL I NAZW WÓD Nomina Geographica Europaea. Europos vietovardžių, žemėvardžių ir vandenvardžių bibliografinis rinkinys ADNOTACJA Artykuł dotyczy dostępnego od kilku miesięcy bezpłatnie w Internecie pliku zawierającego około 450 000 nazw geograficznych. Nosi on tytuł Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen unter der folgenden Internet-Adresse erreichbar: https://adw-verwaltung.uni-goettingen. de/ortsnamen/images_lightbox.php. W tekście plik ten został dokładniej opisany. Jego werden Entstehung, Prinzipien und Aufbau näher umrissen und darauf verwiesen, dass die użytkowanie jest całkowicie bezpłatne i jest on otwarty dla wszystkich zainteresowanych. W drugiej części artykułu na przykładzie dotyczącym wędrówki plemion słowiańskich na Bałkany pokazano, jak można wykorzystać plik z jego ogromnym bogactwem danych: zbiór nazw geograficznych dzięki zawartym w nim informacjom pozwala tworzyć mapowania, których wyniki są istotne dla kwestii, jakimi drogami plemiona słowiańskie dotarły na południe. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowości, nazwy wód, nazwy terenowe, zbiór nazw, Słowianie południowi. JÜRGEN UDOLPH 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI ANNOTATION The article is about a file with around 450,000 geographical names that has been swobodnie dostępne w Internecie przez kilka miesięcy. Kartoteka nosi tytuł Nomina Geographica Europaea. Zbiór bibliograficzny dotyczący europejskich nazw miejscowości, nazw terenowych i nazw wodnych, dostępny pod następującym adresem internetowym: https://adw-verwaltung.uniGoettingen.de/ortsnames/images_lightbox.php. Tekst opisuje The origin, principles and structure are outlined in more detail and it is pointed out that the kartotekę bardziej szczegółowo. korzystanie z niej jest całkowicie bezpłatne i otwarte dla wszystkich zainteresowanych. W drugiej części artykułu, na przykładzie migracji plemion słowiańskich na Bałkany, pokazano, w jaki sposób można wykorzystać kartotekę z jej dużą ilością danych: zbiór nazw geograficznych pozwala, dzięki zawartym w nim informacjom, tworzyć mapy, których wyniki mają znaczenie dla kwestii szlaków, którymi plemiona słowiańskie podążały na południe. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowości, hydronimy, toponimy, nazwy terenowe, zbiór nazw, Słowianie południowi. WPROWADZENIE Przekonująca interpretacja nazwy geograficznej może się udać tylko wtedy, gdy przeprowadzono obszerne prace przygotowawcze. Po pierwsze, konieczne jest staranne zebranie historycznych poświadczeń nazwy, przy czym oczywiście należy opierać się na wiarygodnych wydaniach tekstów. Po drugie, niezbędne jest poszukiwanie nazw podobnych, nazw porównawczych i paralel nazw, czy to dla wyrazu podstawowego, czy dla podstawy derywacyjnej — jedno i drugie jest bardzo użyteczne. W gruncie rzeczy nadal obowiązuje tu stare powiedzenie onomastyki: Najpierw zbierać, potem interpretować. Wilhelm Eilers (1982: s. 49) wyraził to następująco: „Najpierw zbierać i klasyfikować, a następnie analizować pod względem językowym i historycznym! „Wszystkie sukcesy, wszystkie spostrzeżenia, które mam do odnotowania w dziedzinie badań nad nazwami, zostały osiągnięte w ten sposób”. Gdy zgromadzi się wystarczającą ilość materiału dotyczącego nazwy miejscowej i jej możliwych paralel, zaleca się jeszcze trzecią drogę: kartografowanie nazwy i jej paralel, przez co należy rozumieć np. kartografowanie podstawy wyrazu, członów określających i elementów słowotwórczych nazw. Theodor Frings (1957: s. 9) podkreślił to dobitnymi słowami: „Mapom Straipsniai / Articles 125 Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen przypisujemy szczególne znaczenie. Ich plastyczny sposób przedstawiania potrafi powiedzieć więcej niż gadanina wielu stron”. Aby sprostać tym warunkom – przede wszystkim ostatniemu – konieczna jest długa praca zbieracka, prowadzona przez lata i dziesięciolecia. Dotyczy to wszystkich wielkich przedsięwzięć onomastycznych, na przykład także wielkiego polnischen Ortsnamen in Kraków (NMPol), der altpolnischen Personennamen (SSNO) und der Ortsnamen Litauens (LVŽ I, II). zbioru. Jakie interesujące wyniki może przynieść gromadzenie i kartografowanie słowiańskich nazw miejscowości i zbiorników wodnych, przed dziesięcioleciami pokazał J. Zaimov na podstawie mapy rozmieszczenia plemion południowosłowiańskich (Mapa 1). MAPA 1 (Źródło: J. Zaimov 1967, załącznik) Mapa J. Zaimova pokazuje jednak tylko migrację plemion słowiańskich na wschodzie Bałkanów; zachód nie został tutaj uwzględniony. Tę lukę można jednak wypełnić dzięki dalszym zbiorom i kartografowaniu innych słowiańskich nazw geograficznych. Jeszcze do tego powrócę. JÜRGEN UDOLPH 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI 1. PODSTAWY GROMADZENIA I POWSTANIE BAZY DANYCH Głównym celem mojego artykułu jest zwrócenie uwagi na bardzo obszerny zbiór nazw geograficznych, który od kilku miesięcy jest swobodnie dostępny w Internecie. Powstał on w ciągu ostatnich 50 lat. Ponieważ na początku tworzenia zbioru (1970) nie były jeszcze dostępne ani Internet, ani elektroniczne przetwarzanie danych, ani komputery, zbiór założono przy użyciu jedynej możliwej wówczas metody: na papierze. Nie istniała żadna inna możliwość. Odpowiadało to ówczesnemu standardowi naukowemu i zastosowano to na przykład przy próbie stworzenia we Fryburgu „Nowego Förstemanna”, ale auch für die Sammlung des NMPol in Kraków. Der Autor dieses Beitrages hatte vor einigen Jahren die Möglichkeit, diese Sammlung zu sehen und für einige Recherchen zu nutzen. Die jetzt neue vorgelegte Sammlung, um die es in diesem Betrag geht, ist nun im Internet frei zugänglich. Sie steht auf der Internetseite: https://adw-verwaltung. uni-goettingen.de/ortsnamen/images_lightbox.php. Podczas korzystania z pliku wymagana jest cierpliwość. Są to bardzo duże ilości danych, których poszczególne składniki można było zapisać jedynie jako jpg, czyli w formacie obrazu. Konwersja do formatu pdf nie była możliwa. Poniżej podaję krótki opis pliku i wskazówki dotyczące jego użytkowania. Zbiór zawiera ogromną liczbę nazw geograficznych, szacowaną na około 450 000. Początkowo został utworzony wyłącznie dla obszaru słowiańskiego (obecnego i dawnego obszaru osadnictwa plemion słowiańskich). Z czasem włączano również nazwy z regionów przyległych, ponieważ słowiański obszar osadnictwa zawiera nazwy, których vor allem Dingen deshalb, weil es sich im Verlauf der Arbeit herausstellte, opracowanie i sensowna interpretacja są możliwe tylko przy uwzględnieniu także niesłowiańskiej toponimii i hydronimii. Zbiór jest przede wszystkim kartoteką odsyłaczową. Początkowo próbowano worden, auch Deutungen und Anmerkungen zu den einzelnen Namen dodać, jednak ogrom materiału – słowiański obszar osadnictwa sięgał lub sięga od Łaby po Kamczatkę i od Morza Bałtyckiego aż po można porównać zbiór z wydanym Griechenland – erlaubte schon bald diese Ausweitung nicht. In gewissem Sinn przez R. Schützeichela i opracowanym przez jego współpracownice i współpracowników rejestrem Beiträge zur Namenforschung, tomy 1–16, Heidelberg 1969, rejestrem, z którego również dziś można z pożytkiem korzystać. Straipsniai / Artykuły 127 Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen 2. BUDOWA KARTOTEKI Trzonem jest alfabetyczny kartotekowy zbiór fiszek. Zawiera on około 450 000 fiszek. Podczas korzystania z niego okaże się, że jest to stosunkowo prosty zbiór; być może można go nawet nazwać prymitywnym. Wynika to po części z tego, że na początku tworzenia zbioru autor nie zdawał sobie sprawy, jak dokładnie powinno przebiegać to postępowanie i co miało się rozwinąć z pierwszych, niewielkich początków. Główna kartoteka jest uporządkowana alfabetycznie. Po nazwie Aa następują zatem Aar, Abalon, Achalm itd. Istnieją jednak szczególne przypadki, uwarunkowane w dużej mierze alfabetami, przede wszystkim języków wschodnioeuropejskich, a także transkrypcją pism cyrylickich. Należą do nich na przykład uporządkowanie -ą- (po -a-), -ę- (po -e-), -ć- = -c-, -č- (po -c-), -v- = -w itd. Szczegóły zostały przedstawione w części wprowadzającej pod hasłami „Wskazówki dotyczące powstania” i „Wskazówki dotyczące korzystania”, z którymi zaleca się zapoznać przed skorzystaniem z pliku. W kolejnym dziale, zatytułowanym „Literatura”, znajduje się wykorzystana i skatalogowana literatura. Znajdują się tam również rozwinięcia skrótów literatury, na przykład ABM = Archiwa, Biblioteki i Muzea kościelne (t. 1 i nast., Lublin 1959/60 i nast.). Literatura cytowana w skrócie jest zazwyczaj podawana na dolnym marginesie kart katalogowych, np. „Zit. Adamy” (od: Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen itd., Breslau 1888). 3. KORZYSTANIE Z PLIKU Proces korzystania można opisać w przybliżeniu w następujący sposób. Jeśli szuka się określonego nazwiska, np. Heča, postępuje się zatem w następujący sposób: 1. krok: W głównym pliku w górnym wierszu pola tekstowego klika się pierwszą literę, w tym przypadku „H” (należy pamiętać, że czas ładowania ze względu na dużą ilość materiału może wynosić kilka sekund; zwłaszcza w przypadku pierwszych liter B, K, P i S może to trwać dłużej, niż zwykło się oczekiwać od Internetu). Po otwarciu litery „H” pojawia się następujący obraz: RYCINA 1: Portal wejściowy do pliku JÜRGEN UDOLPH 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Wichtig ist die untere Zeile: Aus technischen Gründen kann nicht die Datei mit den Anfangsbuchstaben Hagezeigt werden, was etwas ungewohnt ist. Na dole widnieje: „Wyświetlane są obrazy z pierwszymi literami HU. Przewijając w dół, widzi się fiszki „Huba, Hualimer, Huaha” itd. Aby przejść do „Heche”, należy kliknąć w dolnym wierszu alfabetu (zob. rycina 2) zakładkę HE. RYCINA 2: Podział portalu wejściowego Otwiera się nowa strona z nazwami Heciul-Nou, Hechtenbach, Hechły, Héche, Hecha itd. W pierwszym wierszu widzi się między innymi następującą Kartę katalogową (zob. rysunek 3): ABBILDUNG 3: Karteikarte „Héche“ Sie enthält die zusätzliche Angabe: „s. Skutil, Reg.“. Die Auflösung muss man in der Datei „Literatur“ suchen. Dafür kehrt man powrócić do strony początkowej pliku (zob. rysunek 4). RYSUNEK 4: Portal wejściowy kartoteki Artykuły / Articles 129 Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen Po prawej stronie znajduje się odsyłacz do „Literatury”. Należy go kliknąć, es öffnet sich die folgende Seite (s. Abbildung 5). RYSUNEK 5: Portal wejściowy do danych bibliograficznych Teraz proszę nie klikać górnego wiersza, lecz dolny, nad którym widnieje: 6773 obrazy ogółem dotyczące nazw z literaturą. Następnie proszę wybrać podfolder. Wyświetlane są obrazy z początkową literą Š. Aby wyszukać „Skutil”, należy kliknąć literę „S”. Otworzy się nowa strona z literaturą zapisaną pod Sab. Fiszki zaczynają się od Sächsischer Flurnamensammler, V. Sádlo, J. Sack itd. Man scrollt hinunter und findet unter dem Autornamen „J. Skutil“ mehrere Tytuły zaczynające się od „J. Skutil, Pomístní jména …”. Należy zwrócić uwagę auf der gefundenen Karteikarte „Skutil, Reg.“ und findet auf dieser Karte den Gesamttitel: J. Skutil, Mikrotoponymie a oronymie Drahanské vrchoviny, na wpis Blansko 1968. W indeksie znajdzie się następnie nazwisko „Héche” i będzie można wyświetlić odpowiednią stronę. Oto ilustracja odpowiedniej Karta katalogowa (zob. rysunek 6). RYSUNEK 6: Karta katalogowa kartoteki literatury JÜRGEN UDOLPH 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Ta karta katalogowa zawiera również informacje o miejscu przechowywania publikacji, w tym przypadku: „Eig. Bes.” = własność. Dane są dostosowane do lokalizacji w Getyndze, przede wszystkim do biblioteki uniwersyteckiej i biblioteki Seminarium Slawistycznego. Jak widać, korzystanie z kartoteki nie jest proste, a kwestia, gdzie znajduje się poszukiwana nazwa i co ewentualnie powiedziano o niej w danym miejscu, musi zostać sprawdzona we wskazanej publikacji. 4. PRAKTYCZNE PRZYKŁADY ZASTOSOWAŃ Główna korzyść pliku polega na tym, że zawiera on znaczny materiał dotyczący nazw miejscowości, nazw wodnych i nazw terenowych z rozległych obszarów Europy. Duże ilości danych są niezbędne do kartografowania; Z kart zawierających jedynie 5–10 nazw nie należy wyciągać prawie żadnych wniosków. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy można nanieść na mapę setki nazw. Podobnie wygląda to w przypadku innych opracowań kartograficznych, także w innych dyscyplinach. Im obszerniejszy jest materiał, tym pewniejsze powinny być wyniki. 5. PRZYKŁADY WYKORZYSTANIA KARTOTEKI: WĘDRÓWKA SŁOWIAŃSKICH PLEMIONNA BAŁKANY Wspomniane tu kartowanie możliwie wielu nazw miejscowości wspiera rozważania zawarte we wcześniejszych badaniach. Nawiązuję tu ponownie do przedstawionej powyżej mapy rozmieszczenia plemion południowosłowiańskich autorstwa J. Zaimova (zob. mapa 1) i chciałbym pokazać, że możliwie wszechstronne kartowanie słowiańskich nazw miejscowości, nazw terenowych i wodnych może zdecydowanie wesprzeć rozpoznaną u J. Zaimova migrację słowiańskich plemion dodatkowymi i pewnymi wskazówkami. W tym celu korzystam z opisanej bazy danych (Nomina Geographica Europaea). W językach słowiańskich istnieją apelatywy, które na różne sposoby wywodzą się od rdzenia *mok-, do czego należy także močiti ‘czynić erweichen (z.B. Hanf)’ abgeleitet sind, zumeist mit Hilfe des Suffixes *-dlo. Daneben treten aber auch -l-Bildungen auf. Neben močiti gibt es auch einen wilgotnym, moczyć, namaczać’, oraz temat werbalny močati, który w podobny sposób może stanowić podstawę. Spośród wielkiej liczby słów, które można tu wymienić, przytaczam tylko ros. močalo ‘rozszarpane włókna łyka lipowego’, ros. dial. močilo, močalo „niskie, bagniste miejsce, koleina, staw”, ukraiń. mocylo „mały staw, kałuża, Straipsniai / Articles 131 Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen miejsce w rzece, gdzie moczy się len lub siemię lniane”, pol. moczadło „bagniste podłoże porośnięte roślinami wodnymi, bagno”, pol., starop. (od XIII wieku) moczydło „mokry grunt, bagnisty grunt, bagno, moczar, torfowisko, kałuża, sadzawka”, czes., słowac. močal, močalina, močalisko, močalisko i in. „bagno, moczar, torfowisko, wilgotne miejsce na polu lub łące”. Odpowiedniki poświadczone są również w języku słoweńskim, łużyckim, chorwackim i serbskim. Z języków słowiańskich zapożyczone są albań. moçali, maçal ‘bagno’ oraz węg. mocsolya ‘kałuża, roszenie konopi’. Tyle tytułem krótkiego spojrzenia na apelatywy. Ważniejsze jest jednak pytanie, gdzie występują wywodzące się od nich nazwy geograficzne, jak są rozmieszczone oraz Dla wymienionego kompleksu wyrazowego *mok-, močiti, močalo, moczadło itd. w pliku wo sie fehlen. Dazu trägt die angesprochene Datei entscheidend bei. można znaleźć około 200–300 nazw miejscowości, uroczysk i wód. Szczegółowo są to następujące derywaty: Moczydło, Močidlo, Močidło, Moczadło, Močil, Mociul, Močul´, Moczel, Močidla, Močidła, Modschiedl, Moczydła, Močila, Močilla, Močily, Močidly, Moczyły, Močile, Motšile, Močyla, Μουτσίλα, Moczadla / Moczadła, Močedla, Močály, Moczadły, Maczuły, Mačuly, Maczule, Močuly itd. Istnieją jeszcze dalsze warianty, które zostały przekształcone fonetycznie na przykład pod wpływem niemieckim, rumuńskim i węgierskim. Równie częste są, czego w językach słowiańskich należy się spodziewać, derywaty z sufiksami. Plik zawiera np. często występujący w języku słowiańskim przyrostek -ica w nazwie Mötzlich, miejscowości koło Halle, Močidlice, Moczalica. Częstsze są Erweiterungen mit *-(ь)- wie Močilnica, Moczydlnica. Ein Suffix *-ьcliegt vor in Močidlec, Močilec, Moczulec, Mačýlca, Močidlce. Das Bildungselement *isk(ý)odarf vermutet werden in Mačališče, Močalište, Mačulišče, Močylyšča u.a.m. Schließlich erwähne ich hier noch Bildungen mit dem Suffix *-(ь)n-ica: Močilnica, Moczydlnica. Dalsze formacje to nazwy z przyrostkami *-ьc-, *-ьk-, *-ъk-, *-inьk-. Pozostałe kwestie pomijam tutaj. Ta stereotypowa i być może odczuwana jako monotonna kolekcja zyskuje na wartości dzięki jej kartograficznemu opracowaniu (zob. mapa 2). Główny obszar występowania tych nazw geograficznych leży na terenie zachodniosłowiańskim, przede wszystkim Polska ma w nim znaczny udział. Ponadto zwracają uwagę skupiska na pograniczu słowacko-ukraińskim i w Słowenii. Przede wszystkim jednak rzuca się w oczy, że Słowiańszczyzna wschodnia ma niewielki udział w rozpowszechnieniu. Również wschodnie Bałkany mają w tym niewielki udział. JÜRGEN UDOLPH 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Jest całkiem jasne, że rozpowszechnienie nazw wywodzących się od bagno odtwarza ekspansję na południe wzdłuż łuku Karpat. Ponieważ chodzi o słowiańskie słowo, nie jest zbyt ryzykowne założyć, że chodzi o getragen eine Siedlungsbewegung handelt, die durch Sprecher von slavischen Dialekten worden ist. Na podstawie tych czterech omówionych słowiańskich apelatywów, które Beispiele ergänzt werden können, lässt sich zeigen, dass der Balkan durch Slaven zostały osiągnięte przez kolejne drogi: po pierwsze przez napływ z Bramy Morawskiej przez wschodnią Austrię i Węgry do Słowenii i Chorwacji, a dalej do Albanii i zachodniej Serbii aż po zachodnią Grecję. Drugi napływ odbywał się wzdłuż łuku Karpat przez Bukowinę, Mołdawię, Dobrudżę (częściowo, mniej więcej tak jak przedstawiono na mapie 7. durch Rumänien / Siebenbürgen) und die untere Donau bis hin nach Bulgarien und den Osten Griechenlands. Man kann die beiden Ströme kartographisch MAPA 7: Nazwy miejscowości i ekspansja plemion słowiańskich Wyraźnie widać, że słowiańskie ruchy osadnicze w kierunku południowym odbywały się różnymi drogami. Można teraz na podstawie słownictwa języka rumuńskiego wykazać, że to przypuszczenie może zostać potwierdzone: 1. Jeśli nazwy wskazują raczej zachodnią drogę przez Słowenię i Chorwację, wówczas w języku rumuńskim brak zapożyczenia. 2. Jeśli nazwy geograficzne wskazują raczej na wędrówkę wzdłuż Karpat na południowy wschód, a więc przez Mołdawię i Dobrudżę do Straipsniai / Articles 139 Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen Rumänien und Bulgarien, dann sind die slavischen Wörter, die die Grundlage tworzą odpowiednie nazwy miejscowości, zostały zapożyczone do języka rumuńskiego: słowiański rumuński *jьzvorъ izvór bagno bahnă sigla sihlă, sîhla stubel ştiube´ĭŭ RYCINA 8: Zapożyczenia słowiańskich słów do języka rumuńskiego Istnieje kolejny argument na rzecz różnych dróg imigracji; ze słownictwa slavischen Stämme auszugehen. Die unterschiedlichen Wege haben auch im Wortschatz der südslavischen Sprachen ihre Spuren hinterlassen. Ausführlich hat sich damit Popović (1960: 438–444) beschäftigt. Aus seinen Kartierungen południowosłowiańskiego wybrałem trzy mapy. Najpierw słowo oznaczające „deszcz” (mapa 8): MAPA 8: „Deszcz” w językach południowosłowiańskich (źródło: Popović 1960: s. 441) Bardzo podobny jest zasięg słowa oznaczającego Serbisch und kroatisch kiša ist zweifellos das jüngere Wort gegenüber Fortsetzern von *dъždь „Regen“, vgl. poln. deszsz, russ. dožd´ usw. „żelazo” (mapa 9): JÜRGEN UDOLPH 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI MAPA 9: „Żelazo“ w językach południowosłowiańskich (źródło: Popović 1960: s. 442) Nowsze słowo to serbskie i chorwackie gvožđe, gožđe, starsze zaś to niewątpliwie pochodzące z przedsłowiańskiej, indoeuropejskiej warstwy językowej *želězo, por. rosyjskie „železo, pol. želazo. I jeszcze jeden przykład: słowiańskie słowo oznaczające „sadź“ (mapa 10): MAPA 10: „Sadź“ w językach słowiańskich (źródło: Popović 1960: s. 443) Starszym słowem jest niewątpliwie to, które wiąże się z lit. súodžiai i staroangielskim, wzgl. altnordisch sót verwandte „Ruß“-Wort *sad´a. Artykuły / Articles 141 Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen Można stąd wnioskować, że zachowanie archaizmów na peryferiach południowosłowiańskiego obszaru językowego wiąże się z migracją z dawnych siedzib Słowian na północ od Karpat. W centrum, w którym oba strumienie osadnicze ponownie się spotkały, powstały Wszystkie trzy kompleksy, po Neuerungen oder es setzten sich andere slavische Wörter wie etwa *sad´a durch. pierwsze różne drogi migracji uwidaczniające się w odmiennym rozprzestrzenieniu słowiańskich nazw, po drugie zapożyczenie określonych słowiańskich nazw wód do języka rumuńskiego, a po trzecie archaizmy słowiańskiego słownictwa na peryferiach południowosłowiańskiego obszaru językowego w przeciwieństwie do innowacji w centrum, przemawiają za tym, że późniejsi Słowianie południowi migrowali na Bałkany różnymi drogami. W tym miejscu przypominam zamieszczoną powyżej mapę 1 autorstwa J. Zaimova (1967), na której zarysowano napływ plemion słowiańskich na południu Bałkanów. Sporządzone dzięki zgromadzeniu słowiańskich nazw w przywołanym pliku internetowym mapy wybranych słowiańskich „wodnych słów” przedstawiają niejako północną część Bałkanów i zarysowują dwie wielkie drogi wędrówki plemion słowiańskich: Austrię, Węgry, Słowenię i Chorwację z jednej strony, Bukowinę, Mołdawię, Dobrudżę, dolny obszar Dunaju i Bułgarię z drugiej strony. Celem niniejszego artykułu było wskazanie, na podstawie wybranych zbiorów i map, możliwości, jakie dla opracowania nazw słowiańskich stwarza duża liczba zgromadzonych nazw w przywołanym pliku Nomina Geographica Europaea (https://adw-verwaltung.uni-goettingen.de/ortsnamen/images_lightbox.php.). LITERATUR Eilers Wilhelm 1982: Geographische Namengebung in und um Iran. Ein Überblick in Beispielen, München: Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Frings Theodor 1957: Grundlegung einer Geschichte der deutschen Sprache, 3. Auflage, Halle (Saale): Niemeyer. LVŽ I – Lietuvos vietovardžių žodynas [The Dictionary of Lithuanian Place Names] 1, red. kolegija L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2008. JÜRGEN UDOLPH 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI LVŽ II – Lietuvos vietovardžių žodynas [The Dictionary of Lithuanian Place Names] 2, aut. L. Bilkis, G. Blažienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, vyr. red. L. Bilkis, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2014. NMPol – Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany [Place Names of Poland. History. Origin. Changes], vols. 1–15, eds. by K. Rymut, B. Czopek-Kopciuch, Krakków: Instytut Języka Polskiego PAN, 1996–2018. Popović Ivan 1960: Geschichte der serbokroatischen Sprache, Wiesbaden: Otto Harrassowitz. SSNO – Słownik staropolskich nazw osobowych [Dictionary of Old Polish Personal Names], hrsg. von W. Taszycki, Bd. 1–2, Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1965–1968; Bd. 3–5, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1971–1980; Bd. 6–7, Wrocław, War szawa, Kraków, Gdańsk, Łódź: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1981–1985. Stams Werner 1998: Atlas zur Geschichte und Landeskunde von Sachsen. F. Wirtschaft (Landwirtschaft, Bergbau, Gewerbe, Verkehr). IV. Neueste Zeit (1815–1866, 1867–1918, 1918–1945) 1, Beih. Böden nach Bodenwerten: Bodenwerte der Gemeindeflächen nach den Wertzahlen der Bodenschätzung 1934 bis 1954, hrsg. von der PhilologischHistorischen Klasse der Sächsischen Akademie der Wissenschaften zu Leipzig in Verbindung mit dem Landesvermessungsamt Sachsen, Leipzig: Verlag der Sächsischen Akademie der Wissenschaften. Udolph Jürgen 1979: Studien zu slavischen Gewässernamen und Gewässerbezeichnungen. Ein Beitrag zur Frage nach der Urheimat der Slaven, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Zaimov Jordan 1967: Zaselvane na bălgarskite slavjani na Balkanskija poluostrov [Settlement of Bulgarian Slavs on the Balkan Peninsula], Sofiâ: Bălgarska Akademija na Naukite. Straipsniai / Articles 143 Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen Nomina Geographica Europaea. Europos vietovardžių, žemėvardžių ir vandenvardžių bibliografinis rinkinys SANTRAUKA Šiame straipsnyje analizuojamas geografinių vardų rinkinys, sudarytas iš maždaug 450 000 vardų, kuris keletą mėnesių yra laisvai prieinamas internete. Rinkinio pavadinimas – Nomina Geographica Europaea. Bibliographische Sammlung zu europäischen Orts-, Flurund Gewässernamen. Jį galima rasti šiuo adresu: https://adw-verwaltung.uni-goettingen.de/ ortsnames/images_lightbox.php. Straipsnyje pateikiamas detalesnis šio rinkinio aprašymas. Išsamiau aprašoma jo kilmė, sudarymo principai ir struktūra. Taip pat pabrėžiama, kad naudojimasis rinkiniu yra visiškai nemokamas, o prieiga atvira visiems suinteresuotiems asmenims. Antroje straipsnio dalyje pateikiamas slavų genčių migracijos į Balkanus pavyzdys pokazuje, jak można wykorzystać ten zbiór wraz z dużą ilością zawartych w nim danych – informacje zgromadzone w zbiorze nazw geograficznych pozwalają sporządzać mapy, które są istotne dla rozstrzygnięcia kwestii szlaków migracji plemion słowiańskich na południe. Złożono 5 listopada 2021 r. JÜRGEN UDOLPH Centrum Badań nad Nazwami – Getynga / Rosdorf, Steinbreite 9, D-37124 Rosdorf bei Göttingen Akademie der Wissenschaften zu Göttingen Pracownia Nazw Miejscowych między Renem a Łabą – Onomastyka w przestrzeni europejskiej Robert-Koch-Str. 29, D-48149 Münster [email protected]