Apie Kiprijono Lukausko surašyto „Pamoksło Isz Prisakimu Diewa“ [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani „Missyi Apostolskiey Część II“ (1783) tekstams

68 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-1542-2866 Kierunki badań naukowych: składnia, semantyka i pragmatyka dawnego i współczesnego języka litewskiego, etnolingwistyka, historia kultury litewskiej i tekstów kościelnych. DOI: doi.org/10.35321/all86-02 O ODPOWIEDNIOŚCI SPISANEGO KAZANIA KIPRJONA ŁUKASZKA ISZ PRISAKIMU DIEWA [...] (1797) DO TEKSTÓW MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II (1783) On the Correspondence between Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) by Kiprijonas Lukauskas and the Texts from the Book Missyi Apostolskiey Część II (1783) by Karol Fabiani ADNOTACJA W artykule omówiono strukturę dotychczas uznawanych za dzieło oryginalnego autorstwa K. Lukauska (1757–1815) Kazań (Karaciejus, opr., 1996) oraz ustalone autorstwo treści części tekstów tego rękopisu. Zgodność głównej części tego rękopisu, noszącej tytuł Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska [...] (I–II; s. 1–310), z tekstami książki Karola Fabianiego MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego [...] (1783) jest niewątpliwa. Kwestia poziomu autorstwa tekstów zapisanych w innych rozdziałach rękopisu Lukauska (s. 311–407) pozostaje otwarta. SŁOWA KLUCZOWE: Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Karol Fabiani (1716–1786), Jurgis Ambroziejus Pabrėža (1771–1849), kazanie jako nauczanie, literatura litewska: XVIII wiek. Artykuły / Articles 69 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams ANNOTATION The article discusses the structure of Pamokslai by Kiprijonas Lukauskas (1757–1815) (Karaciejus, ed., 1996), which has been considered an original work until now, and the new authorship of some of the texts from this manuscript, which has recently come to light. The correspondence between the main part of the manuscript entitled Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska [...] (I–II; 1–310 p.) and the texts from the book MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego [...] (1783) by Karol Fabiani is niewątpliwa. Kwestia poziomu autorstwa tekstów z innych rozdziałów rękopisu Lukauskasa (s. 311–407) pozostaje otwarta. Jurgis Ambroziejus Pabrėža (1771–1849), kazanie jako nauczanie, KEYWORDS: Kiprijonas Lukauskas (1757–1815), Karol Fabiani (1716–1786), literatura litewska, XVIII wiek. WPROWADZENIE Celem artykułu jest poinformowanie o tym, że uważane dotąd za dzieła oryginalnego pochodzenia (por. Biržiška [1963] 1990: 171; Lebedys 1976: 40; Lukšienė 1985: 87–90; Tereškinas 1992: 13–163; 1996; Mačiulytė 2005: 13–14, 2005a; Pacevičius 2005: 228, 231; Vaicekauskas 2008)1 Kazania Kiprijonasa Lukauskasa (1757–1815)2 (Wilno 1 Oceniając uwagi Jurgisa Lebedysa (1913–1970) na temat wykształcenia Lukauskasa jako autora, jego rozległej lektury itp., należy uwzględnić fakt, że w wydaniu z 1976 r. Lietuvių kalba XVII–XVIII a. viešajame gyvenime opublikowane teksty opracowano na podstawie roboczych rękopisów Lebedysa (o szkicowości tych tekstów zob. Zaborskaitė 1976: 4). Należy również zwrócić uwagę na to, że wzmianki współczesnych o osobie Lukauskasa są nieliczne i dość powściągliwe. W akcie wizytacji dekanatu wiłkomierskiego z 1796 r. (odpis z CVIA F 694 apr. 1. b. 3998 zob. Lebedys 1976: 187, o błędnie podanym w tym odpisie Lebedysa nazwisku Lukauskasa zob. Tereškinas 1995: 136) wskazuje się na pozostawanie klasztoru i parafii trockuńskiej pod zarządem bernardynów, na wykształcenie duchowe proboszcza Kiprijonasa [L]ukauskasa, jego wyświęcenie na kapłana w 1782 r. oraz złożenie ślubów zakonnych w Zakonie Braci Mniejszych św. Franciszka, a także na odprawiane przez niego nabożeństwa w języku litewskim (por.: mowi [...] Pacierz [...] po litewsku) oraz odpowiednie kazanie-nauczanie wygłaszane zgromadzonym ludziom (por.: y Naukę miewa stosowną do zgromadzonych ludzi) (por. Lebedys, tamże; o spostrzeżeniach opartych na zapisach tego aktu wizytacji zob. Tereškinas 1992: 136, 144; 1996: 6; Bogušis 1996: 15–16; Mačiulytė 2005a). O konieczności uwzględnienia przy ocenie środowiska życia Bernardyna Lukauska charakteru roli zakonów w kulturze polsko-litewskiej XVIII wieku zob. Tereškinas 1992: 136–144. 2 O dwojakich formach nazwiska Lukauskas, Lukauskis zob. Zinkevičius 2001: 65; Vaicekauskas 2008; Mačiulytė 2005a: 243. O związku daty urodzenia Lukauska nie z rokiem 1752, lecz z rokiem 1757 zob. Tereškinas 1992: 136; Mačiulytė 2005a: 245–247. W księdze zmarłych prowincji bernardynów litewskich Elenchus Fratrum Mortuorum (MAB RS, f. 9, b. 96,1.22) odnaleziony przez Arvydasa Pacevičiusa wpis Cyprianus Łukowski, 1815 Februarius, Bienicae, Vicarius uściśla dane dotyczące JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI rękopiśmiennego 409-stronicowego zbioru przechowywanego w bibliotece uniwersyteckiej F1–D654, zatytułowanego perrašą, žr. Karaciejus, par., 1996, toliau – LP) pirmosios dalies, turinčios antPamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska. Per Kunigą Cypriona Łukawski Plebona Traszkunu Surasitas. Metusy Chrystusa 1797 (LP I–II; s. 1–310), odpowiedniość z tekstem książki Karola Fabianiego (1716–1786)3 MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z przykazan boskich o powinnościach zycia chrzescianskiego [...] (1783; dalej – FP) – tams. Nurodytųjų lietuviškų ir lenkiškų pamokslų rinkinių tekstų turinio tapatumas nustatytas remiantis analitiniu, gretinamuoju ir struktūrinės analizės metodais. W artykule wspomina się o zamieszczonych w jednym ze zbiorów rękopiśmiennych kazań Jurgisa Ambroziejusa Pabrėžy4 (1771–1849)5 odsyłaczach bibliograficznych, które pomogły rozpoznać oryginał pierwszej części rękopisu Łukawskiego (s. 1–310). Oceniając zasadność przypisywania autorstwa Łukawskiemu, należy omówić także strukturę całego rękopiśmiennego zbioru Łukawskiego6. Okoliczności śmierci Łukawskiego, autora tekstów pierwszej części tego rękopisu – zmarł w 1815 r. w klasztorze bernardynów w Bienicy, pełniąc funkcję wikariusza (zob. Pacevičius 2005: 241). 3 O studiach filozoficznych i teologicznych wybitnego jezuickiego kaznodziei Karola Fabianiego, jego praktyce nauczycielskiej, kaznodziejskiej i misyjnej oraz wydanych książkach religijnych, wśród których wyróżniał się trzyczęściowy zbiór Missya apostolska, doczekawszy się niejednego wznowienia, zob. Kaczmarek 1948. O wydaniach książek Fabianiego wyłącznie w XVIII wieku zob. Estreicher 1898: 153–154. O popularności omawianej książki Fabianiego świadczy również rozpowszechnianie się jej tekstów w odpisach. Jeden z takich odpisów wydania z 1792 r., sporządzony przez polski zespół kopistów, przechowywany jest w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego (opis bibliograficzny dokumentu rękopiśmiennego F 1-C173a zob. Fabjani 1792). O popularności swoich kazań wspomina również sam autor w przedmowie do pierwszej części zbioru Missya apostolska (zob. Fabiani 1783: [I]). 4 Na podstawie autografów zakonne imię Pabrėžy należy zapisywać z o – Ambroziejus (nie Ambraziejus) (zob. Šepetytė 2020: 7; Pajėdienė 2021: 369). 5 Pabrėža jest uważany za chlubę Żmudzi ze względu na liczne rodzaje działalności (był duchownym, w 1796 r. przyjął święcenia kapłańskie, a w 1817 r. złożył śluby w Zakonie Franciszkanów, pedagogiem, uczestnikiem litewskiego ruchu kulturalnego, działaczem piśmiennictwa żmudzkiego, bibliofilem, botanikiem, znawcą medycyny ludowej) i talenty, z których najwybitniejszy – sztuka wymowy – wiąże się z jego działalnością duszpasterską i wygłaszanymi kazaniami (zob. Biržiška [1963] 1990: 306–320; Gidžiūnas 1994; Pacevičius 2020). O prawdziwości odgłosów sławy Pabrėžy jako kaznodziei świadczy bogata spuścizna rękopiśmienna – historycy kultury wskazują co najmniej dziesięć napisanych i oprawionych przez Pabrėžę zbiorów kazań (por. Gidžiūnas 1994: 91–100), natomiast o zasadności takiej sławy – ocena kazań dokonywana przez współczesnych kulturoznawców (por. Tereškinas 1994; Sverdiolas 1996; 2006: 48–86). 6 W zakres badań niniejszego artykułu nie wchodzą ani możliwe [książki] bernardyna Lukausko rankraščio tekstų sąsaja su Troškūnų konventų klierikų 1782–1799 m. rankraštiniais pamokslais ar Kretingos pranciškonų 1792–1793 m. sakytais žemaitiškais pamokslais (plg. Biržiška ([1957] 1998: 563), nei neabejotina sąsaja su Troškūnų vienuolyno turėtais spaudiKiprijonasa, proboszcza Trokun, (o książkach biblioteki klasztoru w Trokunach około 1782 r. Artykuły / Articles 71 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams zob. Tereškinas 1992: 138–141; o odpowiedniościach ze wskazaną treścią książki Fabianiego artykuł ilustruje na kilka sposobów: 1) zestawiając rejestry treści obu wskazanych zbiorów kazań; 2) omawiając odpowiedniość tekstów początku i zakończenia pierwszej części rękopisu Lukauskasa z tekstami Fabianiego oraz kilka zmian związanych ze wskazaniem autorstwa w Prakałbie pierwszej części LP; 3) ukazując (nie)zgodność fragmentów tekstu LP zawierających etnonimy lietuvis, lenkas z analogicznymi frazami książki Fabianiego. 1. TAJEMNICĘ UJAWNIAJĄCA JURGIEGO AMBROZIEJAUS PABRĖŽOS PASTABA Czytając teksty z książki Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejausa Pabrėžy (zob. Šepetytė, oprac., 2020)7, kilka opisanych w nich obrazów przypomniało historie zapisane w Pamoksluose Kiprijonasa Lukauskasa. Po otwarciu transkrypcji rękopisu Lukauskasa (Karaciejus, oprac., 1996) okazało się, że zbieżne są nie tylko niektóre zapamiętane obrazy. W co najmniej dwóch – 28. i 29. – kazaniach rękopisu spisanego przez Lukauskasa (LP 281–301) opowieści nie tylko w poszczególnych szczegółach, lecz całą istotą treści odpowiadają rzeczom głoszonym w kazaniu Pabrėžy Apey griekus lyiżówy8 (PWM 203–228). Przyczynę zbieżności treści tekstów znajdujących się w rękopisach różnych autorów wyjaśniła uwaga Pabrėžy, że jego pawy, bet ir Lukausko Pamoksłas 28. isz prisakima diewa aszma. Ne kałbek neteyžr. Pacevičius 2005: 238; o książce podarowanej przez Lukauskasa klasztorowi w mokslas beveik pažodžiui persirašytas iš vienos kunigo Fabiani knygos9, plg.: Wypisano prawie co do słowa z Missyi Apostolskiey Częsci 2. Nauki 29. Xiędza Fabianiego (PWM 228). Atsivertus nurodytą knygą (žr. Fabiani 1783a) tapo akivaizdu, kad ne tik minėtasis dviejų dalių Pabrėžos Pamoksłós Apey griekus lyiżóTroškūnai oraz duszpasterską 7 Przepisane cytaty w artykule podano z zachowaniem pisowni se priesz artima tawa (LP 281–288) ir Pamoksłas 29. Ape apkałbeimus yr kitus lieźuwinius griekus, iki to Prisakima Diewa Aszma prigulincius (LP 289–301) yra 1782–1841 m. laikotarpiu besikeičiančius Troškūnų bibliotekos fonde turėtų knygų kiekius, iš kurių 1782–1784 m. vien pamokslų skyriaus fonde turėta 107, o 1800 m. – jau net 231 tomai oryginałów. Przy cytowaniu tekstu Pabrėžy ze zbioru Ambroźiejó Pabreża Tercyjorió Zokana Szwęta veiklą skatinusių lietuviškų knygų gausėjimą šio vienuolyno bibliotekoje žr. ten pat, 236, 241). Tiewa Prąćźyszkaus dalej stosowany jest skrót PWM. 8 Kazanie Pabrėży wygłoszone w 1824 r. w kinio PAMOKSŁAY Wayringosy Materyjosy Ąt rożniu wyitu, iwayriusy łaykusy Sakity par Kónyga Vėžaičiai napisane jest do odczytania w ciągu dwóch dni (por. uwagę na początku kazania PWM 203 oraz frazę z drugiej części Pamoksła apey Griekus Lyiżowy Trukis tolymesnis PWM 211; zob. także Šepetytė 2020: 795). 9 Pabrėža podaje także więcej odsyłaczy do tej książki Fabianiego (zob. PWM 120, 132, 277). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Tłumaczenia kazań 28. i 29. stworzonych przez Fabianiego (zob. Fabiani 1783a: Sugretinus Fabiani ir Lukausko tekstus atidžiau, paaiškėjo, kad ne tik šie du pamokslai, bet ir visa apimtimi (312 p.) bei idėjine ir literatūrine raiška svarbiau457–489)10. część11 spisanego przez Lukauskasa zbioru Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa nie zawiera zbioru tekstów oryginalnych, lecz litewską wersję książki missyi apostolskiey część ii. w ktorey się przekładaią nauki z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego. przez x. karola fabianiego kanonika kaliskiego, Szkół Wydziałowych Łęczyckich Kaznodzięię napisane [...] (dalej – FP). Można się o tym przekonać, przeglądając zasadniczą zgodność tytułów rozdziałów wszystkich 30 kazań z książki Fabianiego i wskazanej pierwszej części rękopisu Lukauskasa, zamieszczonych w spisach treści (zob. tabelę 1)12. TABELA 1. Fabianiego książki Missyi apostolskiey Część II i Lukausko Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa [...] turinių registrų (žr. FP 500–502 ir LP 309–310) sugretinimas NAUKI Z PRZYKAZAN BOSKICH O POWINNOSCIACH ZYCIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO. PRZEZ X. KAROLA FABIANIEGO KANONIKA KALISKIEGO, Szkół Wydziałowych 1797 1783 Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska. Przez Księdza Cypriona Łukawski Plebana TRASZKUN Napisane. Metry Chrystusa Łęczyckich Kaznodzięię NAPISANE [...] rejestr NAUK MISYJNYCH CZĘŚCI II. (FP 500–502) Rejestr kazania (LP 309–310) Nauka I. o Przykazaniach w Prisakimus powszechności Pamoksłas 1. Ape ..... na karcie 1 wisotimiey ..... 1 Nauka II. o Przykazaniach Boʃkich w powszechności ..... 13 wszystkich ..... Pamoksłas 2. Ape Prisakimus Diewa 7 Nauka III. z pierwʃzego Przykazania o Wierze ..... 22 Boʃkiego Pamoksłas 3. O pierwszym przykazaniu Bożym. O Wierze ..... 12 Nauka IV. z pierwʃzego Przykazania o Nadziei i Miłości ..... 40 O Boʃkiego Pamoksłas 4. O pierwszym przykazaniu Bożym. Nadziei i Miłości ..... 22 10 Pabrėža uzupełnił tekst Fabianiego nie tylko właściwą mu wstępną częścią kazania (zob. PWM 262), lecz także wstawkami własnego autorstwa (o nich zob. Pajėdienė 2022). 11 Właśnie tę część rękopiśmiennego zbioru Lukauskasa uznawano pod względem literackim za najcenniejszą: badacze kultury i literatury najczęściej uzasadniają wyjątkowość i cechy wyrazu LP tekstami tej – zawierającej tłumaczenie Fabianiego – części (por. Lebedys 1976: 40–48, 48–51; Lukšienė 1985: 87–89; Tereškinas 1992: 155–163; 1996; Tunaitis 2004: 81). 12 O rozbieżnościach treściowych wyróżnionych w tabeli zob. w następnym rozdziale. Straipsniai / Articles 73 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams Nauka V. z pierwʃzego Przykazania o Czarach, Gusłach i Zabobonach ..... 58 Boʃkiego Pamoksłas 5. Z pierwszego Przykazania Bożego. O Czarach, Gusłach i Zabobonach ..... 32 Nauka VI. z drugiego Przykazania Bożego o Bluźnierstwie, Przekleństwach Przekleństwach ..... 73 Pamoksłas 6. Z drugiego Przykazania i Bogu. O bluźnierstwach, Przysięgach i Piktazodziawimus ..... 42 Nauka VII. o Przysięgach ..... 85 Kazanie 7. O Przysięgach ..... 49 Nauka VIII. o Slubach w wszelakich ..... 64 powszechności ..... 111 Pamoksłas 8. O Ślubach Nauka IX. z trzeciego Przykazania Boʃkiego o Bożego. O święceniu Dnia Świętego ..... 125 O Pamoksłas 9. Z trzeciego Przykazania Dniu Świętym ..... 72 Nauka X. o tymże trzecim Przykazaniu Boʃkim ile zakazuiącym ..... 146 Pamoksłas 10. Ape tą pati treti Prisakima Diewa kiekas uzsakunti ..... 84 Nauka XI. z czwartego Przykazania Boʃkiego o powinnościach Dzieci względem Rodziców ..... 162 Pamoksłas 11. Isz ketwirta Prisakima Diewa, Ape Pawinascias Wayku, pagał Rodziców ..... 93 Nauka XII. o powinnościach Rodzicow Rodziców względem ich Dzieci ..... 188 Pamoksłas 12. O powinnościach według swoich Dzieci ..... 108 Nauka XIII. o ʃzczegulnych różnych Stanow powinnościach ..... 216 powinnościach ..... 125 Pamoksłas 13. Ape ipacias wisokiu Stonu Nauka XIV. o powinnościach Sług i Czeladki względem Panów i Gospodarzy ..... 229 Pamoksłas 14. O powinnościach Poddanych Siejminas, względem Panów i Gospodarzy ..... 133 Nauka XV. o powinnościach Panów względem swoich Poddanych ..... Poddanych 15. O powinnościach Panów względem 240 swoich Poddanych ..... 140 Nauka XVI. o powinnościach Poddańdańʃtwa13 względem Panow ʃwoich ..... 255 Kazanie 16. O powinnościach Poddanych względem swoich Panów ..... 149 Nauka XVII. o powinnościach Męża względem Zony ʃwoiey ..... 265 Pamoksłas 17. Ape pawinascias Wira pagał sawa Pacios ..... 155 Nauka XVIII. o powinnościach Zony względem Męża Pamoksłas 18. Ape pawinascias Pacios pagał ..... 278 Wiara ..... 164 Nauka XIX. o powinnościach względem Oycow naʃzych Duchownych i Pasterzow ..... 286 Pamoksłas 19. Ape pawinascias pagal Tiewu musu Dwasiszku yr piemenu ..... 170 Nauka XX. o powinnościach względem Kościoła Swiętego iako Powʃzechney Matki naszey ..... 304 Pamoksłas 20. Ape pawinascias pagał Baznicias Szwętos kaypo wisotimos Motinos musu ..... 182 Nauka XXI. z piątego Przykazania Boʃkiego o O zabójstwie na ciele ..... 336 Pamoksłas 21. Isz pinkta Prisakima Diewa. O pojmaniu na ciele ..... 204 13 Tak w księdze. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Nauka XXII. o Pijańʃtwie ..... 358 Pamoksłas 22. Ape Girtawima ..... 218 Nauka XXIII. o Zaboyʃtwie na Duʃzy, to ieʃt: Zgorʃzeniu ..... 369 tay ira Ape Papiktinima Pamoksłas 23. Ape Uzmusima unt Dusias, o ..... 225 Nauka XXIV. z Przykazania Boʃkiego szóstego: Nie cudzołóż ..... Pamoksłas 24. Z Szóstego Przykazania Bożego. 391 Nie cudzołóż ..... 238 Nauka XXV. z Przykazania Boʃkiego siódmego: Nie kradnij Pamoksłas 25. Z Siódmego Przykazania Bożego. ..... 409 Nie kradnij ..... 250 Nauka XXVI. o Lichwie ..... 425 Pamoksłas 26. Ape Nuama ..... 261 Nauka XXVII. o Potrzebie nadgrody krzywd Bliźniemu uczynionych ..... 444 Pamoksłas 27. Ape reykała sugruzinima Kriwdu Artimuy padaritu ..... 273 Nauka XXVIII. z Przykazania Boʃkiego Bożego: Nie będziesz mówił fałszywego Artima świadectwa przeciwko bliżniemu swej ..... 457 Pamoksłas 28. Z ósmego Przykazania świadectwa. Ne kałbiek ne teysiey priesz tawa ..... 281 Nauka XXIX. O obmowach i innych innych grzechach języka, należących do Bożego należących ..... 470 Bogu grzechach języka ..... 29. O obmowach i tego Bożego przykazania, aż do ósmego Przykazania przynależnych ..... 289 Nauka XXX. z dziewiątego i dziesiątego Bożego Przykazania: Nie będziesz pożądał artima żony bliżniego twego, ani domu, ani tarna, ney ʃługi, ani ʃłużebnicy, ani wołu, ani ney wiena żadney rzeczy iego ..... 490 jego Kazania 30. Z dziewiątego i dziesiątego rzeczy bliźniego swego. Ne gieysk Moteries roli, ani tawa, ney namu, ney dirwos, ney oʃła, ani tarnaytes, ney jaucia, ney asiła, rzecz ..... 301 2. STRUKTURA RĘKOPIŚMIENNEGO ZBIORU KIPRIJONASA LUKAUSKASA I ODNIESIENIA DO AUTORSTWA RÓŻNEGO POZIOMU AUTORSKIEGO, ZALEŻNEGO OD KONTEKSTU TYTUŁU I ZAWARTOŚCI torikus paskatino aptariamo rankraščio surašytojui priskirti tikrąją, o ne dalinę – RĘKOPIŚMIENNEGO ZBIORU LUKAUSKASA. Przed przystąpieniem do rozważań nad tym, jakie cechy tekstu LP ujawnia autorstwo przepisywacza, tłumacza i kompilatora sys, kad Lukausko rankraštyje žodis pamokslas dažniausiai vartojamas reikšme litewskiego tekstu kultury, należy omówić składowe części rękopiśmiennego zbioru zatytułowanego Kazania Lukauskasa. Należy zwrócić uwagę na ‘(po)naukę, poradę, wskazówkę’14. 14 W tekstach litewskich XVIII–XIX w. słowo pamokslas odpowiada dwóm słowom języka polskiego – kazań ‘kazanie; wygłaszana przez księdza mowa o treści religijnej’ i nauka ‘(po)nauka’ (por. także Artykuły / Articles 75 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams Sporządzony przez Lukauskasa rękopis pod względem tematycznym składa się z pięciu części: 1) zbiór Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska zob. LP I–II; s. 1–310; 2) nauki katechetyczne, mające tytuł kazania, o podstawach wiary i obowiązkach wiernych oraz teksty pacierza, Przykazań Dekalogu, sakramentów i modlitw LP 311–351; 3) nauka w 5 rozdziałach o obowiązkach wiernych, zwana krótko zebranym kazaniem – Padieimas 1, 2, 3, 4, 5, zob. LP 351–378; 4) biblijna historia stworzenia Świata Historia łabay grazi yr unt Zinoima kiekwienam reykalinga, złożona z 22 opowieści LP 379–400; 5) niektóre fragmenty starotestamentowych ksiąg Mądrości, zapisane z pewnym wyborem; z Księgi Syracha przedstawiono je w rozdziale Priedotkas isz Knigu Mundribes. Zob. Padeimy 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25. LP 401–407 (nieco bardziej szczegółowy układ części składowych LP zob. w tabeli 2). W niektórych pracach omawiających rękopis Lukauskasa wspomina się o wielości struktury tego rękopisu15, ale nie doceniono tego, że w rękopisie złożonym z kilku różniących się tematycznie części Lukauskas zamieszcza wskazówki dotyczące autorstwa o różnym stopniu jednoznaczności. W LP wskazano, że jeden z tekstów tego rękopisu – Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska (s. 1–310) jest przepisany16 (por. frazę nagłówkową pierwszej części rękopisu: Pamoksłas [...] Surasitas. Metusy Chrystusa 1797, zob. LP I), jedna część rękopisu została na nowo wyłożona po litewsku „przetłumaczona i spisana” (por. uwagę we wstępie do Historia łabay grazi: Dabar naujey Lietuwiszkay Izguldita LP 379), a jeszcze jedna – krótko zebrana („wybrana, ułożona”?) (por. frazę: numanau paduoty wisiems Gaspadorems trumpay surinkta pamoksła ape Kiemioniszkas 269; Sverdiolas 2006: 50). Znaczenie „(po)uczenie” jest szczególnie wyraźne w tytule pierwszej części zbioru Lukauskasa oraz w rozpoczynającej nową sekcję frazie przedmowy numanau paduoty [...] pamoksła ape [...] pawinastes LP 352 (zob. tabelę 2). W tekstach XVI wieku widoczna jest wyraźna paralela znaczeń słów katechizm i pouczenie / nauka (por. Jakuba Ledesmy NAVKA CHRZESCIANSKA. Tytuły litewskich przekładów Abo Katechizmik dla dźiatek Kathechismas arba mokslas (Daukša 1599), wskazując w opisie trzy części składowe, por.: „6, 308, 100 p.” (Biržiška [1963] 1990: 171); pewne wzmianki o różnych poziomach tekstów LP podawane są także w innych [miejscach], treść tego utworu sas rękopiśmienny odpis przedstawiono w jednym zapisie „K. Teksty „Kazań” Lukauskasa” (zob. Karaciejus, oprac., 1996: 407). bei Kathechismas arba pamokimas (1605)). 15 Į tai yra atkreipęs dėmesį žymusis knygotyrininkas Vaclovas Biržiška (1884–1956), LP apimčių (žr. Lebedys 1976: 41, 48, 51; Tereškinas 1992: 155), rankraščio parengimą spaudai (žr. Bogušis 1996: 15) ar jau publikuoto rankraštinio rinkinio reflektavimo trikdžius (žr. Subačius 2010: XVII) aptariančiuose darbuose. Juozo Karaciejaus parengtos knygos turinyje tai visai neatspindima – vi16 Gidžiūnas 1994: U Żemajty formę imiesłowu surašytas można rozumieć jako ‘zapisany, przepisany’ (takie rozumienie znaczenia odnotowuje również słownik północno-zachodnich Żmudzinów: surašymas ‘zapisanie’ (zob. Vanagienė 2015: 258). O żmudzkiej warstwie językowej Cyprijonasa Lukauskasa zob. Karaciejus 1996: 19–20; Zinkevičius 2001: 62–68. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Naminiku pawinastes LP 352). Mimo wszystko zestawienie nagłówków LP i FP (zob. przepisane nagłówki podane w górnym wierszu tabeli 1) pokazuje, że nagłówek LP został zapisany przez skopiowanie modelu nagłówka FP. Dlatego można przypuszczać, że fraza Pamoksłas [...] Surasitas może korelować z frazą tytułu polskiego oryginału nauki [...] napisane. TABELA 2. Różne pod względem tematycznym części rękopisu K. Lukauskasa Różne pod względem tematycznym LP rankraščio dalys (sutartinis eilės numeris ir paginacija) Istniejące (Możliwe) rankraščio dalies pavadinimas Teksto dalies teminis pavadinimas I (LP I–II; 1–310) Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Chrześcijaństwo. (LP I–II; 1–310) Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska. Przez księdza Cypriana Łukawskiego, proboszcza Traszkunu Surasitas. Metusy Chrystusa 1797 Prakałba Pas Małona Skaytitoi (LP I–II) Kazania 1–30 (LP 1–308)17 Rejestr kazań (LP 309–310) II (LP 311–351) Kazanie (LP 311–339) O wierze [...] (LP 311–313), O Bogu [...] (LP 313–318), O nadziei [...] LP 318–320, O miłości i przykazaniach [...] LP 320–325; Ape Sakramentus [...] LP 326–335; O rzeczach ostatecznych [...] (LP 335–339) Pawinastes (LP 339–341) Pawinastes eʃsunciu Stony Moterystes, Pawinastes Wayku priesz Tiewus [...] (LP 339–341) Patogus Spasabas Poterių, Kałbieima Poteru Baźnicioy 342–351) su Źmoniemis Lietuwiszkay (LP 342–351) Prisakymų ir Sakramentų formuluotės, Maldos (LP 17 Tylko ta część LP ma własnoręcznie zapisane przez Lukauska numery stron od 1 do 308 (karty zawierające Prakalbą i Regestr nie są ponumerowane). Artykuły / Articles 83 Kazanie 15 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams Ponieważ wielka jest różnica między Łynkusy musu. Ponieważ jest naszym inʃzego niekas kitas niera, tiktay ktory Źmogus, kursay niejokios galibes wałnascios ne turia. Ale ma. Zaś litewskich, w końcu własność swoją, i może, a jeżeli mu ją Pan odebrać może, jeżeli mu jedną parenkę, krzywdę mu niewolnikiem a poddanym w Polsce niewolnikiem. Niewolnik bowiem, nic toksay nie ieʃt, tylko taki człowiek, żadney właʃności, ani wolności nie ney poddany polski może mieć poddanych nikt mu jej ani majątku odebrać nie to zabiera mu krzywdę czyni. FP 241 czyni. LP 141 Wielka jest różnica niewolnika, a poddanego, i z tej przyczyny, iż nie ma żadnego porozumienia ani umowy, żaden kontrakt ani żadna poddanymi w tej umowie nie uznaje, dziedzicami a poddanymi litewskimi więź dobroci jest obopólna, którą przodkowie z Panami swymi umowę Poddani bowiem w Polsce, którzy lecz nasi, tejże są kondycji, jakiej zawarli. owi u Rzymian, których naszych, adscriptitii glebae, to jest co na gruncie. [...] Toż samo stało Polsce naszych, [...] FP 242 nazywają przypisani do ziemi. [...] Tak samo poddanego, i z tej przyczyny między niewolnikiem a jego Panem żadnego kontraktu, ani żadnej umowa nie zachodzi, zaś między lecz w Polsce między Panami ich i o dobra istnieje kontrakt i umowa, i bądź nie oni sami, lecz ich wspólnie jeden z drugim zawarli. tego prawa będą, nie są sami sobą, byli dawniej, gdy z Panami swymi ją nazywano poddanymi litewskimi przypisani, tej samej są kondycji, się i było u Rzymian, których w Adscriptitii glebae, to jest stało się i u nas, Litwinów, [...] LP 141 Z początku w Litwie poddani, Z czynsze tylko z drzewa [płacili], mokiety turieie, puszczonych, dawnych litewskich [źródeł] się polskie pokazują, [...] LP 142 FP początku w Polsce poddani, z gruntów sobie łęstu, Ponams Panom płacić byli jako to z okazuje, [...] Konstytucje 242 Kazanie 26 O tym jest u nas Łękusy w całym [...] dwa. [...] Drugi jest kontrakt, który się Contractus Census, po polsku: po pieniężny, a jak go pospolicie albo nazywają: Prowizja. FP 433; 434 Prowizja. LP 267 A te ʃą u nas w Polʃzcze poʃpolite nazywa Contractus Census. litewsku: Dokłe pinigays, Czynsz jak w całym [kraju] mianują, JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI IŠVADOS Paaiškėjusi Kiprijono Lukausko 1797 m. rankraštyje surašyto pirmozgodność tekstów zbioru kazań Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniska [...] z tekstami książki Karola Fabianiego Missyi apostolskiey Część II. W ktorey się przekładaią nauki z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego [...] (1783) należy oceniać dwojako. Z jednej strony wiadomość, że zakres oryginalnie stworzonych w XVIII wieku litewskich pism religijnych jeszcze bardziej się kurczy, nie jest radosna. Twierdzenia o autorstwie Cypriana Lukauskasa, jego zdolnościach twórczych, oczytaniu i doświadczeniu misyjnym, oparte na analizie tekstów omawianej części LP (por. Lebedys 1976: 40; Tereškinas 1992: 144–145; 1996: 6), a także o swoistości treści i wyrazu kazań znajdujących się w pierwszej części tego rękopisu (Tereškinas pamokslininko Karolio Fabiani nuopelnams. Kita vertus, nustatytoji atitiktis leidžia šviesesniu žvilgsniu pažvelgti į to meto lietuvišką tikybinę aplinką, kuri bent Lukausko atveju nebegali būti įvardinta kaip „tragiška ano meto lietuvio kultūrininko problema“ (plg. Tereškinas 1992: 141). Tikroji teksto kilmė 1992: 146–163), należy przypisać wybitnemu polskiemu jezuicie, co jeszcze bardziej uwydatnia oświeceniową rolę klasztorów (por. Tereškinas, tamże; Pacevičius 1998; 2005: 185) i ukazuje modele myśli demokratycznej przekazywane za pośrednictwem polskiego piśmiennictwa, dzięki nim udostępniane szerszemu środowisku litewskiemu (por. Lukšienė 1985: 82; Tunaitis 2004: 80; Mačiulytė 2005: 13–14; Pacevičius 2005: 61nn). Ta zgodność wyjaśnia również brak echa wiadomości o tym, że kazania czytane przez Lukauskasa były skuteczne (sława wspomnianych tu kaznodziejów, Karola Fabianiego i Jerzego Ambrożego Pabrėžy, szeroko się rozchodziła). Ustalenie związku tekstów ważnej części rękopisu LP z ich polskim oryginałem prawdopodobnie zachęci do nowych badań tego źródła, które pozwolą dostrzec nie tylko wpływ polskiego oryginału, lecz także swoiste cechy językowe tekstu tej części LP. Być może pozwoli to również wyjaśnić różny poziom autorstwa – odpisu, przekładu, kompilacji – w innych częściach rękopisu spisanego przez Lukauskasa. ŹRÓDŁA I ICH SKRÓTY Fabjani Karol 1792: missyj apostolskiey część ii. Wktórej się przekładaią nauki zprzykazan boskich o Powinnościach źycia chrześcianskiego [...] Powtórnie Mówione wydrukowane roku panskiego 1792. wkaliszu [...]. 650 p. rankraštinis perrašas F1-C173a przechowywany w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego. Fabiani Karol 1783: MISSYA APOSTOLSKA DO POKUTY I POWSTANIA Z GRZECHOW PROWADZĄCA. NA TRZY CZĘSCI PODZIELONA. przez x. karola fabianiego kanonika kaliskiego, szkól wydziałowych Łęczyskich kaznodzieię napisana, Straipsniai / Articles 85 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams po różnych mieyscach mowiona, i do druku podana. część pierwsza. Za zezwoleniem Zwierzchności. w KALISZU, 1783. w Drukarni J. O. Xcia Jmci prymasa, Arcy-Biſkupa Gnieźnieńſkiego. Prieiga internete: https://polona.pl/item/missya-apostolska-do-pokuty-i-powstania-z-grzechow-prowadzaca-na-trzy-czesci,MTM5MjMwNjU3/24. FP – Fabiani Karol 1783a: Missya apostolska do pokuty i powstania z grzechów prowadząca, na trzy części podzielona / przez X. Karola Fabijaniego [...] napisana, po różnych mieyscach mowiona. MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z przykazan boskich o powinnosciach zycia chrzescianskiego. przez x. Karola Fabianiego, kanonika kaliskiego, szkół wydziałowych łęczyckich kaznodzieję NAPISANE, po różnych missyach MÓWIONE, i do druku podane. Za zezwoleniem Zwierzchności. w KALISZU, 1783. w Drukarni J. O. Xcia Jmci prymasa, Arcy-Biſkupa Gnieźnieńſkiego. Dostęp online: https://polona.pl/item/missyi-apostolskiey-czesc-ii-w-ktorey-sie-przekladaia-nauki-z-przykazan-boskich-o,MTM5MjMwNjY5. LP – Lukauskas Kiprijonas 1797: w bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego przechowywany rękopiśmienny zbiór F1–D654, odpis kazania Pamokslas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima krikscioniszka opublikowano w książce Karaciejus Juozas, opr., 1996: Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. PWM – [Pabrėža Ambroziejus, pisane w latach 1799–1834] Šepetytė Rita, opr., 2020: Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. ŠVŽŽ – Vanagienė Birutė 2015: Słownik północno-zachodnich Żmudzinów (P–Ž). Gwara okolic Ylakiai, Lenkimai, Mosėdis, Skuodas, Šatės, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. LITERATŪRA Biržiška Vaclovas 1998: Knygotyros darbai, red. komisija D. Kaunas et. al., sud., pratarmę ir įvadą parašė G. Raguotienė, B. Raguotis, Vilnius: Pradai. Biržiška Vaclovas, [1963] 1990: Aleksandrynas 2: XVIII–XIX amžiai, 2-asis fotografuotas leidimas, Vilnius: Lietuvos kultūros fondas. Bogušis Vytautas 1996: Iš „Pamokslų“ rengimo istorijos ir archyvų. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 14–17. Estreicher Karol 1898: Bibliografia Polska 16, Kraków: Drukarnia uniwersitetu Jagiellońskiego. Gidžiūnas Viktoras 1994: Jurgis Ambraziejus Pabrėža, Vilnius, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Kaczmarek Roman 1948: Fabiani Karol (1716–1786). – Polski Słownik Biograficzny 6, Krakow: Drukarnia uniwersitetu Jagiellońskiego, 336–337. Karaciejus Juozas 1996: Kelios pastabos dėl K. Lukausko „Pamokslų“ kalbos. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 18–20. Lebedys Jurgis 1976: Lietuvių kalba XVII–XVIII a. viešajame gyvenime, sud. V. Zaborskaitė, Vilnius: Mokslas. Lukšienė Meilė 1985: Demokratinė ugdymo mintis Lietuvoje, Vilnius: Mokslas. Mačiulytė Kristina 2005: Kad Tėvynė gyvuotų...: XVIII amžiaus antrosios pusės Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės proginiai pamokslai, red. S. Narbutas, ser. Senosios literatūros studijos, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Mačiulytė Kristina 2005a: Kiprijono Lukausko (1757–po 1798) biografijos mįslės. – Literatūros tyrimų erdvės: studijos profesoriaus Juozo Girdzijausko 70-mečiui, sud. S. Narbutas, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 19, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 243–248. Pacevičius Arvydas 1998: Lietuvos bernardinų provincija ir vienuolynai Žemaitijoje XIX a. pirmoje pusėje. – Žemaičių praeitis 8, 56–65. Prieiga internete: https://zemaitiuzeme.lt/aktualijos/vienuolynai-zemaitijoje/. Pacevičius Arvydas 2005: Vienuolynų bibliotekos Lietuvoje 1795–1864 metais: dingęs knygos pasaulis, Vilnius: Versus Aureus. Pacevičius Arvydas 2010: Jurgis Ambraziejus Pabrėža. – Visuotinė lietuvių enciklopedija 17 (Ona–Perizonijus), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 202– 203. Prieiga internete: https: www.vle.lt/straipsnis/jurgis-ambraziejus-pabreza/ [žiūrėta 2022-03-27]. Pajėdienė Jūratė 2021: Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos, parengė Rita Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2020, 816 p. [recenzija]. – Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis 44, 369–374. Pajėdienė Jūratė 2022 (rengiama spaudai): Jurgio Ambroziejaus Pabrėžos (1771– 1849) pamokslai apie 8-ąjį Dievo prisakymą. – Vertybės lietuvių ir lenkų kalbų pasaulėvaizdyje 3. Praeitis ir dabartis kalboje ir kultūroje. Subačius Paulius 2010: Įvadas. – Gimžauskas Silvestras. Pamokslai, par. P. Subačius, R. Taučiūtė, Vilnius: Lietuvos katalikų mokslų akademija. Sverdiolas Arūnas 1996: Nečystatos fenomenologija. – Baltos lankos 7, 158–175. Sverdiolas Arūnas 2006: Apie pamėklinę būtį, Vilnius: Baltos lankos. Straipsniai / Articles 87 Apie Kiprijono Lukausko surašyto Pamoksło Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) atitiktį Karolio Fabiani Missyi Apostolskiey Część II (1783) tekstams Šepetytė Rita 2020: Pratarmė. Rankraščio aprašas. – Pamokslai vairingose materijose, sakyti Ambroziejaus Pabrėžos, par. R. Šepetytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 7–8, 791–798. Tereškinas Artūras 1992: Stiliaus ir žanro problemos M. Alšausko ir K. Lukausko pamoksluose. – Senosios literatūros žanrai, red. komisija J. Girdzijauskas, I. Lukšaitė, A. Samulionis, atsak. red. A. Samulionis, red. R. Jurgelėnaitė, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 104–163. Tereškinas Artūras 1994: Jurgis Ambraziejus Pabrėža: „Prie mylėjimo švento...“. – Devynioliktan amžiun įžengus, red. komisija J. Girdzijauskas, A. Samulionis, V. Vanagas, atsak. red. A. Samulionis, ser. Senoji Lietuvos literatūra, kn. 3, Vilnius: Pradai, 31–41. Tereškinas Artūras 1996: „Mielas mums gyvenimas...“. – Kiprijonas Lukauskas Pamokslai, par. J. Karaciejus, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 5–13. Tunaitis Steponas 2004: Apšvietos epochos socialinės ir politinės filosofijos metmenys, Vilnius: Kultūros, filosofijos ir meno institutas. Vaicekauskas Mikas 2008: Lukauskas Kiprijonas, Lukauskis. – Visuotinė lietuvių enciklopedija 13 (Leo–Magazyn), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 676. Prieiga internete: https://www.vle.lt/straipsnis/kiprijonas-lukauskas/ [žiūrėta 2022-03-27]. Zaborskaitė Vanda 1976: Įžanginis žodis. – Lebedys Jurgis. Lietuvių kalba XVII– XVIII a. viešajame gyvenime, sud. V. Zaborskaitė, Vilnius: Mokslas, 3–6. Zinkevičius Zigmas 2001: Kiprijono Lukausko „Pamokslų“ kalba. – Baltistica 36(1), 61–75. On the Correspondence between Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa [...] (1797) by Kiprijonas Lukauskas and the Texts from the Book Missyi Apostolskiey Część II (1783) by Karol Fabiani PODSUMOWANIE The article discusses the structure of Pamokslai by Kiprijonas Lukauskas (1757–1815) (Karaciejus, ed., 1996), which has been considered an original work until now, and the new authorship of some of the texts from this manuscript, which has recently come to JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVI Bezsporne jest [I–II; s. 1–310] kazanie Prisakimu Diewa Ape light. The correspondence between the main part of the manuscript entitled Pamoksłas Isz Pawinascias Giwenima Krikscioniska [...] oraz teksty przykazan boskich o powinnosciach zycia from the book MISSYI APOSTOLSKIEY CZĘŚĆ II. w ktorey się przekładaią NAUKI z chrzescianskiego [...] (1783) autorstwa Karola Fabianiego. Prawdopodobnie ustalone powiązanie znacznej części tekstów z rękopisu Lukauskasa z ich polskim oryginałem przyczyni się do dalszych badań nad tym źródłem, umożliwiając dostrzeżenie zarówno wpływu polskiego oryginału, jak i cech właściwych tekstowi tej części. Być może umożliwi to również określenie innego poziomu rękopisu napisanego przez Lukauskasa. of authorship of the transcript, translation and compilation in the other (p. 311–407) parts Złożono 27 marca 2022 r. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]