Kada iš tikrųjų mirė Mikalojus Daukša?

Įžvalgos / Insights 311 DARIUS ANTANAVIČIUS Lietuvos istorijos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-3810-3297 Kierunki badań naukowych: Metryka Litewska, literatura łacińska WKL, historiografia, źródłoznawstwo, twórczość neolatynistyczna. DOI: doi.org/10.35321/all87-15 KIEDY NAPRAWDĘ ZMARŁ MIKOŁAJ DAUKSZA? Kiedy zmarł Mikołaj Dauksza? ADNOTACJA W artykule podważa się datę śmierci Mikołaja Daukszy. Dotychczas uważano, że Dauksza zmarł w lutym 1613 roku. W artykule przedstawiono dwa dokumenty dowodzące, że od 15 października 1613 r. do 18 października 1614 r. Daukša był jeszcze żywy. Uzasadniono nową datę śmierci Daukšy – luty 1615 r. SŁOWA KLUCZOWE: Mikalojus Daukša (?–1615), Konstantinas Jablonskis (1892–1960), kolegium w Krożach (1614–1773). ADNOTACJA Artykuł podaje w wątpliwość datę śmierci Mikalojusa Daukšy. Dotychczas powszechnie przyjmowano, że Daukša zmarł w lutym 1613 roku. Przedstawiono dwa dokumenty z lat 1613 i 1614, dowodzące, że Daukša był wówczas jeszcze żywy. W rezultacie proponuje się nową datę jego śmierci, mianowicie drugą połowę lutego 1615 roku. SŁOWA KLUCZOWE: Mikalojus Daukša (?–1615), Konstantinas Jablonskis (1892–1960), kolegium w Krożach (1614–1773). DARIUS ANTANAVIČIUS 312 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII WSTĘP W biografii Mikołaja Daukszy, pioniera litewskiego piśmiennictwa w Wielkim Księstwie Litewskim (dalej – WKL)1, wciąż zieje wiele luk: nieznany jest rok jego urodzenia2, nie wiadomo, kiedy i gdzie się kształcił, kiedy został księdzem, i wiele innych podobnych rzeczy. Jednym z nielicznych dokładnie znanych faktów z jego życia jest data śmierci. Powszechnie przyjmuje się, że Dauksza zmarł na początku 1613 roku, między 13 lutego a 5 marca. Fakt ten ustalił wybitny historyk okresu międzywojennego Konstantinas Jablonskis, który opublikował wiele nowych dokumentów dotyczących Daukszy i jego rodu (Jablonskis 1931; 1933)3. Data podana przez Jablonskiego została powszechnie przyjęta i wędruje z książki do książki, z artykułu do artykułu, a ostatnio „wypłynęła” także w bezmiarze internetu. Autor niniejszych słów z góry nie stawiał sobie za cel za wszelką cenę „poprawić Jablonskiego”. Po Kaip dažnai būna, tarti naują žodį galima visai to neplanuojant ir nesitikint. prostu zauważenie dwóch dokumentów, w których mignęło nazwisko Daukszy, skłania do sidomėta jų datomis ir pastarųjų sąsajomis su Daukšos mirties metais. Paaiškėję zakwestionowania prawdy powtarzanej przez wszystkich i pozwala wskazać inną datę śmierci Daukszy. Taki jest cel niniejszego artykułu. 1. DATA Z 1613 ROKU I JEJ UZASADNIENIE Najpierw trzeba przypomnieć, na czym opiera się powszechnie przyjmowana i powtarzana data śmierci Daukšy. Potwierdza ją nie zachowany do dziś dokument, lecz jedynie znacznie późniejszy jego rejestr, tj. streszczenie treści. W 1931 r. w 7. tomie „Tautos ir žodis” Konstantinas Jablonskis opublikował pakiet nowych dokumentów dotyczących Daukšy i jego krewnych. Wśród nich znajdował się sporządzony w 1809 r. inwentarz dokumentów dworu Babėnai, z którego okolic pochodził Daukša, czyli spis, w którym 1 Dla litewskiego czytelnika głównym skarbcem uogólnionej wiedzy o Daukšy nadal pozostaje monografia Jurgisa Lebedysa (zob. Lebedys 1963). Nowsze źródła i badania wymieniono w wykazie katolickiego duchowieństwa Litwy z XIV–XVI w. (zob. LKD 2009: 1576). Niedawno ukazał się jeszcze jeden artykuł o charakterze historycznym (zob. Drungilas 2020). 2 Podawaną najczęściej datę urodzenia Daukšy, 1527–1538, zakwestionował Liudas Jovaiša, hipotetycznie „przesuwając” drugą datę do 1546 r. (zob. Jovaiša 2000: 40–41). A zatem umierając, Daukša mógł mieć znacznie mniej lat, niż się uważa. O tym, że w przypadku postaci historycznych może to wiele zmieniać, dobrze świadczy „odmłodzenie” Jana Karola Chodkiewicza o całe dziesięciolecie (zob. Chachaj 2014). 3 Wszystkie te publikacje w czasach sowieckich przedrukowano w zbiorze lituanistycznych badań Jablonskisa (zob. Jablonskis 1973: 71–199). W dalszej części artykułu cytowane będzie właśnie to wydanie. Kada iš tikrųjų mirė Mikalojus Daukša? Insights / Insights 313 spośród zarejestrowanych dokumentów w tym przypadku najważniejszy jest nr 15. Jego początek dla jasności powtarza się tutaj4: 1613 febr. 13 datt-o, eodem marca 5 w grodzie żmudzkim aktt-o, eodem junij 4 do ziemstwa tegoż Xttwa Żmudzkiego przeniesionego wypis ziemski testamentu xiędza Mikołaja Bartłomiejewicza Dawkszy, kanonika żmudzkiego […]. Jest to zatem jedynie rejestr testamentu Daukšy sporządzonego 13 lutego 1613 r., a samego dokumentu nikt nigdy nie widział. Z opisu wynika, że sam testament 5 marca 1613 r. miał zostać zaaktowany, czyli wpisany, do księgi sądu grodzkiego żmudzkiego, a otrzymany 4 czerwca 1613 r. uwierzytelniony odpis aktu (z tekstem samego testamentu lub jego kopią) został ponownie wpisany, inaczej mówiąc – peraktowany, do księgi sądu ziemskiego żmudzkiego. Była to właściwa dla ówczesnych testamentów praktyka ich notarialnego uwierzytelniania, patrząc z perspektywy dzisiejszych czasów. Źle się stało, że nie zachowały się ani księgi żmudzkiego sądu grodzkiego, ani sądu ziemskiego z 1613 r., dlatego tekst testamentu Daukšy in extenso nikomu nie jest znany5; znana jest jedynie treść tej jego części, która dotyczyła zapisania majątku Babėnai krewnym, a która w tym przypadku nie ma znaczenia, dlatego nie omawia się jej tutaj szerzej. Do tej pory nie było podstaw, by podawać w wątpliwość luty 1613 r. jako datę śmierci Daukšy, ponieważ po Jablonskim nikt nie widział późniejszych dokumentów, w których Daukša byłby wymieniony jako żyjący, dlatego wspomniany rok całkiem zasadnie utrwalił się w historiografii. 2. DWA NIEZNANE DOKUMENTY Z LAT 1613–1614 WSPOMINAJĄCE DAUKŠĘ W latach 2019–2022, publikując wraz z Živilė Nedzinskaitė źródła kolegium w Krożach przechowywane w archiwum Towarzystwa Jezusowego w Rzymie, postawiono sobie rzadko stawiany cel – wyjaśnić nie tylko wymieniane w tekstach osoby, nazwy miejscowości czy fakty historyczne (tj. „powierzchnię” tekstu), lecz także transakcje gospodarcze kolegium z różnymi osobami; dlatego w poszukiwaniu dokumentów o charakterze prawnym, finansowym i gospodarczym przejrzano wszystkie znane archiwalia kolegium w Krożach, przechowywane w bibliotekach i archiwach różnych krajów. Najważniejsze materiały kolegium w Krożach o charakterze prawnym i gospodarczym są obecnie przechowywane w Moskwie, w Rosyjskim Państwowym Archiwum Akt Dawnych, dobrze znanym historykom 4 Jablonskis 1973: 163. 5 Jurgis Lebedys w swojej monografii, omawiając ten fakt, bezpodstawnie pozwolił sobie na nieuzasadnione rozważania (zob. Lebedys 1963: 143). DARIUS ANTANAVIČIUS 314 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII w znanym funduszu dóbr byłych kolegiów Towarzystwa Jezusowego, które po zniesieniu Towarzystwa w 1773 r. przypadły Komisji Edukacyjnej Rzeczypospolitej, czyli ówczesnemu ministerstwu oświaty, nr 1603. W inwentarzu 4 tego funduszu, wśród dziesiątków teczek dokumentów dotyczących dóbr byłego kolegium w Krożach, znajduje się teczka nr 3315, w której zgromadzono niektóre z najwcześniejszych dokumentów związanych z założeniem kolegium. Wśród nich znajdują się oryginały, uwierzytelnione kopie lub zwykłe odpisy różnych dokumentów. Jeden czy drugi dokument został już opublikowany6. W dwóch dokumentach wspomnianej teczki, związanych z założeniem kolegium w Krożach w latach 1613–1614, odnotowano także nazwisko Mikołaja Daukszy. Pierwszy dokument7, datowany na 15 października 1613 r., dotyczy pomiaru w morgach i prętach gruntów Getautiškė / Bukantiškė, należących wówczas do dóbr altarystyki krożańskiej (obecnie terytorium gminy Kroże). 6 Nedzinskaitė, Antanavičius, opr., 2019: 49–52. 7 RGADA 1603-4-3315, k. 16r-v. Kada iš tikrųjų mirė Mikalojus Daukša? Spostrzeżenia / Insights 315 DARIUS ANTANAVIČIUS 316 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Kada iš tikrųjų mirė Mikalojus Daukša? Spostrzeżenia / Insights 317 Poniżej przedstawiono jego początek i koniec, natomiast same grunty, dla oszczędności miejsca, tym razem pominięto, choć dostarczają one wiele materiału do poznania historycznych nazw miejscowych Getautiškiai, Bukantiškiai i okolicznych miejscowości. Na własne rozkazanie jaśnie wielebnego księdza Mikołaja Paca, biskupa żmudzkiego, uczynione wymorgowanie gruntów Gintowtiszki nazwanych, należących do altaryjej kroskiej, wymorgowanie działo się przez mierczego Balcera Zabiełę 1613 15 oktobra przy bytności w Bodze wielebnego jego mości księdza Mikołaja Daukszy, kanonika miednickiego, i pana Mikołaja Sawickiego, jego mości pana Marcina Kosierackiego, jego mości pana Heliasza Daugirda. Naprzód Łąka wielka z klinem, który między grunty jego m. pana Osmieniszka wspiera, w tej łące morgów 6 prętów 17. […] Ten regestr wymorgowania gintowtiskich gruntów[,] przy tym byli[,] rąk włastnych podpisem i pieczęciami ztwierdziliśmy [s]. Melchior Heliaszewicz Gieysz, kustosz wileński, proboszcz krożański, administrator biskupstwa żmudzkiego, własnoręcznie; Mikołaj Dowksza, kanonik [s] miednicki, własnoręcznie; Mikołaj Sawicki, własnoręcznie; Marcin Kosieracki, własnoręcznie; Heliasz Dowgird, własnoręcznie; Balcer Zabieła, własnoręcznie. Drugi dokument8, datowany na 18 października 1614 r., jest spisem ziem wspomnianego dworku (folwarku) Getautiškės. Jego początek i koniec są następujące: Inwentarz gruntów Gintowtyszek folwarku należącego do altaryi kroskiej na własne rozkazanie jaśnie wielebnego ks. Mikołaja Paca, biskupa żmujdskiego, spikanonika mednickiego, i pana Mikołaja Sawickiego, jm. pana Marcina sany i zweryfikowany przy bytności w Bodze wielebnego jm. ks. Mikołaja Dowkszy, Kosierackiego i jm. pana Eliasza Dawgirda. Łąka Kontiszki nazwana na dziesięć wozów, między gruntami jego m. pana Naborowskiego, leży Pobrastu Upis [ss] przy roli pana Naborowskiego, kosi ją poddany gintowtyski imieniem Zuborakas [?] […] Te grunty zweryfikowawszy i spisawszy inwentarz, ręką naszą, podpisem i pieczęciami zatwierdziliśmy [s] i wielebnemu ks. Janowi Jamiołkowskiemu, rektorowi kolegium kroskiego Societatis Iesu, podaliśmy na rozkazanie jaśnie wielmożnego jm. ks. Mikołaja Paca, biskupa żmujdskiego. Datowano w Gintowtiszkach, roku tysiąc sześćsetnego czternastego, października osiemnastego. Mikołaj Dowksza, kanonik mednicki, własnoręcznie; Marcin Kosieracki, własnoręcznie podpisałem; Eliasz Dowgird ręką własną; Mikołaj Sawicki ręką swą. 8 RGADA 1603-4-3315, l. 7r–8v. DARIUS ANTANAVIČIUS 318 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Kada iš tikrųjų mirė Mikalojus Daukša? Įžvalgos / Insights 319