Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis)

270 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII DIANA DAMBRAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-0346-8421 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, socjolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all87-13 ZMIANY DIALEKTALNOŚCI PÓŁNOCNEJ CZĘŚCI POŁUDNIOWOŻMUDZKICH RASEINIŠKIAI (2. POŁOWA XX W. – 2. DZIESIĘCIOLECIE XXI W.) Dialectal Changes in the Northern Part of the Southern Samogitian of Raseiniai (2nd Half of the 20th Century – 2nd Decade of the 21st Century) STRESZCZENIE W artykule analizowana jest dialektalność północnej części południowożmudzkich raseiniškiai w 2. połowie XX w. i 2. dziesięcioleciu XXI w. Zmiany gwarowe ujawniają się w analizie danych gwarowych z dwóch okresów (fragmentów rękopiśmiennych tekstów z 2. połowy XX wieku oraz nagrań dźwiękowych z 2. dekady XXI wieku) z siedmiu punktów LKA, które najlepiej miały reprezentować w XX wieku podgwarę raseiniškiai: Kùrtuvėnai (LKA 195), Kušlekiai (LKA 225), Pãdubysys (LKA 226), Krãžiai (LKA 257), Kelmė (LKA 258), Adomáičiai (LKA 292) i Pãkražantis (LKA 293). W ciągu ponad sześciu dziesięcioleci użycie cech gwarowych w północnej części podgwary uległo zmianie. Jednak w 2. dekadzie XXI wieku przedstawiciele starszego i najstarszego pokolenia podgwary raseiniškiai mówią lokalnymi wariantami podgwary raseiniškiai (językiem gwarowym), ukształtowanymi na podstawie cech tradycyjnej podgwary. Różnice między minimalnymi i maksymalnymi wskaźnikami gwarowości oraz wahania dominujących wskaźników dowodzą, że heterogeniczność gwarowa była charakterystyczna dla badanego obszaru Kelmė już w 2. połowie XX wieku. Jednak większe wahania ocen gwarowości w nagraniach dźwiękowych niż we Artykuły / Articles 271 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) fragmentach tekstów ostrożnie pozwalają stwierdzić szybsze przemiany podgwary w XXI wieku, vergencijos procesų. ESMINIAI ŽODŽIAI: pietų žemaičių raseiniškių patarmė, Kelmės zona, tarmiškumas, zachodzące z powodu wskaźnika kontargowości. ANNOTATION The article addresses dialectal speech (dialecticism) in the northern part of the Southern Dialekt żmudzki okolic Rosieni w 2. połowie XX wieku i w 2. dekadzie XXI wieku. Zmiany gwarowe ujawniają się w analizie danych gwarowych z dwóch okresów (fragmentów rękopiśmiennych tekstów z 2. połowy XX wieku oraz nagrań dźwiękowych osób, które uznano za najlepszych the 2nd decade of the 21st century) from seven points of Lithuanian Language Atlas, which reprezentantów podgwary raseiniškiai w XX wieku: Kurtuvėnai (LLA 195), Kušleikiai (LLA 225), Padubysys (LLA 226), Kražiai (LLA 257), Kelmė (LLA 258), Adomaičiai (LLA 292) i Pakražantis (LLA 293). Użycie cech dialektalnych uległo pewnym zmianom na przestrzeni ponad sześciu dziesięcioleci. Jednakże w 2. dekadzie XXI wieku przedstawiciele starszego i najstarszego pokolenia poddialektu okolic Rosieni posługują się lokalnymi odmianami poddialektu okolic Rosieni (mową dialektalną), które rozwinęły się na podstawie cech tradycyjnego poddialektu. Różnice między minimalnymi i maksymalnymi wskaźnikami gwarowymi oraz wahania dominujących wskaźników dowodzą, że obszar Kelmė już w 2. połowie XX wieku wykazywał heterogeniczność gwarową. Jednakże wyraźniejsze zróżnicowanie wartości dialektalnych, wykazane w nagraniach audio w porównaniu z fragmentami tekstów, skłania do ostrożnego wniosku o szybszej zmianie poddialektu w XXI wieku w wyniku procesów konwergencji. SŁOWA KLUCZOWE: południowożmudzki poddialekt raseiński, obszar kielmski, dialektyzm, wskaźnik dialektalny. 1. WSTĘP Szczegółowe badanie całego obszaru gwary południowożmudzkiej raseińskiej ujawniło w części północnej strefę kielmską Kelmės, charakteryzującą się aktywnymi komunikacyjnymi więziami wspólnot (Dambrauskienė 2021: 65, il. 19)1. Obejmuje ona trzynaście punktów Atlasu języka litewskiego (dalej – LKA): Gùdmoniškė (LKA 162), Šáukėnai 1 Więzi komunikacyjne rozumiane są jako kontakty wspólnot z innymi wspólnotami, uwarunkowane najczęstszymi kierunkami przemieszczania się do określonych obiektów, 65 i wskazana tam literatura. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII (LKA 194), Kùrtuvėnai (LKA 195), Váiguva (LKA 224), Kušlekiai (LKA 225), Padubysỹs (LKA 226), Kiaunoria (LKA 227), Krãžiai (LKA 257), Kemė (LKA 258), Kubliai (LKA 259), Týtuvėnai (LKA 260) Adomáičiai (LKA 292) i Pãkražantis (LKA 293). Sociokultūrinių tinklų duomenimis, žemaitiškosios bendruomenės tiesiogiai szerzej zob. Dambrauskienė 2021: 64– lub poprzez „strukturalne zagłębienia” powiązane z Auksztotą (szawelszczyzną zachodnią i kowieńszczyzną) i (lub) Żmudzinami warniškiai (Dambrauskienė 2021: 63–75)2. Dowodzi to, że geolekt Kelmės, kształtujący się na podstawie tradycyjnych cech gwary, ma charakter przejściowy (por. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 259–260; 93–97). O tarmiškumo rodiklių patikra patvirtino Kemės zonos, arba patarmės šiaurinės dalies, tarminį heterogeniškumą (Dambrauskienė 2021: 102–106). Tarmiškumas naujuosiuose tarminiuose dariniuose geolektuose (ir regiolektuose) suprastinas kaip tarminių požymių realizacijos, priklausančios tiek nuo Dambrauskienė 2021: zarówno obiektywnych (socjodemograficznych), jak i zależnych od czynników subiektywnych (nastawień językowych), wyraz (Mikulėnienė 2020: 4–5)3. Na podstawie analizy izofon cech rozróżniających i charakterystycznych ustalonych w 2. połowie XX wieku wyjaśniono, że mieszanie się żmudzkich i auksztaickich cech gwarowych mogło występować jedynie na pograniczu podgwary z zachodnimi Auksztotami szawelskimi, w okolicach Gùdmoniškė (LKA 162) i Kùrtuvėnai (LKA 195), (por. : LKA II: 44–45, map. 27; LKA II: 53–54, map. 35; LKA II: 77–79, map. 64; LKA II: 77–79, mapa 66; LKA II: 84–86, mapa 69; LKA II: 87–88, mapa 71; LKA II: 93–97, mapa 80; Dambrauskienė 2021: 40), zob. rys. 1. Z rys. 1 wynika, że izofony akcentowanych w rdzeniu ė (27) i o (35) są rozmieszczone na samym północnym skraju dialektu (por. LKA II: mapa 27, 35). Od północnego narożnika na południe wschodnią granicą dialektu, oddzielającą Żmudzinów od Auksztotów, biegną izofony akcentowanych w rdzeniu ie (64) i uo (66), natomiast zachodnią, oddzielającą Żmudzinów raseiniškiai od varniškiai, – izofony nieakcentowanych w rdzeniu am, an (69) oraz em, en (71) (por. LKA II: mapa 64, 66, 69, 71). Tylko izofona dawnych połączeń *tj, *dj (80), rozciągająca się od północnego skraju na południe, dzieli obszar dialektu (por. LKA II: mapa 80). Zatem wiązka izofon pokrywa się z granicą oddzielającą mieszkańców okolic Raseiniai od szawelskich mieszkańców zachodniej Auksztoty. Wynika z tego, że mieszanie się cech dialektalnych nie mogło zachodzić na obszarach oddalonych od pogranicza. Jednakże 2 Więcej o koncepcji sieci społeczno-kulturowych zob. Dambrauskienė 2021: 63–64 oraz wskazana tam literatura. „Doliną strukturalną” nazywa się sytuację, gdy między dwoma punktami LKA znajduje się jedno lub kilka wtórnych źródeł rozprzestrzeniania się języka, mogących wpływać na zmiany języka lokalnego; więcej o koncepcji „dolin strukturalnych” zob. Burt 1992: 8–311; 2000: 345–423; 2004: 349–399; por. także Gečienė 2009: 133; Dambrauskienė 2021: 63, przypis 90. 3 Należy podkreślić, że pojęcie dialektalności w nowych tworach dialektalnych „zawiera” zarówno język dialektalny, jak i gwarowy. O pojęciu języka dialektalnego i gwarowego zob. w rozdziale 3 niniejszego artykułu. Artykuły / Articles 273 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) przed kilkoma laty „nakładanie się” cech żmudzkich i auksztaickich potwierdzono w materiale dialektalnym z drugiej połowy XX w. punktu Kelme (LKA 258) (Mikulėnienė, Čepaitienė, Bakšienė i in. 2019: 15–16, 270). RYC. 1. Izofony cech dystynktywnych i charakterystycznych na obszarze podgwary południowożmudzkiej raseiniškiai (opracowała L. Geržotaitė). Izofony oznaczają liczby odpowiadające numerom map dialektologicznych LKA II. Liczby oznaczające punkty LKA odpowiadają podanym numerom punktów LKA (LKA I: 21–30; LKA II: 9–17; LKA III: 9–19) Išaiškinti tarminių ypatybių vartosenos neatitikimai XX a. 2-ojoje pusėje bei Potwierdzona przejściowość całej strefy kemskiej w 2. dziesięcioleciu XXI w. pozwala przypuszczać, że cechy już w XX w. nie były konsekwentnie zachowywane także w innych punktach LKA, które najlepiej miały reprezentować gwarę raseiniškiai. Dlatego DIANA DAMBRAUSKIENĖ 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ważne jest ocenienie realizacji cech gwarowych w tych punktach LKA, w których w 2. połowie XX w. cechy powinny były być zachowywane najlepiej. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie zmian gwarowości północnej części żmudzkiej gwary raseiniškiai od 2. połowy XX w. do 2. dziesięciolecia XXI w. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) przeanalizować realizację cech gwarowych we fragmentach tekstów rękopiśmiennych z 2. połowy XX w. oraz w nagraniach dźwiękowych mowy potocznej z 2. dziesięciolecia XXI w., ustalić gwarowość; 2) obliczyć wskaźniki gwarowości i ustalić jej poziom; 3) przeprowadzić weryfikację uogólnionych ocen gwarowości i ocenić zmiany gwarowości. gwarowość strefy. Tyrimo objektas – XX a. 2-osios pusės ir XXI a. 2-ojo dešimtmečio Kemės Materiał badawczy i metodologia jego doboru. W drugiej połowie XX w. nie we wszystkich punktach LKA strefy Kelmė cechy gwarowe były zachowywane konsekwentnie4, a gwarę raseinišką najlepiej reprezentowało siedem punktów LKA: Kùrtuvėnai (LKA 195), Kušlekiai (LKA 225), Padubysỹs (LKA 226), Krãžiai (LKA 257), Kemė (LKA 258), Adomáičiai (LKA 292) i Pãkražantis (LKA 293) (por. Zinkevičius 1966: 13–14, 101–102, 448, 452, 453, 106–108; LKA II: 73, 77–78, 80, 84–85, 87–88, mapa 3, 7, 19, 20, 27, 32, 473, 477–479, 487–489, 491–493, 503, 505, 512, 513, 515–516, 518; 1994: 35, 40, 41, 43, 64, 66, 68, 69, 71, 105; LKT 1970: 22–23; zob. także teksty gwarowe LKT 1970: 100–103, 106–108, 111–112, 115–117, 118–128; LKTCH 2004: 206–208; 211–212; Salys 1992: 36; por. Dambrauskienė 2021: 40–41, 43). A zatem w artykule zestawiono dane materiału gwarowego z dwóch okresów (od drugiej połowy XX w. do drugiej dekady XXI w.) z tych siedmiu punktów strefy Kelmė punktów LKA. Dane materiału z pierwszego okresu zebrano z fragmentów tekstów z rękopiśmiennych zeszytów przechowywanych w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego, zebranych i zapisanych około 1957–1961 r. (zob. załącznik 1). Na tekstach rękopiśmiennych opiera się dlatego, że w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego nie ma nagrań dźwiękowych z dialektów z badanych punktów LKA z 2. połowy XX wieku. Dane dotyczące materiału z drugiego okresu – fakty gwarowe informatorów zebrane i nagrane na dyktafon przez autorkę tego artykułu w latach 2016–2019 (zob. załącznik 2). Fragmenty rękopiśmiennych tekstów gwarowych z Kùrtuvėnų (LKA 195), Kušlekių (LKA 225), Krãžių (LKA 257), Kemės (LKA 258), Adomáičių (LKA 292) i 4 Niekonsekwencje w użyciu cech gwarowych stwierdzono w Gùdmoniškė (LKA 162), Šáukėnai (LKA 194), w Váiguvoje (LKA 224), Kiaunoriuose (LKA 227), Kubliuose (LKA 259) i Týtuvėnuose (LKA 260) (szerzej zob. Dambrauskienė 2021: 30–31, 40–43 oraz wskazana tam literatura). Dlatego gwarowość tych punktów LKA nie jest analizowana w artykule. Straipsniai / Articles 275 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) Z Pãkražančio (LKA 293) są spójne, z Pãdubysio (LKA 226) – niespójne5. Nagrania dźwiękowe z dyktafonu wybrano do badania tak, aby materiał był jak najbardziej autentyczny, tj. nie z początku rozmowy, lecz nieco późniejsze, gdy informatorzy mówią zwyczajnie, „nie poprawiając” już swojej mowy. Czas trwania analizowanych nagrań dźwiękowych – 3 godz. 29 min 3 sek., wiek informatorów – od 43 do 85 lat, zob. załącznik 2. Przykłady ilustrujące cechy gwarowe z fragmentów tekstów z 2. połowy XX w. są przedstawiane w pisowni rękopiśmiennych zeszytów, natomiast z nagrań dźwiękowych z 2. dziesięciolecia XXI w. – przetranskrybowane abėcėle (TFA)6. Atsižvelgiant į tai, kad tarminiai tekstai, kaip įprasta tradicinėje dialektologijoje, buvo rinkti remiantis NORM kriterijumi7, tikintis kuo objektyvesnio duomenų palyginimo, tarmiškumas nustatomas nagrinėjant vyresniosios ir vyriausiosios kartos garso įrašus8. przez autorkę artykułu międzynarodowym alfabetem fonetycznym Ponieważ procesy gromadzenia materiału z obu okresów dzieli ponad 50 lat, analiza badania gwarowości ujawni nie tylko zmiany w użyciu cech gwarowych od 2. połowy XX w. do 2. dziesięciolecia XXI w., lecz także poziom gwarowości w strefie Kelmy. Metodologia. Gwarowość zarówno we fragmentach tekstów, jak i w nagraniach ustala się poprzez odnotowanie wszystkich możliwych do zrealizowania i realizowanych (zapisanych i wypowiedzianych) cech dystynktywnych, charakterystycznych i słabo zaznaczonych. Cechy dystynktywne: 1) ogólnolitewskie dyftongi uo, ie mają odpowiedniki [iː], [uː] lub dyftongoidy [iːi ], [uːŭ]; 2) dwugłoski an, am, en, em zachowują swoją pełną postać (Zinkevičius 1966: 13–14, 101–102, 503, 505, 512, 513; 1994: 106, 108; LKA II: 77–78, 84–85, 87–88, mapy 64, 66, 68, 69, 71; LKTCH 2004: 206 i in. ). Cechy charakterystyczne: 1) w rdzeniu i akcentowanych końcówkach długie napięte ė, o są realizowane jako [ɪɛ], [ʊɔ] (Zinkevičius 1966: 473, 479; 1994: 107; Salys 1992: 36; LKA II: mapy 27, 35; LKTCH 2004: 207), 2) nieregularnie zachowywane są dawne połączenia *tj, *dj (Zinkevičius 1966: 518; 1994: 107; LKA II: mapa 80; w LKTCH 2004: 208). Blankiosios ir kitos, arba savitosios, ypatybės: 1) trumpieji balsiai nekirčiuotych końcówkach nie są wymawiane (pozostają tylko między s, š, z, ž a l, r, m, n), długie – ulegają skróceniu 5 Rišlaus užrašyto teksto iš Pãdubysio (LKA 226) LKA punkto Geolingvistikos centro Tarmių archyvo fonde nerasta. 6 Więcej o zastosowaniu TFA do zapisywania cech gwarowych języka litewskiego zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 105–135; Bakšienė, Čepaitienė 2017a: 203–229. 7 Angl. non-mobile older rural man, lie. sėslus vyresnis kaimo vyras (plg. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 32–33 oraz wskazana tam literatura). 8 Przedstawiciele starszego pokolenia – od 36 do 60 lat, najstarszego – od 61 lat. O przyporządkowaniu informatorów do pokoleń zob. Dambrauskienė 2021: 10. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII (Zinkevičius 1966: 448, 452, 453; 1994: 107; LKT 1970: 23; LKA II: mapy 3 i 7; LKTCH 2004: 207), 2) w nieakcentowanej końcówce o, ė wymawiane są [ɑ], [ɪ], [ɛ] (Zinkevičius 1966: 477, 478, 487, 489; LKA II: mapy 32 i 40), 3) nieakcentowane y, ū w rdzeniu i w zamkniętej końcówce ulegają skróceniu (Zinkevičius 1966: 491, 492, 493; LKA II: mapy 41, 43; zob. także teksty gwarowe LKT 1970: 100– 103, 106–108, 111–112, 115–117, 118–128), 4) samogłoski i, u oraz pierwsze elementy dyftongu ui i dwugłosek il, ir, ul, ur ulegają poszerzeniu (Zinkevičius 1966: 515, 516; 1994: 108; LKT 1970: 23; LKA II: mapy 19, 20; LKTCH 2004: 108; zob. także teksty gwarowe LKT 1970: 100–103, 106–108, 111–112, 115–117, 118– 128), 5) dyftongi ai, ei w środku wyrazu zachowują się w całości, natomiast tylko w końcówkach, przyrostkach -aitis, -aitė i w słowach takich jak kaip, taip ulegają monoftongizacji (LKT 1970: 22; LKA II: 73; LKTCH 2004: 207), 6) przedrostek per i przyimek per wymawiane są [pɐr] (LKTCH 2004: 211, 212)9, 7) konstrukcja z przyimkiem pas używana jest z dopełniaczem rzeczownika (LKTCH 2004: 212), 8) akcent z krótkiej końcówki przesuwany jest na dowolną poprzedzającą sylabę (LKA II: mapa 105; LKTCH 2004: 208) i in. cechy występujące w poszczególnych gwarach. Dane gwarowe przedstawiono w macierzy sporządzonej na podstawie danych gwarowych z obu okresów. Metody. W artykule zastosowano metody ilościowych ocen, statystyczną, analizy porównawczej i opisową. Do określenia wskaźników gwarowości zastosowano opracowaną przez Danguolė Mikulėnienė metodę skali zmienności wariantów gwarowych, przygotowaną na podstawie ilościowych ocen języka Fumio Inoue (Inoue 2012: 121–122; Mikulėnienė 2020: 6; Dambrauskienė 2021: 89–106). Metoda statystyczna jest przydatna przy obliczaniu gwarowości oraz średnich wskaźników gwarowości10. Metody analizy porównawczej i opisowa stosowane są podczas analizy obiektywnie obliczonych wskaźników gwarowości, porównywania użycia cech właściwości gwarowych, danych wskaźników gwarowości oraz opisu Straipsniu tęsiami pietų žemaičių raseiniškių patarmės variantiškumo tyriuzyskanych wyników. po raz pierwszy analizowane są oceny gwarowości gwary raseiniškiai w materiale gwarowym z różnych okresów. 9 Cecha ta w tomach LKA (LKA II, LKA III) nie została wyodrębniona, jednak wskazano ją w LKTCH (2004), (zob. Dambrauskienė 2021: 39). 10 Vidurkių apskaičiavimo metodiką žr. šio straipsnio 16 išnašoje. Straipsniai / Articles 277 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) 2. REALIZACJE CECH DIALEKTALNYCH MACIERZ Z danych analizy materiału dialektalnego wynika, że w ciągu sześciu dziesięcioleci użycie cech dialektalnych w północnej części subdialektu uległo zmianie. Ustalono, że zarówno w 2. połowie XX w., jak i w 2. dziesięcioleciu XXI w. realizacja cech dialektalnych różni się nie tylko w niemal wszystkich punktach LKA, lecz także każdy informator używał ich z różną częstotliwością, zob. tabelę. Ustalono, że cecha dystynktywna – oddawanie dyftongów ie, uo przez monoftongi [iː], [uː] albo diftongoidy [iːi ], [uːŭ] – we fragmentach tekstów z 2. połowy XX w. jest używane niesystematycznie, np.: [l.pi] ~ lepė, [v.na] ~ veną, ale [niẽka] ~ niẽko, [tie] ~ tiẽ (LKA 195), [padegũ.s] ~ Padegliuosè (wieś Padegli – przyp. aut.), [gidúodami] ~ giedódami, ale [puõ miẽsta] ~ po miẽstą, [ùž ariẽlka] ~ už ariẽlką, [vena] ~ veną, [niẽka] ~ niẽko, [vakariẽni] ~ vakariẽnę (LKA 226), [li.taũs] ~ lietaũs, [d.nas] ~ dienàs, ale [žemiška] ~ žiẽmišką11, [tamsúoli] ~ tamsuõlė, [seneji] ~ seneji, [kek] ~ kek (LKA 257), [dti] ~ dúoti, [vnc] ~ venas, ale [neka] ~ niẽko, [nekur] ~ niẽkur, [kek] ~ kek (LKA 292). W nagraniach dźwiękowych z 2. dziesięciolecia XXI w. cecha ta występuje rzadko. Nieco częstsze oddawanie ie, uo przez monoftongi [iː], [uː] albo diftongoidy [iːi ], [uːŭ] odnotowano jedynie w mowie potocznej informatorów z Kušlekių (LKA 225) i Krãžių (LKA 257) ([ʋɑ1ˈʒʲuːdɑʋɑ] ~ važiúodavo (LKA 225_3_1), [ˈmʲiːsʲtʲɛ] ~ miestè (LKA 257_3_1), pozostali informatorzy częściej używali odpowiedników języka ogólnego. Cecha nieodnotowana (lub odnotowana tylko raz) w punktach Pãdubysio (LKA 226), Adomáičių (LKA 292) i Pãkražančio (LKA 293) (w niektórych zapisano więcej niż jednego informatora), co wskazuje na jej zanikające użycie. Realizacja długich napiętych ė, o w temacie i akcentowanej końcówce jako [ɪɛ], [ʊɔ] jest bardzo częsta we fragmentach tekstów ([tuoks‿vakšas] ~ tóks vagšas, [žmuõgus] ~ žmogùs (LKA 195), [pradejau] ~ pradjau (LKA 225), [ kalejima] ~ į kaljimą (LKA 293). W nagraniach dźwiękowych cecha (LKA 226), [pridejuom žuoliẽs] ~ pridjom žols (LKA 257), [ejú.o] ~ žvejóti (LKA258), [múotinas] ~ mótinos (LKA 292), [valduõvs] ~ valdõvas, [idiẽs] ~ įds jest używana niekonsekwentnie: jeśli w mowie niektórych informatorów występuje bardzo często, to w mowie mieszkańca Pãkražantis (LKA 293), LKA 293_3, nie odnotowano jej ([2ˈkoːlukʲi] ~ kolkyje, [bʲɪˈbʲl2ʲoːtʲɛkɑ] ~ bibliotekà). Zachowało się rozszerzenie krótkich samogłosek i, u (oraz pierwszych elementów dwugłosek il, ir, ul, ur i dyftongu ui), a także cofnięcie akcentu, jednak obie cechy zarówno we fragmentach tekstów, jak i w nagraniach dźwiękowych są używane niekonsekwentnie. 11 Przykłady podano w formie zapisanej w oryginale, dlatego ani tego, ani innych przypadków akcentowania nie poprawiano. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 278 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII TABELA. Macierz dialektalności12 Punkt LKA Fragment ir garso įrašas Cechy ne Cechy Cechy charakterystyczne Cechy niecharakterystyczne ie, uo : y, ū ie, uo : y, ū Akcent oksytoniczny an, (on, om (un, um)) *tj,* dj dług. akcentowana ė, a w akcentowana ė, a w Tvirtapradž. am, an, em, en ą, ę, į, ų nieakcent. końców. końców. : a, e, i, u (an, en) i, rdzeniu i ė, o nieakcent. w zakończenie a, i, e : a, i, e y, rdzeniu i y, ū rdzeniu i zakończenie. : ir, ul, ur, ui) i, u (il, ir, ul, ur, rozszerzenie ai, ei : a, e ai, Skracanie zakończeń (z między s, š, z, ž a l, r, m, Retrakcja akcentu Pref. perir przyim. per : par-, par par-, par Przyim. przy z tekstu Kùrtuvėnai Punkt (LKA 195) LKA 195 (+) +(-) ++++0 (+) ++++0 LKA 195_2 (-) +(-) +/- +++(+) (+) 0 +/- (+) 0 +/- LKA 195_3 (-) +0 (+) +++++/- (-) +(+) ++/- Kušlekiai (LKA 225) LKA 225 (+) +(-) +++++/- +(+) ++/- +0 LKA 225_3_1 (+) +0++++(+) (+) 0 ++/- 0 0 LKA 225_3_2 (-) +0+++++(+) 0 (+) +/- 0 0 12 Znaczenie znaków: „+“ – cecha używana bardzo często (lub powszechnie); „(+)“ – cecha używana naprzemiennie z odpowiednikiem języka ogólnego; „+/-“ – cecha odnotowana kilka razy; „(-)“ – cecha użyta jeden raz (lub bardzo rzadko); „0“ – cecha ani razu nieużyta. Fragmenty tekstów w tabeli i przykłady w dalszej części tekstu są ilustrowane poprzez podanie numeru punktu LKA (np. fragment tekstu z Kùrtuvėnų (LKA 195) oznaczony jest jako LKA 195), nagrania dźwiękowe – poprzez podanie numeru punktu LKA, wieku informatora („2“ oznacza nagranie dźwiękowe informatora starszego pokolenia, „3“ – najstarszego pokolenia) oraz numeru informatora, jeśli w punkcie jest ich (informatorów) więcej niż jeden (np. nagrania dźwiękowe informatorów najstarszego pokolenia z Kušlekių (LKA 225) oznaczone są jako LKA 225_3_1 i LKA 225_3_2). LKA Fragment tekstu ir garso įrašas dystynktywdystynktywne Cechy charakterystyczne Cechy niecharakterystyczne am, en, em Akcent oksytoniczny an, am, en, em (on, om (un, um)) *tj,* dj temacie także dług. temacie także akcent. końc. : ie, uo akcent. końc. : ie, uo Tvirtapradž. am, an, em, en : a, e, ą, ę, į, ų nieakcent. u (an, en) ė, o nieakcent. w rdzeniu i końców. : ū nieakcentowane. w nieakcentowane. w zakończenie i, u : i, u i, u (il, ui) rozszerzenie ei : a, e wyj. Skracanie zakończeń (z wyj. n) między s, š, z, ž a l, r, m, n) Retrakcja akcentu Pref. perir przyim. per : dopełniaczem l. Przyim. przy z dopełniaczem l. Padubysỹs (LKA 226) LKA 226 (+) +(-) +++++0+++++ LKA 226_2 0 +0+++++0 0 +(-) 0 0 LKA 226_3_1 0 +0+++++(-) 0 ++/- 0 0 LKA 226_3_2 (-) +0++++++/- 0 ++/- 0 0 Krażiai (LKA 257) LKA 257 (+) +(-) + + (+) +(+) (+-) (+) ++/- ++/- LKA 257_3_1 (+) +0++++++0+(+) 0 0 LKA 257_3_2 +/- +0++++(+) (+) 0 ++/- 0 0 Kełmė (LKA 258) LKA 258 (+) +0++++(+) 0 (+) +(+) ++/- LKA 258_2 (-) +0 +/- +++(+) (+) 0 +(+) (-) 0 LKA 258_3 +/- +0++++++0 (+) +0 0 LKA Adomaičiai (LKA 292) LKA 292 (+) +0++++0 (-) +(+) +/- +0 LKA 292_2 0 +0 (+) ++++/- (-) 0 (+) +/- 0 0 Pãkražantis (LKA 293) LKA 293 (+) +(-) ++++(+) 0 0 ++/- +(-) 293_2 0 +0 (+) +(+) ++/- +/- 0 +/- (-) 0 0 LKA 293_3 0 +0 0 ++/- +/- +/- 0 0 ++/- 0 (-) Straipsniai / Articles 285 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) Jak widać na tym wykresie, od najniższej oceny (około 0,57) do najwyższej (około 0,96) występuje dość znaczne zróżnicowanie. Jednakże główna ocena (około 0,79) pozwala przypuszczać, że mieszkańcy starszego i najstarszego pokolenia badanych miejscowości posługują się językiem gwarowym. Zatem wykresy zagregowanych indeksów dialektalności z obu okresów wykazały, że w ciągu ponad pięciu dziesięcioleci tradycyjny poddialekt raseiniškiai w strefie Kelmė nie doświadczył wpływu szczególnie silnych procesów konwergencji – w tej części poddialektu zarówno we fragmentach tekstów z 2. połowy XX w., jak i w nagraniach mowy potocznej z 2. dekady XXI w. używany jest język dialektalny. Jednak większe wahania ocen dialektalności w nagraniach niż we fragmentach pozwalają stwierdzić, że w XXI w. zachodzą szybsze zmiany. Należy również podkreślić, że wahania ocen dialektalności oraz ujawniona sytuacja graniczna potwierdzają przejściowość punktów LKA północnej części południowożmudzkiego poddialektu raseiniškiai, czyli strefy Kelmė, już od 2. połowy XX w. 4. WNIOSKI Wyniki przeprowadzonego badania pokazują, że dialektalność, jako wyraz realizacji cech dialektalnych, była charakterystyczna dla północnej części południowożmudzkiego poddialektu raseiniškiai już w 2. połowie XX w. Od 2. połowy XX w. do 2. dekady XXI w. zmieniło się użycie niemal wszystkich cech dialektalnych. Spośród cech dystynktywnych nie zmieniło się jedynie użycie dwugłosek an, am, en, em z akcentem padającym na drugi element; realizacja uo, ie jako monoftongów [iː], [uː] lub diftongoidów [iːi ], [uːŭ] – osłabła. Zmiany cech charakterystycznych: długich akcentowanych ė, a ich realizacja jako dyftongów [ɪɛ], [ʊɔ] zmniejszyła się minimalnie i pozostała dość częsta; stare połączenia *tj, *dj niemal zawsze realizowane jako afrykaty. Zmiany cech blankiųjų: nieznacznie zmniejszyła się realizacja nieakcentowanego ė w temacie i końcówce oraz realizacja [ɑ], [ɪ], [ɛ], skracania końcówek, z wyjątkiem przypadków między s, š, z, ž a l, r, m, n oraz wycofania akcentu; niemal zanikło przejście dyftongów ai, ei w monoftongi, wymowa przedrostka per i przyimka per jako [pɐr] oraz konstrukcja przyimka pas z dopełniaczem rzeczownika; częściej występują skracanie nieakcentowanych y, ū w temacie i w końcówce zamkniętej oraz poszerzenie i, u (a także pierwszych elementów dwugłosek il, ir, ul, ur i dyftongu ui). Zarówno średnie wartości ocen dialektalności, jak i wykresy uogólnionych indeksów dialektalności potwierdziły, że od drugiej połowy XX wieku do drugiej dekady XXI wieku w strefie Kelmė używane są lokalne warianty podgwary raseiniškiai (język dialektalny). DIANA DAMBRAUSKIENĖ 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Nustatyti minimalių ir maksimalių tarmiškumo rodiklių skirtumai bei vyWahania dominujących wskaźników dowodzą, że heterogeniczność dialektalna jest właściwa tej strefie już od drugiej połowy XX wieku. Jednak większe wahania ocen dialektalności w nagraniach dźwiękowych niż we fragmentach tekstów pozwalają stwierdzić szybszą zmianę podgwary zachodzącą w XXI wieku w związku z procesami konwergencji. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Osobliwości kształtowania się geolektów i dialektów regionalnych na Litwie. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. D. Vilnius: Briedis, 257–262. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017: Tarptautinės fonetinės abėcėlės taikymo lietuvių tarmių garsams galimybės. – Baltistica 52(1), 105–135. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017a: Lietuvių tarmių transkripcija: tradicija Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, oraz IPA. – Linguistica Lettica 25, 203–229. Burt Ronald S. 1992: Structural Holes: The Social Structure of Competition, Cambridge: Harvard University Press. Burt Ronald S. 2000: The Network Structure of Social Capital. – Research in Organizational Behavior 22, ed. by B. M. Staw, R. I. Sutton, 345–423. Burt Ronald S. 2004: Structural Holes and Good Ideas. – American Journal of Sociology 110(2), 349–399. Dambrauskienė Diana 2021: Przejściowość językowa raseiniškian południowożmudzkich: wariantywność horyzontalna i wertykalna: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dambrauskienė Diana 2021a: Korelacja wskaźników dialektalności i obiektywnych czynników ekstralingwistycznych na obszarach zamkniętych sieci socjokulturowych południowych żmudzkich mieszkańców okolic Rosieni. – Profile dialektologii litewskiej: warianty regionalne początku XXI wieku, ich relacje i perspektywy, oprac. V. Meiliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://lki.lt/wp-content/uploads/2022/01/Lietuviu-dialektologijosprofiliai-1.pdf. Gečienė Ingrida 2009: Socialinių tinklų analizė migracijos studijose. – Sociologija. Mintis ir veiksmas 2(25), 130–143. Inoue Fumio 2012: Poprawa statusu socjolingwistycznego dialektów jako observed through linguistic landscapes – utilization of google maps and google insights. – Dialectologia 8, 85–132. Artykuły / Articles 287 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) Lapinskas Remigijus 2010: Najkrótszy kurs statystyki stosowanej z R, Wilno: Uniwersytet Wileński. Dostęp online: http://web.vu.lt/mif/a.reklaite/files/2013/02/2010.01-Pats-trumpiausias-su-R.pdf. LKA II – LKA I – 1977: Lietuvių kalbos atlasas I. Leksika, ats. red. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas. 1982: Atlas języka litewskiego II. Fonetyka, red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas. LKA III – 1991: Atlas języka litewskiego III. Morfologia, red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas. LKT 1970: Dialekty języka litewskiego (chrestomatia), oprac. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Wilno: Mintis. LKTCH 2004: Chrestomatia dialektów języka litewskiego, oprac. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKZ: Elektroniczny słownik języka litewskiego. Dostęp w internecie: http://www.lkz. lt/?zodis=kristi&id=17217250000. Mikulėnienė Danguolė 2018: Multimodalny model dialektologii: możliwości badania wariantywności lokalnego języka polskiego na Litwie. Dostęp w internecie: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/files/mikuleniene_%20tarmetyros_modelis.pdf. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech dialektalnych: od właściwości dialektalnych do wyznaczników dialektalności. – Respectus philologicus 35(40). Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/12716/11395. Mikulėnienė Danguolė 2020: Dialektalność jako wielkość mierzalna. – Język litewski 15. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/ view/22434/21701. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Leskauskaitė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Vyniautaitė Simona 2019: Dialektometryczny przekrój klasyfikacji tradycyjnych dialektów litewskich: badanie rozpoznawcze, red. D. Mikulėnienė, A. Čepaitienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Nerbonne John, Kleiweg Peter 2007: Toward a Dialectological Yardstick. – Journal of Quantitative Linguistics 14(2–3), 148–166. Salys Antanas 1992: Pisma. Dialekty języka litewskiego IV, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. Szmrecsanyi Benedikt 2011: Dialektometria oparta na korpusach: zarys metodologiczny. – Corpora 6(1), 45–76. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 288 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1994: Dialektologia języka litewskiego, Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Dialectal Changes in the Northern Part of the Southern Samogitian of Raseiniai (2nd Half of the 20th Century – 2nd Decade of the 21st Century) PODSUMOWANIE Dokładne badanie dotyczące obszaru podgwary żmudzkiej południowej Raseiniai wykazało, że obszar Kelmė, położony w północnej części podgwary, charakteryzuje się aktywnymi międzywspólnotowymi kontaktami komunikacyjnymi. Na ten obszar przypada trzynaście punktów Litewskiego Atlasu Językowego (dalej – LAJ): Gudmoniškė (LAJ 162), Šaukėnai (LAJ 194), Kurtuvėnai (LAJ 195), Vaiguva (LAJ 224), Kušleikiai (LAJ 225), Padubysys (LAJ 226), Kiaunoriai (LAJ 227), Kražiai (LAJ 257), Kelmė (LAJ 258), Kubiliai (LAJ 259), Tytuvėnai (LAJ 260) Adomaičiai (LAJ 292) oraz Pakražantis (LAJ 293). Kontakty wspólnot żmudzkich (bezpośrednie lub poprzez „luki strukturalne”) oraz Auksztotów (użytkowników podgwary zachodnioszawelskiej i podgwary kowieńskiej) i/lub użytkowników podgwary żmudzkiej Varniai dowodzą, że geo lekt Kelmė, rozwijający się na podstawie tradycyjnych cech podgwary, ma charakter przejściowy. Tymczasem badanie wskaźników dialektalnych potwierdza dialektalną heterogeniczność obszaru Kelmė. Na podstawie analizy izofon cech dystynktywnych i charakterystycznych ustalonych w 2. połowie XX wieku mieszanie się żmudzkich i auksztockich cech dialektalnych jest możliwe jedynie na obszarze, gdzie podgwara graniczy z zachodnią podgwarą auksztocką Szawli. Jednakże kilka lat temu w danych dialektalnych zebranych w 2. połowie XX wieku w punkcie stwierdzono „nakładanie się” cech dialektalnych Kelmė (LLA 258), która znajduje się w większej odległości od granicy. Możemy przypuszczać, że cechy dialektalne również nie były konsekwentnie utrzymywane w innych punktach LLA, które najlepiej reprezentują subdialekt rosieński, już w XX wieku. W artykule porównano realizację cech dialektalnych w tekstach gwarowych z 2. połowy XX wieku oraz w nagraniach audio z 2. dekady XXI wieku z siedmiu punktów LLA należących do obszaru Kelmė (Kurtuvėnai (LLA 195), Kušleikiai (LLA 225), Padubysys (LLA 226), Kražiai (LLA 257), Kelmė (LKA 258), Adomaičiai (LLA 292) oraz Pakražantis (LKA 293). Artykuły / Articles 289 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) Macierz dialektalna oparta na danych dialektalnych z obu okresów pokazuje, że realizacja cech dialektalnych w 2. połowie XX wieku i w 2. dekadzie XXI wieku nie tylko różni się w niemal wszystkich punktach LLA, lecz także każdy informator używał ich z inną częstotliwością. Wskaźniki dialektalne obliczono na podstawie skali zmian mowy dialektalnej (dialektyzmu). W celu obiektywnej oceny dialektyzmu obliczono średnie wartości wskaźników dialektalnych fragmentów tekstów i nagrań audio oraz różnice między nimi. zachowane lokalne odmiany poddialektu okręgu rosieńskiego, które ukształtowały się na bazie tradycyjnego poddialektu. The above data showed the general tendences in the use of dialectal features, i.e., the W celu ukazania poziomu dialektalnego i zmiany językowej, na diagramie wyznaczono granice dialecticism were established. After the generalized dialectal indices were illustrated by minimum i maksimum; wykazano, że tradycyjny poddialekt rasieński nie przeszedł szczególnie silnych procesów konwergencji na obszarze Kelmė w ciągu ostatnich sześciu dekad: mowa gwarowa jest używana zarówno we fragmentach tekstów z 2. połowy XX wieku, jak i w nagraniach audio mowy gwarowej z 2. dekady XXI wieku. Różnice między minimalnymi i maksymalnymi wskaźnikami dialektalnymi oraz zróżnicowanie dominujących wskaźników zidentyfikowane w badaniu prowadzą do wniosku, że obszar Kelmė wykazuje heterogeniczność dialektalną od 2. połowy XX wieku. Jednakże bardziej wyraźne różnice w wartościach dialektalnych nagrań audio w porównaniu z fragmentami tekstów wskazują na szybsze zmiany dialektalne napędzane procesami konwergencji w XXI wieku. DIANA DAMBRAUSKIENĖ 290 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 1 ZAŁĄCZNIK Rejestr fragmentów tekstów gwarowych Zeszyt LKA Gwara Zapisujący Punkt nr rej. (-y) Informatorzy gwarowi Data zapisania materiału Kùrtuvėn- (LKA 195) 195 ai 629 (1) (1) student /student Albertas J. Rosinas M. D. IV M., około 60 lat. K., około 70 lat. roku VVU, ur. w 1883 r. 1960 r. Kušlekiai (LKA 225) 225 543 (1) (5) student V. /studentS. III roku urodzony w UrbonavičiūElena Janina ka WPI fak. liter., 1888 r. studentki Žana R. B., 60 lat. Азартowanie? Sorry no, must only translation. Tuy? }]} рҟынӡа?}િકેટ?凤凰大参考} тру? tė, S. V., 54 lata Tamošaitytė, B. V., 53 lata Keliotytė S. V., ur. w 1942 r. języka litewskiego i N., 96 lat. Nie podano Padubysỹs (LKA 226) 696 (1) 226 (1) L. /Niepodano P. M. P. J. M. P. I. M. J. M. Niepodano Krãžiai (LKA 257) 558 (2) /G. 257 (2) D. NarauskJonikaitė G. aitė L., 69 S., 78 lata. Čičelytė G., 63 lata. E. B., ur. 1942 r. K., 97 lat. Córka K., 56 lat. lata. Nie podano Kelmė 406 (3) studentka III roku /Wydziału Instytutu języka i pedagogicznego w literatury litewskiej Lukošiūtė Szawlach A. L., 56 lat. O. L., 55 lat. 5 maja 1957 r. (LKA 258) 258 (3) Ona Adomáičiai 672 (LKA 292) (1) 292 a (1) K. /StrodomskyJ. R. S., ur. 1894 r. tė M. Š., ur. 1900 r. Nie podano Pãkražantis 721 293) 293 b (1) V. (1) /państw. Kapsukasa J. G., wileński J. L., ur. ur. 1898 r. uniwersytetu K. lituanista Levickas A. około 1903 r. student III roku N., ur. 1895 r. Juozas S. V., ur. 1888 r. P., ur. 1928 r. 1960–1961 r. (LKA Straipsniai / Articles 291 Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) ZAŁĄCZNIK 2 Rejestr nagrań dźwiękowych Punkt LKA Osoba przekazująca Miejsce zamieszkania Czas trwania nagrania Kùrtuvėnai LKA 195_2 (47 l.) (LKA 195) Miasteczko Kùrtuvėnai 30 min 47 sek. LKA 195_3 (79 l.) Miasteczko Kùrtuvėnai 225 Kušlekiai LKA (LKA 225) 225_3_1 (62 Kušlekių k. 13 min 14 l.) sek. LKA 225_3_2 (75 m.) Šaltẽnių k. (1 km nuo Kušlekių k.) 16 min. 36 sek. Padubysỹs (LKA 226) LKA 226_2 (56 m.) Kaniūkų k. (anksčiau buvo Pãdubysio k.) 23 min. 49 sek. LKA 226_3_1 (78 Wieś (wcześniej wieś m.) Kaniūkai Pãdubysys) LKA 226_3_2 (80 m.) Wieś Kaniūkai Pãdubysys) (wcześniej wieś 12 min 55 sek. Krãžiai LKA (LKA 257) 257_3_1 (61 m.) Krãžių mstl. 9 min. 27 sek. LKA 257_3_2 (70 m.) Piliakalnio k. (1 Krãžių) km nuo 13 min. 51 sek. Kemė LKA 258_2 (60 m.) (LKA 258) Kemės m. 12 min. 26 sek. LKA 258_3 (85 m.) Kemės m. 8 min. 40 sek. Adomáičiai LKA 292_2 (43 m.) Lãplėgių k. (1 (LKA 292) km nuo 13 min. 54 sek. Adomáičių) Pãkražantis LKA 293_2 (51 m.) (LKA 293) Pãkražančio k. 38 min. 58 sek. LKA 293_2 (72 m.) Pãkražančio k. 4 min. 26 sek. Iš viso įrašų: 3 val. 29 min. 3 sek. Przekazano 30 czerwca 2022 r. DIANA DAMBRAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]