Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis)

DIANA DAMBRAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0002-0346-8421 Kierunki badań naukowych: geolingwistyka, socjolingwistyka, DOI: doi.org/10.35321/all87-13 ZMIANY DIALEKTALNE W PÓŁNOCNEJ CZĘŚCI POŁUDNIOWOŻMUDZKIEGO DIALEKTU RASEINIŠKIAI (DRUGA POŁOWA XX W. – DRUGA DEKADA XXI W.) Zmiany dialektalne w północnej części południowożmudzkiego dialektu Raseiniai (2nd połowa XXth wieku – 2nd dekada XXIst wieku) ADNOTACJA W artykule analizuje się dialektalność północnej części południowożmudzkiego dialektu raseiniškiai w drugiej połowie XX wieku i w drugiej dekadzie XXI wieku. Zmiany dialektalności ukazano poprzez analizę danych dialektalnych z dwóch okresów — fragmentów rękopiśmiennych tekstów z drugiej połowy XX wieku oraz nagrań dźwiękowych z drugiej dekady XXI wieku — pochodzących z siedmiu punktów LKA, które w XX wieku najlepiej miały reprezentować subdialekt raseiniškiai: Kùrtuvėnai (LKA 195), Kušlekiai (LKA 225), Pãdubysys (LKA 226), Krãžiai (LKA 257), Kel̃mė (LKA 258), Adomáičiai (LKA 292) i Pãkražantis (LKA 293). W ciągu ponad sześciu dziesięcioleci użycie cech dialektalnych w północnej części subdialektu uległo zmianie. Jednak w drugiej dekadzie XXI wieku przedstawiciele starszego i najstarszego pokolenia subdialektu raseiniškiai mówią lokalnymi odmianami subdialektu raseiniškiai (językiem dialektalnym), ukształtowanymi na podstawie cech tradycyjnego subdialektu. Różnice między minimalnymi i maksymalnymi wskaźnikami dialektalności oraz wahania dominujących wskaźników dowodzą, że heterogeniczność dialektalna była charakterystyczna dla badanej strefy Kelmė już w drugiej połowie XX wieku. Jednak większe wahania ocen dialektalności w nagraniach dźwiękowych niż we fragmentach tekstów 270 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) we fragmentach tekstów ostrożnie pozwalają stwierdzić szybsze zmiany subdialektu w XXI wieku, zachodzące wskutek procesów konwergencji. SŁOWA KLUCZOWE: południowżmudzki subdialekt raseiniškių, strefa kiejdańska, dialektyzm, wskaźnik dialektalności. ANNOTATION Artykuł dotyczy mowy dialektalnej (dialektyzmu) w północnej części południowżmudzkiego subdialektu raseiniškių w 2nd połowie 20th wieku oraz w 2nd dekadzie 21st wieku. Zmiany dialektalne ukazano poprzez analizę danych dialektalnych z dwóch okresów (fragmentów rękopiśmiennych tekstów z 2nd połowy 20th wieku oraz nagrań dźwiękowych z 2nd dekady 21st wieku) z siedmiu punktów Lithuanian Language Atlas, uznawanych za najlepsze reprezentacje subdialektu raseiniškiai w 20th wieku: Kurtuvėnai (LLA 195), Kušleikiiai (LLA 225), Padubysys (LLA 226), Kražiai (LLA 257), Kelmė (LLA 258), Adomaičiai (LLA 292) i Pakražantis (LLA 293). Użycie cech dialektalnych uległo pewnym zmianom w ciągu ponad sześciu dekad. Jednak w 2nd dekadzie 21st wieku przedstawiciele starszego i najstarszego pokolenia subdialektu raseiniškių posługują się lokalnymi odmianami subdialektu raseiniškių (mową dialektalną), które ukształtowały się na podstawie cech tradycyjnego subdialektu. Różnice między minimalnymi i maksymalnymi wskaźnikami dialektalności oraz wahania wskaźników dominujących dowodzą, że strefa Kelmė już w 2nd połowie 20th wieku wykazywała heterogeniczność dialektalną. Jednak wyraźniejsze wahania wartości dialektalnych w nagraniach dźwiękowych niż we fragmentach tekstów pozwalają ostrożnie wnioskować o szybszej zmianie subdialektu w 21st wieku wskutek procesów konwergencji. SŁOWA KLUCZOWE: południowżmudzki subdialekt raseiniškių, obszar Kelmė, dialektyzm, wskaźnik dialektalny. 1. WSTĘP Szczegółowe badanie całego obszaru południowżmudzkiego subdialektu raseiniškių ujawniło w jego północnej części strefę Kelmė, charakteryzującą się aktywnymi komunikacyjnymi więziami wspólnot (Dambrauskienė 2021: 65, ryc. 19).1 Obejmuje ona trzynaście punktów Lietuvių kalbos atlaso (dalej – LKA): Gūdumoniškė (LKA 162), Šaukėnai 1Więzi komunikacyjne rozumiane są jako kontakty wspólnot z innymi wspólnotami, uwarunkowane najczęstszymi kierunkami przemieszczania się do określonych obiektów; szerzej zob. Dambrauskienė 2021: 64–65 oraz przywołaną tam literaturę. Straipsniai / Articles 271 DIANA DAMBRAUSKIENĖ (LKA 194), Kūr­tuvėnai (LKA 195), Vāigūva (LKA 224), Kušlėikiai (LKA 225), Padubysys (LKA 226), Kiaunoriai (LKA 227), Kražiai (LKA 257), Kelmė (LKA 258), Kubiliai (LKA 259), Týtuvėnai (LKA 260) Adomaičiai (LKA 292) i Pākražantis (LKA 293). Na podstawie danych o sieciach społeczno-kulturowych społeczności żmudzkie są bezpośrednio lub poprzez „dziury strukturalne” powiązane z Auksztotami (zachodnimi szawelszczykami i kauniškiais) i (lub) Żmudzinami warniškiais (Dambrauskienė 2021: 63–75)². Dowodzi to, że geolekt kelmėski, kształtujący się na podstawie tradycyjnych cech podgwary, jest przejściowy (por.: Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 259–260; Dambrauskienė 2021: 93–97). Natomiast weryfikacja wskaźników dialektalności potwierdziła dialektalne zróżnicowanie strefy kelmėskiej, czyli północnej części podgwary (Dambrauskienė 2021: 102–106). Dialektalność w nowych formacjach dialektalnych — geolektach (i regiolektach) — rozumiana jest jako przejaw realizacji cech dialektalnych zależnych zarówno od czynników obiektywnych (socjodemograficznych), jak i subiektywnych (postaw językowych) (Mikulėnienė 2020: 4–5)³. Na podstawie analizy izofon cech dystynktywnych i charakterystycznych ustalonych w drugiej połowie XX wieku wyjaśniono, że mieszanie się żmudzkich i auksztockich cech dialektalnych mogło występować jedynie na pograniczu podgwary z zachodnimi auksztockimi szawelszczykami, w okolicach Gūdmoniškė (LKA 162) i Kūr­tuvėnai (LKA 195), (por.: LKA II: 44–45, map. 27; LKA II: 53–54, map. 35; LKA II: 77–79, map. 64; LKA II: 77–79, map. 66; LKA II: 84–86, map. 69; LKA II: 87–88, map. 71; LKA II: 93–97, map. 80; Dambrauskienė 2021: 40), zob. ryc. 1. Z ryc. 1 wynika, że izofony akcentowanych ē (27) i o (35) w rdzeniu rozmieszczone są na najbardziej północnym skraju podgwary (por. LKA II: map. 27, 35). Od północnego krańca na południe wschodnia granica podgwary, oddzielająca Żmudzinów i Auksztotów, przebiega wzdłuż izofon akcentowanych w rdzeniu ie (64) i uo (66), natomiast zachodnia, oddzielająca Żmudzinów raseiniškiai i warniškiai, — wzdłuż izofon nieakcentowanych na końcu rdzenia am, an (69) oraz em, en (71) (por. LKA II: map. 64, 66, 69, 71). Jedynie izofona dawnych połączeń *tj, *dj (80), biegnąca od północnego skraju na południe, dzieli obszar podgwary (por. LKA II: map. 80). Zatem wiązka izofon pokrywa się z granicą oddzielającą raseiniškiai od zachodnich auksztockich szawelszczyków. Wynika z tego, że mieszanie się cech dialektalnych nie mogło występować w miejscowościach oddalonych od pogranicza. Jednak ² Szerzej o koncepcji sieci społeczno-kulturowych zob. Dambrauskienė 2021: 63–64 oraz literaturę tam wskazaną. „Dziurą strukturalną” nazywa się sytuację, gdy między dwoma punktami LKA znajduje się jedno lub kilka drugorzędnych źródeł rozprzestrzeniania się języka, mogących wpływać na zmiany języka miejscowego; szerzej o pojęciu „dziur strukturalnych” zob. Burt 1992: 8–311; 2000: 345–423; 2004: 349–399; por. także Gečienė 2009: 133; Dambrauskienė 2021: 63, przypis 90. ³ Należy podkreślić, że pojęcie dialektalności w najnowszych formacjach dialektalnych „obejmuje” zarówno język gwarowy, jak i dialektalny. O pojęciu języka gwarowego i dialektalnego zob. rozdział 3 niniejszego artykułu. 272 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) kilka lat temu „nakładanie się” żmudzkich i auksztockich cech potwierdzono w materiale dialektalnym z drugiej połowy XX wieku punktu Kelmė (LKA 258) (Mikulėnienė, Čepaitienė, Bakšienė i in. 2019: 15–16, 270). 1 RYC. Izofony dystynktywnych i charakterystycznych cech dialektalnych na obszarze podgwary południowych Żmudzinów raseiniškiai (oprac. L. Geržotaitė). Izofony oznaczono liczbami odpowiadającymi numerom map LKA II. Liczby oznaczające punkty LKA odpowiadają podanym numerom punktów LKA (LKA I: 21–30; LKA II: 9–17; LKA III: 9–19) Ujawnione rozbieżności w użyciu cech dialektalnych w drugiej połowie XX wieku oraz potwierdzona przejściowość całej strefy kelmėskiej w drugim dziesięcioleciu XXI wieku pozwalają przypuszczać, że cechy te już w XX wieku nie były konsekwentnie zachowywane także w pozostałych punktach LKA, które miały najlepiej reprezentować podgwarę raseiniškiai. Dlatego Straipsniai / Articles 273 DIANA DAMBRAUSKIENĖ ważne jest ocenienie realizacji cech gwarowych w tych punktach LKA, w których w drugiej połowie XX wieku cechy te powinny były zachować się najlepiej. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie zmian gwarowości północnej części południowomadeńskiej gwary raseiniškiai od drugiej połowy XX wieku do drugiej dekady XXI wieku. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) przeanalizować realizację cech gwarowych we fragmentach rękopiśmiennych tekstów z drugiej połowy XX wieku oraz w nagraniach dźwiękowych mowy potocznej z drugiej dekady XXI wieku i ustalić gwarowość; 2) obliczyć wskaźniki gwarowości i ustalić jej poziom; 3) przeprowadzić weryfikację uogólnionych ocen gwarowości oraz ocenić jej zmiany. Przedmiotem badania jest gwarowość strefy Kel̃mė w drugiej połowie XX wieku i w drugiej dekadzie XXI wieku. Materiał badawczy i metodologia jego doboru. W drugiej połowie XX wieku nie we wszystkich punktach LKA strefy Kel̃mė cechy gwarowe były zachowywane konsekwentnie⁴, a gwarę raseiniškiai najlepiej reprezentowało siedem punktów LKA: Kūr­tuvėnai (LKA 195), Kušleikiai (LKA 225), Padubysys (LKA 226), Kražiai (LKA 257), Kelmė (LKA 258), Adomaičiai (LKA 292) i Pākražantis (LKA 293) (por. Zinkevičius 1966: 13–14, 101–102, 448, 452, 453, 473, 477–479, 487–489, 491–493, 503, 505, 512, 513, 515–516, 518; 1994: 106–108; LKA II: 73, 77–78, 80, 84–85, 87–88, žemėl. 3, 7, 19, 20, 27, 32, 35, 40, 41, 43, 64, 66, 68, 69, 71, 105; LKT 1970: 22–23; dar žr. tarminius tekstus LKT 1970: 100–103, 106–108, 111–112, 115–117, 118–128; LKTCH 2004: 206–208; 211–212; Salys 1992: 36; plg. Dambrauskienė 2021: 40–41, 43). Zatem w artykule porównuje się dane materiału gwarowego z dwóch okresów (od drugiej połowy XX wieku do drugiej dekady XXI wieku), pochodzące z tych siedmiu punktów LKA strefy Kel̃mė. Dane materiałowe z pierwszego okresu zebrano z fragmentów tekstów w rękopiśmiennych zeszytach przechowywanych w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego, w Centrum Geolingwistyki, zebranych i zapisanych około lat 1957–1961 (zob. aneks 1). Na tekstach rękopiśmiennych oparto się dlatego, że w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego, w Centrum Geolingwistyki, nie ma nagrań dźwiękowych gwar z badanych punktów LKA z drugiej połowy XX wieku. Dane materiałowe z drugiego okresu stanowią fakty gwarowe informatorów zebrane przez autorkę niniejszego artykułu w latach 2016–2019 i nagrane na dyktafon (zob. aneks 2). Fragmenty rękopiśmiennych tekstów gwarowych z Kūr­tuvėnai (LKA 195), Kušleikiai (LKA 225), Kražiai (LKA 257), Kelmė (LKA 258), Adomaičiai (LKA 292) oraz ⁴ Niekonsekwencje w użyciu cech gwarowych stwierdzono w Gūdumoniškė (LKA 162), Šaukėnai (LKA 194), Vaiguva (LKA 224), Kiaunoriai (LKA 227), Kubiliai (LKA 259) i Tytūvėnai (LKA 260) (szerzej zob. Dambrauskienė 2021: 30–31, 40–43 oraz literaturę przywołaną tam). Dlatego gwarowość tych punktów LKA nie jest analizowana w artykule. 274 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zmiany dialektalności w północnej części południowożmudzkiego obszaru raseiniškiai (2. połowa XX w. – druga dekada XXI w.) Pākražančio (LKA 293) są spójne, a z Pādubysio (LKA 226) – niespójne⁵. Nagrania z dyktafonu wybrano do badań tak, aby materiał był jak najbardziej autentyczny, tj. nie z początku rozmowy, lecz nieco późniejszy, kiedy informatorzy mówią zwyczajnie, „nie poprawiając” swojej mowy. Łączny czas trwania analizowanych nagrań wynosi 3 godz. 29 min 3 sek., wiek informatorów – od 43 do 85 lat, zob. załącznik 2. Przykłady ilustrujące cechy dialektalne z fragmentów tekstów z 2. połowy XX w. podano w pisowni rękopiśmiennych zeszytów, natomiast przykłady z nagrań dźwiękowych z drugiej dekady XXI w. – przetranskrybowane przez autorkę artykułu przy użyciu międzynarodowego alfabetu fonetycznego (TFA)⁶. Uwzględniając fakt, że teksty gwarowe, zgodnie z praktyką tradycyjnej dialektologii, zbierano na podstawie kryterium NORM⁷, oraz dążąc do możliwie obiektywnego porównania danych, dialektalność ustala się na podstawie analizy nagrań dźwiękowych przedstawicieli starszego i najstarszego pokolenia⁸. Ponieważ procesy zbierania materiału z obu okresów dzieli ponad 50 lat, analiza dialektalności ukaże nie tylko zmiany w użyciu cech dialektalnych od 2. połowy XX w. do drugiej dekady XXI w., lecz także poziom dialektalności w strefie Kelmė. Metodologia. Dialektalność, zarówno we fragmentach tekstów, jak i w nagraniach, ustala się poprzez odnotowanie wszystkich możliwych do zrealizowania i realizowanych (zapisanych i wypowiedzianych) cech dystynktywnych, charakterystycznych i słabo zaznaczonych. Cechy dystynktywne: 1) dwugłoski języka ogólnego uo, ie mają swoje odpowiedniki w postaci [i̯], [u̯] lub diftongoidów [i̯i̯], [u̯u̯]; 2) dwugłoski an, am, en, em zachowują pełną postać (Zinkevičius 1966: 13–14, 101–102, 503, 505, 512, 513; 1994: 106, 108; LKA II: 77–78, 84–85, 87–88, 64, 66, 68, 69, 71 mapy; LKTCH 2004: 206 i in.). Cechy charakterystyczne: 1) długie napięte ė, o w temacie i akcentowanej końcówce mają swoje odpowiedniki w postaci [ɪɛ], [ʊɔ] (Zinkevičius 1966: 473, 479; 1994: 107; Salys 1992: 36; LKA II: mapy 27, 35; LKTCH 2004: 207), 2) stare połączenia *ti, *di zachowują się nieregularnie (Zinkevičius 1966: 518; 1994: 107; LKA II: mapa 80; LKTCH 2004: 208). Cechy słabo zaznaczone i inne, czyli swoiste: 1) krótkie samogłoski w nieakcentowanych końcówkach nie są wymawiane (zachowują się jedynie między s, š, z, ž a l, r, m, n), długie – ulegają skróceniu ⁵ W zbiorach Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki nie znaleziono spójnego zapisanego tekstu z punktu LKA Pādubysys (LKA 226). ⁶ Więcej na temat stosowania TFA do zapisywania cech dialektalnych języka litewskiego zob. Bakšienė, Čepaitienė 2017: 105–135; Bakšienė, Čepaitienė 2017a: 203–229. ⁷ Ang. non-mobile older rural man, lit. osiadły starszy mężczyzna wiejski (por. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014a: 32–33 oraz przywołana tam literatura). ⁸ Przedstawiciele starszego pokolenia – od 36 do 60 lat, najstarszego – od 61 lat. W sprawie przyporządkowania informatorów do pokoleń zob. Dambrauskienė 2021: 10. Straipsniai / Articles 275 DIANA DAMBRAUSKIENĖ (Zinkevičius 1966: 448, 452, 453; 1994: 107; LKT 1970: 23; LKA II: mapy 3 i 7; LKTCH 2004: 207), 2) w nieakcentowanej końcówce o, ė wymawiane są [a], [ɪ], [ɛ] (Zinkevičius 1966: 477, 478, 487, 489; LKA II: mapy 32 i 40), 3) nieakcentowane y, ū w rdzeniu i w zamkniętej końcówce ulegają skróceniu (Zinkevičius 1966: 491, 492, 493; LKA II: mapy 41, 43; zob. także teksty gwarowe LKT 1970: 100–103, 106–108, 111–112, 115–117, 118–128), 4) samogłoski i, u oraz pierwsze elementy dyftongu ui i dwugłosek il, ir, ul, ur są rozszerzane (Zinkevičius 1966: 515, 516; 1994: 108; LKT 1970: 23; LKA II: mapy 19, 20; LKTCH 2004: 108; zob. także teksty gwarowe LKT 1970: 100–103, 106–108, 111–112, 115–117, 118–128), 5) dyftongi ai, ei w środku wyrazu zachowują pełną postać, natomiast tylko w końcówkach, w przyrostkach –aitis, –aitė oraz w wyrazach kaip, taip ulegają monoftongizacji (LKT 1970: 22; LKA II: 73; LKTCH 2004: 207), 6) przedrostek per i przyimek per wymawiane są [per] (LKTCH 2004: 211, 212)⁹, 7) konstrukcja z przyimkiem pas używana jest z dopełniaczem rzeczownika (LKTCH 2004: 212), 8) akcent z krótkiej końcówki przesuwany jest na dowolną poprzedzającą sylabę (LKA II: mapa 105; LKTCH 2004: 208) oraz inne cechy występujące w poszczególnych gwarach. Dane gwarowe przedstawiono w macierzy sporządzonej na podstawie danych gwarowych z obu okresów. Metody. W artykule zastosowano metody ocen ilościowych, statystyczną, analizy porównawczej oraz opisową. Do określenia wskaźników gwarowości zastosowano metodę skali zmian wariantów gwarowych opracowaną przez Danguolė Mikulėnienė na podstawie ilościowych ocen języka Fumio Inoue (Inoue 2012: 121–122; Mikulėnienė 2020: 6; Dambrauskienė 2021: 89–106). Metoda statystyczna jest przydatna do obliczania gwarowości oraz średnich wartości wskaźników gwarowości¹⁰. Metody analizy porównawczej i opisowej stosuje się podczas analizy obiektywnie obliczonych wskaźników gwarowości, porównując użycie cech właściwości gwarowych, dane dotyczące wskaźników gwarowości oraz opisując uzyskane wyniki. Artykuł stanowi kontynuację badań nad wariantywnością podgwary raseiniškisów południowych Żmudzinów; po raz pierwszy analizuje się w nim oceny gwarowości raseiniškisów w materiale gwarowym z różnych okresów. ⁹ Cecha ta nie została wyodrębniona w tomach LKA (LKA II, LKA III), lecz wskazano ją w LKTCH (2004), (zob. Dambrauskienė 2021: 39). ¹⁰ Metodę obliczania średnich zob. w przypisie 16 niniejszego artykułu. 276 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zmiany dialektalności północnej części południowożmudzkiej gwary raseiniškiai (2. połowa XX w. – 2. dekada XXI w.) 2. MACIERZ REALIZACJI CECH DIALEKTALNYCH Na podstawie analizy materiału dialektalnego stwierdzono, że w ciągu sześciu dziesięcioleci zmieniło się użycie cech dialektalnych w północnej części gwary. Ustalono, że zarówno w 2. połowie XX w., jak i w 2. dekadzie XXI w. realizacja cech dialektalnych różni się nie tylko niemal we wszystkich punktach LKA, lecz także każdy informator używał ich z inną częstotliwością, zob. tabelę. Ustalono, że cecha dystynktywna – realizacja dyftongów ie, uo jako monoftongów [iː], [uː] lub diftongoidów [i̯i̯], [u̯u̯] – w fragmentach tekstów z 2. połowy XX w. występuje niesystematycznie, np.: [l̃i̯.pi] ~ liẽpė, [v̯i.na] ~ viẽną, ale [niẽka] ~ niẽko, [tie] ~ tiẽ (LKA 195), [padeg­lũ.s] ~ Padegliuosè, [gidúodami] ~ giedó­dami, [puõ miẽstą] ~ po miẽstą, [už ariẽlką] ~ už ariẽlką, [viẽna] ~ viẽną, [niẽka] ~ niẽko, [vakarienī] ~ vakarienę, [li.taũs] ~ lietaũs, [dī.nas] ~ dienàs, [žiẽmišką] ~ žiẽmišką¹¹, [tamsúoli] ~ tamsuõlė, [seniejė] ~ seniejì, [kiėk] ~ kiẽk, [dúti] ~ dúoti, [vūnc] ~ vienas, [niẽka] ~ niẽko, [niẽkur] ~ niẽkur, [kiėk] ~ kiẽk (LKA 195), [padeg­lũ.s] ~ Padegliuosè (Padeg­lių kaimas – aut. past.), (LKA 226), (LKA 257), (LKA 292). W nagraniach dźwiękowych z 2. dekady XXI w. cecha ta jest rzadka. Nieco częstszą realizację ie, uo jako monoftongów [i̯], [u̯] lub diftongoidów [i̯i̯], [u̯u̯] odnotowano jedynie w mowie potocznej informatorów z Kušleikių (LKA 225) i Kražių (LKA 257) ([u̯aˈʒu̯dau̯] ~ važiúodavo (LKA 225_3_1), [ˈmʲiˈstʲe] ~ miestè (LKA 257_3_1); pozostali informatorzy częściej używali odpowiedników języka ogólnego. Cecha nie została odnotowana (lub odnotowano ją tylko raz) w punktach Pãdubysys (LKA 226), Adomáič̨iai (LKA 292) i Pãkražantis (LKA 293) (w niektórych zarejestrowano więcej niż jednego informatora), co wskazuje na jej malejące użycie. Realizacja nagłosowych i akcentowanych końcowych długich napiętych ė, o jako [ɛ], [ɔ] w fragmentach tekstów jest bardzo częsta ([tuoks vu̯ãrkšas] ~ tóks varg̃šas, [žmũogus] ~ žmõgus (LKA 195), [pradėjau] ~ pradė́jau (LKA 225), [į̯ kalėjimą] ~ į kalėjimą (LKA 226), [pridėjom žuolės] ~ pridėjom žolės (LKA 257), [žvė́ju̯ot] ~ žvejóti (LKA258), [múotinas] ~ mótinos (LKA 292), [valduõvs] ~ valdõvas, [idė̃s] ~ idė̃s (LKA 293). W nagraniach dźwiękowych cecha ta jest używana niesystematycznie: jeśli w mowie niektórych informatorów występuje bardzo często, to w mowie mieszkańca Pãkražančio (LKA 293), LKA 293_3, nie została odnotowana ([ˈʔkoːlukʲi] ~ kolūkyje, [bʲiˈbʲi̯ʑɔtʲɛka] ~ biblioteka). Zachowało się rozszerzenie krótkich samogłosek i, u (oraz pierwszych elementów sonantów il, ir, ul, ur i dyftongu ui) oraz cofnięcie akcentu, jednak obie cechy, zarówno we fragmentach tekstów, jak i w nagraniach dźwiękowych, są używane niesystematycznie. ¹¹ Przykłady podano w formie zapisanej w oryginale, dlatego ani tego, ani pozostałych przypadków akcentowania nie poprawiono. Straipsniai / Articles 277 DIANA DAMBRAUSKIENĖ Punkt LKA Kur tuveniai (LKA 195) Kuslėkiai (LKA 225) Fragment tekstu i nagranie dźwiękowe LKA 195 LKA 195_2 LKA 195_3 LKA 225 LKA 225_3_1 LKA 225_3_2 Cechy dystynktywne Akcentowane an, am, en, em (on, om (un, um)) ie, uo: y, ū Cechy charakterystyczne Długie, napięte e, o w rdzeniu i w akcentowanej końcówce: ie, uo *tj, *dj Cechy blankowe Przyimek pas z dopełniaczem Przedrostek per- i przyimek per: par-, par Cofnięcie akcentu Skracanie końcówek (z wyjątkiem między s, š, z, ž a l, r, m, n) ai, ei: a, e i, u (il, ir, ul, ur, ui) rozszerzenie y, ū w nieakcentowanym rdzeniu i końcówce: i, u ė, o w nieakcentowanym rdzeniu i końcówce: a, i, e a, e, i, u w nieakcentowanej końcówce: a, e, i, u (an, en) Akcentowane am, an, em, en + + + + + + (+) (+) +/− + (+) (+) 0 +/− +/− 0 0 0 ¹ Znaczenie znaków: „+” cecha używana bardzo często (lub powszechnie); „(+)” cecha używana; „−” cecha używana bardzo rzadko (lub wcale); „+/−” – cecha używana przez jedno pokolenie (lub bardzo rzadko); „0” – cecha, której ani razu nie użyto. Fragmenty tekstów i ich ilustrację oznacza się numerem punktu LKA (np. fragment tekstu z Kur tuveniai (LKA 195) oznaczono LKA 195), nagrania dźwiękowe – numerem punktu LKA, jednak nagranie informatora starszego pokolenia oznaczono „2”, a nagranie informatora najstarszego pokolenia – „3”. Kursywą podano formy oznaczone LKA 225, LKA 225_3_1–LKA 225_3_2. TABELA. Macierz dialektalności¹² 278 Acta Linguistica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) Straipsniai / Articles 279 DIANA DAMBRAUSKIENĖ Przypadki rozszerzenia najczęściej występują we fragmentach tekstów z Kūrtuvėnai (LKA 195) i Kušleikiai (LKA 225) ([dùręs] ~ dùris (LKA 195), [didelẽ] ~ didelę, [išmirì] ~ išmirė (LKA 225), z Kražiai (LKA 257) i Adomaičiai (LKA 292) – obok nich używane są również odpowiedniki języka ogólnego ([būva] ~ būvo, lecz [dùkter.] ~ dùkterį, [rišėjoms] ~ rišėjoms, [aplinkine.] ~ aplinkiniai (LKA 257), [nūorem] ~ nórim, lecz [būva] ~ būvo, [auginti] ~ auginti, [biški] ~ biški (trupūtį, z niem. bißchen), natomiast w Padubysys (LKA 226), Kelmė (LKA 258) i Pàkražantis (LKA 293) – albo rozszerzenie nie występowało, albo nie zostało odnotowane w tekstach. Systematyczne rozszerzenie krótkich samogłosek i, u (oraz pierwszych elementów dyftongów il, ir, ul, ur i dyftongu ui), podobnie jak cofnięcie akcentu, stwierdzono wyłącznie w nagraniu informatora LKA 258_3 z Kelmė (LKA 258), urodzonego i mieszkającego do 25. roku życia w rejonie płungiańskim ([susʲiˈdʉrtʲ] ~ susidùrt, [ʒʲeˈmɛtʲɪˌjɛ] ~ Žemaitiją, [ˈdʉkra] ~ dukrą)13 Akcent najczęściej jest cofany we fragmentach tekstów z Kūrtuvėnai (LKA 195) i Pàdūbysys (LKA 226) ([žmuõgus] ~ žmõgùs, [vìsus] ~ vìsùs, [tãda] ~ tadã (LKA 195), [pãčìus] ~ pačiùs, [jàvùs] ~ javùs, [jàunì] ~ jaunì (LKA 226), rzadziej – w Kelmė (LKA 258), natomiast we fragmentach z pozostałych punktów LKA cechę tę stwierdzono zaledwie po kilka razy. Realizacja nieakcentowanych rdzeniowych i końcowych y, ū za pomocą krótkich i, u we fragmentach tekstów jest zróżnicowana: w jednych występuje bardzo często, w innych nie pojawiła się ani razu. Konsekwentne skracanie y, ū stwierdzono we fragmentach tekstów z Pàdūbysys (LKA 226) ([gyvėntuojë] ~ gyvėntojai), natomiast w Kūrtuvėnai (LKA 195) i Adomaičiai (LKA 292) – nie odnotowano go ([ku.tie] ~ kūtėje, [vãlgi.sma] ~ válgysime (LKA 195), [Bùtautìkė] ~ Butautikė, [žù.riek] ~ žiūrek, [gyvėnti] ~ gyvėnti, [paruodìti] ~ parõdyti, [vìniuo] ~ vynioja, [lãistìti] ~ láistyti, [rùpùži] ~ rupūžė (LKA 292). We wszystkich nagraniach dźwiękowych znaleziono krótkie odpowiedniki y, ū ([bʲerʒʲiˈnʲuks] ~ beržynūkas (LKA 225_3_2), [grʲi²nʲe] ~ grynai (LKA 258_3), co wskazuje, że cecha ta jest obecnie używana w północnej części gwary raseiniškiai częściej niż w drugiej połowie XX wieku. Od drugiej połowy XX wieku zmniejszyło się użycie dawnych połączeń *tj, *dj: chociaż cecha ta jest rzadka również we fragmentach tekstów ([nelėid] ~ neléidžia, lecz [išdžū.val] ~ išdžiūvo (LKA 195), [á.ud] ~ áudžia, lecz [iždžiuovi.n] ~ išdžiovina, [didžã.usi] ~ didžiausi, [su vì.ce] ~ su vytim (cienką, elastyczną gałązką) (LKA 225), [išlėid] ~ išlėidžia, lecz [saldžùs] ~ saldius, [plačáuses] ~ plačiausios (LKA 226), została zrealizowana tylko w jednym nagraniu dźwiękowym ([liˈlʲeːid] ~ lėidžia (LKA 195_2). W nagraniach dźwiękowych konstrukcja przyimka pas z dopełniaczem rzeczownika występuje rzadziej niż we fragmentach tekstów. Chociaż we fragmentach tekstów pojawiały się zarówno warianty gwarowe, jak i odpowiedniki języka ogólnego ([pàs buõžù] ~ pàs buõžės, ¹³ Chociaż osoba ta mieszka na obszarze gwary raseiniškiai przez ponad połowę swojego życia, w jej mowie prawdopodobnie zachowało się jednak niemało cech żmudzkich zachodnich. 280 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) lecz [pas bū.ožes] ~ pàs būožes, [pas tā. pū.ona] ~ pàs tā pŏnę (LKA 258), w nagraniach dźwiękowych cechę tę odnotowano tylko kilka razy [pa_s'ėn'i'č'i'ų] ~ pas senelius (LKA 195_2), [pas_t'ė v̇ųkų] ~ pas tėvukus (LKA 195_3), [pas_'mūsu] ~ pas mūs (LKA 293_3). Najsilniej w porównaniu z drugą połową XX w. zmniejszyło się użycie w miejscu ai, ei realizacji [aː] [εː], a także realizacji [pər] przedrostka per i przyimka per. W wielu fragmentach tekstów cechy te występują bardzo często ([gerã.] ~ gerai, [su lankā.s] ~ su lankais, [ka.ṗanì.] ~ kaip anìe, [kā.p] ~ kaip, virà ~ vỳrai, [darbinìrka.] ~ darbininkai, [regerã.] ~ negerai, [rn atā.] ~ rnatai, [la-bā.] ~ labai, [ketu ruo liktā.s] ~ keturioliktais, [Paldūnāti su Šimulāte] ~ Paldūnaitė su Šimulaitė, [par_tus bandītus] ~ pēr tuõs bandītus, [par_ṗi.tūs] ~ per pietūs, [pártverda va] ~ pértverdavo, [par rādija] ~ per rā diją, [pā.r dvārus] ~ per dvarùs, [pār dīnas] ~ per dienàs, [pársižegnuojo] ~ pérsižegnojo, [v̇eik'ė l'ė] ~ vaikėliai, [per_sᵊd'i-ba] ~ per sodybą, [per_t'ė l'ė'u'żor'ų] ~ per televizorių (LKA 195, 195_3, 225, 226, 257, 258, 292, 293, 258_2). Zarówno we fragmentach tekstów, jak i w nagraniach dźwiękowych często spotyka się skracanie końcowych ą, ę, į, ų do [a], [ε], [i], [u] (fragm.: [par rā dija] ~ per rādiją, [i.ri.ga] ~ į Rygą, [pruoš lāngą] ~ proč lāngą, [taūre] ~ taūrę, ['uaːlanda] ~ vālandą, [ts'i'ḃsl'u] ~ cibūlių, [būva dvārviētil] ~ būvo dvārviėte, [ą teka] ~ o tēko, [dū.dava] ~ dúodavo, [²'s'n'iegɔ] ~ sniego, [n'e'ḃyua] ~ nebūvo, [²'k'ei̯'m'ės] ~ Kel̃mės, [ka.ṗui.rs] ~ kaip ūyras, [vīnc vaĩks] ~ vienas vaikas, [Gudūks] ~ Gudūkas, [b'ėrʒ'3'i'n'uks] ~ beržynlūkas, [²'p'ļēnts] ~ pléntas (LKA 257, 292, 293, 292_2, 225_3_2, 226, 257, 258, 225_3_1, 226_3_2, 258_2, 195, 292, 225_3_2, 293_3). Zmiany w użyciu tych cech w północnej części subdialektu są minimalne. Najbardziej konsekwentnie zachowywane są dyftongi an, am, en, em (fragm.: [pasigalánda] ~ pasigalándo, [vaikā.ms] ~ vaikāms, [krėmt]¹⁴ ~ krìnta, [bražẽntā] ~ brežėnto, [pas'i¹² skam'i̯b'in's'i] ~ pasiskambinsi; [²'ṗ'en's'i'n'ik̇el] ~ peñsiniňkai (LKA 195, 225, 226, 257, 226_3_1, 293_3). Analiza dialektalności pokazuje, że już w drugiej połowie XX w. badane miejscowości charakteryzowała nie dialektalność jako całość cech dialektalnych, lecz dialektalność jako sposób realizacji tych cech (por. Mikulėnienė 2020: 4). ¹⁴ W elektronicznym Słowniku języka litewskiego podano używaną przez Żmudzinów formę krėmta, zob. LKŽ. Straipsniai / Articles 281 DIANA DAMBRAUSKIENĖ 3. WSKAŹNIKI DIALEKTALNOŚCI A zatem dialektalność można zmierzyć i określić jej poziom zarówno w nowych nagraniach mowy, jak i w dawnych fragmentach tekstów. Aby ustalić poziom dialektalności, wszystkie cechy dialektalne są równie istotne (por. Mikulėnienė 2018: 119–121; 2019: 60). Po obliczeniu wszystkich przypadków możliwych do zrealizowania i zrealizowanych cech dialektalnych15 sporządzono wykres, który uwidocznił wahania indeksów dialektalności: mniejsze we fragmentach tekstów, większe w nagraniach mowy; zob. rys. 2. RYS. 2. Wskaźniki dialektalności we fragmentach tekstów i nagraniach Do pomiaru dialektalności wykorzystuje się skalę zmian mowy dialektalnej (dialektalności): wskaźnik dialektalności od 1,0 do 0,75 oznacza zachowany wariant tradycyjnego dialektu, od 0,75 do 0,5 – mowę dialektalną, natomiast wartości niższe niż 0,5 – wariant językowy silnie dotknięty procesami konwergencji (por. Mikulėnienė 2020: 6–7; Dambrauskienė 2021: 89). Skalę tę dotychczas wykorzystywano w dwóch badaniach obserwowanego w czasie obszaru subdialektu południowożmudzkiego raseiniškiai: 1) analizując dialektalność informatorów oraz poziomy dialektalności informatorów z wybranych punktów LKA i 2) ustalając korelację wskaźników dialektalności z obiektywnymi czynnikami ekstralingwistycznymi w miejscowościach o zamkniętych sieciach społeczno-kulturowych (zob. Dambrauskienė 2021: 136–141; 2021a: 101–116). Narzędzie to jest jednak przydatne także do ustalania zmian dialektalności, gdy analizuje się materiał dialektalny z kilku wybranych okresów pochodzący z tych samych 15 Obliczanie wskaźników dialektalności: 1) we fragmencie tekstu (lub nagraniu dźwiękowym) zlicza się wszystkie możliwe do zrealizowania przypadki cech właściwych dla raseiniškiai i ocenia się je współczynnikiem 1; 2) zlicza się przypadki zrealizowanych cech; 3) wskaźnik dialektalności otrzymuje się, mnożąc współczynnik 1 przez liczbę przypadków zrealizowanych cech i dzieląc przez liczbę wszystkich przypadków cech możliwych do zrealizowania. Przykład obliczania wskaźników dialektalności zob. Dambrauskienė 2021: 90, 119 przyp. 282 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) miejscowości. A zatem pomiar za pomocą skali dialektalności materiału gwarowego z tych samych punktów LKA z 2. połowy XX wieku i 2. dekady XXI wieku pozwoli ujawnić zmiany dialektalności w tym okresie. Ponieważ do obliczenia wskaźników dialektalności wykorzystano różną liczbę źródeł, w celu obiektywnej oceny dialektalności obliczono średnie wskaźników dialektalności fragmentów tekstów i nagrań dźwiękowych16. Średnie dialektalności (dla fragmentów tekstów – 0,919, dla nagrań dźwiękowych – 0,776) wskazują, że w materiale z obu okresów zachowały się lokalne warianty gwary raseiniškiai, ukształtowane na fundamencie tradycyjnej gwary. Niewielka różnica średnich (0,143) pozwala stwierdzić, że od 2. połowy XX wieku warianty te nie zostały silnie dotknięte procesami konwergencji. Należy podkreślić, że średnie i ich różnica ukazały ogólne tendencje w użyciu cech gwarowych. Poziom dialektalności i zmiany językowe oceniają granice minimalnej i maksymalnej dialektalności (Mikulėnienė 2020: 9; por. Dambrauskienė 2021: 135–136). Zatem we fragmentach tekstów ustalona różnica między minimalnym (0,869) a maksymalnym (0,944) wskaźnikiem dialektalności wynosi 0,075, wskazując nie tylko dość wysoki i stabilny poziom dialektalności, lecz także względnie podobną liczbę przypadków realizacji cech gwarowych. Ze schematu pudełkowego, na którym zilustrowano uogólnioną ocenę dialektalności fragmentów tekstów, wynika, że dominujący indeks dialektalności waha się mniej więcej od 0,91 do 0,93 (główna wartość – około 0,925). Wskaźnik ten oznacza, że we fragmentach tekstów zarejestrowano mowę gwarową. Ujawniła się jednak również sytuacja graniczna, zaznaczona na diagramie kółkiem, zob. rys. 317. Niedominująca sytuacja graniczna oznacza szczególnie duże odchylenie od dominującego wskaźnika. Wiadomo jednak, że oznacza ona minimalny wskaźnik dialektalności 0,869, który, zgodnie ze skalą zmian mowy gwarowej, należy uznać za mowę gwarową. Chociaż ta sytuacja graniczna zasadniczo nie zmienia dialektalności, sygnalizuje jednak silniejsze zmiany lokalnego języka w okolicach Pākražantis (LKA 293) niż w innych miejscowościach. Potwierdzają to również dane z nagrań dźwiękowych – najniższy wskaźnik dialektalności (0,574), wskazujący na gwarowy wariant języka, ustalono także w mowie informatora (LKA 293_3) z Pākražantis (LKA 293). 16 Średnie wylicza się następująco: sumę wszystkich wskaźników dialektalności materiału z jednego okresu (fragmentów tekstów lub nagrań dźwiękowych) dzieli się przez liczbę materiałów z tego okresu. Na przykład po podzieleniu sumy wszystkich wskaźników dialektalności fragmentów tekstów, wynoszącej 6,434, przez liczbę fragmentów 7 otrzymuje się zaokrągloną średnią 0,919. 17 Poziome cienkie linie – kwartyle (percentyle) danych oraz średnie (dane minimalne i maksymalne). Wyraźna linia – mediana wskazująca centrum próby; w odróżnieniu od średniej duże wahania danych nie mają na nią wpływu, pozostaje ona taka sama (szerzej zob. Lapinskas 2010: 2–1–2–5; zob. również Mikulėnienė 2020: 7). Straipsniai / Articles 283 DIANA DAMBRAUSKIENĖ RYS. 3. Ocena dialektalności we fragmentach tekstów Odmienne wyniki uzyskano po obliczeniu różnicy między minimalnym (0,574) a maksymalnym (0,957) wskaźnikiem w nagraniach dźwiękowych. Różnica (0,383) pozwala stwierdzić zachodzenie obecnie silnych procesów konwergencji oraz znacznych zmian w użyciu cech dialektalnych. Po przedstawieniu uogólnionej oceny dialektalności nagrań na wykresie prostokątnym nie odnotowano sytuacji granicznych, a dominujący indeks dialektalności waha się mniej więcej od 0,68 do 0,85, zob. rys. 4. RYS. 4. Ocena dialektalności w nagraniach 284 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) Jak widać na tym wykresie, między najniższą oceną (około 0,57) a najwyższą (około 0,96) występują dość znaczne wahania. Jednak główna ocena (około 0,79) pozwala przypuszczać, że mieszkańcy badanych miejscowości należący do starszego i najstarszego pokolenia mówią językiem dialektalnym. Zatem wykresy uogólnionych indeksów dialektalności dla obu okresów wykazały, że w ciągu ponad pięciu dziesięcioleci tradycyjny subdialekt raseiniškiai w strefie Kelmė nie doświadczył wpływu szczególnie silnych procesów konwergencji – w tej części subdialektu zarówno we fragmentach tekstów z 2. połowy XX w., jak i w nagraniach mowy z 2. dziesięciolecia XXI w. używany jest język dialektalny. Jednak większe wahania ocen dialektalności w nagraniach niż we fragmentach pozwalają stwierdzić, że w XXI w. zachodzą szybsze zmiany. Należy również podkreślić, że wahania ocen dialektalności oraz ujawniona sytuacja graniczna potwierdzają przejściowy charakter punktów LKA w północnej części południowożmudzkiego subdialektu raseiniškiai, czyli w strefie Kelmė, już od 2. połowy XX w. 4. WNIOSKI Wyniki przeprowadzonego badania pokazują, że dialektalność, jako przejaw realizacji cech dialektalnych, charakteryzowała północną część południowożmudzkiego subdialektu raseiniškiai już w 2. połowie XX w. Od 2. połowy XX w. do 2. dziesięciolecia XXI w. zmieniło się użycie niemal wszystkich cech dialektalnych. Spośród cech dystynktywnych nie zmieniło się jedynie użycie dwugłosek z mocnym akcentem an, am, en, em; realizacja uo, ie za pomocą monoftongów [i], [u̯] lub dyftongoidów [iʌ̯], [u̯ʌ] osłabła. Zmiany cech charakterystycznych: realizacja długich napiętych ē, o za pomocą dyftongów [ɪɛ], [ʊɔ] zmniejszyła się minimalnie i pozostała dość częsta; dawne połączenia *tj, *dj prawie zawsze realizowane są jako afrykaty. Zmiany cech blankiųjų: nieznacznie zmniejszyła się realizacja nieakcentowanych samogłosek tematu i końcówki ē, o jako [a], [ɪ], [ɛ], skracanie końcówek, z wyjątkiem przypadków występowania między s, š, z, ž a l, r, m, n oraz cofnięcia akcentu; niemal zanikła monoftongizacja dyftongów ai, ei, wymowa przedrostka per i przyimka per jako [pɛr], a także konstrukcja przyimka pas z dopełniaczem rzeczownika; częściej występują skracanie nieakcentowanych y, ū w temacie i w zamkniętej końcówce oraz rozszerzenie i, u (a także pierwszych członów dwugłosek il, ir, ul, ur i dyftongu ui). Zarówno średnie ocen dialektalności, jak i wykresy uogólnionych indeksów dialektalności potwierdziły, że od 2. połowy XX w. do 2. dziesięciolecia XXI w. w strefie Kelmė używane są lokalne warianty subdialektu raseiniškiai (język dialektalny). Straipsniai / Articles 285 DIANA DAMBRAUSKIENĖ Ustalone różnice między minimalnymi i maksymalnymi wskaźnikami dialektalności oraz wahania dominujących wskaźników dowodzą, że heterogeniczność dialektalna jest charakterystyczna dla tej strefy już od drugiej połowy XX wieku. Jednak większe wahania ocen dialektalności w nagraniach dźwiękowych niż we fragmentach tekstów pozwalają stwierdzić szybszą zmianę subdialektu zachodzącą w XXI wieku wskutek procesów konwergencji. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Cechy formowania się geo­lektów i dialektów regionalnych na Litwie. – Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), red. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 257–262. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017: Możliwości zastosowania międzynarodowego alfabetu fonetycznego do głosek litewskich dialektów. – Baltistica 52(1), 105–135. Bakšienė Rima, Čepaitienė Agnė 2017a: Transkrypcja dialektów litewskich: tradycja i IPA. – Linguistica Lettica 25, 203–229. Burt Ronald S. 1992: Structural Holes: The Social Structure of Competition, Cambridge: Harvard University Press. Burt Ronald S. 2000: Struktura sieciowa kapitału społecznego. – Research in Organizational Behavior 22, red. B. M. Staw, R. I. Sutton, 345–423. Burt Ronald S. 2004: Luki strukturalne i dobre pomysły. – American Journal of Sociology 110(2), 349–399. Dambrauskienė Diana 2021: Zmienność językowa południowożmudzkich raseiniškisów: wariantywność horyzontalna i wertykalna: rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dambrauskienė Diana 2021a: Korelacja wskaźników dialektalności i obiektywnych czynników ekstralingwistycznych w miejscowościach zamkniętych sieci socjokulturowych południowożmudzkich raseiniškisów. – Profile dialektologii litewskiej: warianty regionalne początku XXI wieku, ich relacje i perspektywy, red. V. Meiliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://lki.lt/wp-content/uploads/2022/01/Lietuviu-dialektologijos-profiliai-1.pdf. Gečienė Ingrida 2009: Analiza sieci społecznych w badaniach nad migracją. – Socjologia. Myśl i działanie 2(25), 130–143. Inoue Fumio 2012: Udoskonalenia statusu socjolingwistycznego dialektów obserwowane za pośrednictwem krajobrazów językowych – wykorzystanie Google Maps i Google Insights. – Dialectologia 8, 85–132. 286 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Zmiany dialektalności w północnej części obszaru południowożmudzińskiego raseiniškiai (2. połowa XX w. – 2. dziesięciolecie XXI w.) Lapinskas Remigijus 2010: Pats trumpiausias taikomosios statistikos kursas su R, Vilnius: Vilniaus universitetas. Dostęp w internecie: http://web.vu.lt/mif/a.reklaite/files/2013/02/2010.01-Pats-trumpiausias-su-R.pdf. LKA I – 1977: Lietuvių kalbos atlasas I. Leksika, red. odp. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas. LKA II – 1982: Lietuvių kalbos atlasas II. Fonetika, red. odp. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas. LKA III – 1991: Lietuvių kalbos atlasas III. Morfologija, red. odp. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas. LKT 1970: Lietuvių kalbos tarmės (chrestomatija), oprac. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Vilnius: Mintis. LKTCH 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, oprac. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LKŽ: Elektroninis lietuvių kalbos žodynas. Dostęp w internecie: http://www.lkz.lt/?zodis=kristi&id=17217250000. Mikulėnienė Danguolė 2018: Multimodalusis tarmėtyros modelis: vietinės lenkų kalbos variantiškumo Lietuvoje tyrimo galimybės. Dostęp w internecie: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/files/mikuleniene_%20tarmetyros_modelis.pdf. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech dialektalności: od cech dialektalnych do wyznaczników dialektalności. – Respectus philologicus 35(40). Dostęp w internecie: https://www.zurnalai.vu.lt/respectus-philologicus/article/view/12716/11395. Mikulėnienė Danguolė 2020: Dialektalność jako wielkość mierzalna. – Lietuvių kalba 15. Dostęp w internecie: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/22434/21701. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Leskauskaitė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Vyniautaitė Simona 2019: Dialektometryczny przekrój klasyfikacji tradycyjnych dialektów litewskich: badanie rozpoznawcze, oprac. D. Mikulėnienė, A. Čepaitienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Nerbonne John, Kleiweg Peter 2007: W kierunku miary dialektologicznej. – Journal of Quantitative Linguistics 14(2–3), 148–166. Salys Antanas 1992: Raštai. Lietuvių kalbos tarmės IV, Roma: Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija. Szmrecsanyi Benedikt 2011: Dialektometria oparta na korpusie: zarys metodologiczny. – Corpora 6(1), 45–76. Straipsniai / Articles 287 DIANA DAMBRAUSKIENĖ Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1994: Lietuvių kalbos dialektologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Zmiany dialektalne w północnej części południowej gwary żmudzkiej okolic Rosieni (2nd. połowa XXth wieku – 2nd. dekada XXIst wieku) STRESZCZENIE Dokładne badanie dotyczące obszaru południowożmudzkiego poddialektu raseińskiego wykazało, że obszar Kelme, położony w północnej części poddialektu, charakteryzuje się aktywnymi więziami komunikacji między wspólnotami. Do tego obszaru należy trzynaście punktów z Atlasu języka litewskiego (dalej – LLA): Gudmoniškė (LLA 162), Šaukėnai (LLA 194), Kurtuvėnai (LLA 195), Vaiguva (LLA 224), Kušlėikiai (LLA 225), Padubysys (LLA 226), Kiaunoriai (LLA 227), Kražiai (LLA 257), Kelmė (LLA 258), Kubiliai (LLA 259), Tytuvėnai (LLA 260), Adomaičiai (LLA 292) i Pakražantis (LLA 293). Powiązania wspólnot żmudzkich (bezpośrednie lub poprzez „dziury strukturalne”) oraz Auksztotów (mówiących gwarą zachodnioszawelską i gwarą kowieńską) i/lub użytkowników gwary żmudzkiej Varniai dowodzą, że geolet Kelmy, rozwijający się na podstawie tradycyjnych cech gwary, ma charakter przejściowy. Tymczasem analiza wskaźników dialektalnych potwierdza niejednorodność dialektalną obszaru Kelmy. Na podstawie analizy izofon cech dystynktywnych i charakterystycznych ustalonych w 2nd. połowie XXth wieku mieszanie się cech dialektalnych żmudzkich i auksztockich jest możliwe wyłącznie na obszarze, gdzie gwara graniczy z zachodnią gwarą auksztocką Szawli. Jednak kilka lat temu „nakładanie się” cech dialektalnych stwierdzono w danych dialektalnych zebranych w 2nd. połowie XXth wieku w punkcie Kelmė (LLA 258), położonym w większej odległości od granicy. Można przypuszczać, że już w XXth wieku cechy dialektalne nie były konsekwentnie zachowywane także w innych punktach LLA, które najlepiej reprezentują gwarę okolic Rosieni. Artykuł porównuje realizację cech dialektalnych w tekstach gwarowych z 2nd. połowy XXth wieku oraz w nagraniach dźwiękowych z 2nd. dekady XXIst wieku pochodzących z siedmiu punktów LLA przypadających na obszar Kelmy (Kurtuvėnai (LLA 195), Kušlėikiai (LLA 225), Padubysys (LLA 226), Kražiai (LLA 257), Kelmė (LKA 258), Adomaičiai (LLA 292) i Pakražantis (LLA 293). 288 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) Matryca dialektalna oparta na danych dialektalnych z obu okresów pokazuje, że realizacja cech dialektalnych w 2nd połowie 20th wieku oraz w 2nd dekadzie 21st wieku różni się nie tylko niemal we wszystkich punktach LLA, lecz także każdy informator posługiwał się nimi z inną częstotliwością. Wskaźniki dialektalne obliczono na podstawie skali zmian mowy dialektalnej (dialektyzmów). W celu obiektywnej oceny dialektyzmu obliczono średnie wartości wskaźników dialektalnych fragmentów tekstów i nagrań dźwiękowych oraz ich różnice. Powyższe dane ukazały ogólne tendencje w użyciu cech dialektalnych, tj. zachowane lokalne warianty gwary raseińskiej, ukształtowane na podstawie tradycyjnej gwary. W celu ukazania poziomu dialektalności i zmian językowych ustalono granice minimalnego i maksymalnego dialektyzmu. Po zobrazowaniu uogólnionych wskaźników dialektalnych na wykresie wykazano, że tradycyjna gwara raseińska nie podlegała szczególnie silnym procesom konwergencji na obszarze Kelmė w ciągu ostatnich sześciu dziesięcioleci: mowa dialektalna jest używana zarówno we fragmentach tekstów z 2nd połowy 20th wieku, jak i w nagraniach dźwiękowych mowy dialektalnej z 2nd dekady 21st wieku. Różnice między minimalnymi i maksymalnymi wskaźnikami dialektalnymi oraz wahania dominujących wskaźników zidentyfikowane w badaniu prowadzą do wniosku, że obszar Kelmė wykazuje heterogeniczność dialektalną od 2nd połowy 20th wieku. Jednak wyraźniejsze wahania wartości dialektalnych w nagraniach dźwiękowych w porównaniu z fragmentami tekstów wskazują na szybsze zmiany dialektalne, napędzane procesami konwergencji, w 21st wieku. Straipsniai / Articles 289 DIANA DAMBRAUSKIENĖ ZAŁĄCZNIK 1 Rejestr fragmentów tekstów dialektalnych Punkt LKA Nr rej. zeszytu Zapisujący gwarę (–cy) Informatorzy gwarowi Data zapisania materiału Kūrtuvėnai (LKA 195) 629 (1) / 195 (1) Student IV roku VVU Albertas Rosinas M. D., ur. 1883 r. J. M., około 60 lat. K., około 70 lat. 1960 r. Kušlei̇kiai (LKA 225) 543 (1) / 225 (5) studentki III roku Wydziału Języka Litewskiego i Literatury WPI: Žana Urbonavičiūtė, Elena Tamošaitytė, Janina Keliotytė N., 96 lat. V. S., urodzony w 1888 r. R. B., 60 lat. S. V., 54 lata. B. V., 53 lata. S. V., ur. w 1942 r. Nie podano Padubysys (LKA 226) 696 (1) / 226 (1) Nie podano J. M. L. P. M. P. J. M. P. I. M. Nie podano Krž̌iai (LKA 257) 558 (2) / 257 (2) G. Narauskaitė, D. Jonikaitė, G. Čičelytė L., 69 lat. S., 78 lat. G., 63 lata. E. B., ur. w 1942 r. K., 97 lat. Córka K., 56 lat. Nie podano Kelmė (LKA 258) 406 (3) / 258 (3) studentka III roku Wydziału Języka Litewskiego i Literatury Instytutu Pedagogicznego w Szawlach Ona Lukošiūtė A. L., 56 lat. O. L., 55 lat. 5 maja 1957 r. Adomaičiai (LKA 292) 672 (1) / 292 a (1) Strodomskytė M. Š., ur. 1900 r. K. J. R. S., ur. 1894 r. Nie podano Pākražantis (LKA 293) 721 (1) / 293 b (1) student lituanistyki III roku Uniwersytetu Państwowego w Wilnie im. V. Kapsukasa Juozas Levickas J. L., ur. około 1903 r. J. G., ur. 1898 r. K. N., ur. 1895 r. S. V., ur. 1888 r. A. P., ur. 1928 r. 1960–1961 r. 290 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Pietų žemaičių raseiniškių šiaurinės dalies tarmiškumo pokyčiai (XX a. 2-oji pusė – XXI a. 2-asis dešimtmetis) 2 ZAŁĄCZNIK Rejestr nagrań dźwiękowych Punkt LKA | Informator | Miejsce zamieszkania | Czas trwania nagrania Kūrtuvėnai (LKA 195) | LKA 195_2 (47 lat) | miasteczko Kūrtuvėnai | 30 min 47 sek. | LKA 195_3 (79 lat) | miasteczko Kūrtuvėnai | 225 Kušleikiai (LKA 225) | LKA 225_3_1 (62 lata) | wieś Kušleikiai | 13 min 14 sek. | LKA 225_3_2 (75 lat) | wieś Šalteniai (1 km od wsi Kušleikiai) | 16 min 36 sek. Padubysys (LKA 226) | LKA 226_2 (56 lat) | wieś Kaniūkai (dawniej wieś Pādubysis) | 23 min 49 sek. | LKA 226_3_1 (78 lat) | wieś Kaniūkai (dawniej wieś Pādubysis) | | LKA 226_3_2 (80 lat) | wieś Kaniūkai (dawniej wieś Pādubysis) | 12 min 55 sek. Kražiai (LKA 257) | LKA 257_3_1 (61 lat) | miasteczko Kražiai | 9 min 27 sek. | LKA 257_3_2 (70 lat) | wieś Piliakalnis (1 km od Kražių) | 13 min 51 sek. Kelmė (LKA 258) | LKA 258_2 (60 lat) | miasto Kelmė | 12 min 26 sek. | LKA 258_3 (85 lat) | miasto Kelmė | 8 min 40 sek. Adomaičiai (LKA 292) | LKA 292_2 (43 lata) | wieś Ląplėgiai (1 km od Adomaičių) | 13 min 54 sek. Pąkražantis (LKA 293) | LKA 293_2 (51 lat) | wieś Pąkražantis | 38 min 58 sek. | LKA 293_2 (72 lata) | wieś Pąkražantis | 4 min 26 sek. Łącznie nagrania: | 3 godz. 29 min 3 sek. Nadesłano 30 czerwca 2022 r. DIANA DAMBRAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego, ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Vilnius, Litwa [email protected] Straipsniai / Articles 291