scieee Open visual document viewer

Naujieji pavadinimai pagal lyties skirtumą

Agnė Aleksaitė

Abstract

    Straipsnyje darybiškai nagrinėjami lytį žymintys naujadarai, pateikti Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. Glaustai apžvelgiamas feministinis lingvistinis aktyvizmas (anglų k. feminist linguistic activism) ir kalbos reforma (anglų k. feminist language reform, gender-based language reform, non-sexist language reform ir pan.), taip pat Vilniaus universiteto lyčiai jautrios kalbos gairės, keliant hipotezę, kad tai galėjo turėti įtakos lytį žyminčių naujadarų kūrybai. Straipsnyje nustatomi tokių darinių produktyviausi darybos būdai ir priemonės; aprašoma, kiek ir kokių (stilistiškai žymėtų ar neutralių) naujųjų pavadinimų pagal lyties skirtumą daromasi su tradicinėmis ir naujoviškomis (šiai darybos kategorijai nebūdingomis) darybos priemonėmis; galiausiai pateikiama lytį rodančių naujadarų paplitimo internete statistika.

Full text

224 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII AGNĖ ALEKSAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: o cid.o g/0000-0002-3755-7406 Di e izes de pesquisas acadêmicas: neologia, pala as doyba, es ilís ica, linguís ica da in e ne . DOI: doi.o g/10.35321/all87-11 NAUJIEJI PAVAMINMAI PAGAL LYTIES SKIRTUM New Names Based on Gende A ibu ion ANOTACIA S aipsnyje da ybiškai examinam ly į žymin ys naujada ai, pa eik i Lie u ių kalbos naujažodžių duomenyne. Glaus ai esumia-se emininis linguis ic ac i ism (angl. eminis linguis ic ac i ism), e e o ma de linguagem (angl. eminis language e o m, gende -based language e o m, non-sexis language e o m e pan) ambém ambém a Vilniaus uni e si us lyčiai jau ios kalbos gai ės, ly an hipo ezę, que isso podia e in luência žymį naujada ų kū ybai. O a igo es abelece os mé odos e meios de ab icação mais p odu i os desses i ens; desc e e-se quan os e quais (s ilis iicamen e ma cados ou neu ais) no os nomeamen os po di e ença de gêne o açam-se com adicionais e ino o iškomis (sou des a ca ego ia de ab icação não buding) meios de ab icação; po úl imo ap esen a-se ly į indicando no osada os disseminação na in e ne es a ís ica. ESMINIAI VOODŽIAI: naujažodžiai, naujada ai, pala as de da yba, emininis lingu is inis ak i izmas, linguagem e o ma. ANNOTATION The a icle add esses new gende -deno ing coinages p esen in he Da abase o Li huanian Neologisms om he o ma ional poin o iew. I u he mo e o e s a b ie o e iew o he eminis linguis ic ac i ism and he eminis language e o m (also known as he gende based language e o m, non-sexis language e o m, e c.), as well as he Gende -sensi i e Guidelines o Vilnius Uni e si y, ad ancing a hypo hesis ha his could ha e played a ole in he appea ance o new gende -deno ing coinages in he Li huanian language. O a icle iden i ica he mos p oduc i e me hods and ools o he o ma ion o such coinages; desc e e he quan i y o new names based on gende a ibu ion ha a e made wi h he adi ional and no el (ou uncon en ional as a como es a ca ego y o o ma ion is conce ned) ools o o ma ion, bem como he na u e o he A igos A icles 225 / Naujieji pa adinimai pagal ly ies ski umą new wo ds (que pode se s ylis ically cha ged o neu al); and concludes wi h he s a is ics on he dissemina ion o gende -deno ing new Li huanian coinages on he In e ne . KEYWORDS: neologisms, new coinages, wo d- o ma ion, eminis linguis ic ac i ism, language e o m. ĮVADAS Feminizmas laikomas pag indiniu šio amžiaus socialiniu judėjimu (Pauwels 2001: 137), incen iinusiu a e o ma de linguagem (anglų k. eminis language e o m, gende -based language e o m, non-sexis language e o m e pan.), que p e ende panaikin i kalboje slypinčią lyčių nelygybę. Embo a algumas pesquisas de di e en es países mos em que al e o ma da língua di icilmen e implemen á el, pois a sociedade é acos umada consumi o mas adicionais (Maldonado 2015: 247), embo a en a ize-se que só mudanças de linguagem nãož ik ins igualdade dos sexos, se homens e mulhe es não es i e em iguais na sociedade (Hong 2018: 702)1, embo a a i ma-se que a língua não pode se a i icialmen e mudada (Laugesen 2019: 256), o es o ço pa a pe a a língua se espalhou e espalhou em mui os países do mundo. Es a e o ma de linguagem neaplenkė e Li uânia. 2021 m. o am publicadas Vilniaus uni e si us lyčiai jau ios kalbos gai ės ( oliau VU LJKG, gai ės), nas quais esc e e-se que kon encija a o i g ama inę y iškąją giminę kaip neu alią jes a giusi i dažnu a eju disk iminacinė. Embo a na língua li uânica, mąs an sob e homem de, semp e nemymė a se á men iškosios gêne o denominação o ma (Hol oe , Semėnienė 2006: 106), al a osena de pala as de i iškosios giminės apibend inamąja signi icado inacei á el e peik ina em mui os países do mundo. Es e documen o gai ės es imulou a expe imen inė i, quan o a es as, como ašo gai ių suda y ojai, sąmoningumo e kalbinės kū ybos sa ea en ol eu c iado es naujada ų. Obje o do es udo, eme endo de ólinos, escolhe Li u ias línguas naujažodžių duomenyne ( oliau ND, duomenynas) o nece naujada ai, įeinan ys į pa adinimų 1 Beje, sob e isso no a igo Apie jau ią g ama iką ašo Laiman as Jonušys: Lie u oje de a o exis e disc iminação de mulhe es. Violência no ín imo ambien e ainda pe manece di undido enôskinho. Bêda não só a p óp ia iolência, mas ambém o a o de que pa e da sociedade acha, que auka mesma esp o oca a iolência. Em algumas á eas, às mulhe es é mais di ícil do que aos homens pe segui ca ei as e ocupa ca gos impo an es. Exis e e de deslocações posi i as. Realmen e me aleg o do a ual go e no, que alguns alguns jocosamen e chamam ma e iausybe. Ve dade, a isão pa a es a au o idade, pe haps, depende mais da a aliado poli icas e ideológicas pažiū ų, e não de a isão pa a mulhe es, mas al ez assim e de e se . No en an o, é ób io que o a o desp ezá el a mulhe es minis es em eqüen es casos a iduca cla amen e misoginija. No en an o, se ia di ícil imagina que odos esses bêbos e posi i os poslincos (não só no pode ) de alguma o ma elacionados com g ama ís icas gimines a osena kalboje (15min.l 2021-10-18). AGNĖ ALEKSAITĖ 226 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII de aco do com a di e ença de gêne o da ybos ca ego ia, i. i. sa akilmiai e emp in ado šaknį u in ys da iniai (hib idai). 2022 m. maio 5 d. ND o am ap esen ados 7691 linguagem a 3124, dos quais iene as (žodžiai, žodžių junginiai i san umpos). Lie u iškų daik a a džių as- selecionadas 55 no os nomes segundo o di e encial de gêne o. Obje i o do a igo examina , como e com quais meios de aças azomasi no os nomes de aco do com a di e ença de gêne o. Salien e-se que a língua li uânica em ge al nė a pelo menos quan o mais de alhadamen e es udada géne os aiškos pusius y os (K ašy ė, Maskuliūnienė, Župe ka 2021: 57), exce o a mais ecen e e bene única in es igação no a de exp essões de gêne o (Mu mulai y ė 2021: 5169). Pa a a ingi es e obje i o, p e ê-se os seguin es obje i os: (1) uma seleção manual de ND naujada us nomes po di e ença de sexo; 2) ealiza aib ia análise desses no ada os; 3) pesquisa e desc e e denominações po di e ença de sexo modos e meios de açanha; 4) de e mina , quan o ais da ininhos aço-se com adicionais e ino o iškomi (a es a ca ego ia de da ininhos não exis indo) meios de da ininhos; 5) es uda es ilis icamen e ma cė ų e es ilis icamen e neu ais denominações de aco do di e ença de gêne o elação; 6) e i ica o quão amplamen e os no os nomes po di e ença de gêne o es ão di undidos no po oseno In e ne ; 7) e i ica , que ies ly į mos an es naujada ai inclui no p epa ado Bend inės lie u ių kalbos žodyną ( oliau BŽ) e 8) de e mina , que pa e a pa e no a da leksikos lie u iška ND cons i uem ais da iniai. Mé odos de es udo: a ybiamen e di idindo no osada us, aplicada sinch oninė da ybinė analizė; pesquisando e desc e endo as peculia idades de no ažodžių da língua li uânica e a osena, aplica-se o mé odo desc i i o analí ico; pa a examina no os nomes po di e ença de gêne o disseminação na in e ne , aplica-se o mé odo paiseškos; analisando dações numé icas de eqüência exp essão, p odu i os modos e meios de dação in es igando quan i i amen e, aplicado mé odo de cálculo. 1. FEMINISTINIS LINGVISTINIS AKTYVIZMAS Es e concei o (anglês k. eminis linguis ic ac i ism) en ende-se caip a i idade conscien ida, pela qual se p e ende umokias ou ou osokias línguas habi uais, suas unidades de o mas e semân ica mudanças (K ašy ė, Maskuliūnienė, Župe ka 2021: 42). O es udo popula inamosa da ciência Apie a co ek iškumą da pala a: p óp ia e impo ada au o ais opinião, [P]a i šu iniškai olhando seus obje i os pa ecem undamen a : busca igualdade de gêne os na linguagem aiškoje, exal a mo e s expe ience, mo e s 2003, i. e. Es e discu so eminis a do linguis a alcançou o zauamazu em 1970 m.2, quando eminis a aki a ė a sidė (Came on Pauwels 2003: 551; 138; B aun, Sczesny, S ahlbe g 2005: 1; 2007: iš eikš i pasaulį mo e s akimis“ (K ašy ė, Maskuliūnienė, Župe ka 2021: 42). A igos A icles 227 / Naujieji pa adinimai pagal ly ies ski umą 285; Laug Lee 2019: 241, 244, Eh lich, 1996: 156; Pauwels 2001: 137, ci . Tokia e o ma da linguagem ing essou mais uma denominação e bal higiene (anglês k. e bal hygiene; Debo ah Came on e mas, é e Laugesen 2019: 241; plačiau é e Came on 1995). No es angei o publicada conside á el eicais, nas quais p adė a siek i panaikin i šią kalboje slypinčią nelygybę i pakeis i pe šim me- esc e e sob e o e ei o da linguagem sexis ina, dano à sociedade (plačiau ž . Pa ks, Robe on 1998: 478; 1998a: 446). Cla o, p incipalmen e oi ei a inglês k. pesquisas3, que mos a am que a) P o essão com al o s a us social, po exemplo, p o esso , são a isškosios giminės, e p o issão com baixo s a us social, po exemplo, p o eso a, são eme iškosios giminės. Essas pala as são usadas em signi icado gene izado ia do giminos masculinosa ou eme iškosa mesmo quando não exis e conhecida a ep esen an e de de e minada p o issão biológica ly is ou ela pa ece ne eikšminga, nekeičian i essencialmen e, po exemplo, uni e si e e abalham p o esso es, e nas escolas p o esso as (Fue es-Oli e a 2007: 225; e mais sob e social s a us. a igo de A ydo Ma ulionio Visuo inėje lie u ių enciklopedijoje (h p: www. le.l /s aipsnis socialinis-s a usas/), acessí el na in e ne : h ps: www. le.l /s aipsnis socialinis-s a usas/); b) pala as de cono ação nega i a nomes emininos (anglês k. sh ew, bi ch) não êm homiliškosios giminės a i ikmenų (Lako 2003: 162); c) seksologijoje usados e mos, elacionados com o homem posição, i. i. o que o homem az à mulhe , e não in e samen e (Eh lich, King 1994: 5960) e mui os k . P incipalmen e c í icas de á ias línguas do mundo ecebe po causa do a iškosios giminės a osenos gene endizado em signi icado4 (inclu c. B aun, Sczesny, S ahlbe g 2005: 1, 3). Na u almen e, não excepção e língua Li uânia, po que [Ž]olhando em pa âme os quan i a i os ob iamen e, que liços aiškos pusiaus y a em línguas indoeu opeias mui o onde pažeis a (K ašy ė, Maskuliūnienė, Župe ka 2021: 42). Mencionada es udo de popula ização da ciência os au o es chamam a a enção não só a desiguodá aiškos pusiaus y ą (į y ų i šesnumą em língua li uanas, como obse ou Egidijus 2 em 1960 su gi am e mos seksizmas e acizmas, isando chama a enção a o mas de disc iminação das mulhe es (Wodak ci . 1997, de Fo ma o 2016: 375). Isso pode se conside ado as p imei as ino ações linguís icas eminis as (Eh lich, King 1994: 61). 3 Aqui alguns es udiosos de imedia o azem uma dis inção en e inglês de ou as línguas, en a izando que os esul ados das pesquisas de inglês não podem se gene alizados e aplicá eis a línguas es u u almen e dis in as (B aun, Sczesny, S ahlbe g 2005): 4 Plg. Na língua Lie u ių [A]pibend inamen o caso é usado só i iškoji giminė: [...] ec o ių a yba (Paulauskienė 2007: 72), quando em es a councilá ing essam an o ec o iai, quan o ec o ês. AGNĖ ALEKSAITĖ Ac a Linguis ica 228 Li huanica LXXXVII Zaikauskas), mas e em especial da eme iškosios giminės daik a a džių esminių, mais impo an es concei osų dominação: P ieš ke i į amžiaus, kai eminis inio ling is inio ak y izmo ap aiškų Lie u oje da nebū a, Egidijus Zaikauskas, em elação ao eminizmo e masculinizmo pe žiū ėjęs lie u ių kalbos g ama iką, leksikos i žodžių da ybos lygmenis, da a conclusão, que lie u ių kalba odan i y ų i šesnumą. Cês aquela a i mação apoian es exemplos da anuome ini seu ela ó io na con e ência. Šaknies y ediniai: açãomazônio VYRau i signi icação, daik a a dis didVYRė5; šaknis ė -: TVynė, TVai (pã e mãe); [...] (Zaikauskas 1994: 27). Assim, não pode dize -se que emininizmo a i is ês comple amen e inco e os, cons an emen e epe indo, que língua esan i p ikimš a i iedade, mo e iškąją giminę nus umian i in o šalį. No en an o aqui mesmo de e íamos lemb a , que não um nosso pesquisado a cul u al, ap o undado-se em na i a língua, nãoap asos da língua nuo okos mes e da pala a é le an ado a enção à exclusi a daik a a dzes de giminos mo e iškosios luga leksinėje seman ikoje da língua Li uânia. Poe o Ma celijaus Ma inaičio obse ado: Beques odos os g andes concei os li ios são mo e iškosios giminės: zemė, saulė, gy ybė, iesa, d asia, lais ė, meilė... (Ma inai is 2006: 155). Tal semân ica pala as suaip compensa quan i a i o i iškųjų o mų y a imą o maliojoje g ama ikoje. (K ašy ė, Maskuliūnienė, Župe ka 2021: 4243) Embo a em odo o mundo se deba e sob e a (ne) equidência e (ne)impo ância do a i ismo linguís ico eminis a, ainda assim an o os apoiado es como os oponen es des e mo imen o pe cebem que mesmo e o ma neu alia adqui is sexis inho ingu ão sexismo nas bocas das pessoas p opagando sexismo (Eh lich, King 1992: 152) e en ão a p óp ia e o ma da linguagem se bem sucedida só se a sociedade pude usa p ecisamen e, conscien emen e, e não supe icialmen e inksis o mas al e na i as (Pauwels 2003: 56). 2.VILNIAUS UNIVERSITETO LYČIAI JAUTRIOS KALBOS GUIRI VALORIAMENTO INTERNETO ŽINIASKLAIDOJE Šiame s aipsnyje jokiu būdu nesiekiama pa eik i isapusiško i nuodugnaus VU LJKG de a aliação (s aipsnyje não possuída al obje i o), po ém man ida que, apa ecendo al a ino a iam documen o, p a a u b eus ai apon ada, como al pela p imei a ez na Li uânia p epa ado um documen o, es imulando consumi lyčiai jau ią kalbą, a aliado na mídia online, juolab que e os p óp ios o ganizado es da gui ių econhecendo que em algumas línguas e kul u e lyčiai jau iškai kalbainusi, 5 Beje, ND incluído s ilis i ddė Bobi on ‘. abalhos e pe eg inhas amėjan i mulhe . Naujada as posida y como a s a a à pala a he y is. S aipsniai / A icles 229 Naujieji pa adinimai pagal ly ies ski umą ki ose yks a bandymai“. S aipsnyje ch onologiškai pa eikiama iešųjų asme- nă eação a al es e: Na linguagem há mui as si uações, quando ale, digamos, sinekdochos p incípio: pa e a es a o odo. Tomemos o amoso a o ismoo Blaiseo Pascalio (su umpin ą): Žmogus isso pensando nend ė. Todos en endem que embo a žmogus aqui usado singula men e, o que em em men e não alguma qualque uma pessoa, e as pessoas como odo (a pa e e es a o odo). Liguia ambém é en endido que po dize žmogus pensada não sob e os homens, e žmones. An a e us, „žmogoms“ čia y a kompensacija: „nend ė“ y a mo e iškosios sob e odos giminés. Ou al ez seja p eciso im i s aičio i, po que [...] não poucas pala as impo an es são emine iškosios giminės asmenybė, aldža, isuomenė, pe galė, kalba e . . [...]. No en an o não se pode nega que língua den o das on ei as do sen ido kin a lyčiai neu aliais a osenos di ecme. Da bemokai an es de odos no os edo es i ia esse adicional apelimasso: ponios e senai. Ago a semelhan e de dois g ama á ios genícios a osena išsiplė é abalho ad e imen os, em línguas o iciais, esc i os e pan. Isso é no mal, nuosaiku e à sociedade comp eensí el. (15min.l 2021-10-18, Laiman as Jonušys) Lemb amos mais uma pala a li uanišką, que é usada, quando é di ícil ape cebe sob e o gêne o, žmogys a žmogus, pessoa (sem gêne os) (Negali nė sup as , o que ę pe žmogys a). Não é al signi icado busca o ganizado es das o ien ações? E ejei ado ele oi bene po causa do pejo a i o ingue o. Na cul u a adicional e ybe conside ado cla ous do homem le iškumo, mo e s do homem, pe cepção. Jus iça, em línguas li uanianas emos pe spec i a de gêne o e neu alų k eipinį ams a ams os /. (l .l 2021-10-19, As a Ka u ė) Tai é de pa e pasi yčiojimo de li uãos língua. Ao homem li uano e Li u iamen e alan e ao homem se á po longos, al ez e nunca, desen endama, diz Aud ys An anai is, p esiden e da Comissão Es a ibá ia Li uãs de Língua. (kauno.diena.l 2021-10-31, Aud ys An anai is) Embo a os c í icos digam que o a iškoji giminė pe ei amen e se encaixa como neu i e não em nenhum adicional ca aiso o ma elações sexuais, que isso só g ama ica, ainda assim pensado de ou a o ma en end íamos, quį um o alų za isą lingua sa yje em: poucos c í icos, especialmen e homens, ma y , conco da iam se desc i úmi na mo e iškąja gimine aš esu izikė, pa da ėja e semelhan es. Isso indica que a língua não é Jame (gai ėse – au . pas .) p oblemą „išsp endė“ labai pap as ai – pasiūlė žmogaus neu a. (15min.l 2021-11-02, Jū a ė Juškai ė) pa idalá con endo uma eminís ica lição essência chama žmoga. Po não žmogiene, se já es ou casada? Ou žmogai e, se sou ainda panê. E se não quise anuncia a si uação ma i al, posso chama -me žmogė, [...]. AGNĖ ALEKSAITĖ 230 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII E se não quise me iden i ica nem com um só sexo, pode ia chama -me žmogo, ana- logiškai usiškam „ono“, nes lie u ių kalboje neka osios giminės nė a. (sk as as.l 2021-11-05, Regina Musneckienė) [...] Mesmo e ago a só des e ano 15 dia de ou ub o hono ingo Vilniaus Uni e sidade publicadas lyčiai jau ios kalbos gai ės, minha cabeça, é comple amen e imo i uado, a é gildingas adicionais nusis o ėjusių lie u ių kalbos no mų g io imas, sua posição exp essou o p o esso . (e aplius.l 2021-11-16, Juozas Pab ėža) Panašius pala as podem iš adinė i como okazinius (indi idualius, s ilis inius) naujada us, b incando, k ailiojan ( ape ele isão D i ačio žinių pelės ao in és as pessoas na am pa a os a osenos da língua na i a..?! [...] A língua é onde o que mais a ii esė, lexí el, paslankesnė negu a ê jau ios idiomas kū ėjos e kū ėjai. Só p ecisa se capaz dela c ia i amen e usa e nep asimany i daqueles nega i os, dep ecia i os sen idos e disposições onde deles não há. Iluminíssimas mulhe es de nossa nação (en e elas não uma izkili eminis ė, a nų eisių siekėja) Gab ielei Pe ke ičai eiBi ei, Meilei Lukšienei, Vandai Zabo skai ei, ago a Vik o ijai Daujo y ei i iliškoji žodžių giminė, em ce os casos usada apibend inamąja de ambos os sexos signi icado, nekliu o. Nekliū a milha esços de li uãs mulhe es. Kliū a oms, as quais possêdo madinga ideologia. (pozição.o g 2022-01-06, Kazimie as Župe ka) Nes e momen o, como mos am dados das on es ap esen adas, s ip esnė nega i a a disposição, ou a pa eu, não é cla o, queeis mudanças men ais da sociedade podemimi em pe spec i a p olongikessa. Ano gui ios o ganizado es, [I]lgainiui uma o ma p igis, ou a ex ingui á; popula idade de uma e se á ins i ucionalmen e habi uais, ou as pe manece ão apenas indi idualiais aiškos espa ês, além disso, a si as e comple amen e de no as o m. Po exemplo, em língua inglesa ainda em 1970 eminis ês c iou ab e ião Ms, que de e ia subs i ui ab e ia u as Miss (panelė, não ekėjusi mo e is) e M s (ponia, iš ekėjusi mo e is)6. Naujoji san umpa Ms (mo e is) oi c iada analogicamen e segundo san umpą M (mãe) e ne odė mo e s šeiminės si uações (Eh lich, King 1992: ž ; Fue es-Oli e a 2007: 139; da . Pauwels 2001: 124141). Ve dade, es a ab e ipa Ms ge almen e oi ejei ada ou usada inadequadamen e, po exemplo, neu alia, a conjiminês si uação u ėjusia não exp essa san umpa começada e e i -se em se sepa adas mulhe es, ka je is es, p os i u es e k . (plačiau ž . Eh lich, 6 San umpos Miss e M s o am c i icadas po causa de que a mulhe e a de inida po sua elação com o ma ido (ne)bução (Lako 1975: 30, ci . de Pauwels 2001: 139). King 1992: 154; Eh lich, King 1994: 62–63; Fue es-Oli e a 2007: 222). A igos A icles 231 / Naujieji pa adinimai pagal ly ies ski umą Ou a en a i a ly į mos anços pala as (anglês k. chai man, spokesman) p ocu ou subs i ui neu ais: p esidindo pessoa, p esiden e, -ė (anglês k. chai pe son) e delega , -ė, ep esen an e, -ė (anglês k. spokespe son). Tokia e o ma não uncionou, po que, como mos ou a osena, essas neu as pala as pe de am sua neu alidade: ingles k. pala as chai pe son, spokespe son começa em usa exclusi amen e a i idades emininas desc e e (Eh lich, King 1992: 155; 1994: 63). Tais exemplos undamen am a c í ica do a i ismo linguís ico eminino, que a língua não pode se a i icialmen e mudada, se a sociedade não es i e acos umada às mudanças e não en enda sua impo ância, po eikio: a i icialmen e in oduziam mudanças de linguagem mui o equen emen e nep igyja, de a i iciais en a i as su egula iza a igualdade de sexos na língua a sociedade ge almen e não en ende e a é neu as o mas êm de se u ilizadas d ip asmiquemen . 3. NAUJIEJI PAVADINMAI PAGAL LYTIES SKITUM: FLEXIN DERIVACIÃO Na Duomenyna, como mencionado, encon a 55 no os nomes de aco do com a di e ença de gêne o, que, como indica a Daba inės lie u ių kalbos g ama ika ( oliau DLKG), ma cam ou a ( is as) gêne o pessoas ou simplesmen e i as en idades (2006: 142). A g ande maio ia cons i ui galūnių ediniai (80 p oc.; 44; consul e 1 abelę)7, es ę p eesagų ediniai (20 p oc.; 11). 1 LENTEL. Nomenamen os segundo a di e ença de gêne o da ybos galūnės ND Eil. n . Galūnė Vedinių skaičius (ND) abs. sk. -ė1.35 -2.ius (não aca alhada) 4 3. -as (não aca alhada) 2 4. -is (não as assignada) 2 -5.a (não a ibuído) 1 Do o al: 44 7 Como mos a o mais ecen e es udo de mac oneologia, duomenyne es a é a única ca ego ia de da yba, se des acando galūnių edinių gausa (Aleksai ė 2022: 91). AGNĖ ALEKSAITĖ 232 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII Iš pa eik os 1-os len elės ma y i, kad naujieji pa adinimai pagal ly ies ski - umą, o nece ND, a omiesi com di e sasnhas galões: não só com as g amá icas indicado unin e daybos p iemone -ė (Lie u ių kalbos g ama ika ( oliau LKG) 1965: 418; DLKG 2006: 143), po an o, mas ambém com es a ca ego ia de daybos nep iklausančiomis galūnėmis -a, -as, -is i -ius. adicionalmen e LKG insinua-se que [A]nksčiau mui as das p o issões não pa a mulhe es de odo o am p ejei as, e ainda ago a algumas p o issões não pa a mulhe es, na u almen e en ende-se que na p óp ia eija ealidade não ha ia base pa a daimena eminis a que eishi ais pessoas (LKG 1965: 165). Plg. ais pa es de pala as: Li u ian Language Vodyne ( oliau LKŽ) e Daba inės lie u ių kalbos Vodyne ( oliau DŽ8) ixado a ki yskupas em ND pe kuk a a ki ýskupė ‘ y esnioji yskupė (aukščiausio k ikščionių d asininkė), di igen es de yskupijoms (: a ki yskupas), budelis bùdelė mi ies bausmė ykdy oja (: budelis), examplei is ka e ė ‘ka o p ie olę a liekan i ka e ( aip pa el ine eikšme, maes o, sk uzdėlė) (: ka ei is), ma ė ein ė ė ė iking iking iking ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė Na ala Lie u ių [T]okias giminas masculinskosios e mo e iškosios daik a a džių pa es cons i uem an o de seus, quan o de in e nacionais pala as. [...] Es a aiba é ão egula , que eme e a kai ybą (Paulauskienė 2007: 72), po exemplo, a o ius ak o ė, dak a as dak a ė, di e o di ek o ė, esc i o esc i o a, es udan e s uden ė e k . (Paulauskienė 2007: 72; ambém e LKG 1965: 165), po an o, su gindo an e io men e, an o ago a, como pa a uma no a p o issão e quando necessá io, da eminina giminia daik a a d, nomeando a mulhe de aco do com seu pas o ė (pa e) ou só empo á io abalho (Paulauskienė 2007: 72), e a possí el cons ui ais daik a a das, [V] au au is, de abalho, em elação ao ca ben zinho.) 72). Ou o ax ino c ia ais no ada os p ocu a pab ėž i ou, ečiau, suni eliu já an igamen e nomeada ( ealijos) pe encimen o a um ce o gêncio (Mu mulai y ė 2021: 51): au o i è ė ‘mo e iškos ly ies au o i e as (: au o i e as), gènijė ‘mo e iškės ly ies didžiausių sugebėjimų (: genijus), indi dė ‘mo e iškės ly ies indi idas (: indi idas), izmižš indi is indi is indi is accumulusi (: indi is), kėdikė ly ies mo e is (: mo e is), ėmo e iškės ly ies kūdikė (: alen os), pe sonã pe sonã ėpe s ėpe s ė ėpe s ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė ė . [...] Aiškios pa alelės: amigo e amigaė, bičiulisbičiulė, p o esso o iusp o eso ė. Não em odas as línguas assim é (Daujo y ė 1990: 5, ci . de K ašy ė, Maskuliūnienė, Župe ka 2021: 45). A igos A icles 239 / Naujieji pa adinimai pagal ly ies ski umą ‘niek. ans e el ine signi icado be alė mo usi i a eme iškosios sexos bū ybė (27); es ea ás no oa a do es ilis ino a spal io BŽ não em. Na u almen e, ais dados são p elimina ús, po que in o mação sob e mui os no osada os indicando džiui, a ki yskupas, pas o ius i k ., BŽ y a enkama, odėl a ei yje, ikė ina, į sexo, exempložodyną se ia incluída mais p odu i as denominações po di e ença de sexo. Esses no os idiomas, um es udo de p onós ico mos ou que não há ends ama consumi sob e 43,6 po cen o. no os nomes de aco do com o gêne o di e imen o, que pasida y i espon aneamen e, pa a jun oi: gù ė ‘d asinė ado ė, k egždnas, šim akojenė, š iesulė13 ‘i on. (no malmen e conhecida p amogų pasaulio) mulhe e k . Assim ambém em yškėjo da ybinių sinonimų ( ambém ê Vaskelienė 2000: 5) a osenos polinkiai: p imemybė eikiama naujada ui áuklius (142) (plg. konku uojančius a ian us áuklinas (51) e aukliùkas (27)99), y inas (110) (plg. da ybinį sinonimą ius (22)), mzas (plg. mzius) e es elanas (227) (plg. ž aginas (8)). Tal es udo do uso de no osada os ma cinhos sexo mos a que a sociedade, dada a necessidade, e iu e e iu no os nomes de aco do com a di e ença de gêne o (independen emen e do idioma madų). Medes p obabilidades de en a na a i ia a osená êm e e en iniai no osada ai, po que eles hua nija pessoas, que são impo an e pa e da ida co idiana (ka e ė, slaũgas, e c.). IŠVADOS 1. Na no a doomenyne (ND) da língua li uânica, no pe íodo de esc i a do a igo, o am dados 55 no os nomes po di e ença de gêne o (2022 m. 5 de maio. dados, ND oi ixado 7691 unidades de linguagem). Tokie da iniai ep esen am mui o pequena pa e de oda a no a léxica ( an o indigena quan o emp es ada) (0,7 po cen o). 2. A maio ia desses da íns cons i ui galūnių ediniai (80 p oc.; 44), es ę p eesagų ediniai (20 p oc.; 11): 2.1. Ly į ma can es naujada ai da omiesi com di e sasnês galūnėmis: não įp as a, būdinga da ybos p iemone -ė, be i su šiai da ybos ka ego ijai adiciškai nep iklausančiomis galūnėmis -a, -as, -is i -ius. apenas com 2.2. Du an e o pe íodo de in es igação a da uma p eceagų é bas an e limi ada. Nomenagens de aco do com a di e ença de gêne o da omiesi não só com as adicionais p eessagas -inas e -ienė, mas e com es a ca ego ia de da ybos não budingas meios de da ybos -ūnas e -(i)uk. 13 Naujazodžiai ki čiuojami ou neki čiuojami (se sua ki čia anje ainda não é cla o) de aco do pa eikimą ND. AGNĖ ALEKSAITĖ 240 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII 2.3. Sinch oninė da ybinė okių naujada ų analizė pa odė, kad ND iksuo a á iosi esnių de ab icação ins umen os com os quais cons i uem nomes de sujei os do gêne o masculiskões (-as, -is, -ius; -inas, -ūnas e -(i)uk), po ém elas não são p odu i os. Duomenyne en e o sexo indican es no osada os p edomina nomes de sujei os do sexo eme iškosios (71 p oc.; 39), dos quais a mais p odu i a da ybos ins umen o galūnė -ė. 3. Ly į mos an es ino ada as são c iadas po azões p incipais como es as: a) po eidėl desiglosčiusių kio į a dy i naują mo e s p o esiją, eiklą, ku i anksčiau neegzis a o a ba ci cuns âncias oi excepcionalmen e des inada só a homens (pi ã ė, u dė, ýskupė e k .); b) po eikio anula a ligações de um ce o concei o exclusi amen e com o mundo masculino (gènijė, kdikė, pe sonãžė e e c.) e c) de e ei o es ilís ico (k egždūnas, š iesulė e e c.). 4. Duomenyne p edomina em dominis es ilis icamen e neu os, a unção e e en ial desempenhando nomes de aco do com a di e ença de sexo (74,5%, 41). Eles são c iados po azões designa á ias po eikio in oduzi uma no a eali yiją. Likę da iniai (25,5%, 14) s ilis iškai žymė i (ND p edomina cono ações nega i as da iniai: i oniškieji, menkinamieji e niekinamieji). Além disso, pesquisa de uso da In e ne e elou que alguns no osada es pe dem sua unção emocional-exp essi a e mais comumen e são usados como nomes de pessoas es ilis iicamen e neu as (áuklinas, zòmbė e k .). 5. Tal es udo do uso de no osada os ma cinhos sexo mos a que a sociedade, dada a necessidade, e iu e e iu no os nomeamen os de aco do com a di e ença de gêne o (independen emen e do idioma madų). Medes p obabilidades de en a na a i ia a osená êm e e en iniai no osada ai, po que eles hua nija pessoas, que são impo an e pa e da ida co idiana (ka e ė, slaũgas, e c.). Exa amen e ais no os nomes po di e ença de gêne o e es ão a se a aídos pa a a a ualmen e esc i a Bend inê diccioná io de línguas li uãs. ŠALTINIAI Apie „jau ią“ g ama iką, au . L. Jonušys. P ieiga in e ne e: h ps://www.15min.l /naujie- na/ak ualu/komen a ai/laiman as-jonusys-apie-jau ia-g ama ika-500-1583066?co- pied [žiū ė a 2021-10-18]. „A Jūs du ną mane ma o ?“. Apie „lyčiai jau ios kalbos“ p admenis, au . K. Župe ka. P ieiga in e ne e: h ps://www.pozicija.o g/p o -kazimie as-zupe ka-a -jus-du - na-mane-ma o -apie-lyciai-jau ios-kalbos-p admenis/ [žiū ė a 2022-01-06]. A Lie u ai eikalinga „negy a“ bend inė kalba?, au . B. Alijošienė. P ieiga in e ne- e: h ps://www.e aplius.l /a -lie u ai- eikalinga-negy a-bend ine-kalba [žiū ė a 2021-11-16]. S aipsniai / A icles 241 Naujieji pa adinimai pagal ly ies ski umą Aš neno iu bū i „žmoga“, au . R. Musneckienė. P ieiga in e ne e: h ps://www.sk as as. l /komen a ai/neno iu-bu i-zmoga [žiū ė a 2021-11-05]. BŽ – Bend inės lie u ių kalbos žodynas, ed. kolegija D. Liu ke ičienė, D. Mu mulai y ė, V. Sakalauskienė, A. G i ėnienė, A. Gaidienė, D. Daugi dienė, L. Jonušys, y . ed. D. Liu ke ičienė. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l / bend ines-lie u iu-kalbos-zodynas/. DLKG 2006 – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, 4-oji pa aisy a laida, ed. V. Amb azas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. DLKŽ8 – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, y . ed. S . Keinys, 8-asis pa aisy as i pa- pildy as leidimas, e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2021. P ieiga in e - ne e: h ps://ekalba.l /daba ines-lie u iu-kalbos-zodynas/. Lyčiai jau ios kalbos gai es adina pasi yčiojimu: p asidės d audimai saky i ė as i mo ina. P ieiga in e ne e: h ps://m.kauno.diena.l /naujienos/lie u a/salies-pulsas/uni e - si e o-pa eng as-lyciai-jau ios-kalbos-gai es- adina-pasi yciojimu-1049615 [žiū ė a 2021-10-31]. LKG – Lie u ių kalbos g ama ika 2, y . ed. K. Ul ydas, Vilnius: Min is, 1965. LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), ed. kolegija G. Nak inienė, J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė, y . ed. G. Nak inienė, e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2008 (a naujin a e sija, 2018). P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /lie u iu-kalbos-zodynas/. ND – Miliūnai ė R., Aleksai ė A. Lie u ių kalbos naujažodžių duomenynas [Tęs inis in- e ne inis žinynas nuo 2011 m.], sud. R. Miliūnai ė, e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /naujazodziai. Vilniaus uni e si e as: ideologiniai sp endimai mainais į Eu opos Sąjungos lėšas?, au . A. Ka u ė. P ieiga in e ne e: h ps://www.l .l /naujienos/pozicija/679/1523555/as- a-ka u e- ilniaus-uni e si e as-ideologiniai-sp endimai-mainais-i-eu opos-sajun- gos-lesas [žiū ė a 2021-10-19]. VLE – Visuo inė lie u ių enciklopedija. P ieiga in e ne e: h ps://www. le.l /. VLKK KB – Vals ybinės lie u ių kalbos komisijos Konsul acijų bankas. P ieiga in e ne e: h p://www. lkk.l /konsul acijos. VU lyčiai jau ios kalbos gai ės: pažangos ženklas a adikalus ekspe imen as?, au . E. Zica i. P ieiga in e ne e: h ps://www.15min.l /naujiena/ak ualu/lie u a/lyci- ai-jau i-kalba- a p-paga bos- isiems-i - adicines-g ama ikos-56-1586510?copied [ e is o 2021-11-02]. AGNĖ ALEKSAITĖ Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII 242 VU LJKG Vilniaus uni e si e o lyčiai jau ios kalbos gai ės, pa engė N. A lauskai ė, L. Vaicekauskienė, J. Pake ys, V. Vuko ić, A. Ginio ai ė. Accesso na in e ne : h ps://www.k . u.l /dokumen ai/VU_ly%C4%8Diai_jau ios_kalbos_gai %C4%97s.pd . LITERATŪRA Aleksai ė Agnė 2022: Lie u ių kalbos naujažodžių da yba2019 m. Naujažodžių duomenyno pag indu): dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Aleksand a ičiū ė Skais ė 2008: Possibilidades do uso do Paieškos sis ema Google in es igando enómenos da linguagem. Bend inė ala 81, 266282. Acesso à in e ne : h ps: jou nals.lki.l /bend inekalba/a icle:// iew/435419./ Amb azas Saulius 2000: Daik a a džių da ybos aida 2: Lie u ių kalbos a dažodiniai ediniai, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. B aun F iede ike, Sczesny Sabine, S ahlbe g Dagma 2005: Cogni i e E ec s o Masculine Gene ics in Ge man: An O e iew o Empi ical Findings. Communica ions 30, 121. acessí el na in e ne : h ps: doi.o g/10.1515/ comm.2005.30.1.1. Came on Debo ah 1995: Ve bal Hygiene. The Poli ics o Language, London and New Yo k: Rou ledge. Came on Debo ah 2003: Gende and Language Ideologies. The Handbook o Language and Gende , eds. by J. Holmes, M. Meye ho , USA: Blackwell Publishing, 447–467. Eh lich Susan, King Ru h 1992: Gende -based Language Re o m and he Social Cons uc ion o Meaning. Discou se & Socie y 3(2), 151166. Eh lich Susan, King Ru h 1994: Feminis Meanings and he (De)poli iciza ion o he Lexicon. Language in Socie y 23(1), 5976. P ieiga na in e ne : h ps://doi. o g/10.1017/S004740450001767X. Fo ma o Fede ica 2016: Linguis ic Ma ke s o Sexism in he I alian Media: A Case S udy o Minis a and Minis o. Co po a 11(3), 371399. acessí el na in e ne : h ps: doi.o g/10.3366/co .2016.0100. Fue es-Oli e a Ped o A. 2007: A Co pus-based View o Lexical Gende in W i en Business English. – English o Speci ic Pu poses 26, 219–234. P ieiga in e ne- e: h ps://doi.o g/10.1016/j.esp.2006.07.001. Hol oe Axel, Semėnienė Lo e a 2006: Giminės ka ego ija. – Daik a a dinio juninio y imai [= T abalhos g amá icos da língua Li uânia 4], ed. A. Hol oe , R. Mikulskas, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 101120. A igos A icles 243 / Naujieji pa adinimai pagal ly ies ski umą Hong Xiuqin 2018: Sexis Language Re o m in English Vocabula y. Ad ances in Social Science, Educa ion and Humani ies Resea ch 233. 3 d In e na ional Con e ence on Con empo a y Educa ion, Social Sciences and Humani ies (ICCESSH 2018), 699702. K ašy ė Regina, Maskuliūnienė Džiulje a, Župe ka Kazimie as 2021: Sob e a pala a ko ek iškumą: sa a e impo ada, Vilnius: Žu ėd a. Lako Robin 2003: Language, Gende , and Poli ics: Pu ing Women and Powe in he Same Sen ence. The Handbook o Language and Gende , eds. by J. Holmes, M. Meye ho , USA: Blackwell Publishing, 161178. Laugesen Amanda 2019: Changing ‘Man Made Language: Sexis Language and Feminis Linguis ic Ac i ism in Aus alia. E e yday Re olu ions: Remaking Gende , Sexuali y and Cul u e in 1970s Aus alia, eds. by M. A ow, A. Woollaco , Ac on ACT, Aus alia: ANU P ess, 241260. Jackie Lee F. K. 2007: Accep abili y o Sexis Language among Young People in Hong Kong. Sex Roles 56, 285295. Accesso na in e ne : h ps: doi.o g/10.1007/s11199-006-9170-4. Maldonado Ga cia M. I. 2015: Spanish Poli ically Co ec Mo emen : Reasons o Failu e. Jou nal o Poli ical S udies 22(1), 237252. Mu mulai y ė Dai a 2021: Línguas Li uanianas no asžodžiai l ies iz aiškos aspek u. Li uânia ala 16, 5169. acessí el na in e ne : h pswww.zu nalai. u.l lie u/ iu-kalba://a icle/ iew/24927/24/771. Jane B., Robe on Ma y A. Pa ks 1998: In luence o Age, Gende , and Con ex on A i udes owa d Sexis /Nonsexis Language: Is Spo a Special Case? Sex Roles 38, 477494. Accesso na in e ne : h psdoi.o g/10.1023/A:1018766023667. Jane B., Robe on Ma y A. 1998a: Con empo a y A gumen s agains Nonsexis Language: Blaube gs Pa ks (1980) Re isi ed. Sex Roles 39(5/6), 445461. Acessí el na in e ne : h ps: doi.o g/10.1023://A1018827227128. Paulauskienė Aldona 2007: Fundamen os da mo ologia da língua Li uânia, Kaunas: Tecnologia. Anne Pauwels 2001: Sp eading he Feminis Wo d: The Case o he New Cou esy Ti le Ms in Aus alian English. Gende ac oss Languages. The Linguis ic Rep esen a ion o Women and Men, eds. by M. Hellinge , H. Bussmann, Ams e dam: John Benjamins Publishing Company, 137151. Anne Pauwels 2003: Linguis ic Sexism and Feminis Linguis ic Ac i ism. The Handbook o Language and Gende , eds. by J. Holmes, M. Meye ho , USA: Blackwell Publishing, 550570. AGNĖ ALEKSAITĖ 244 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII Vaskelienė Jolan a 2000: Da ybiniai sinonimai, Šiauliai: Šiaulių uni e si e as. Va osena exemplos p ocu ada sis ema de busca da in e ne Google. New Names Based on Gende A ibu ion SUMARY Du ing he pe iod o w i ing his a icle, 55 new en ies o names based on gende a ibu ion we e made in he Da abase o Li huanian Neologisms (DLN) (as o 5 May 2022, he DLN ea u ed 7,691 language uni s). Such o ma ions accoun o a ac ion (0.7%) o all new lexis (bo h indigenous and bo owed). Mos o he o ma ions a e in lec i e de i a i es (80%; 44); he es a e su ixal de i a i es (20%; 11). New coinages a e made bo h wi h he adi ional ools o o ma ion, such as he ending -ė and he su ixes -inas and -ienė, and he endings -a, -as, -is, and -ius and he su ixes -ūnas and -(i)ukas, which a e no cha ac e is ic o his o ma ional ca ego y. E en hough he DLN was ound o ea u e a b oade ange o o ma ional ools used in he making o he names o masculine subjec s, hese a e no p oduc i e. The Da abases gende -denomina ing new coinages a e domina ed by he names o eminine subjec s (71%; 39), wi h he ending -ė as a ool o o ma ion demons a ing he highes ou pu . The names based on gende a ibu ion ha a e ea u ed in he Da abase a e p edominan ly s ylis ically neu al and e e en ial (74.5%; 41); o ma ions ha ha e a s ylis ic cha ge a e much less common (25.5%; 14). This s udy o he usage o gende -denomina ing new coinages e eals ha he public has been and is s ill making new names based on gende a ibu ion as necessa y ( ega dless o wha is ashionable in language). The main easons behind he appea ance o such coinages a e: (a) he need o denomina e a new eminine p o ession, ac i i y ha was no he e be o e o has been ci cums an ially in he p o ince o men; (b) he need o demolish he exclusi e bond be ween a pa icula e m and he domain o men; and (c) a s ylis ic e ec . En egada 2022 m. junho 9 d. AGNĖ ALEKSAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia agne.aleksai [email p o ec ed]