Kėdainiečių moterų įvardijimo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose

ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvos kalbos institutas ORCID id.: orcid.org/0000-0001-5952-8027 Kierunki badań naukowych: antroponimia historyczna, toponimia historyczna. DOI: doi.org/10.35321/all87-07 TENDENCJE W NAZYWANIU KOBIET Z KĖDAINIÓW W ŹRÓDŁACH DOTYCZĄCYCH HISTORII MIASTA KĖDAINIAI Z XVII–XVIII W. Trendy w nazywaniu kobiet z Kiejdan w kiejdańskich źródłach historycznych XVII–XVIII wieku ADNOTACJA Jednymi z najważniejszych źródeł historycznej antroponimii litewskich mieszczan są księgi akt instytucji samorządu miejskiego, różnego rodzaju inwentarze, rejestry oraz księgi metrykalne kościelne. Wśród nich wyróżniają się inwentarze Kėdainiai z 1604, 1622, 1624 i 1666 r. oraz dokumenty kościoła ewangelicko-reformowanego w Kėdainiai z lat 1628–1663, sporządzone w języku polskim. Z tych unikatowych XVII-wiecznych rękopisów wyekscerpowano 82 zapisy dotyczące kobiet z Kėdainiai. Omówiono je szczegółowo z perspektywy nazewnictwa. Ustalono, że mieszkanki miasta Radziwiłłów najczęściej odnotowywano za pomocą dwóch antroponimów sufiksalnych utworzonych od imienia męża. W ten sposób wymieniono 32 kobiety (39,02 proc. wszystkich XVII-wiecznych nazw). 13 (15,86 proc.) kobiet z Kėdainiai określono imieniem i nazwiskiem lub antroponimem pełniącym jego funkcję. Najczęściej nadawano im tradycyjne imiona chrześcijańskie. W późniejszej księdze chrztów kościoła św. Jerzego w Kėdainiai z lat 1752–1799 znaleziono 32 nazwiska mieszczan z litewskimi sufiksami. SŁOWA KLUCZOWE: Kėdainiai, kobieta z Kėdainiai, antroponimia historyczna, historyczne imię osobowe, nazewnictwo. 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Tendencje w nazywaniu kobiet z Kėdainiai w źródłach dotyczących historii miasta Kėdainiai z XVII–XVIII w. A N N O T A T I O N Do najważniejszych historycznych źródeł antroponimicznych dotyczących mieszczan litewskich należą księgi akt instytucji samorządu miejskiego, różnego rodzaju inwentarze, rejestry oraz księgi kościelne. Szczególne miejsce zajmują wśród nich inwentarze kiejdańskie z lat 1604, 1622, 1624 i 1666 oraz dokumenty kiejdańskiego Kościoła ewangelicko-reformowanego z lat 1628–1663, sporządzone w języku polskim. Z tych unikatowych rękopisów z XVIIth wieku wybrano 82 zapisy dotyczące kobiet z Kiejdan. Zostały one szczegółowo omówione z perspektywy sposobów nazywania. Ustalono, że mieszkanki miasta należącego do rodu Radziwiłłów najczęściej odnotowywano za pomocą dwóch antroponimów sufiksalnych utworzonych od imienia męża. W ten sposób odnotowano 32 kobiety (39,02% wszystkich przypadków nazwania w XVII wieku). Imieniem i nazwiskiem lub antroponimem pełniącym jego funkcję nazwano 13 (15,86%) mieszczanek kiejdańskich. Najczęściej nadawano im tradycyjne imiona chrześcijańskie. W późniejszej księdze chrztów parafii św. Jerzego w Kiejdanach z lat 1752–1799 odnaleziono 32 nazwiska mieszczanek z litewskimi sufiksami. SŁOWA KLUCZOWE: Kėdainiai, kobieta z Kėdainiai, antroponimia historyczna, historyczne imię osobowe, nazewnictwo. WPROWADZENIE Proces nazywania mieszkanek miast Litwy był długi i złożony. System ich zapisu różnił się zarówno w dokumentach administracyjno-prawnych z XVI–XVIII w., jak i w księgach metrykalnych kościelnych. Pewne jest jedynie to, że przynajmniej w XVIII w. dwuczłonowy model nazywania mieszczanek był najczęstszy, lecz nie stał się jeszcze absolutną normą (Ragauskaitė 2008: 33–34). Mieszkanki Wilna z początku XVII w. najczęściej określano imionami chrzcielnymi i patronimikami. Przy chrzcielnych imionach kobiet albo nie występował żaden przydomek, albo zapisywano patronimik; inne przydomki pojawiały się bardzo rzadko. Stanowiło to ponad 80 proc. nazw (w księdze rejestracji małżeństw nawet około 90 proc.). Przy zapisywaniu wilnianek nie było zwyczaju używania wyłącznie patronimiku, bez imienia chrzcielnego (Zinkevičius 1977: 48–49). Na rozwój nazewnictwa 1 293 mieszczan kowieńskich w XVI–XVIII w. składało się kilka etapów: od antroponimu określającego zależność od męża do dwuczłonowego modelu nazewniczego z imieniem oraz nazwiskiem ojca lub małżonka (XVI w. – 61,07 proc., XVII w. – 58,28 proc., XVIII w. – 45,85 proc.). Nazewnictwo kobiet z niższych i wyższych warstw stanu mieszczańskiego różniło się. W XVI–XVIII w. kobiety z wyższych warstw (żony rajców i burmistrzów) wyraźnie częściej zapisywano kanonicznymi formami imion chrześcijańskich. Zestawiając wyniki badań nad nazewnictwem mieszczanek kowieńskich i chłopek litewskich, stwierdzono, że dwuczłonowy system nazywania kobiet z Kowna kształtował się szybciej niż u chłopek (Ragauskaitė 2005: 55, 144). Straipsniai / Articles 141 ALMA RAGAUSKAITĖ System nadawania nazw kobietom wśród mieszkańców Joniškisu pod koniec XVI i na początku XVII wieku¹ był zróżnicowany. Najczęściej, zwłaszcza pod koniec XVI wieku, matki, córki i matki chrzestne określano wyłącznie chrześcijańskim imieniem. Przy zapisywaniu ich imieniem niekiedy wskazywano pokrewieństwo (według małżonka lub ojca) (Garliauskas 2004: 22). Przy określaniu mieszczek chrześcijańskim imieniem czasami wskazywano ich przynależność za pomocą męskiego antroponimu, oddanego w dopełniaczu. Wyróżnia się nieliczne zapisy mieszkanek Joniškisu chrześcijańskim imieniem, obok którego podawano przynależność rodzinną za pomocą antroponimu męża zapisanego w mianowniku. Oprócz tego rozpowszechniony był typ ich zapisu (zwłaszcza w późniejszych wpisach do księgi metrykalnej chrztów Joniškisu z lat 1599–1621) za pomocą dwóch antroponimów. Pod koniec starego rękopisu widoczny jest sposób określania mieszkanek Joniškisu trzema antroponimami (Ragauskaitė 2015: 60). Badania nazwisk litewskich mieszczan pozostają aktualne, ponieważ widać, że niewiele jest prac poświęconych historycznej antroponimii kobiet tego stanu. Wynikało to z obiektywnych okoliczności, z których najważniejszą był fakt, że mieszczanki rzadko wspominano w dokumentach historycznych. Ich nazewnictwo można analizować szerzej i szczegółowiej mniej więcej od początku XVI w. (Ragauskaitė 2005: 11). Historyczna antroponimia poszczególnych miast Litwy różni się pod względem slawizacji, budowy, pochodzenia itd. Dlatego omówiono tu nazewnictwo kobiet z jednego z nielicznych prywatnych² miast litewskich na prawie magdeburskim – Kėdainiai w XVII–XVIII w. Celem niniejszego artykułu jest przeanalizowanie sposobów zapisu mieszczan Kėdainiai (Litwinów i części społeczeństwa spolonizowanej³) w XVII–XVIII w., ustalenie, jakie czynniki wpływały na kształtowanie się typów nazewnictwa, oraz scharakteryzowanie rozwoju dwuczłonowego modelu nazewniczego mieszkańców Kėdainiai (imieniem i nazwiskiem). Zadania niniejszego artykułu: 1) wskazanie podstawowych sposobów zapisu kobiet; 2) analiza ich imion (pierwszych członów nazw dwuczłonowych) pod względem pochodzenia; 3) rekonstrukcja imion osobowych, które w rękopisach XVII–XVIII w. odnotowano z litewskimi formantami słowotwórczymi. Materiał antroponimiczny zebrano głównie ze źródeł dotyczących historii miasta Radziwiłłów w XVII w.⁴ Są to inwentarze Kėdainiai z 1604, 1622, 1624 i 1666 r. oraz dokumenty kościoła ewangelicko-reformowanego w Kėdainiai z lat 1628–1663, sporządzone w języku polskim (zob. Ragauskaitė 2016: 47; 2016a: 112; 2017: 55; 2018: 102). ¹ Dopiero 4 lipca 1616 r. Joniškis otrzymało przywilej magdeburski i zaczęła kształtować się wspólnota mieszczańska (Kryževičius 1981: 133; Baliulis 1994: 31–35; Meilus 1994: 13–16). ² „W państwie litewskim były to Birże, Kėdainiai, Kretynga, Nieśwież, Skuodas, Słuck oraz miasto biskupów mednickich (żmudzkich) Wornie.” (Kiaupa 1998: 171). ³ W sprawie składu etnicznego i religijnego mieszkańców Kėdainiai w XVII–XVIII w. zob. Tworek 1969: 213; Žirgulis 2002: 130–131; 2002a: 25–26; 2005: 180–183; Ragauskaitė 2016: 47–49; 2016a: 113–115; 2017: 54–56; 2018a: 175–177. ⁴ Wykaz tych dokumentów historycznych znajduje się na końcu artykułu. 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Tendencje w nazywaniu kobiet z Kėdainiai w źródłach dotyczących historii miasta Kėdainiai z XVII–XVIII w. W najstarszym inwentarzu z 1604 r. spisano nie tylko mieszkańców miasta Kėdainiai, lecz także mieszkańców powiatu. W niewielkim inwentarzu plebanii Kėdainiai z 1622 r. zarejestrowano mieszkańców Kėdainiai oraz dane o majątku plebanii. W ostatnim inwentarzu miejskim z 1666 r. oznaczono domy, działki i ulice mieszkańców Kėdainiai. Przy spisywaniu domów mieszczan określono ich typ budowy (budynek murowany, drewniany). Te oryginalne inwentarze mogą być przydatne nie tylko w badaniu historycznej antroponimii mieszczan, lecz także rozwoju historycznych nazw ulic i historii architektury miasta (Šinkūnas 1928: 21). Przejrzano również archiwum parafialnego kościoła św. Jerzego w Kėdainiai, w którym znaleziono księgę chrztów z lat 1752–1799. Wpisy w tej księdze kościelnej mogą pomóc uzupełnić i poszerzyć obraz, jaki o nazywaniu kobiet pozwalają stworzyć dokumenty administracyjne. Do szczegółowego badania wybrano źródła zawierające dostatecznie dużo informacji o wszystkich grupach i warstwach społeczeństwa miejskiego. Przy klasyfikowaniu i analizowaniu zebranych danych dotyczących historycznej antroponimii kobiet z Kėdainiai z XVII–XVIII w. zastosowano następujące podstawowe metody, typowe dla prac nad historyczną antroponimiką litewskich mieszczan: opisową, porównawczą i rekonstrukcyjną (Zinkevičius 1977: 4; Ragauskaitė 2005: 31; 2019: 179; 2020: 116; Sinkevičiūtė, Račickaja 2014: 296–298; Sinkevičiūtė, Račickaja 2014a: 332–333; Sinkevičiūtė 2016: 222–223). Zgodnie z ówczesnymi przepisami prawnymi reprezentowano nie tylko żonę, lecz także matkę, siostrę, teściową oraz niezamężne siostry żony. Kobieta musiała pozostawać pod opieką mężczyzny (ojca, małżonka, brata), który towarzyszył jej w sądzie albo uczestniczył w postępowaniu sądowym w jej imieniu itd. (Karpavičienė 2001: 18–26; 2001a: 5–19; 2005: 42–44; Ragauskaitė 2005: 33; 2021: 8–10). Wpływ na to miała wyższa pozycja społeczna mężczyzn. W badanych XVII-wiecznych inwentarzach Kėdainiai często wymieniano wyłącznie mieszczanki, które zostały wdowami. Z powodu tych uwarunkowań historycznych zapisów dotyczących kobiet jest znacznie mniej niż dotyczących mężczyzn. Ich nazewnictwo różniło się i w poszczególnych okresach (XVII, XVIII w.) miało własne cechy. 1. MODELE ZAPISU KOBIET W XVII W. Ze scharakteryzowanych XVII-wiecznych źródeł dotyczących historii miasta Radziwiłłów zebrano 82 nazwy kobiet. Uwzględniono różne warianty form antroponimów (graficzne, z różnymi sufiksami i końcówkami). Najwięcej kobiet z Kėdainiai zapisano bez imienia, wyłącznie za pomocą dwóch imion osobowych utworzonych od imienia małżonka lub ojca oraz drugiego antroponimu. Jest ich 32 (stanowi to 39,02 proc. wszystkich nazw z XVII w.). Imię kobiety nie zostało podane w tych zapisach, ponieważ najistotniejsze są sufiksalne imiona osobowe określające zależność od męża. Jak wspomniano, w badanych inwentarzach Kėdainiai z 1604, 1622, 1624 i 1666 r. wskazano ulice, przy których Straipsniai / Articles 143 ALMA RAGAUSKAITĖ miestietės gyveno. Pateikiant gatvėvardžius, galima susidaryti išsamesnį vaizdą apie moterų pasiskirstymą mieste pagal jų tautinę sudėtį, pvz.: 1624 Vlica Wielka [...] Janowa Berelowa KI₂ 1v⁵; 1666 Ulica Skomgolska [...] Janowej Butkiewiczowej kilm. KI₃ 11; 1624 w Koncu Vlicy Kowiensk iey [...] Abrahamowa Giendrelewiczowa KI₂ 9 – 1624 Vlica Kowienska [...] Abramowa Giendrełowa KI₂ 8; 1624 Vlica Szatska [...] Macieiowa Girniowa KI₂ 6; 1624 Vlica Skongolska [...] Stanisławowa Gredowa KI₂ 5; 1666 Ulica Kon ska [...] Andrzeiowej Karasiowej kilm. KI₃ 6; 1631 Thomaszowej Kliszewiczowej kilm. CZK 13; 1604 Ulica 3a niewiąza prawa ftrona [...] Pawłowa Klifżowa KI₁ 12v, 13; 1624 Vlica Kowienska [...] Adamowa Lelałowa KI₂ 8; 1666 Ulica Konska [...] Plac Joz ephowej Lipskiey kilm. KI₃ 6, 7; 1666 Ulica Konska [...] Domek Jakubowey Łozowey kilm. KI₃ 6, 7; 1624 Vlica Iaswoynska [...] Janowa Łukaszewiczowa KI₂ 4; 1604 Ulica Wielka [...] rynku prawa ftrona [...] Sczepanowa Michciowa KI₁ 5, 6; 1624 Vlica Stara [...] Druga Strona [...] Adamowa Mikszewiczowa KI₂ 2, 2v; 1631 Stanisławowa Mukciowa CZK 13; 1666 Ulica Konska [...] Domek Pawłowey Odoyciowey kilm. KI₃ 6, 6v; 1624 Trzecia Kwatera [...] Ławrinowa Pacewiczowa KI₂ 1; 1624 Vlica Stara [...] Czepowa Paiełezowa KI₂ 2; 1624 Vlica Kowienska [...] Andrzeiowa Paleciowa KI₂ 8; 1604 Miafta Kieydany 3a rzeka niewiąza [...] Pawłowa Pozarowa KI₁ 13v, 15; 1666 Ulica Kowienska [...] Jakubowey Praniewskiey kilm. KI₃ 12; 1604 ulica Wielka [...] Grehorowa Sruogieiwiczowa KI₁ 5v, 6v; 1624 Vlica Kowienska [...] Druga Strona [...] Mikołaiowa Stagiełowa KI₂ 8, 8v; 1604 Ulica Wielka [...] Ławrzynkowa stanisławowiczowa KI₁ 5; 1624 Vlica Szatska [...] Mikołaiowa Tykn iowa KI₂ 6; 1624 Pierwsza Kwatera Rynku [...] Abramowa Trzeciakowa KI₂ 1; 1604 Ulica Wielka [...] Sebestianowa Trzeciakowa KI₁ 5; 1604 Ulica Konska z rynku prawa ftrona [...] Pawłowa Waskowa KI₁ 10v; 1624 Vlica Kowienska [...] Druga Strona [...] Krzysztophowa Wolczkowa KI₂ 8, 8v; 1604 Ulica nowa od Kościoła prawa Strona [...] Maczułowa Wubkiewiczowa KI₁ 15v; 1604 Miafta Kieydany 3a rzeka niewiąza [...] Jakubowa Zusłowa KI₁ 13v, 14; 1666 Ulica Konska [...] Janowey Zwilgowej kilm. KI₃ 6, 6v. Oprócz tego najbardziej produktywnego typu nazewnictwa kobiety z Kėdainiai zapisywano także na inne sposoby. Dla skrótu 21 (25,61 proc.) mieszkanek miasta odnotowano za pomocą jednego sufiksalnego imienia osobowego, np.: 1666 [...] Domek Ambroziowey dopełn. KI₃ 1v; 1604 Ulica ftara [...] z rynku prawa ftrona [...] Borysowa KI₁ 8; 1666 Druga strona [...] ulicy zamkowej [...] Dom Buzewiczowey dopełn. KI₃ 2; 1644 Gierdwiłowey dopełn. CZK 62; 1630 Pani Jakubowa CZK 8; 1622 Vlicy Wilensk iey [...] Karaiowey ⁵ Wszystkie nazwy kobiet są opatrzone metrycznymi oznaczeniami. Przy każdej z nich zaznaczono rok, w którym imię osobowe zostało odnotowane, skrót źródła historycznego oraz numer karty (strony). Przy przytaczaniu antroponimów mieszkanek Kėdainiai starano się zachować ich oryginalną pisownię, odmiennie niż w tradycji publikowania źródeł historycznych (por. Lepszy 1953: 12; Wolff 1957: 32). 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Tendencje w nazywaniu kobiet z Kėdainiai w źródłach dotyczących historii miasta Kėdainiai z XVII–XVIII w. kilm. KKČI 3; 1638 Pani Kozakowa CZK 45; 1666 Ulica Konska [...] Druga strona [...] Memayciowej kilm. KI₃ 7; 1604 Ulica za niewiasą prawa strona [...] Narwidowa KI₁ 13; 1652 Paksztewiczowej kilm. CZK 81; 1624 Ulica Stara [...] 3 Paweysiową įnag. KI₂ 2; 1653 Perkunowej kilm. CZK 94; 1631 Petras zowej kilm. CZK 13; 1666 Ulica Skomgolska [...] Philipowej Domek kilm. KI₃ 11; 1622 Ulica Nowomiejyska [...] Ruybiowa KKČI 1; 1638 Pani Sadkowa CZK 45; 1637 p(ani)⁶ Stanisławowa CZK 15; 1666 Druga strona [...] ulicy zamkowej [...] Domek Tomaszewiczowej kilm. KI₃ 2, 2v; 1638 P(ani) Trzeciakowa CZK 45; 1655 Warnelowa CZK 102; 1604 ulica [...] Witowtowa KI₁ 15v. Į dažniausią įvardijimo tipą panašus toks užrašymo modelis – priklausomybę nurodantis priesaginis asmenvardis ir apelatyvinis pravardis našlė (lenkų kalba rašytuose šaltiniuose – wdowa). Ši nuoroda buvo labai svarbi XVII šimtmečio moterų įvardijimo dalis. Taip užrašyta 16 (19,51 proc.) miestiečių, pvz.: 1666 Ulica Wilenska [...] Domek Budrowey wdowy kilm. KI₃ 13v; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Butkowey kilm. KI₃ 15; 1666 Ulica Kowien ska [...] Domblewskiey wdowy kilm. KI₃ 12v, 13; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] Wdowy Dubowey kilm. KI₃ 14, 15v; 1666 Ulica Kowien ska [...] Gudowa wdowa KI₃ 12v, 13v; 1624 Ulica Stara [...] Druga Strona [...] z Jaroszewiczowa wdową įnag. KI₂ 2v; 1604 Ulica nowa od Kościoła prawa Strona [...] Jurgidowa wdowa KI₁ 15v; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] Wdowу Kiborynskiey kilm. KI₃ 14, 16; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Maculowey Domek kilm. KI₃ 14, 16; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Pupowey Domek kilm. KI₃ 14, 15v; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] Wdowy Sereykowey Domek kilm. KI₃ 14, 16; 1604 Ulica [...] prawa strona [...] Stanisławowey wdowy kilm. KI₁ 8v, 9; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Stephanowey Domek kilm. KI₃ 14, 16; 1666 Ulica Skomgolska [...] Tomaszowey wdowy Dom kilm. KI₃ 11; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Zwirblowey Domek kilm. KI₃ 15v. Imieniem i nazwiskiem lub zastępującym je antroponimem odnotowano 13 kobiet (15,86 proc.). W większości przypadków pierwszymi członami tych dwuczłonowych nazw były polskie formy imion chrześcijańskich (zob. także Zinkevičius 1977: 49–50; 2008: 352; Maciejauskienė 1991: 253, 258; 1999: 109; Mickienė, Černiauskaitė 2014: 168, 175–176; Ragauskaitė 2015: 61–62; 2021: 7). Używano co najmniej 9 różnych tradycyjnych imion chrześcijańskich. Historyczne formy imion chrześcijańskich zestawiono ze współczesnymi litewskimi imionami kobiet, np.: 1624 Barbara KI₂ 2. Por. współcz. im. Barborą (LVKŽ 90); 1604 Helzbiety dopełn. KI₁ 13v. Por. współcz. im. Elzbietą (LVKŽ 148); 1604 Hanna KI₁ 8v, 9, 13v, 14v; 1604 Hanny dopełn. KI₁ 4. Por. współcz. im. Oną (LVKŽ 294–295); 1604 Huliana KI₁ 9v, 10v. Por. współcz. im. Julijoną (LVKŽ 213); 1604 jęwa KI₁ 13v. Por. współcz. im. Ievą (LVKŽ 195); 1649 Katarzyna CZK 66. Por. współcz. im. Kotryną (LVKŽ 235); 1659 Klarą narz. CZK 110. Por. współcz. im. Klarą (LVKŽ); ⁶ Abrewiatury odnotowane w dokumentach historycznych są rozwijane. Rozwinięcie podaje się w nawiasach. Straipsniai / Articles 145 ALMA RAGAUSKAITĖ 1604 Magdalena Kl₁ 7v. Por. współcz. im. Magdalėnà (LVKŽ 255–256); 1604 Zophia Kl₁ 14v, 15v, 16. Por. współcz. im. Žȯfija (LVKŽ 385). Obok form długich funkcjonują skrócone formy imion chrześcijańskich, np.: 1624 Dorota Kl₂ 2. Por. współcz. im. Daratà (LVKŽ 112); 1604 Polonia Kl₁ 4. Por. współcz. dial. im. Paliõnija (LVKŽ 77). Zapisy w źródłach historycznych pokazują, że żony członków władz miejskich i zamożniejszych kupców określano kanonicznymi formami imion. Pojedyncze zdrobniałe formy imion mają przedstawicielki niższych warstw Kėdainiai – służące, najemnice miejskie itd., np.: 1604 Giendrula Kl₁ 10v, 11v. Por. współcz. im. Geñdrė (LVKŽ 174), dalej por. dawną wariantywną formę im. Gendrutà (LVKŽ 174); 1604 Katrynėla Kl₁ 13. Por. współcz. im. Kotrynà (LVKŽ 235); 1604 Paliula Kl₁ 11v; 1604 Paliula Kl₁ 14v. Por. współcz. im. Pãlė (LVKŽ 296), dalej por. współcz. dial. im. Paliõnija (LVKŽ 77). Traktowano je mniej starannie, dlatego pisarze nie dbali o jednolitość i oficjalność form ich imion. Imiona osobowe mieszczanek tworzone od ojca miały sufiks –ovna (w źródłach zapisywany jako –owna), a tworzone od małżonka – sufiks –ova (–owa). Niektóre z nich powstały od męskich antroponimów mających polskie sufiksy typu –sk–. Te imiona osobowe kobiet można uznać za derywaty z końcówką –a (zob. Ragauskaitė 2005: 107; 2015: 63), np.: 1604 Miąsto Kiędany Rynek prawa strona od mostu […] Hanny Gielezowney dopełn. Kl₁ 4; 1649 Katarzyna Girdwiłowa CZK 66; 1604 Miąsta Kiędany […] Helżbiety Gowienowey dopełn. Kl₁ 13v; 1604 Ulica od rynku prawa strona […] Huliana juchnowa Kl₁ 9v, 10v; 1624 Vlica Stara […] Dorota Pawlukowa Kl₂ 2; 1604 Miąsto Kiędany Rynek prawa strona od mostu […] Polonia Szałbowa Kl₁ 4; 1604 Ulica stara 3 rynku lewa strona […] Magdalena Žeykniowa Kl₁ 7v; 1604 Miąsta Kiędany […] Hanna Andrzeiowna Kl₁ 13v, 14v; 1604 Ulica nad eyfmilgą […] Hanna Kunigielowna Kl₁ 8v, 9; 1604 Ulica nowa od Kościoła prawa Strona […] Zophia Pranowna Kl₁ 15v, 16; 1604 Ulica Kon̨ka 3 rynku prawa strona […] Giendrula Wiprikowna Kl₁ 10v, 11v; 1659 z panną Klarą Lipską narz. CZK 110. Niezamężne dziewczęta rzadko zapisywano w źródłach historycznych. Działo się tak, gdy umierali ich rodzice. Niekiedy w jakimś dokumencie obok mężczyzny zapisywano także innych członków rodziny – żonę, córki, synów. Jak widać, nazewnictwo mieszkańców Kėdainiai w XVII w. było zróżnicowane i miało własne cechy. Tendencje ich zapisu podsumowano w tabeli 1. TABELA 1. Nazewnictwo kobiet z Kėdainiai w XVII w. Lp. | Model nazewniczy (alfabetycznie) | Liczba nazw | Procenty 1. | Dwa imiona osobowe sufiksalne | 32 | 39,02% 2. | Dwuczłonowy | 13 | 15,86% 3. | Imię osobowe sufiksalne + wdowa | 16 | 19,51% 4. | Jednoczłonowy | 21 | 25,61% 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Tendencje w nazywaniu kobiet z Kėdainiai w źródłach dotyczących historii miasta Kėdainiai z XVII–XVIII w. Przedstawione przykłady świadczą o tym, że system nazewnictwa mieszkańców Kėdainiai w XVII w. nie ukształtował się ostatecznie. Niektóre z tych zapisów odzwierciedlają typowe sytuacje życiowe (wdowieństwo, dwa małżeństwa itd.). Można stwierdzić, że związki zamężnej kobiety z mężem określano co najmniej na kilka sposobów nie tylko w użyciu oficjalnym, lecz także w języku żywym. Wpływ na to miała specyfika inwentarzy miejskich i kontekst ich wpisów. 2. IMIONA OSOBOWE KOBIET Z XVII–XVIII W. Z LITEWSKIMI SUFIKSAMI W XVII-wiecznych typach nazewnictwa mieszkańców Kėdainiai najczęstsze były słowiańskie sufiksy –ova i –ovna. Pojawiały się jednak imiona osobowe niezamężnych mieszczanek z litewskimi sufiksami –aičia (zapisywanym jako –ayčia) i –yčia (–yca). Formy antroponimów z litewskimi formantami słowotwórczymi zrekonstruowano według zasad przekazywania litewskich nazwisk w języku polskim (Ragauskaitė 2014: 11–12; 2015: 63–64; 2021: 9). Przy odtwarzaniu XVII-wiecznych imion osobowych kobiet pozostawiono sufiksy –aičia i –yčia (we współczesnym litewskim języku ogólnym używane są –aitė i –ytė), ponieważ poświadczają one dawną budowę antroponimów. Zrekonstruowane formy zestawiono ze współczesnymi nazwiskami mężczyzn, a w niektórych przypadkach także ze współczesnymi imionami. Jeśli nie znaleziono dokładnie poświadczonego odpowiednika we współczesnym zasobie imion, wskazano kilka nazwisk o odpowiednim rdzeniu lub temacie, np.: *Budrai­čia: 1604 Miaſta Kieydany za rzeka niewiąza [...] Paliula Budraycia KI₁ 13v, 14v. Por. współcz. nazw. Budrà (LPŽ₁ 329); *Sabulýčia: 1624 Vlica Stara [...] Barbara Sabulica KI₂ 2. Por. współcz. nazw. Sabùlis (LPŽ₂ 654); *Vatai­čia: 1604 Miaſta Kieydany za rzeka niewiąza [...] J̨eva Wataycia KI₁ 13v. W sprawie vat por. współcz. nazw. Vatėnas (LPŽ₂ 1173) (zob. Ragauskaitė 2015: 73). Antroponimy niezamężnych kobiet z sufiksem –yčia najczęściej tworzono od męskich imion osobowych zakończonych na –is, –ys, a z sufiksem –aičia – od męskich antroponimów zakończonych na –a i –as (Maciejauskienė 1991: 268–271). Zjawisko to jednak nie było konsekwentne w źródłach historycznych i wykazywało zróżnicowanie (Ragauskaitė 2015: 65). W księgach akt Kėdainiai z XVII–XVIII w. również odnotowano imiona osobowe kobiet z litewskimi sufiksami. To zróżnicowanie wiąże się zapewne z nieoficjalnym określaniem mieszczan. Protokoły posiedzeń sądowych odzwierciedlają formy nazwisk przekazane w języku pisanym. Wiadomo, że w XVII w. w magistracie Kėdainiai wolno było mówić, zeznawać i odpowiadać na różne pytania. Wyraźnie przeplatają się zatem dane języka żywego i ówczesna tradycja kancelarii magistratu Kėdainiai, np.: *Eivaičia: 1690 Anna Jeywaycia Macieiowa Garnelowa Mieszcz(anka) Miaſta Kieydan KAK₁ 16. Por. współcz. nazw. Ėiva, Ėivà (LPŽ₁ 570); *Jasaičia: 1690 [...] Zofia Jafaycia KAK₁ 4. Por. współcz. nazw. Jãsas (LPŽ₁ 813); *Mažaičia: 1731 Ja Zofia Mazaycia Zwilgowa KAK₂ 74. W sprawie maž por. współcz. nazw. Mažėika, Mažaitis (LPŽ₂ Straipsniai / Articles 147 ALMA RAGAUSKAITĖ 191); *Meškaičia: 1704 z Panią Jadwigą Marcinowiczową Augustynowiczową alias Mieszkaycia KAK₂ 4v. Plg. db. pvd. Mešką (LPŽ₂ 212); *Plauškaicia: 1690 [...] Pani Zofia Plawżkaycia Piotrowa Mordafzewiczowa KAK₁ 13. Plg. db. pvd. Plauška (LPŽ₂ 469) (žr. Ragauskaitė 2014: 15; 2021: 12, 19). Zmienny system zapisu mieszkańców Kėdainiai w XVIII w. wyraźnie świadczy o tym, że oficjalne dwuczłonowe nazewnictwo kobiet (imieniem i nazwiskiem) w dokumentach administracyjno-prawnych krystalizowało się wolniej i ostatecznie ustaliło nieco później niż u mężczyzn⁷. W badanych XVIII-wiecznych księgach akt Kėdainiai wymieniono 115 mieszczanek. Najczęściej zapisywano je imieniem i nazwiskiem ojca lub małżonka (48, co stanowi 41,74 proc. wszystkich nazw XVIII-wiecznych). Oprócz najczęstszego sposobu w tym stuleciu kobiety nazywano także następująco: 1) 22 (19,13 proc.) zapisy za pomocą czterech antroponimów; 2) 17 (14,79 proc.) nazw za pomocą dwóch imion osobowych określających zależność od męża; 3) 15 (13,04 proc.) zapisów wyłącznie nazwiskiem; 4) 13 (11,30 proc.) przypadków za pomocą trzech antroponimów (Ragauskaitė 2021: 14–18). W księdze rejestracji chrztów parafialnego kościoła św. Jerzego w Kėdainiai z lat 1752–1799 wspomina się matki noworodków i matki chrzestne. Różnorodność ich nazewnictwa jest znacznie mniejsza niż w wymienionych XVIII-wiecznych księgach akt Kėdainiai. Kobiety z Kėdainiai najczęściej zapisywano imieniem i nazwiskiem. Wybrano wyłącznie te zapisy kobiet, które opatrzono polskim określeniem Kieydany. Pierwszymi członami tych nazw dwuczłonowych są kanoniczne imiona chrześcijańskie. Używano co najmniej 10 różnych imion, których formy historyczne porównano ze współczesnymi litewskimi imionami kobiet, np.: 1755 Agata KKr₁ 27; 1758 Agatha KKr₁ 164. Por. współcz. im. Agotà (LVKŽ 62); 1755 Anna KKr₁ 27. Por. współcz. im. Onà (LVKŽ 294–295); 1760 Barbara KKr₁ 203. Por. współcz. im. Barborà (LVKŽ 90); 1754 Catharina KKr₁ 19. Por. współcz. im. Kotrynà (LVKŽ 235); 1762 Dorothea KKr₁ 127. Por. współcz. im. Dorotėjà (LVKŽ 127); 1759 Elisabeth KKr₁ 81; 1754 Elisabetha KKr₁ 21. Por. współcz. im. Elzbietà (LVKŽ 148); 1772 Helena KKr₁ 260. Por. współcz. im. Elenà (LVKŽ 146); 1766 Magdalena KKr₁ 203. Por. współcz. im. Magdalènà (LVKŽ 255–256); 1764 Marianna KKr₁ 100. Por. współcz. im. Marijonà (LVKŽ 264); 1765 Zophia KKr₁ 127. Por. współcz. im. Žofijà (LVKŽ 385). Interesujące, że w tym źródle kościelnym znaleziono 32 formy nazwisk kobiet z Kėdainiai z litewskimi sufiksami. Drugimi członami nazw dwuczłonowych są nazwiska utworzone za pomocą litewskich sufiksów –ienė (zapisywanego jako: –enie, –ienią, –ienie), –aičia (–aycia, –ayczia), –yčia (–iczia), np.: *Abromaitienė: 1760 Catharina Abramaytienia [...] Kieydany KKr₁ 98. Por. współcz. nazw. Abromáitis (LPŽ₁ 60); *Petrilaitienė: 1759 Elisabeth Petrylaitienę [...] Kieydany KKr₁ 81. Por. współcz. nazw. ⁷ W XVIII-wiecznych księgach akt Kėdainiai wszyscy mieszczanie mieli już nazwiska. Zjawisko wariantywności nazwisk pod koniec XVIII w. można uznać za rezultat dalszego rozwoju nazwisk mieszkańców Kėdainiai. Wolniej kształtowały się nazwiska sług, najemników i przedstawicieli warstw marginalnych mieszkających w mieście (zob. Ragauskaitė 2017: 67). 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Ten­den­cje w na­zy­wa­niu ko­biet z Kė­dai­niai w źró­dłach do­ty­czą­cych hi­sto­rii mia­sta Kė­dai­niai z XVII–XVIII w. por. współcz. nazwisko Petrilaitis (LPŽ₂ 441); *Petrilienė: 1754 Elisabеtha Petrylenie [...] Kіеdany KKг₁ 21. Por. współcz. nazwisko Petrilā (LPŽ₂ 441); *Augustaičia: 1755 Agata Augustaycžia [...] Kіеdany KKг₁ 27. Por. współcz. nazwisko Augustaitis (LPŽ₁ 136); *Brazaіčia: 1764 Anna Brazayczia [...] Kіеdany KKг₁ 167; 1759 Catharina Brazayczia [...] Kіеdany KKг₁ 80. Por. współcz. nazwisko Bražas (LPŽ₁ 301); *Brazionaičia: 1767 Marianna Brazionayczia [...] Kіеdany KKг₁ 222. Por. współcz. nazwisko Braziōnis (LPŽ₁ 302); *Butnoraičia: 1758 Agatha Butnorayczia [...] Kіеdany KKг₁ 64. Por. współcz. nazwisko Būtnoras (LPŽ₁ 370); *Dimšlaičia: 1766 Catharina Dymszlaycia [...] Kіеdany KKг₁ 203. Por. współcz. nazwisko Dimšlys (LPŽ₁ 500); *Dominykaičia: 1756 Anna Dominikayczia [...] Kіеdany KKг₁ 188. W sprawie dominyk por. współcz. nazwisko Domininkaitis (LPŽ₁ 514), im. Dominykas (LVKŽ 126); *Grigaliūnaičia: 1760 Barbara Grygalunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 203; 1766 Magdalena Grygalunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 203; 1764 Marianna Grigalunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 100. Por. współcz. nazwisko Grigaliūnas (LPŽ₁ 711); *Gustaičia: 1767 Elisabeth Gustayczia [...] Kіеdany KKг₁ 211; 1764 Marianna Gustayczia [...] Kіеdany KKг₁ 169. Por. współcz. nazwisko Gūstas (LPŽ₁ 748); *Juškaičia: 1760 Anna Juskayczia [...] Kіеdany KKг₁ 94. Por. współcz. nazwisko Juška (LPŽ₁ 873–874); *Juškutaičia: 1765 Anna Jus kutayczia [...] Kіеdany KKг₁ 182. W sprawie juškut por. współcz. nazwiska Juška, Juškus (LPŽ₁ 873–874, 875); *Laurynaičia: 1763 Agatha Laurynayczia [...] Kіеdany KKг₁ 160. Por. współcz. nazwisko Laurynas (LPŽ₂ 35); *Levonaičia: 1754 Catharina Lewanayczia [...] Kіеdany KKг₁ 19. Por. współcz. nazwisko Lėvonas (LPŽ₂ 68); *Liugaičia: 1765 Marianna Lugayczia [...] Kіеdany KKг₁ 190. Por. współcz. nazwisko Liūgas (LPŽ₂ 99); *Liutkaičia: 1789 Catharina Lutkayczia [...] Kіеdany KKг₁ 421. Por. współcz. nazwisko Liūtkas (LPŽ₂ 102); *Margaičia: 1762 Dorothea Margayczia [...] Kіеdany KKг₁ 127. Por. współcz. nazwisko Mãrgis (LPŽ₂ 161–162); *Matekūnaičia: 1759 Catharina Matekunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 80. Por. współcz. nazwisko Matekūnas (LPŽ₂ 179); *Matilionaičia: 1765 Catharina Matilonayczia [...] Kіеdany KKг₁ 186. Por. współcz. nazwisko Matilionis (LPŽ₂ 180); *Mikalojūnaičia: 1772 Helena Mikołaiunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 260. Por. współcz. nazwisko Mik alojūnas (LPŽ₂ 227); *Navickaičia: 1755 Anna Nawickayczia [...] Kіеdany KKг₁ 27. Por. współcz. nazwisko Navīckas (LPŽ₂ 310–311); *Paliūnaičia: 1767 Zophia Palunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 214. Por. współcz. nazwisko Paliūnas (LPŽ₂ 382); *Petrilaičia: 1763 Catharina Petrylayczia [...] Kіеdany KKг₁ 156. Por. współcz. nazwisko Petrilā (LPŽ₂ 441); *Petrošiūnaičia: 1764 Magdalena Petraszunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 164. Por. współcz. nazwisko Petrošiūnas (LPŽ₂ 442); *Skuraičia: 1767 Magdalena Skurayczia [...] Kіеdany KKг₁ 218. W sprawie skur por. współcz. nazwiska Skurãuskas, Skurãvičius (LPŽ₂ 756); *Soraičia: 1758 Catharina Sorayczia [...] Kіеdany KKг₁ 64. Por. współcz. nazwisko Sóra (LPŽ₂ 779); *Valiūnaičia: 1765 Zophia Walunayczia [...] Kіеdany KKг₁ 127. Por. współcz. nazwisko Valiūnas (LPŽ₂ 441). Straipsniai / Articles 149 ALMA RAGAUSKAITĖ Być może tę księgę chrztów pisali księża dobrze znający język litewski. Formuły zapisów źródła kościelnego nie były jednolite, a sposób ich zapisywania zmieniał się z biegiem lat. Ustalono, że w XVII–XVIII w. na slawizację antroponimów kiejdańskich wpływały kompetencje pisarzy, ich narodowość, stosunek do wykonywanej pracy oraz specyfika dokumentów historycznych (Ragauskaitė 2015: 73; 2018: 105; 2021a: 6–7). W XVII–XVIII w. kiejdańscy ewangelicy reformowani pielęgnowali tradycje języka litewskiego. W tym okresie miasto było centrum litewskości ewangelików reformowanych w Wielkim Księstwie Litewskim (Lukšaitė 1970: 15). W Kiejdanach nabożeństwa w języku litewskim, odprawiane od trzeciej dekady XVII w. z pięcioletnią przerwą (1682–1687), odbywały się do 1785 r. (Lukšaitė 2001: 23). Możliwe, że w innych źródłach historycznych znajduje się jeszcze więcej autentycznych antroponimów, którymi wówczas w żywej mowie określano litewskie mieszczanki. 3. WNIOSKI 1. W dokumentach dotyczących historii Kiejdan z XVII w. wymieniono 82 kiejdanki. W ich określeniach poświadczone są różne formy imion chrześcijańskich (długie tradycyjne, skrócenia i ich formy zdrobniałe). Najczęściej kobiety odnotowywano za pomocą dwóch antroponimów z sufiksami, utworzonych od nazwiska małżonka (32, co stanowi 39,02 proc. wszystkich określeń z XVII w.). Inne popularniejsze sposoby ich zapisu były następujące: 1) 21 (25,61 proc.) określeń tylko jednym antroponimem z sufiksem; 2) 16 (19,51 proc.) przypadków za pomocą antroponimu określającego przynależność i apelatywnego przydomka wdowa (pol. wdowa). 2. W XVII w. imieniem i nazwiskiem zapisano 13 (15,86 proc.) mieszczanek. Wyraźnie pokazuje to tendencje kształtowania się binarnego systemu określania osób. W antroponimach mieszkańców Kiejdan najczęściej stosowano słowiańskie sufiksy –ova i –ovna. Zdarzały się jednak pojedyncze przypadki użycia nazwisk dziewcząt i kobiet z litewskimi sufiksami –aičia, –yčia. 3. W późniejszej księdze rejestracji chrztów parafialnego kościoła św. Jerzego w Kiejdanach z lat 1752–1799 dominował binarny model określania mieszczan (kanoniczne imię chrześcijańskie i nazwisko). Z tego źródła zebrano 32 autentyczne kiejdańskie nazwiska z litewskimi sufiksami –aičia, –yčia, –ienė; zrekonstruowano je i porównano ze współczesnymi litewskimi nazwiskami męskimi. SKRÓTY współcz. – współczesny, –a; bier. – biernik; narz. – narzędnik; dopełn. – dopełniacz cel. – celownik; por. – porównaj; nazw. – nazwisko; im. – imię 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Tendencje określania kobiet kiejdańskich w źródłach historycznych miasta Kiejdany z XVII–XVIII w. ŠALTINIAI CZK – Collecta zboru Kreydanskiego. To jest rachunek wszystkich recept i expens zborowych zaczę ty roku 1628 dnia 20 novembra. Unpublished print, opracował Wacław Gizbert Studnicki, Wilno: 1939. Mokslų akademijos bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 9, b. 3040. KAK1 – Kėdainių aktų 1690–1775 m. knyga. Lietuvos valstybės istorijos archyvas (toliau – LVIA), f. SA, b. 15357. KAK2 – Kėdainių aktų 1704–1720 m. knyga. LVIA, f. SA, b. 15358. KI1 – Kėdainių 1604 m. inventorius. Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius (toliau – VUBRS), f. 4, ap. A1723, b. 34308a. KI2 – Kėdainių 1624 m. inventorius. VUBRS, f. 4, ap. A1724, b. 34308b. KI3 – Kėdainių 1666 m. inventorius. VUBRS, f. 4, ap. A215, b. 16891. KKČI – Kėdainių klebonijos 1622 m. činšo inventorius. VUBRS, f. 4, ap. A207, b. 16292. KKr1 – Kėdainių Šv. Jurgio bažnyčios krikšto 1752–1799 m. registracijos knyga. LVIA, f. 1424, ap. 1, b. 1. LITERATŪRA Baliulis Algirdas 1994: Joniškio miestiečiai XVIII amžiuje. – Lietuvos istorijos metraštis. 1993 metai, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 31–47. Garliauskas Vidas 2004: XVII a. Molėtų bažnyčios krikšto ir santuokos metrikų knyga, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Karpavičienė Jolanta 2001: Moteris teisinėje Vilniaus ir Kauno kasdienoje XVI a. pirmoje pusėje: modernėjančio gyvenimo ženklai. – Lietuvos istorijos studijos 9, 17–31. Karpavičienė Jolanta 2001a: „… Magdeburgo teisėje gerada turi dukrai tekti“: tur­tinė moters padėtis Vilniuje ir Kaune XVI a. pirmojoje pusėje. – Lituanistica 3(47), 3–47. Karpavičienė Jolanta 2005: Moteris Vilniuje ir Kaune XVI a. pirmoje pusėje: gyvenimo sumiestinimo Lietuvoje atodangos, Vilnius: Versus aureus. Kiaupa Zigmantas 1998: Lietuvos miestų savivalda XIV–XVIII a. – Lietuvos heraldika 1, sud. E. Rimša, Vilnius: Baltos lankos, 163–183. Kryževičius Vincas 1981: Lietuvos privilegijuotieji miestai. XVII a. antroji pusė – XVIII a., Vilnius: Mokslas. Lepszy Kazimierz 1953: Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku, Wrocław: Zakład imienia Ossolińskich–wydawnictwo. LPŽ1–LPŽ2 – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2, aut. V. Maciejauskienė, M. Razmukaitė, A. Vanagas, ats. red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Straipsniai / Articles 151 ALMA RAGAUSKAITĖ Lukšaitė Ingė 1970: Lietuvių kalba reformaciniame judėjime XVII a., Vilnius: Lietuvos TSR Mokslų akademijos Istorijos institutas. Lukšaitė Ingė 2001: Knygos nobažnystės (1653) parengimo kultūrinė aplinka. – „Knyga nobažnystės krikščioniškos“ (1653) – XVII a. Lietuvos kultūros paminklas, red. I. Lukšaitė, Kėdainiai: Kėdainių krašto muziejus, 4–28. LVKŽ – Lietuvių vardų kilmės žodynas, aut. Kazys Kuzavinis, Bronys Savukynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994. Maciejauskienė Vitalija 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas XIII–XVIII a., Vilnius: Mokslas. Maciejauskienė Vitalija 1999: Moterų įvardijimas XIX a. istorijos šaltiniuose. – Acta Linguistica Lithuanica / Lietuvių kalbotyros klausimai 41, 108–144. Meilus Elmantas 1994: Prekyba Joniškio mieste 1616–1795 m. – Lietuvos istorijos metraštis. 1993 metai, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 13–30. Mickienė Ilona, Černiauskaitė Aušra 2014: Įvardijimai XIX amžiaus pradžioje: Telšių bažnyčios gimimo metrikų studija. – Lituanistica 60(3), 168–179. Ragauskaitė Alma 2005: XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Ragauskaitė Alma 2008: Tendencies in the Evolution of Hereditary Surnames of Townspeople in Lithuania from the Sixteenth to Eighteenth Centuries. – Zunamen / Surnames 3, 29–37. Ragauskaitė Alma 2014: Kauno moterų asmenvardžiai XVI–XVII a. lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Kauno istorijos metraštis 14, 7–17. Ragauskaitė Alma 2015: Seniausios Lietuvoje 1599–1621 metų Joniškio krikšto metrikų knygos joniškiečių moterų asmenvardžiai lietuvių istorinės antroponimijos kontekste. – Acta Linguistica Lithuanica 73, 55–81. Ragauskaitė Alma 2016: Škotų pavardžių užrašymo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 45–67. Ragauskaitė Alma 2016a: Germaniškos kilmės kėdainiečių antroponimai XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose. – Baltu filoloģija 25(2), 111–128. Ragauskaitė Alma 2017: Kėdainiečių (lietuvių, lenkų) pavardžių formavimosi tendencijos XVII–XVIII a. amžiuje. – Acta Linguistica Lithuanica 77, 53–77. Ragauskaitė Alma 2018: XVII a. kėdainiečių asmenvardžių darybos tendencijos. – Baltu filoloģija 27(1/2), 101–118. Ragauskaitė Alma 2018a: The patterns of recording the names of German residents of Kėdainiai in the 19th century: introductory remarks. – Acta Baltico-Slavica 42, 173–188. 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Kėd möchte? ALMA RAGAUSKAITĖ Trends in the Naming of Kėdainiai Women in Kėdainiai Historical Sources of the 17th–18th Centuries SUMMARY The article discusses the anthroponyms of the female residents from the town of the Radziwill noble family in the 17th–18th centuries. The records of 82 townswomen were collected from several historical sources of the 17th century (Kėdainiai inventories of 1604, 1622, 1624 and 1666 and the collection of documents Collecta zboru Kieydanskiego of Kėdainiai Evangelical Reformed Church of 1628–1663). Having investigated the system of naming of Kėdainiai women of the 17th century, it was determined that the first elements of the binomial naming model are Christian names. Their different forms were used (traditional long forms, abbreviations and their diminutive derivatives). Nine different canonical Christian name forms were identified. During the period under study, the townswomen were recorded by suffixal personal names formed from the name of their spouse and the second anthroponym (32, which accounts for 39.02% of all the naming records of the 17th century). Other naming types were not that popular. They are: 1) 21 (25.61%) cases of naming by a single suffixal personal name; 2) 16 (19.51%) cases of naming by an anthroponym designating belonging and appellative nickname našlė (Pol. wdowa); 3) 13 (15.86%) cases of naming by the first name and surname or an anthroponym replacing it. The 17th century records of townswomen collected from the town’s documents of administrative type are predominated by the Slavic suffixes –ova, –ovna, though Lithuanian suffixes –aičia, –včia were occasionally found as well. The binomial naming model (Christian first name and surname) prevailed in the later baptismal register of 1752–1799 kept by St. George’s Church of Kėdainiai Parish. A total of 32 surnames of Kėdainiai women with Lithuanian suffixes –aičia, –yčia, –ienė were recorded in the abovementioned church source. Įteikta 2022 m. rugpjūčio 2 d. ALMA RAGAUSKAITĖ Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centras Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308, Vilnius, Lietuva [email protected] 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII