Kėdainiečių moterų įvardijimo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose

140 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ALMA RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-5952-8027 Kierunki badań naukowych: antroponimia historyczna, toponimia historyczna. DOI: doi.org/10.35321/all87-07 TENDENCJE W NAZYWANIU KOBIET Z KĖDAINIAI W ŹRÓDŁACH DOTYCZĄCYCH HISTORII MIASTA KĖDAINIAI Z XVII–XVIII W. Trends in the Naming of Kėdainiai Women in Kėdainiai Historical Sources of the 17th–18th Centuries ADNOTACJA Jednymi z najważniejszych źródeł historycznej antroponimii mieszczan litewskich są księgi aktów instytucji samorządu miejskiego, różnego rodzaju inwentarze, rejestry oraz księgi metrykalne kościelne. Wśród nich wyróżniają się inwentarze Kiejdan z 1604 r., 1622 r., 1624 r. i 1666 r. oraz dokumenty kiejdańskiego kościoła ewangelicko-reformowanego z lat 1628–1663, pisane w języku polskim. Z tych unikatowych rękopisów XVII w. wybrano 82 zapisy kobiet z Kiejdan. Są one szczegółowo omawiane z punktu widzenia nazewnictwa. Ustalono, że mieszkanki miasta Radziwiłłów najczęściej odnotowywano za pomocą dwóch antroponimów sufiksalnych według męża. W ten sposób wymieniono 32 (39,02 proc. wszystkich XVII-wiecznych określeń) kobiety. Imieniem i nazwiskiem lub antroponimem pełniącym jego funkcję określono 13 (15,86 proc.) mieszkanek Kiejdan. Najczęściej nazywano je tradycyjnymi chrześcijańskimi imionami. W późniejszym okresie 1752–1799 r. kiejdańskiego kościoła św. W księdze metrykalnej chrztów kościoła św. Jerzego znaleziono 32 nazwiska mieszczan z litewskimi przyrostkami. SŁOWA KLUCZOWE: Kiejdany, mieszkanka Kiejdan, antroponimika historyczna, historyczna nazwa osobowa, określenie. Artykuły / Articles 141 Kėdainiečių moterų įvardijimo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose ADNOTACJA Księgi rejestrów miejskich, różnego rodzaju inwentarze, rejestry i księgi kościelne należą do najważniejszych historycznych źródeł antroponimicznych dotyczących mieszkańców miast litewskich. Najbardziej godne uwagi spośród nich są inwentarze kiejdańskie z lat 1604, 1622, 1624 i 1666 oraz dokumenty kiejdańskiego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego z lat 1628–1663, napisane w języku polskim. Osiemdziesiąt dwa wpisy dotyczące kobiet z Kiejdan zebrano z tych unikatowych rękopisów z XVII wieku. Są one szczegółowo omawiane z perspektywy nazewnictwa. Ustalono, że mieszkanki miasta należącego do rodu szlacheckiego Radziwiłłów zazwyczaj zapisywano za pomocą dwóch antroponimów sufiksalnych utworzonych od nazwiska ich męża. Nazywanie 32 kobiet przebiegało według takiego wzorca (39,02% 13 (15.86%) women of Kėdainiai were recorded by the first name and surname or by an wszystkich przypadków nazewnictwa). Aż tyle antroponimów pełniło swoje funkcje. Zazwyczaj nadawano im tradycyjne imiona chrześcijańskie. W późniejszej księdze chrztów z lat 1752–1799, przechowywanej w kościele św. Jerzego parafii kiejdańskiej, zidentyfikowano 32 nazwiska mieszczanek z litewskimi przyrostkami. SŁOWA KLUCZOWE: Kiejdany, kiejdańska kobieta, antroponimia historyczna, historyczne imię osobowe, nazewnictwo. WPROWADZENIE Proces nadawania nazw kobietom mieszkającym w miastach Litwy był długi i złożony. System ich zapisu różnił się zarówno w dokumentach administracyjno-prawnych XVI–XVIII w., jak i w księgach metrykalnych. Pewne jest tylko to, że przynajmniej w XVIII w. dwuczłonowy model nazywania mieszczanek był najczęstszy, lecz nie stał się jeszcze bezwzględną normą (Ragauskaitė 2008: 33–34). Mieszkanki Wilna z początku XVII w. najczęściej określa się imionami chrzestnymi i patronimikami. Przy imionach chrzestnych kobiet albo nie ma żadnego określenia dodatkowego, albo zapisywany jest patronimik; inne określenia dodatkowe występują bardzo rzadko. Stanowi to ponad 80 proc. (w księdze rejestracji małżeństw – nawet około 90 proc.) określeń. Nie było przyjęte, aby przy zapisywaniu wilnianek używać tylko jednego patronimiku, bez imienia chrzcielnego (Zinkevičius 1977: 48–49). Dla rozwoju sposobów określania 1 293 mieszczan kowieńskich w XVI–XVIII w. charakterystycznych jest kilka etapów: od antroponimu określającego zależność za pośrednictwem męża do dwuczłonowego modelu określania za pomocą imienia oraz nazwiska ojca lub małżonka (XVI w. – 61,07 proc., XVII w. – 58,28 proc., XVIII w. – 45,85 proc.). Różniły się sposoby określania kobiet z niższych i wyższych warstw stanu mieszczańskiego. W XVI–XVIII w. kobiety z wyższych sfer (żony rajców i burmistrzów) znacznie częściej zapisywano kanonicznymi formami imion chrześcijańskich. Zestawiając wyniki badań nad sposobami określania mieszczanek kowieńskich i litewskich chłopek, stwierdzono, że dwuczłonowy system określania kobiet z mieszczaństwa kowieńskiego kształtował się szybciej niż u chłopek (Ragauskaitė 2005: 55, 144). ALMA RAGAUSKAITĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII System identyfikacji mieszkanek Joniškisu1 z końca XVI – początku XVII wieku był zróżnicowany. Najczęściej, zwłaszcza pod koniec XVI wieku, matki, córki i matki chrzestne określano wyłącznie imieniem chrześcijańskim. Przy zapisywaniu ich imieniem czasami wskazywano więź pokrewieństwa (według małżonka lub ojca) (Garliauskas 2004: 22). Przy określaniu mieszczanek imieniem chrześcijańskim czasami opisywano ich zależność od męskiego antroponimu, oddanego w dopełniaczu. Wyróżniają się nieliczne zapisy mieszkanek Joniškisu imieniem chrześcijańskim, obok którego wskazywano zależność rodzinną od męża za pomocą antroponimu zapisanego w mianowniku. Oprócz tych typów rozpowszechniony był również sposób zapisywania ich (zwłaszcza w późniejszych wpisach z lat 1599–1621 w księdze metrykalnej chrztów Joniškisu) za pomocą dwóch antroponimów. Pod koniec starego rękopisu widoczny jest sposób bų, kuriuose būtų nagrinėjama šio luomo moterų istorinė antroponimija, yra nedaug. Tai lėmė objektyvios aplinkybės, kurių svarbiausia ta, kad miestietės identyfikowania mieszkanek Joniškisu za pomocą trzech antroponimów (Ragauskaitė 2015: 60). Badania nad nazwiskami mieszczan litewskich są nadal aktualne, ponieważ widać, że nierzadko są oni wymieniani w dokumentach historycznych. Nieco szerzej i dokładniej można analizować ich nazewnictwo mniej więcej od początku XVI wieku (Ragauskaitė 2005: 11). Historyczna antroponimia różnych miast Litwy różni się pod względem slawizacji, derywacji, pochodzenia itd. Dlatego omówiono tu nazewnictwo kobiet w jednym z nielicznych prywatnych2 magdeburskich miast Litwy – Kiejdanach z XVII–XVIII wieku. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie tendencji w zapisywaniu mieszczan kiejdańskich (Litwinów i części społeczeństwa uległej polonizacji3) w XVII–XVIII wieku, ustalenie, jakie czynniki wpłynęły na kształtowanie się typów ich nazewnictwa, oraz scharakteryzowanie rozwoju dwuczłonowego modelu nazewnictwa kiejdańczyków (imieniem i nazwiskiem). Zadania niniejszego artykułu: 1) wskazać główne sposoby zapisywania kobiet; 2) przeanalizować ich imiona (pierwsze człony nazewnictwa dwuczłonowego) pod względem pochodzenia; 3) zrekonstruować antroponimy, które w rękopisach z XVII–XVIII wieku zostały zapisane z litewskimi formantami słowotwórczymi. Materiał antroponimiczny zebrano głównie ze źródeł dotyczących historii miasta Radziwiłłów z XVII wieku4. Są to inwentarze kiejdańskie z 1604, 1622, 1624 i 1666 r. oraz dokumenty kiejdańskiego kościoła ewangelicko-reformowanego z lat 1628–1663, napisane w języku polskim (zob. Ragauskaitė 2016: 47; 2016a: 112; 2017: 55; 2018: 102). 1 Dopiero 4 lipca 1616 r. Joniškiemu nadano przywilej magdeburski, zaczęła się kształtować wspólnota mieszczan (Kryževičius 1981: 133; Baliulis 1994: 31–35; Meilus 1994: 13–16). 2 „W państwie litewskim były to Birże, Kiejdany, Kretynga, Nieśwież, Skuodas, Słuck, miasto biskupów mednickich (żmudzkich) Wornie.“ (Kiaupa 1998: 171). 3 Na temat składu etnicznego i religijnego kiejdanian w XVII–XVIII w. zob. Tworek 1969: 213; Žirgulis 2002: 130–131; 2002a: 25–26; 2005: 180–183; Ragauskaitė 2016: 47–49; 2016a: 113–115; 2017: 54–56; 2018a: 175–177. 4 Wykaz tych dokumentów historycznych zob. na końcu artykułu. Artykuły / Articles 143 Kėdainiečių moterų įvardijimo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose W najstarszym inwentarzu z 1604 r. spisano nie tylko mieszkańców miasta Kiejdany, lecz także mieszkańców powiatu. W niewielkim inwentarzu probostwa kiejdańskiego z 1622 r. zarejestrowano mieszkańców Kiejdan oraz dane dotyczące majątku probostwa. W ostatnim inwentarzu miasta z 1666 r. odnotowano domy, działki i ulice mieszkańców Kiejdan. Przy spisywaniu domów mieszczan określono typ ich budowy (budynek murowany, drewniany). Te oryginalne inwentarze mogą być przydatne nie tylko w badaniu historycznej antroponimii mieszczan, lecz także rozwoju historycznych nazw ulic i historii architektury miasta (Šinkūnas 1928: 21). Przejrzano również archiwum bažnytinės knygos įrašai gali padėti papildyti ir praplėsti tą vaizdą, kurį apie mokiejdańskiego kościoła parafialnego pw. św. Jerzego, w którym odnaleziono księgę metrykalną chrztów z lat 1752–1799. W utworzeniu nazewnictwa tych terenów pomagają dokumenty o charakterze administracyjnym. Do przeprowadzenia szczegółowego badania wybrano źródła zawierające wystarczającą ilość informacji o wszystkich grupach i warstwach społeczeństwa miejskiego. Klasyfikując i analizując zebrane dane dotyczące historycznej antroponimii kobiet kiejdańskich z XVII–XVIII wieku, stosuje się następujące podstawowe metody, typowe dla prac z zakresu historycznej antroponimiki mieszczan litewskich: opisową, porównawczą i rekonstrukcyjną (Zinkevičius 1977: 4; Ragauskaitė 2005: 31; 2019: 179; 2020: 116; Sinkevičiūtė, Račickaja 2014: 296–298; Sinkeviūtė, Račickaja 2014a: 332– 333; Sinkevičiūtė 2016: 222–223). Zgodnie z ówczesnymi przepisami prawnymi reprezentowano nie tylko żonę, lecz także matkę, siostrę, teściową oraz niezamężne siostry żony. Kobieta musiała znajdować się pod opieką mężczyzny (ojca, małżonka, brata), który towarzyszył jej w sądzie lub uczestniczył w postępowaniu sądowym w jej imieniu itp. (Karpavičienė 2001: 18–26; 2001a: 5–19; 2005: 42–44; Ragauskaitė 2005: 33; 2021: 8–10). Wpływ na to miała wyższa pozycja społeczna mężczyzn. Nierzadko w badanych inwentarzach kiejdańskich z XVII wieku wspominano jedynie mieszczanki, które zostały wdowami. Z powodu tych okoliczności historycznych zapisków dotyczących kobiet jest znacznie mniej niż dotyczących mężczyzn. Ich określanie było zróżnicowane, a w różnych okresach (w XVII w., XVIII w.) charakteryzowały je swoiste cechy. 1. MODELE ZAPISU KOBIET W XVII W. Z omówionych źródeł dotyczących XVII-wiecznej historii miasta Radziwiłłów zebrano 82 określenia kobiet. Uwzględniono różne warianty form antroponimów (graficzne, z różnymi przyrostkami i końcówkami). Najwięcej mieszkanek Kiejdan zapisano bez imienia, jedynie za pomocą dwóch nazw osobowych utworzonych od imienia małżonka lub ojca oraz drugiego antroponimu. Jest ich 32 (stanowi to 39,02 proc. wszystkich określeń z XVII w.). Imię kobiety nie jest podane w tych zapisach, ponieważ najistotniejsze są nazwiska z przyrostkami określające zależność od męża. Jak wspomniano, w badanych inwentarzach Kiejdan z 1604 r., 1622 r., 1624 r. i 1666 r. wskazano ulice, na których ALMA RAGAUSKAITĖ 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII mieszczanki mieszkały. Przytaczając nazwy ulic, można uzyskać pełniejszy obraz rozmieszczenia kobiet w mieście według ich składu etnicznego, np. : 1624 Vlica Wielka [...] Janowa Berelowa KI2 1v5; 1666 Ulica Skomgolska [...] Janowey Butkiewiczowey kilm. KI3 11; 1624 w Koncu Vlicy Kowienskiey [...] Abrahamowa Giendrelewicʒowa KI2 9 – 1624 Vlica Kowienska [...] Abramowa Gięndrelowa KI2 8; 1624 Vlica Sʒatska [...] Macieiowa Girniowa KI2 6; 1624 Vlica Skongolska [...] Stanisławowa Gredowa KI2 5; 1666 Ulica Konska [...] Andrzeiowey Karasiowey pochodzenie KI3 6; 1631 Thomaszowej Kliszewiczowej kilm. CZK 13; 1604 Ulica ʒa niewiaʒa prawa ſtrona [...] Pawłowa Kliʃʒowa KI1 12v, 13; 1624 Vlica Kowienska [...] Adamowa Lelawβowa KI2 8; 1666 Ulica Konska [...] Plac Jozephowey Lipskiey kilm. KI3 6, 7; 1666 Ulica Konska [...] Domek Jakubowey Łozowey kilm. KI3 6, 7; 1624 Vlica Iaswoynska [...] Janowa Łukasʒewicʒowa KI2 4; 1604 Ulica Wielka [...] rynku prawa ſtrona [...] Scʒepanowa Michciowa KI1 5, 6; 1624 Vlica Stara [...] Druga Strona [...] Adamowa Miksʒewicʒowa KI2 2, 2v; 1631 Stanisławowa Mukciowa CZK 13; 1666 Ulica Konska [...] Domek Pawłowey Odoyciowey kilm. KI3 6, 6v; 1624 Trʒećia Kwatera [...] Ławrÿnowa Pacewicʒowa KI2 1; 1624 Vlica Stara [...] Cʒepowa Paießeʒowa KI2 2; 1624 Vlica Kowienska [...] Andrʒeiowa Paleciowa KI2 8; 1604 Miaſta Kieydany ʒa rʒek niewiaʒ [...] Pawłowa Poʒarowa KI1 13v, 15; 1666 Ulica Kowienska [...] Jakubowey Praniewskiey kilm. KI3 12; 1604 ulica Wielka [...] Grehorowa Sruogiewicʒowa KI1 5v, 6v; 1624 Vlica Kowienska [...] Druga Strona [...] Mikołaiowa Stagiełowa KI2 8, 8v; 1604 Ulica Wielka [...] Ławrʒẏnkowa stanislawowicʒowa KI1 5; 1624 Vlica Sʒatska [...] Mikołaiowa Tykniowa KI2 6; 1624 Pierwsʒa Kwatera Rynku [...] Abramowa Trʒeciakowa KI2 1; 1604 Ulica Wielka [...] Sebestianowa Trʒeciakowa KI1 5; 1604 Ulica Konſka ʒ rynku prawa ſtrona [...] Pawlowa Waskowa KI1 10v; 1624 Vlica Kowienska [...] Druga Strona [...] Krʒysʒtophowa Wolcʒkowa KI2 8, 8v; 1604 Ulica nowa od Koſcioła prawa Strona [...] Macʒulowa Wußkiewicʒowa KI1 15v; 1604 Miaſta Kieydany ʒa rʒek niewiaʒ [...] jakubowa Ƶuʒłowa KI1 13v, 14; 1666 Ulica Konska [...] Janowey Zwilgowey pochodzenie KI3 6, 6v. Oprócz tego najbardziej produktywnego typu nominacji kiedanianki zapisano także na inne sposoby. Dla zwięzłości 21 (25,61 proc.) mieszkanek miasta odnotowano za pomocą jednego nazwiska sufiksalnego, np.: 1666 [...] Domek Ambroʒieiowey kilm. KI3 1v; 1604 Ulica ſtara [...] ʒ rynku prawa ſtrona [...] Borysowa KI1 8; 1666 Druga strona [...] ulicy zamkowey [...] Dom Buzewiczowey kilm. KI3 2; 1644 Gierdwiłowej kilm. CZK 62; 1630 Pani Jakubowa CZK 8; 1622 Vlicy Wilenskiey [...] Karaʃiowey 5 Wszystkie nominacje kobiet są opatrzone metryczką. Przy każdej z nich podano rok, w którym nazwisko zostało odnotowane, skrót źródła historycznego oraz numer karty (strony). Przy przekazywaniu antroponimów kiedanianek starano się zachować ich oryginalną pisownię, inaczej niż nakazuje tradycja publikowania źródeł historycznych (por. Lepszy 1953: 12; Wolff 1957: 32). Artykuły / Articles 145 Kėdainiečių moterų įvardijimo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose poch. KKČI 3; 1638 Pani Kozakowa CZK 45; 1666 Ulica Konska [...] Druga strona [...] Memayciowey poch. KI3 7; 1604 Ulica ʒa niewiaʒa prawa ſtrona [...] Narwidowa KI1 13; 1652 Paksztewiczowej kilm. CZK 81; 1624 Vlica Stara [...] ʒ Paweysiową przydom. KI2 2; 1653 Perkunowej poch. CZK 94; 1631 Petraszowej poch. CZK 13; 1666 Ulica Skomgolska [...] Philipowey Domek kilm. KI3 11; 1622 Ulica Nowomieyska [...] Ruybiowa KKČI 1; 1638 Pani Sadkowa CZK 45; 1637 p(ani)6 Stanisławowa CZK 15; 1666 Druga strona [...] ulicy zamkowey [...] Domek Tomasʒewicʒowey poch. KI3 2, 2v; 1638 P(ani) Trzeciakowa CZK 45; 1655 Warnelowa CZK 102; 1604 ulica [...] Witowtowa KI1 15v. Do najczęstszego typu nominacji podobny jest następujący model zapisu – odmiejscownikowe nazwisko osobowe wskazujące przynależność i apelatywne określenie wdowa (w źródłach pisanych po polsku – wdowa). To powiązanie było bardzo ważną częścią określania kobiet w XVII wieku. W ten sposób zapisano 16 (19,51 proc.) mieszczanek, np. : 1666 Ulica Wilenska [...] Domek Budrowey wdowy kilm. KI3 13v; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Butkowey kilm. KI3 15; 1666 Ulica Kowienska [...] Domblewskiey wdowy kilm. KI3 12v, 13; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] Wdowy Dubowey kilm. KI3 14, 15v; 1666 Ulica Kowienska [...] Gudowa wdowa KI3 12v, 13v; 1624 Vlica Stara [...] Druga Strona [...] ʒ Jaroʃʒewicʒową wdową įnag. KI2 2v; 1604 Ulica nowa od Koſcioła prawa Strona [...] Jurgidowa wdowa KI1 15v; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] Wdowy Kiborynskiey kilm. KI3 14, 16; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Maculowey Domek kilm. KI3 14, 16; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Pupowey Domek kilm. KI3 14, 15v; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] Wdowy Sereykowey Domek kilm. KI3 14, 16; 1604 Ulica [...] praw ʃtrona [...] Stanislawowey wdowẏ kilm. KI1 8v, 9; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Stephanowey Domek kilm. KI3 14, 16; 1666 Ulica Skomgolska [...] Tomaszowey wdowy Dom kilm. KI3 11; 1666 Wilenskiey Ulicy [...] wdowy Zwirblowey Domek kilm. KI3 15v. Imieniem i nazwiskiem lub zastępującym je antroponimem odnotowano 13 kobiet Maciejauskienė 1991: 253, 258; 1999: 109; (15,86 proc.). Daugeliu atvejų pirmieji šio dvinario įvardijimo nariai – tai lenkiškos krikščioniškų vardų lytys (dar žr. Zinkevičius 1977: 49–50; 2008: 352; Mickienė, Černiauskaitė 2014: 168, 175–176; Ragauskaitė 2015: 61–62; 2021: 7). Używano co najmniej 9 różnych tradycyjnych imion chrześcijańskich. Historyczne formy imion chrześcijańskich zestawia się ze współczesnymi litewskimi imionami kobiet, np.: 1624 Barbara KI2 2. Por. db. w. Barborà (LVKŽ 90); 1604 Helʒbiety dopełniacz KI1 13v. Por. db. zob. Elzbietà (LVKŽ 148); 1604 Hanna KI1 8v, 9, 13v, 14v; 1604 Hanny dopełniacz KI1 4. Por. db. zob. Onà (LVKŽ 294–295); 1604 Huliana KI1 9v, 10v. Por. db. zob. Julijonà (LVKŽ 213); 1604 jęva KI1 13v. Por. db. zob. Ievà (LVKŽ 195); 1649 Katarzyna CZK 66. Por. db. zob. Kotrynà (LVKŽ 235); 1659 Klarą įnag. CZK 110. Por. db. zob. Klarà (LVKŽ); 6 Skróty odnotowane w dokumentach historycznych są rozwijane. Dopisek podaje się w nawiasach. ALMA RAGAUSKAITĖ 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 1604 Magdalena KI1 7v. Por. tamże. zob. Magdalenà (LVKŽ 255–256); 1604 Ƶophia KI1 14v, 15v, 16. Por. tamże. zob. Zòfija (LVKŽ 385). Obok form długich funkcjonują skróty imion chrześcijańskich, np.: 1624 Dorota KI2 2. Por. db. zob. Daratà (LVKŽ 112); 1604 Połonia KI1 4. Por. db. dial. zob. Paliònija (LVKŽ 77). Zapisy źródeł historycznych pokazują, że żony członków władz miejskich i zamożniejszych kupców określano kanonicznymi formami imion. Pojedyncze zdrobniałe formy imion mają przedstawicielki niższych warstw mieszkańców Kiejdan – służące, najemnice miejskie itd., np.: 1604 Giendrula KI1 10v, 11v. Por. db. zob. Geñdrė (LVKŽ 174), dalej por. st. zob. var. Gendrutà (LVKŽ 174); 1604 Katrÿnela KI1 13. Por. db. zob. Kotrynà (LVKŽ 235); 1604 Pałiuła KI1 11v; 1604 Paliula KI1 14v. Por. db. zob. Pãlė (LVKŽ 296), dalej por. db. dial. zob. Paliònija (LVKŽ 77). Przyglądano się im bardziej pobłażliwie, dlatego pisarze nie przestrzegali jednolitości i oficjalności rodzajów ich nazwisk. Imiona i nazwiska mieszczan utworzone od imienia ojca mają przyrostek -ovna (w źródłach zapisywany jako -owna), natomiast utworzone od imienia małżonka – przyrostek -ova (-owa). Pojedyncze z nich powstały od męskich antroponimów, które mają polskie przyrostki -sktipo. Te nazwy osobowe kobiet można interpretować jako derywaty z końcówką -a (zob. Ragauskaitė 2005: 107; 2015: 63), np.: 1604 Miaſto Kieydany Rynek prawa ſtrona od moſtu [...] Hanny Gieleʒoweẏ dopełn. KI1 4; 1649 Katarzyna Girdwiłowa CZK 66; 1604 Miaʃta Kieydany [...] Helʒbiety Gowienowey kilm. KI1 13v; 1604 Ulica od rynku prawa ʃtrona [...] Huliana juchnowa KI1 9v, 10v; 1624 Vlica Stara [...] Dorota Pawlukowa KI2 2; 1604 Miaſto Kieydany Rynek prawa ſtrona od moſtu [...] Połonia Sʒawłowa KI1 4; 1604 Ulica ſtara ʒ rynku lewa ſtrona [...] Magdalena Ƶeẏkniowa KI1 7v; 1604 Miaʃta Kieydany [...] Hanna Andrʒeiowna KI1 13v, 14v; 1604 Ulica nad eyſmilg [...] Hanna Kunigielowna KI1 8v, 9; 1604 Ulica nowa od Koʃcioła prawa Strona [...] Ƶophia Pranowna KI1 15v, 16; 1604 Ulica Konſka ʒ rynku prawa ſtrona [...] Niezamężne Giendrula Wiprikowna KI1 10v, 11v; 1659 z panną Klarą Lipską įnag. CZK 110. dziewczęta rzadko były zapisywane w źródłach historycznych. Działo się tak, gdy umierali ich rodzice. Czasami w jakimś dokumencie obok mężczyzny zapisywano także innych członków rodziny – żonę, córki, synów. Jak widać, w XVII wieku sposób określania mieszkańców Kiejdan był zróżnicowany i miał swoje osobliwości. Ich tendencje zapisu podsumowano w tabeli 1. TABELA 1. Określenia kobiet z Kiejdan w XVII wieku Lp. Model określeń (w określenia kolejności Liczba nr. alfabetycznej) Procenty 1. Dwa nazwiska osobowe z przyrostkiem 32 39,02% 2. Dwuczłonowe 13 15,86% 3. Nazwisko osobowe z przyrostkiem + wdowa 16 19,51% 4. Jednoczłonowe 21 25,61 % Artykuły / Articles 147 Kėdainiečių moterų įvardijimo tendencijos XVII–XVIII a. Kėdainių miesto istorijos šaltiniuose Przedstawione przykłady świadczą o ostatecznie nieukształtowanym systemie nazywania mieszkańców Kiejdan w XVII wieku. Niektóre z tych zapisów odzwierciedlają typowe sytuacje życiowe (wdowieństwo, dwa małżeństwa itp.). Można stwierdzić, że związki zamężnej kobiety z mężczyzną były określane co najmniej na kilka sposobów nie tylko w oficjalnym użyciu, lecz także w żywej mowie. Wpływ na to miała specyfika miejskich inwentarzy oraz kontekst ich zapisów. 2. IMIONA OSOBOWE KOBIET W XVII–XVIII WIEKU Z LITEWSKIMI SUFIKSAMI W XVII w. wśród różnych typów określeń mieszkańców Kiejdan najczęstsze były słowiańskie przyrostki -ova i -ovna. Jednakże występowały także antroponimy niezamężnych mieszczanek z litewskimi przyrostkami -aičia (zapisywanym jako -aẏcia) i -yčia (-ica). Formy antroponimów z litewskimi formantami słowotwórczymi zrekonstruowano zgodnie z zasadami oddawania litewskich nazwisk w języku polskim (Ragauskaitė 2014: 11−12; 2015: 63–64; 2021: 9). Podczas rekonstruowania antroponimów kobiet z XVII w. pozostawia się przyrostki -aičia i -yčia (we współczesnym litewskim języku ogólnym używane są -aitė i -ytė), ponieważ poświadczają one dawny sposób tworzenia antroponimów. Zrekonstruowane formy zestawia się ze współczesnymi nazwiskami mężczyzn, a w niektórych przypadkach – także ze współczesnymi imionami. Nie znalazłszy dokładnie poświadczonego odpowiednika we współczesnym zasobie imion, podaje się kilka nazwisk o odpowiednim rdzeniu lub temacie, np.: *Budraičia: 1604 Miaʃta Kieydany ʒa rʒek niewiaʒ [...] Paliula Budraẏcia KI1 13v, 14v. Por. współczesne nazwisko. Budrà (LPŽ1 329); *Sabulyčia: 1624 Vlica Stara [...] Barbara Sabulica KI2 2. Por. db. pvd. Sabùlis (LPŽ2 654); *Vataičia: 1604 Miaʃta Kieydany ʒa rʒek niewiaʒ [...] jęva Wataẏcia KI1 13v. Por. vatplg. db. pvd. Vatnas (LPŽ2 1173) (zob. Ragauskaitė 2015: 73). Antroponimy niezamężnych kobiet z przyrostkiem -yčia najczęściej tworzono od męskich nazw osobowych mających końcówki -is, -ys, natomiast z przyrostkiem -aičia – od męskich vo nuoseklus ir įvairavo (Ragauskaitė 2015: 65). XVII–XVIII a. Kėdainių aktų knygose taip pat užfiksuota kėdainiečių moteantroponimów z końcówkami -a i -as (Maciejauskienė 1991: 268–271). Jednakże zjawisko to w źródłach historycznych nie [dotyczyło?] nazw osobowych z litewskimi przyrostkami. To zróżnicowanie najwyraźniej wiąże się z nieoficjalnym określaniem mieszczan. Protokoły posiedzeń sądowych odzwierciedlają formy nazwisk przekazane w języku pisanym. Wiadomo, że w XVII w. w magistracie kiejdańskim zezwalano na mówienie, składanie zeznań i odpowiadanie na różne pytania. A zatem wyraźnie przeplatają się dane żywego języka i ówczesna tradycja kancelarii magistratu kiejdańskiego, np.: *Eivaičia: 1690 Anna Jeywaycia Macieiowa Garnelowa Mieszcz(anka) Miaſta Kieydan KAK1 16. Por. db. pvd. Éiva, Eivà (LPŽ1 570); *Jasaičia: 1690 [...] Zofia Jaſaycia KAK1 4. Por. db. pvd. Jãsas (LPŽ1 813); *Mažaičia: 1731 Ja Ƶofia Mazaycia Zwilgowa KAK2 74. W sprawie małplg. db. pvd. Mažéika, Mažetis (LPŽ2 ALMA RAGAUSKAITĖ 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 191); *Meškaičia: 1704 z Panią Jadwigą Marcinowiczowną Augustynowiczowną alias Mieszkaycia KAK2 4v. Por. db. pvd. Meškà (LPŽ2 212); *Plauškaičia: 1690 [...] Pani Ƶofia Plawſzkaycia Piotrowa Mordaſzewiczowa KAK1 13. Por. db. pvd. Plauškà (LPŽ2 469) (zob. Ragauskaitė 2014: 15; 2021: 12, 19). Zmienny w XVIII wieku kiejdański system zapisu wyraźnie świadczy o tym, że oficjalne dwuczłonowe określanie kobiet (imieniem i nazwiskiem) w dokumentach o charakterze administracyjno-prawnym krystalizowało się wolniej i ostatecznie ustaliło się nieco później niż w przypadku mężczyzn7. W zbadanych XVIII-wiecznych księgach kiejdańskich aktów wspomniano 115 mieszczan. Najczęściej zapisywano je imieniem oraz nazwiskiem ojca lub małżonka (48, co stanowi 41,74 proc. wszystkich XVIII-wiecznych określeń). Oprócz najczęstszego, w tym stuleciu kobiety określano jeszcze w następujący sposób: 1) 22 (19,13 proc.) zapisy czterema antroponimami; 2) 17 (14,79 proc.) określeń dwoma nazwami osobowymi według męża; 3) 15 (13,04 proc.) zapisów wyłącznie nazwiskiem; 4) 13 (11,30 proc.) przypadków trzema antroponimami (Ragauskaitė 2021: 14–18). W księdze chrztów parafialnego kościoła św. Jerzego w Kiejdanach z lat 1752–1799 wymienione są matki noworodków i matki chrzestne. Różnorodność ich określeń jest znacznie mniejsza niż we wspomnianych XVIII-wiecznych księgach aktów Kiejdan. Najczęściej kobiety z Kiejdan zapisywano imieniem i nazwiskiem. Wybrano tylko te zapisy kobiet, które oznaczono polskim odsyłaczem Kieydany. Pierwszymi członami tych dwuczłonowych nazw są kanoniczne imiona chrześcijańskie. Używano co najmniej 10 różnych imion, których formy historyczne porównano ze współczesnymi litewskimi imionami kobiet, np.: 1755 Agata KKr1 27; 1758 Agatha KKr1 164. Por. db. w. Agotà (LVKŽ 62); 1755 Anna KKr1 27. Por. db. w. Onà (LVKŽ 294‒295); 1760 Barbara KKr1 203. Por. tamże. zob. Barborà (LVKŽ 90); 1754 Catharina KKr1 19. Por. tamże. zob. Kotrynà (LVKŽ 235); 1762 Dorothea KKr1 127. Por. tamże. por. Dorota (LVKŽ 127); 1759 Elisabeth KKr1 81; 1754 Elisabetha KKr1 21. Por. tamże. por. Elżbieta (LVKŽ KKr1 260. Plg. db. v. Elenà (LVKŽ 146); 1766 Magdalena KKr1 203. Plg. db. 148); 1772 Helena por. Magdalena (LVKŽ 255‒256); 1764 Marianna KKr1 100. Por. tamże. por. Marijona (LVKŽ 264); 1765 Zofia KKr1 127. Por. db. zob. Zòfija (LVKŽ 385). Ciekawe, że w tym źródle kościelnym znaleziono 32 warianty nazwisk kiejdańskich z litewskimi przyrostkami. Drugimi członami określeń dwuczłonowych są nazwiska utworzone z litewskimi przyrostkami -ienė (zapisywane: -enie, -ienia, -ienie), -aičia (-aycia, -ayczia), -yčia (-iczia), np.: *Abromaitienė: 1760 Catharina Abramaytienia [...] Kieydany KKr1 98. Por. db. pvd. Abromáitis (LPŽ1 60); *Petrilaitienė: 1759 Elisabeth Petryłaytienie [...] Kieydany KKr1 81. Por. tamże. 7 W XVIII-wiecznych księgach aktowych Kiejdan wszyscy mieszczanie mieli już nazwiska. Za rezultat dalszego rozwoju nazwisk mieszkańców Kiejdan można uznać zjawisko wariantywności nazwisk u schyłku XVIII wieku. Wolniej kształtowały się nazwiska sług, najemników i przedstawicieli warstw marginalnych zamieszkujących miasto (zob. Ragauskaitė 2017: 67).