Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo

S aipsniai / A icles 101 INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: o cid.o g/0000-0003-1949-0874 Mokslinių y imų k yp ys: su inkimininkų i li uanis inis Mo a ijos judėjimo ašy inis pa eldas, XVIIIXIX a. P ūsijos Lie u os kul ū inis i kon esinis kon eks as, pie ismo is o ija. DOI: doi.o g/10.35321/all87-05 PARAMA PROTESTANT MISSIJO DE PRÚSIJOS NA LITÚVIA A. XIX 1-OJE PUSJE: PRČIOS INITIATYVOS IRIVA SPAUDOS VAIDMUO The Suppo o P o es an Missions in P ussian Li huania in he Fi s Hal o he 19 h Cen u y: The Role o P i a e Ini ia i es and he P ess ANOTACIJA S aipsnyje analizuojamos inansinės pa amos p o es an ų misijoms o mos XIX a. 1-oje pusėje P ūsijos Lie u oje. Čia i iamas misijų šalininko Bachmano d a o p ie Klaipėdos ins- pec o a, da Ig eja Mo a a seguiu (he nhu e io) Wilhelmo And ėjaus Rheniaus papel ecolhendo apoio a missões sul-o ien ais na Índia. Ap a iamas missions Shelp i des ina-se a pe iódica Li u iškas Nusidawimai sob e E angelios P asipla inima en e jedu e Pagonu (edi o us Fe dinandas Kelkis, desde 1832). O a igo di ige a a enção ao sace do e e angélico luu e onos, u u o p o esso da Uni e sidade Ka aliaučiaus e au o da g amá ica da língua li uana F yd icho Ku šaičio e imą E ns o F ied icho Ballo pamokslą Tēkel, isso y : Swē e awę pe là ceis i Swèngwą iß ądo (Ka aliaučius, 1843). ESMINIAI VOODŽIAI: misijų li e a u a lie u ių kalba, pa ama misijoms, su inkimininkai, Ka las Go liebas Ewaldas Rhenius, Wilhelmas And ėjus Rhenius, F yd ichas Ku šai is, XIX a. P ūsijos Lie u a. INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 102 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII ANNOTATION The a icle analyzes he o ms o inancial suppo collec ed o p o es an missions in P ussian Li huania in he i s hal o he 19 h cen u y. I in es iga es he ole o mission suppo e , inspec o o Bachmann Mano nea Klaipėda ( he o me Memel) and membe en e o he Mo a ian Chu ch Wilhelm And eas Rhenius in ga he ing dona ions o missions in sou heas India. Li huanian pe iodical publica ion Nuſidawimai apie Ewangelios P aſipla inima ydu i Pagonu (edi o Johann Fe dinand Kelch, published om 1832) is also discussed. The pape examines he ansla ion o E ns F ied ich Balls se mon Tēkel, ai y : Swē e awę Swà ceis i pe lèngwą iß ądo (Königsbe g, 1843) by E angelical Lu he an p ies , u u e p o esso a he Uni e si y o Königsbe g and au ho o he Li huanian g amma F ied ich Ku scha (F yd ichas Ku šai is). KEYWORDS: mission li e a u e in he Li huanian language, suppo o missions, su inkimininkai, Ka l Go lieb Ewald Rhenius, Wilhelm And eas Rhenius, F ied ich Ku scha , P ussian Li huania in he 19 h cen u y. ĮVADAS O eólogo e his o iado cul u al Vilius Gaigalai is (18701945) em um es údio publicado Ewangelißki Su inkimai (P iekulė, Li uânia, 1905), des inado a euniões p aeičiai e ago ačiai nuš ies i, zassiminė sob e didelę ado ų (saky ojų) apoio às missões: [a]belnai Saky ojei dides Bamas1 aibes) Piningų an Reikmenių Pasiun inys ēs (= misijų) su enka (Gaigalai is 1905: 40). Ele o neceu in o mações sob e He mann Theodo o Wangemann (He mann Theodo Wangemann, 18181894), che e da misijas companhia, isi as P ússia na Li uânia e sob e man idos cole imus aos habi an es locais (Gaigala is 1905: 40). colhendo í imas pa a missões em suas memó ias Su inkimai P ūsų Lie u oj [1948] Sob e b e emen e kons a a o saky ojas Anusis Pė e ai is (19671957): mes su inkime su inkda omečius ūks ančius do anų pasiun inys ei (Pė e ai is [1948]: 29). Ao o necido nemenką apoio inancei o às missões a enção chamou e P ússia Li u iška li os e cul u a pesquisado a Domas Kaunas no li o Li u ians pe iodikos pi m akas (1991). Knygo y ininkas ap a ė Kalninkų kunigo Na anelio F yd icho Os e meje io (Na aniel F ied ich Os e meye , 17841846), eiklaus ( ok. Königsbe ge Missions e ein) sky ių misijų šalininko, aidmenį enkan aukas misijoms. Kaunas ado in o maci- jos, kad Os e meje is Kalninkuose įkū ė ieną iš Ka aliaučiaus misijų d augijos (p adėjo ope a a pa i m. 2 de se emb o 1822). Ac i aus kunigo p o egido capí ulo u ėjęs 93 memb os e 150 ėmėjų, 1 Nu odan pala as signi icmes aqui e nou u em asi LKŽe. A igos A icles 103 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo que sudėjem 120 ale ių missijoms (Kaunas 1991: 23, 26). Knygo y ininkas pouco mais a de edi ada monog a ia em Mažosios Lie u os knyga: lie u iškos knygos aida 15471940 (1996) discu indo misionie ių li e a ū ą užsiminė apie misijų ijis pailius a o nansa imą. Neslūgs ančią i ak y ią lie u ių pa amą misijoms XX a. p adžioje in o mação de Wangemanno misijų d augijos 1914 m. publicadas apž algos Me inis pasiun inys ės laiškelis. Nes e esumo oi indicado que 1913 m. P ūsiais na Li uânia missões o am cole adas a é 30 796 ma kés. Pinigus inko pa apijų kunigai, su inkimininkai, saky ojai e ou as missions p ijaučian ys osoby (Kaunas 1996: 404). O obje i o des e a igo e ela expe iências de ėmimo de missões p o es an es da P ússia na Li uânia XIX a. p imei a pa e. Aqui a a enção é encaminhada a aquelas o mas de apoio, que sklido inicia i a dos secula es. Como meio de ackimo de undos pas ouna o e língua Li uânica leis a pe iodinė p ada, e li os. S aipsnyje cuida de esponde às pe gun as, quando apoio inancei o às missões ėmė encon is comuni á ia de p o es an es li uanos e qual oi a o igem daquele apoio. Nume adas es as a e as de e mina se inancei a apoio missões o am a i os an es üs agian K aliaučiaus misijų d augiją 1822 m., a skleis i lie u ių leidžiamų spaudinių, cujo luc o oi encaminhado missions inansuo i, epe ua ą, pas a s y i kaip pe spaudą bu o ku iamas misijų į aizdis, dekla uojamas misioni pa ikimumas i epu acija. Ty imas é in e disciplina de na u eza. A im de a alia pe sonalidades, que a ua am na e i ó io da P ússia Li uânia, luga e indício em missões his ó ia, api ilha-se o mé odo his o ismo. Ap a ian imp essinos, aplicados li ogo y a p óp ios mé odos unkcinis (paski ies) e komunikacinis. PRCHI ASMEN PARA MISSIÃO PIETRYČI INDIJO Apoio inancei o misijų companijoms e misionie es de o mação es abelecimen os oi a ibuído a pa i de á ias on es. P o es an as missões pa ocínio P ússia ei F ied ichas Wilhelmas III, Be lyno misijas seminá io a cada ano concedeikda ęs 500 ale ių apoio. Esą ei imp essão ez ao ei o ei o de o emissá io da ig eja de missões da sociedade de Lond es ca lo Rheniaus (apie ele e . abaixo) alcança esul ados da ig eja o ganizá el na Indijoje. Es imulado sucesso desde 1820 m. Ka alius omou a decisão inancia o seminá io de Be lyno (Kloes 2016: 240). Como e emos abaixo, com as missões sul-o iciais na Índia e mencionado Ka lo Rheniaus a i idade sie ina e li uanos o necidos apoio começo. Ka las Go lieb Ewaldas Rhenius (Ka l Go lieb Ewald Rhenius, 1790 1838), um dos mais amosos misiiões okieços na Indijoje, adu o e au o g amá ico da língua amil das nasceu 1790 m. Vaka ų P ūsijoje, G audenze (daba INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 104 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII G udziondzas, Polônia), mokėsi Johanneso Jänickės (Johannes Jänicke, 1748 1827) misionie ių p epa amen o semina e Be lyne. m. 1814 A Ig eja de Lond es missioná ia companhias (angl. The Chu ch Misiona y Socie y) oi en iús as pa a Mad asá (dabe Čenajus, pie yčių Indija), onde ap endeu amil language. m. 1820 mudou-se em Ti unel elį, localidade no sul da Índia (Gensichen 1999: 566). Ka las Rhenius Rheniaus anks i ne eko ė o. Ku į laiką gy eno Bachmano d a e p ie Klaipėdos2, globoja- mas ė o b olio inspek o iaus ( ok. Wi hscha sinspek o ) Wilhelmo And ėjaus (Wilhelm And eas Rhenius, 17531833). Sūnėnui em 1814. pa indo abalha missiona iumi Indijoje, Wilhelmas Rhenius cuidou-se inanine apoio. Colhido sac i ício Bachmano inspec o ius siųsda ęs em Halę, a pe las a ąją lėšos logo, Našlaičių namų Halėje pasiekda usios Indijos misionie ius3. Tokie duomenys už iksuo i okiečių eo- di e o Geo go Ch is iano Knappo (Geo g Ch is ian Knapp, 17531825) edi ada numa publicação pe iodizada sob e p o es an as missões Neue e Geschich e de E angelischen Missions-Ans al en (1821). Knappas nes a loja publicou 18201821 m. ela ó io sob e ecolhidos undos. No ela o esc e e-se que junho mês Halės misijų kasą ( ok. u Missionscasse in Halle) chegou Wilhelmo Rheniaus de á ias on es cole ada o apoio 112 ale ių, dos quais 34 doa pa a população do k aš o e angelhos li uanos pla inimui en e pagãos. Liebesgaben on Li hauischen Landleu en: welche mi Willigkei und g oße F eude diese Sche lein, u Ve kündigung des E angeliums un e den Heiden [...] usammenleg en 34 [Thl .] 4 [G .] (Knapp 1821: 10578).105 (Ve imas) Meilės dádi as de habi an es da egião Li uãos: cu ie com no u e g ande aleg iamu es ei o indėlį p egação da E angelhia en e os pagãos [...] sudėjo 34 [ ale ius] 4 [g ašius]. Knappas em seu ela ó io indicou que aquele mesmo mês in e media incaujando ao inspe o de d a o Bachmano a caixa ha endo suplindydo mais 34 ale iais. En ep aui o es mencionado mes e e p abudada li eu iai ( ok. e weck e Li haue n), dos quais cole u os 30 ale ių in oduziu kažkoks impos os cole o ig exas, espe á el Indijoje, cons uyboms: 2 XIX a. Bachmanas (ou Bakmaniškiai, Baksėdžiai, Pãupis, ok. Bachmann, Bachmannischken) oi d a ie ė pe o Klaipėda. Ago a d a o e i ó io pe ence à cidade de Klaipėda (Juška 2000: 115). 3 Inspek o ius Wilhelmas Rhenius, como manome, oi um dos su inkimininkų sąjūdžio ado ų (Ba asa 2018: 272, 308), de aco do con esiją Mo a ijos Bažnyčios ( ok. He nhu e B üde gemeine, angl. Mo a ian Chu ch, Mo a ian Mo emen ) seguido , he nhu e is (Zemb ickis 2011: 236239). Rhenius XIX a. 2 década em pa icipou š iečiamojoje a i idade Klaipėdos k aš e. Ele ep esen ou aqui ins i uída Religiões ações companhia, cuida a de inglês li os eligiosos aduções em língua li uãs. O inspe o Bachmano oi um dos iniciado es da a i idade da Sociedade Bíblica Klaipėdoje (plačiau s . S ungy ė-Liugienė 2021; S ungy ė-Liugienė 2021a). A igos A icles 105 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo Du ch H n. Insp. Rhenius u Bachmann bey Memel, gingen abe mals ein: 34 Thl . 60 P euß. G oschen; nemlich: on dem Schulleh e H n. G . u Dew. 4 Thl . 60 P . G ., und on H n. Einnehme R. 30 Thl ., welche on den e weck en Li haue n mi besonde e F eude, um Tempelbau aus den Heiden gesammel und beyge agen sind (Knapp 1821: 10581590; co . 1059). (Ve imas) Pe P[oną] Insp[ek o ių] Rhenių de Bachmano pe o Klaipėda mais uma ez eio: 34 [ale iai] 60 P ūs[ijos] g ašių; nomeadamen e de mes e P[ono] G . de Dew. 4 [ale iai] 60 G [ašių] da P [ūsia] e do P[ono] impos os collejou R. 30 [ale ių], ku iuos p abudem li u ia com especial aleg ia ecolheem e con ibuí amem es ão à ig eja cons uída po causa pagãos. Nashlaičių namų Halėje di e o no ela ó io заминает о тех же годах июль меся дважды дополнительно получту поддержку из Rheniaus. Rhenius Halės misijų kasai de odo pe siun ė 6 ale ius: desde ge ųjų lie u ių ( ok. gu en Li haue n) 5, os quais ansmi ęs um mes e. Ao apoio con ibuiu e algumcós P ūsijos ka ei is lie u is (1 Albe o ale iu), que ol ado do se iço olįs p epa a se ao abalho do mes e. H . Inspec o Rhenius u Bachmann, übe sand e: 5 Thl ., du ch H n. Schulleh e G., on den gu en Li haue n gesammel ; 1 Albe s hale on und einem jungen Li haue , de noch Solda is , sich abe um Schuldiens o be ei en will, Namens L. (Knapp 1821: 1590; co . 1059). (Ve imas) P[onas] inspec o ius Rhenius de Bachmano pe siun ė: 5 [ale ius] pe P[oną] moky oją G. nuo ge ų lie u ių su ink us; 1 e Albe o ale į de um jo em li ú io, que ainda ka ei is é, mas que p epa á-se pa a abalho na escola, nomeado L. Halės misijų kasą alcançou Kalninkų kunigo Na anelio F yd icho Os e meje io siųs a apoio ( aip pe mi e spė i ela ó io indica inicialalas), ambém nemenka Li huanian communi y auka, que o mou po 60 ale ių. H . Inspec o Rhenius u Bachmann, sand e nochmals ein: 2 Albe s hl ., die e on H n. P a . Os . in K. e hal en ha e, nebs den on H n. Rud. und Mich. D. in einigen Li hauischen Gemeinden eingesammel en 60 Thl , 64 pe . G . [...]. (Knapp 1821: 1590; co . 10591060). (Ve imas) P[onas] inspec o ius Rhenius de Bachmano siun ê mais uma ez: 2 Albe o [ale ius], quais desde P[ono] K[unigo] Os [e meje io] K[alninkuose] oi ga ęs, jun amen e desde P[ono] Rud. e Mich. D. su ink us 60 [ale ių] 64 P[ ūsijos] g [ašius] em algumas Li u iškose comunidades [...]. Julgando a pa i do ela ó io, Wilhelmas Rhenius es a a in o mado do en o no do ei F yd icho Wilhelmo III e sabia qual pa e do inanciamen o do es ado INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 106 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII iždo nuk eipiama misijoms Indijoje, konk ečiai į Mad asą misionie ių Ka lą Rhenių em i4. Pe duzindo ekselį sob e isso ele in o mou Halę: Ein edle Wohl hä e , de nich genann seyn will, übe sand e du ch H n. Inspec o Rhenius in Bachmann bey Memel, einen Königl. P euß. S aa schuldschein on 500 Thl ., mi de E klä ung, daß da on de H . Missiona ius Ca l Rhenius in Mad as, 100 Thl . Abug e hal en solle (Knapp 1821: 1056). (Ve imas) Kilnus ge ada ys, que não que se in oduzido, pe siun é po P[oną] inspec o ios Rhenios de Bachman pe o Klaipėda P ūs[ijos] Ka al[ys ės] o es a al ekselį 500 [ale ių sumai] com a explicação, que de eles P[onas] misionie ius Ka las Rhenius Mad ase de e ia ob e 100 [ale ių] sem dedução. sob e o apoio dos li uanos às a i idades do missioná io Ka lo Rheniaus apoia ainda an es de julho 11 d.) con ou sob e sūnėno adqui ída casa com sodu, sob e aduções da his ó ia da Bíblia em língua amilų, auxiliinhos, en e os quais exis i am an o lu e onos, quan o Romos ca ólicos, com os quais 1822 m. užsimenama i lie u iškoje spaudoje. Esą do anos iš P ūsijos Lie u os pasiekė i oli esančias d augijas, o „p ie Paſiun inio Rēniaus Ißſiun imo jau u- laſis d auge gélbejęs buwo“ (Iß Ey ópôs 1854: 13). Rhenius palaikė asmeninius yšius su Knappu, uome iniu Našlaičių namų Halėje di ek o iumi. Su juo bend a o ne ik inansiniais klausimais. Rhenius su juo pasidalinda o naujienomis iš Mad aso, s engdamasis nuš ies i sa o gimi- naičio Ka lo Rheniaus kasdienio da bo i namų ūkio eikalus. Laiške (1820 m. manhãs e noi es des ina empo à lei u a de li os eligiosos em inglês e amilų línguas (Knapp: 1821 10101011). Ve a s opp elė i à noção e weck en Li haue n p abudę lie u iai, que é usada no Knappo ap esen ado ela ó io. Exis e undamen o pensa , que nes e documen o assim são ad e idos maldinininkai, besiplečiančio P ūsia e i ó io da Li uânia pa icipan es do su inkimininkų sąjūdžio. Apibúdinimas E weck e p abudusysis é u ilizado e em ou a on e em 10 de junho de 1823 d. Consis ó ia de Ka aliaučiaus ela ó io sob e Ka aliaučiaus e Gumbinės dis i os po Ig eja 4 Wilhelmas Rhenius con ac ou com a amília do ei da P ússia F yd icho Wilhelmo III. Ka ališkoji amilia Bachmano d a ą e Rhenių aplankė ainda em 1807 m. 29 de janei o. du an e uma saída (Zemb ickis 2011: 145). De e iam lemb a -se que Klaipėda po causa de acon ecimen os polí icos, do eino da P ússia pie is ino mobilimininkų mo imen o espi imen o e masiškumą5. ibų eikusias eligines d augijas. Šioje a askai oje pa eikiama in o macija apie P ealaidão, que os ėmėjai das missões enham sido su inkimininkai, con i ma e pouco mais a de, 1824 m. ko ą, na pe iodizada publicação Königsbe ge Missionsbla publicada um ex a o de ca a do kunigo Kalninkų Os e meje io, na qual ele indicou que os o necedo es de apoio e am ka o su P ancūzija, bu o apusi laikina ka aliaus šeimos ezidencija. A igos A icles 107 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo su inkimininkus. Esą Kalninkų, P iekulės, Gilijos, Kaukėnų, Naujosios, Ka yčių, Mal iškių, Skaisgi ių e ou os pa apijų su inkimininkų su ink as o as cons i uí am 2/3 čionykščių misijų kasos indėlių (Kaunas 1991: 27). Vadici, ca da inga dos li uanos apoio apa eceu du an e eligioso egene amen o e oi elacionada com su inkimų iscy ojais, com humanes mais p incipalmen e de subme sa camocsnia da sociedade. a. na 3i década do XIX o mo imen o cole iminá ios não inha ins i ucionalizado o s a us de uma companhia eligiosa, não e a ins i ucionalizado, pa e dos sace do es e angelikos lu e onos da Ig eja é is o como ilegalus eligioso de pessoas liaudies mo imen o, de pessoas, que uniijo e angelização, blai ybės idėja, uolus pamaldumas e comuns de euniões o a da ig eja naminių pamaldos po eikis. Apibend in ai de e iam dize que as o e as pa a missões e am colhidas an es do que oi ins i uída Ka aliaučiaus misijų d augija (1822)6. 18201821 m. nemenka apoio oi encaminhada Halės misijų kasai. O apoio alocou esiden es da P ússia Li uânia li u os, eligioso egene amen o su inkimininkų sąjūdžio pa icipan es, p o esso es (šulmis ai). En ep aos aucionados ex-sus e e angelikos luu e onos sace do e Os e meje is de Kalninkų. Judicando a pa i 18201821 m. Knappo ela ó io ap esen a in o mação, p ecoy oji apoio dos habi an es li uanos oi encaminhiama em pie yčių Indiją, okiečių misionie iaus Ka lo Rheniaus a i idades apoia . Aukas inko e o papel de in e mediá io desempenhou Bachmanno d a o jun o Klaipėda inspec o us Wilhelmas Rhenius. Impo an e des aca a a enção, que os missões xalininkas aš ų d augijas en ol ęs pasaulie is, seguido da Mo a ijos Bažnyčios. 5 Documen o pe as, aksimilė e adução em li uãos língua: Ba asa 2018: 262. Su inkimininkų sąjūdžo pa icipan es no ela ó io da consis o ia Ka aliaučiaus ambém chamada li uanismo Maldeninke maldininkai, e euniões de casa P i a andach , Be e sammlungen (Ba asa 2018: supe in enden es ge al da Ig eja e angélica lu e ana Ludwigs E ns as on Bo owskis (Ludwig E ns on Bo owski, 17401831). Ao Conselho de Adminis ação en ou e p o esso da Uni e sidade Ka aliaučiaus Ma ynas Liud ikas Rėza (Ma in Ludwig Rhesa, 17761840) (Kaunas 1991: 22). Wilhelmas Rhenius nebu o iš d asininkų a po, ačiau š iečiamojoje eikloje ak y iai daly a ęs, į į ai ias eligines o me o o ganizacijas, Biblijos i Religinių 258, 262). 6 D augijos s eigiamasis susi inkimas į yko 1822 m. sausio 11 d. Vado u bu o iš ink as P ūsijos INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 108 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII SPAUDOS VAIDMUO MISIJ DRAUGIJOMS Kiek mais a de ėmė yškė i e ou as o mas de apoio inancei a. Pa amo de missões p o es an es o nou-se de exemplo a pa i de 1832 m. emi ido pe iodico publicações Nusidawimai sob e E angelios P asipla inima en e yudu e Pagonu ( oliau NEP)7, no qual língua li uânica o am dis ibuídas no ícias, ko espondença de missioná ios Indijoje, Kinijoje, Amé ica do No e, Á ica, Madagaska o, exzo iškosios Moo ėjos ilos Polinésia F ancesa e ou os países. Já m. 1832 no p imei o núme o espalhado emocional apelimação em lie u ius, exo cinan e nelik i nuošaly, jun amen e com okiečiais con ibui pa a a misionie iška a i idade gy aimen o. En ão, que idos Lie uwininkai! ki iems sem sējan sob e aminôs Dagôs (= de colhei a, pjū ies), ou nós um a si áuksim? ki iems sem ùsan , que Ponui Ieui Dußiû ganha ē u, ou wieni ingēsime? (Pakájus essie com jummis 1832: 5). Vendendo es a publicação pa e dos undos oi des inada a complemen a o apoio di ecionado às missões. m. asa io mêsio no núme o esc e e que pa amai ( adinamai [p]a siun inu Sk ynei) icem 6 ale iai8 ([Su es inė] 1832-03: {48}). Daqueles mesmos anos no núme o do mês de ma ço já ma ca-se que endendo exemplió io do jo nal ecolhe 27 ale iais ([Su es inė] 1832-04: 64). Com base em b e es suma is inancei as, que no malmen e a ixeiam-se no inal de cada NEP numbe , con ou-se que 1832 m. do pe iódico publico missões de endas o am a seikė i 65 ale iais e 100 auksinų. De e iam dize , que al manei a de apoio de missões p o es an es, quando undos colhidos de endidos pe iodinių publicações, oi p a icado e nou o eino da P ússia. Po exemplo, ais mesmo es a égias segui am-se e Johannes E angelis a Gossne is (Johannes E angelis a Gossne , 17731858), missões companhias ( ok. Gossne sche Missionsgesellscha ), que ac uou Be lyne, undado . Ao ende os exempla es do pe iódico em p epa ação Die Biene au dem Missions eld ü Missions eunde und Missions e eine9 exempla es, undos e am dis ibuídos às necessidades da sociedade (Iß Be lyno 1844: 31). 7 O edi o da publicação pe iódica naquela época oi nomeado o sai o Johann Fe dinand Kelkis (Johann Fe dinand Kelch, de 1832 a 1867? m.), Kaunas 1991: 40, 48. Leidinho inicia o Ka aliaučiaus misijų d augija (Ka alaucaus Pasun inys es D augis e). NEP pi m aku conside ai inas 1823, 1824 e 1825 m. ėjęs pe iodinis leidinys Nusida imai Die o ka alys ėje, edi o us egzemplio ius, ele desc i o segundo Na anelis F yd ichas Os e meje is (Kaunas 1991: 39). Deja, kol kas ne as as nei ienas šio leidinio as on es (Kaunas 1991: 78, 26). Vaclo o Bi žiškos opinou, NEP ko ek ū ą i kalbą esą aisęs F yd ichas Ku šai is (B žA III: 174). Kaunas e i icou isso, que Ku šai is ap oximadamen e a pa i de 1843 m. No. 1 começou abalhos de edagação da publicação (Kaunas 1991: 21, 31). 8 P ússia Li uu ia li au ia ale ius chama a dole iais. Dole ías são consumidos e NEP. 9 Pe iódico publicações oi emi ido a pa i de 1834 m. okiečių kalba. A igos A icles 109 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo 1 PAV. Pe iódico publicações li uanos ala Nusidawimai sob e E angelios P asipla inima en e ydu e Pagonu (1832 m. 1 numbe is), que endido pa e p o i o a inga a missões supo a INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 116 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII Kloes And ew A. 2016: ‘Awakening mo emen in ea ly nine een h-cen u y Ge man: he making o a mode n and o odox P o es an ism: dak a o dise acija, Edinbu gas: Uni e sidade de Edimbu go. Kaunas Domas 1991: Lie u ių pe iodikos pi m akas, Vilnius: Lie u ių knygos d augija; Ma yno Maž ydo ondos. Kaunas Domas 1996: Mažosios Lie u os knyga: lie u iškos knygos aida 15471940, Vilnius: Bal os lankos. [Kapp Geo g Ch is ian] 1821: Neue e Geschich e de E angelischen MissionsAns al en u Bekeh ung de Heiden in Os indien, aus den eigenhändigen Au säen und B ie en de Missiona ien, h sg. on D. G. Ch. Knapp, [...]. Siebigs es S ück, Halle: Ve lag des Waisenhauses. Ku ßá is F id ikis 1843: [P akalba]. Tēkel, isso y : Swē e awę Swà ceis i pe lèngwą iß ądo. Mißia Mi iusiujû Swen ēje wókißkay conside ada Kùngo E. F. Ball, ku ę lie ùwißką K albumą ißwe e F id ikis Ku ßá is, Kunigû U ēdo ißmok as, Lie ùwininkams Ka aliáuciuje ôd apsákąsis. [...], Ka aliáuciuje: Sùlco Knygd ukkawónēje, [I]IV. LBP Lie u os bibliog a ija, Se ija A. Knygos lie u ių kalba 1, 15471861. Papildymai, Vilnius: Min is, 1990. LKŽe Lie u ių kalbos žodynas 120 (19412002), ed. kolegija G. Nak inienė, J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė, y . ed. G. Nak inienė, e. a ian , Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e são, 2018). P ieiga na in e ne : h ps://ekalba.l /lie u iu-kalbos-zodynas. Pakájus essie su jummis 1832: Pakájus essie su jummis [...]. Nusidawimai sob e E angelios P asipla inima en e jidu e Pagonu, No. 1, Ianua , [1]8. Penkiolik assis kas Me ą dôdams 1838: Penkiolik assis kas Me ą dôdams Apsisakimas an Ewangeliôs P aplá inimo Ka aláucuje Susid augawojusujû, como com jû D augys e bey ôs D augys ês Da bu dés isi. Nusidáwimai sob e E angeliôs P asipla inação en e ydû e Pagonû, No. 1, 216. Pė e ai is, Anusis 1948: Su inkimai P ūsų Lie u oj, Lie u ių e angelikų liu e onų y . bažnyčios a yba, į ado žodį pa ašė i spaudai pa engė M. Ka olis. [Anuncio] 1843: [Anuncio]. Nusidáwimai sob e Ewangẽliôs P aplá imen o en e ydû e Pagonû, No. 3, 48. S ungy ė-Liugienė 2021: Wilhelmo And ėjaus Rheniaus (17531833) sh iečiamoji eikla Klaipėdoje and pi mieji lie u iški anglų eliginės li e a ū os e imai. Knygo y a 76, 93113. acessí el na in e ne : h psdoi.o g/10.15388/Knygo y a.2021.76.77. S aipsniai / A icles 117 Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo S ungy ė-Liugienė Inga 2021a: Wilhelmo And ėjaus Rheniaus ca as (1818) de Bachmano d a o jun o Klaipėda Religões aš ų d augijai em Lond es. Knygo y a 76, 294302. acessí el na in e ne : h psdoi.o g/10.15388/Knygo y a.2021.76.84. [Su es inė] 1832-03: [Su es inė]. Nusidawimai sob e E angelios P asipla inima en e ydu e Pagonu, No. 3, Mä , {48}. [Su es inė] 1832-04: [Su es inė]. Nusidáwimai sob e Ewangẽliôs P asiplá imen o en e ydû e Pagonû, No. 4, Ap il, 64. En ão já começo! 1832: En ão já começo! Nusidáwim{ai} sob e Ewangẽliôs P asiplá imen o en e ydû e Pagonû, No. 1, Ianua , 815. [Weiss Geo g B.] 1847: Liáupsinkin Pôną Diewą wisi Pagônai [...]. Nusidáwimai sob e Ewangẽliôs P aplá inimą a p ydû i Pagônû, N . 2, 19–40. Zemb ickis Johanas 2011: Klaipėdos apsk i ies is o ija 3, e ė R. Adoma ičius, Klaipėda: Lib a Memelensis. The Suppo o P o es an Missions in P ussian Li huania in he Fi s Hal o he 19 h Cen u y: The Role o P i a e Ini ia i es and he P ess SUMARY This a icle aims a e ealing he expe ience o suppo ing p o es an missions in P ussian Li huania in he i s hal o he 19 h cen u y. The pape ocaliza on he o ms o suppo ha ci cula ed on he p i a e ini ia i e o laypeople. Li huanian pe iodical p ess and books published in P ussian Li huania also se ed as a means o ga he ing unds. The a icle se p ocu a descob i quando he collec ion o inancial suppo o missions began in he Li huanian p o es an communi y and wha sou ce his suppo came om. I has been de e mined ha dona ions o missions had been collec ed in P ussian Li huania be o e he Königsbe g Missiona y Socie y was es ablished (1822). In18201821, Halle Mission ecebeu subs an ial suppo om Li huanian esiden s o P ussian Li huania, h oughou he 3 d pa icipan s o he eligious awakening mo emen (Li h. su inkimai), which g ew in s eng h decade o he cen u y, and eache s (Li h. šulmis ai). Dona ions we e collec ed by inspec o o Bachmann Mano nea Klaipėda ( he o me Memel), membe o he Mo a ian Chu ch Wilhelm And eas Rhenius (17531833) who ac ed as an in e media y INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 118 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII Ge man missiona y Ka l Go lieb Ewald Rhenius (17901838). be ween Li huanians and Halle Missions. The ea ly dona ions made by Li huanian esiden s we e di ec ed o sou heas India, Mad as (cu en ly Chennai) o suppo he ac i i y o Ano he o m o mission suppo was he sale o missiona y p ess. Pa ly o his pu pose, Li huanian pe iodical publica ion Nusidawimai abou E angelios P asipla inima a p ydu i Pagonu was published ( om 1832, edi o Johann Fe dinand Kelch) in P ussian Li huania. Local E angelical Lu he an p ies s p opaga ed he missions and pa icipa ed in he collec ion o dona ions; among hem was p ies F ied ich Ku scha (F yd ichas Ku šai is, 18061884), he u u e p o esso o heology a he Uni e si y o Königsbe g and au ho o he Li huanian g amma . Ku scha ansla ed he se mon Tēkel, ai y : Swē e awę Swà ceis i pe lèngwą iß ądo by Lu he an p ies E ns F ied ich Ball (published in Königsbe g in 1843), and he unds ecei ed om i s sales we e o be di ec ed o missiona y and empe ance socie ies. On balance, de e-se no a que he model o mission suppo was designed o educe he s a es bu den. The inancial bu den was sha ed be ween p ospe ous o well-o eligious esiden s o he Kingdom o P ussia. Po ou o lado, as publicações de endiam que o de e de espalha o c is ianismo em países não-c is ãos, apoiando os pob es e sua educação inha que se omado em não só pelo ei e sace do es mas ambém po he common Li huanian esiden s o he P ussian p o ince. Uma pessoa que donou o missions inha que en ende que he suppo o missions was no a local e en bu a phenomenon encompassing Eu ope and o he coun ies o he wo ld uni ed by Ch is iani y and Ch is ian alues. Each con ibu ing pe son se ed a common cause o he wo lds p o es an s. A con ibu ing pe son could eel ha he o she was no lonely bu a he o med a pa o a la ge communi ies o Ch is ians who suppo ed, con ibu ed o, and app o ed he idea o Ch is ianiza ion. In oducida 2022 m. ou ub o 25 d. INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uânia inga.s ungy [email protected]