Parama protestantų misijoms Prūsijos Lietuvoje XIX a. 1-oje pusėje: privačios iniciatyvos ir spaudos vaidmuo

S aipsniai / A icles 101 INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: o cid.o g/0000-0003-1949-0874 Mokslinių y imų k yp ys: su inkimininkų i li uanis inis Mo a ijos judėjimo ašy inis pa eldas, XVIIIXIX a. P ūsijos Lie u os kul ū inis i kon esinis kon eks as, pie izmo is o ija. DOI: doi.o g/10.35321/all87-05 Il es p obable que l'on ai ou é une solu ion à ce p oblème. PARAMA PROTESTANT MISSIJOMS PRÊSIJOS EN LITOUNE A. XIX 1-OJE PUSJE: PRČIOS INITIATYVOS IRIVA SPAUDOS VAIDMUO The Suppo o P o es an Missions in P ussian Li huania in he Fi s Hal o he 19 h Cen u y: The Role o P i a e Ini ia i es and he P ess ANOTACIJA S aipsnyje analizuojamos inansinės pa amos p o es an ų misijoms o mos XIX a. 1-oje pusėje P ūsijos Lie u oje. Čia i iamas misijų šalininko Bachmano d a o p ie Klaipėdos ins- pec eu , l'Église Mo a e sui ėjo (he nhu e io) Wilhelmo And ėjaus Rheniaus ôle ecueillan le sou ien aux missions sud-es des Indes. Ap a iamas missions des inées Shelp i pé iodique Li uanais Nusidawimai su E angelios P asipla inima en e yudu e Pagon (édi o ius Fe dinandas Kelkis, depuis 1832). L'a icle appelle l'a en ion à un é angéliques luu e ones kunigo, u u p o esseu de l'uni e si é Ka aliaučiaus e au eu de g ammai e de la langue li uanienne F yd icho Ku šaičio e imą E ns o F ied icho Ballo pamokslą Tēkel, ce y : Swē e awę pe là ceis i Swèngwą iß ądo (Ka aliaučius, 1843). ESMINIAI VOODŽIAI: misijų li e a ū a lie u ių kalba, suppo ama misijom, su inkimininkai, Ka las Go liebas Ewaldas Rhenius, Wilhelmas And ėjus Rhenius, F yd ichas Ku šai is, XIX a. P ūsijos Lie u a. INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 102 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII ANNOTATION The a icle analyses he o ms o inancial suppo collec ed o p o es an missions in P ussian Li huania in he i s hal o he 19 h cen u y. I in es iga es he ole o mission suppo e , inspec o o Bachmann Mano nea Klaipėda ( he o me Memel) and membe en e o he Mo a ian Chu ch Wilhelm And eas Rhenius in ga he ing dona ions o missions in sou heas India. Li huanian pe iodical publica ion Nuſidawimai apie Ewangelios P aſipla inima ydu i Pagonu (edi o Johann Fe dinand Kelch, published om 1832) is also discussed. The pape examines he ansla ion o E ns F ied ich Balls se mon Tēkel, ai y : Swē e awę Swà ceis i pe lèngwą iß ądo (Königsbe g, 1843) by E angelical Lu he an p ies , u u e p o esso a he Uni e si y o Königsbe g and au ho o he Li huanian g amma F ied ich Ku scha (F yd ichas Ku šai is). KEYWORDS: mission li e a u e in he Li huanian language, suppo o missions, su inkimininkai, Ka l Go lieb Ewald Rhenius, Wilhelm And eas Rhenius, F ied ich Ku scha , P ussian Li huania in he 19 h cen u y. ĮVADAS Le héologien e his o ien cul u el Vilius Gaigalai is (18701945) émi dans le s udio Ewangelißki Su inkimai (P iekulė, Li uanie 1905), des iné assembissemen s p aeičiai i daba čiai nuš ies i, zašiminė su didelę su inkimų ado ų (saky ojų) sou ien aux missions: [a]belnai Saky ojei dides Bamas1 aibes Piningų an Reikmenių Pasiun inys ēs (= missions) su enka (Gaigalai is 1905: 40). Il a ou ni des in o ma ions su He mann Theodo o Wangemann (He mann Theodo Wangemann, 18181894), che de missions compagnie, isi es de P ūsie en Li uanie e su les enus assembimen s aux habi an s locaux (Gaigala is 1905: 40). Su le ecueillan des ic imes pou les missions dans ses sou eni s Su inkimai P ūsų Lie u oj [1948] b iè emen kons a a o saky ojas Anusis Pė e ai is (19671957): mes ecueillime assembda omečius ūks ančių do anų pasiun inys ei (Pė e ai is [1948]: 29). À la ou nie nemenką sou ien inancie aux missions a a i é l'a en ion e P ūsie Li u iškos li es e cul u el che cheu Domas Kaunas dans li egoie Lie u ių pe iodikos pi m akas (1991). Knygo y ininkas ap a ė Kalninkų kunigo Na anelio F yd icho Os e meje io (Na aniel F ied ich Os e meye , 17841846), eiklaus ( ok. misijų šalininko, aidmenį enkan aukas misijoms. Kaunas ado in o maci- jos, kad Os e meje is Kalninkuose įkū ė ieną iš Ka aliaučiaus misijų d augijos Königsbe ge Missions e ein) chapi es (p adėjo eik i depuis m. 2 sep emb e 1822 d.). Ac i us kunigo soigné chapi us u ėjęs 93 memb es e 150 ėmėjų, 1 Nu odan mo s des signi ica ions ici e au eu em asi LKŽe. A icles A icles a icles 103 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo qui sudėjen 120 ale ių missionsoms (Kaunas 1991: 23, 26). Knygo y ininkas quelque peu plus a d édi ée monog aphie Mažosios Lie u os knyga: lie u iškos knygos aida 15471940 (1996) disca dan misionie ių li e a ū ą užsiminė apie misijų ijis nansa imą. Neslūgs ančią i ak y ią lie u ių pa amą misijoms XX a. p adžioje pailius a o in o ma ion de Wangemanno misijų d augijos 1914 m. publiées des e ue is Me inis pasiun inys ės laiškelis. Dans ce e ue elgo, il a é é indiqué que 1913 m. P ūsies Li uanie missionsom on é é assemblées même 30 796 ma kés. Pinigus inko pa apijų kunigai, su inkimininkai, saky ojai e d'au es missionoms p ijauchian s pe sonnes (Kaunas 1996: 404). L'objec i de ce a icle di ulgue expé iences de ėmimo de missions p o es an es P ūsie en Li uanie XIX a. p emiè e moi ié. Ici l'a en ion se po e su ces o mes de sou ien, qui sklido pa des ini ia i es laïciens. Comme moyen d'acckimo de onds passe nai e langue Li uiniens leis a pe iodinė p uda, e li es. S aipsnyje p end soin de épond e à des ques ions, quand le sou ien inancie aux missions ėmė ou e is Li uanien p o es an ų bend uomenėje e quelle é ai l'o igine de ce sou ien. Nommés ces âches […] dé e mine si inanciè e sou ien aux missions é aien ac i s a an ins i uigian Ka aliaučiaus misijų d augiją 1822 m., di ulgue les Li uiniens les imp imé es, don le béné ice é ai encad é aux missions inance , épe ua ą, pas a s y i comme pe spaudą a é é c ééamas misijų į aizdis, décla uojamas misioni pa ikimumas i epu acija. Ty imas es in e disciplinai e de na u e. A in é alue des pe sonnali és, qui agissaien su le e i oi e de P ussienne Li uanie, place e appo à la missions his oi e, appuie- -on la mé hode his o ique. Ap a ian les p essins, appliquées li esgo y a ca ac é is iques mé hodes unkcinis (paski ies) e komunikacinis. PRCHI ASMEN PARAMA MISSIONIVA PIETRYČI INDIJO Le sou ien inancie des missions d augijoms e des missionnai es des é ablissemen s de o ma ion a é é a ibué de di e ses sou ces. P o es an es missions p o égea le oi de P ussie F ied ichas Wilhelmas III, Be lyno misijas semina u chaque an su eikda ęs 500 ale ių de sou ien. Esą oiu imp ession i le ésul a de l'en oyé de l'Église de mission de Lond es Cha les Rheniaus (apie lui oi plus loin) a eind e o ganisojames églises Indijoje. Poussé succès depuis 1820 m. Ka alius a p is la décision de inance le séminai e de Be lin (Kloes 2016: 240). Comme nous e ons ul é ieu emen , a ec les missions sud-es des Indes e men ionné Ka lo Rheniaus ac i i és sie ina e les Li uiniens ou nissen un débu de sou ien. Ka las Go lieb Ewaldas Rhenius (Ka l Go lieb Ewald Rhenius, 1790 1838), l'un des célèb es mioniè es okieques en Indonie, aduc eu e au eu de g amma icos de langue amiles naî 1790 m. en P ussies occiden ales, G audenze (daban INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 104 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII G udziondzas, Pologne), mokėsi Johanneso Jänickės (Johannes Jänicke, 1748 1827) misioniè es p épa a ion semina e à Be lyne. m. 1814 Lond es de l'Église missionnai e (angl. The Chu ch Missiona y Socie y) a é é en oys as à Mad asą (dansaba Chenajus, sud-es de l'Inde) où a app is amil des langue. m. 1820 a déménagé à Ti unel elį, locali é dans le sud de l'Inde (Gensichen 1999: 566). Ka las Rhenius Rheniaus anks i ne eko ė o. Ku į laiką gy eno Bachmano d a e p ie Klaipėdos2, globoja- mas ė o b olio inspek o iaus ( ok. Wi hscha sinspek o ) Wilhelmo And ėjaus (Wilhelm And eas Rhenius, 17531833). Sūnūnnui 1814 m. so an a aille missionnie iumi Indijoje, Wilhelmas Rhenius sou ien son sou ien inancie . Le ecueilli sac i ice Bachmano inspec o ius siųsda ęs à Halę, o pe pas a ąją lėšos pasiekda usios Indijos misionie ius3. Tokie duomenys už iksuo i okiečių eo- logo, Nashlaičių namų Halėje di ec eu du Geo go Ch is iano Knappo (Geo g Ch is ian Knapp, 17531825) émis dans une publica ion pé iodique su p o es an ų misijas Neue e Geschich e de E angelischen Missions-Ans al en (1821). Knappas dans ce magasin a publié 18201821 m. appo su ecueillis onds. Le appo éc i que juin mois Halės misijų kasą ( ok. u Missionscasse in Halle) a ein Wilhelmo Rheniaus de di e ses sou ces ecueillée le sou ien 112 ale ių, don 34 donne à la popula ion du pays des Li uiniens é angiles pla inimui pa mi les païens. Liebesgaben on Li hauischen Landleu en: welche mi Willigkei und g oße diese Sche lein, u Ve kündigung des E angeliums un e den Heiden [...] F eude usammenleg en 34 [Thl .] 4 [G .] (Knapp 1821: 10578).105 (Ve imas) Meilės dons de les habi an s du pays Li uiniens: ku ie a ec no u e g and joiemu cei a indélį E angelije p édica ion pa mi les pagonien [...] sudėjo 34 [ ale ius] 4 [g ašius]. Knappas dans son appo a indiqué que ce même mois in e médiai ejuujan au Bachmano d a o inspec eu la caisse ayan é é supplédyes enco e 34 hale iees. Pa m des au eu s men ionné enseignan e p abudée Li uu iai ( ok. e weck e Li haue n), don assemb us 30 ale ių in eikė kažkoks axes collec eu bažnyčios, espé ée Indijoje, cons uyboms: 2 XIX a. Bachmanas (ou Bakmaniškiai, Baksėdžiai, Pãupis, ok. Bachmann, Bachmannischken) é ai d a ie ė p ès Klaipėda. Main enan d a o e i oi e appa ien à la ille de Klaipėda (Juška 2000: 115). 3 Inspek o ius Wilhelmas Rhenius, comme on le c oi , é ai l'un des assembimininkų sąjūdžio ado ų (Ba asa 2018: 272, 308), selon con esiją Mo a ijos Bažnyčios ( ok. He nhu e B üde gemeine, angl. Mo a ian Chu ch, Mo a ian Mo emen ) le sui eu , he nhu e is (Zemb ickis 2011: 236239). Rhenius XIX a. 2 décennies a pa icipé sh iechiamojene ac i i é dans Klaipėda k aš e. Il ep ésen ai ici ins i u e des éc i s eligieux socié é, s'occupai anglais des li es eligieux aduisis en langue li oue. Bachmano inspec eu a é é l'un des ac i i és ini ia eu s de la Socié é de la Bible Klaipėdaie (plačiau oi S ungy ė-Liugienė 2021; S ungy ė-Liugienė 2021a). A icles A icles a icles 105 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo Du ch H n. Insp. Rhenius u Bachmann bey Memel, gingen abe mals ein: 34 Thl . 60 P euß. G oschen; nemlich: on dem Schulleh e H n. G . u Dew. 4 Thl . 60 P . G ., und on H n. Einnehme R. 30 Thl ., welche on den e weck en Li haue n mi besonde e F eude, um Tempelbau aus den Heiden gesammel und beyge agen sind (Knapp 1821: 10581590; co . 1059). (Ve imas) Pa P[oną] Insp[ek o ių] Rhenių du Bachman p ès Klaipėda une ois de plus es enu: 34 [ale iai] 60 P ūs[ijos] g ašių; p écisémen de p o esseu P[ono] G . de Dew. 4 [ale iai] 60 P [ūsijos] g [ašių] e de P[ono] axes collec ai R. 30 [ale ių], ku iuos p abudę li eu iai a ec pa iculiè e joie su inkę i p isidėję son à la cons uc ion de l'église à cause des pagonien. Le di ec eu des maisons Našlaičių Halėje men ionne dans le appo su ces mêmes années juille mois deux ois addi ionnellemen eu à l'aide de Rheniaus. Rhenius Halės misijų kasai du o al pe siun ė 6 ale ius: depuis ge ųjų lie u ių ( ok. gu en Li haue n) 5, lesquels ansmisès un enseignan . Au sou ien con ibua e quelquekoks P ūsijos ka ei is lie u is (1 Albe o ale iu), qui e enuęs du se ice oįs se p épa e au a ail du enseignan . H . Inspec o Rhenius u Bachmann, übe sand e: 5 Thl ., du ch H n. Schulleh e G., on den gu en Li haue n gesammel ; 1 Albe s hale on und einem jungen Li haue , de noch Solda is , sich abe um Schuldiens o be ei en will, Namens L. (Knapp 1821: 1590; co . 1059). (Ve imas) P[onas] inspec o ius Rhenius du Bachmano pe siun ė: 5 [ale ius] pa P[oną] p o esseu G. nuo ge ų lie u ių su ink us; 1 e Albe o ale į de un jeune li au, qui enco e ka ei is es , mais eu se p épa e au a ail à l'école, nommé L. Halės misijų kasą a ein le Kalninkų kunigo Na anelio F yd icho Os e meje io siųs a sou ien ( aip pe me spė i appo an indique ini iales), aussi bien nemenka les Li uaniennes de la communau é auka, qui cons i ué pa 60 ale ių. H . Inspec o Rhenius u Bachmann, sand e nochmals ein: 2 Albe s hl ., die e on H n. P a . Os . in K. e hal en ha e, nebs den on H n. Rud. und Mich. D. in einigen Li hauischen Gemeinden eingesammel en 60 Thl , 64 pe . G . [...]. (Knapp 1821: 1590; co . 10591060). (Ve imas) P[onas] inspec o ius Rhenius du Bachmano siun ée enco e une ois: 2 Albe o [ale ius], lesquels depuis P[ono] K[unigo] Os [e meje io] K[alninkuose] é ai ga ęs, ensemble depuis P[ono] Rud. e Mich. D. assemb us 60 [ale ių] 64 P[ ūsijos] g [ašius] dans ce aines Li u iškose communau és [...]. Jugan d'ap ès le appo , Wilhelmas Rhenius é ai in o mé du milieu du oi F yd ich Wilhelmo III e sa ai quelle pa ie du inancemen de l'É a INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 106 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII iždo nuk eipiama misijoms Indijoje, konk ečiai į Mad asą misionie ių Ka lą Rhenies sou i4. Pe duisan ekselį à ce suje il in o ma Halę: Ein edle Wohl hä e , de nich genann seyn will, übe sand e du ch H n. Inspec o Rhenius in Bachmann bey Memel, einen Königl. P euß. S aa schuldschein on 500 Thl ., mi de E klä ung, daß da on de H . Missiona ius Ca l Rhenius in Mad as, 100 Thl . Ab ohneug e hal en solle (Knapp 1821: 1056). (Ve imas) Kilnus ge ada ys, qui ne eu ê e in odui , pe siun é pa P[oną] inspec eu s des Rhenies de Bachman p ès Klaipėda P ūs[ijos] Ka al[ys ės] l'é a ekselį 500 [ale ių sumai] a ec l'explica ion que de eux P[onas] misionie ius Ka las Rhenius Mad ase de ai ob eni 100 [ale ių] sans déduc ion. les li uaniens sou iennen les ac i i és du missionnai e Ka lo Rheniaus enco e a an juille 11 d.) a pa lé de sūnėno acquisi ée maison a ec sodu, su les aduc ions de l'his oi e de la Bible en langue amilų, auxiliai es, pa mi lesquels é aien ées an lu he ones, que Romains ca holiques, a ec 1822 m. užsimenama i lie u iškoje spaudoje. Esą do anos iš P ūsijos Lie u os pasiekė i oli esančias d augijas, o „p ie Paſiun inio Rēniaus Ißſiun imo jau u- laſis d auge gélbejęs buwo“ (Iß Ey ópôs 1854: 13). Rhenius palaikė asmeninius yšius su Knappu, uome iniu Našlaičių namų Halėje di ek o iumi. Su juo bend a o ne ik inansiniais klausimais. Rhenius su juo pasidalinda o naujienomis iš Mad aso, s engdamasis nuš ies i sa o gimi- naičio Ka lo Rheniaus kasdienio da bo i namų ūkio eikalus. Laiške (1820 m. lesquels les ma ins e les soi ées dédie emps à la lec u e des li es eligieux en anglais e amilés (Knapp: 1821 10101011). Ve a s op elė i à la no ion e weck en Li haue n p abudę lie u iai, qui es u ilisée dans le appo donné pa Knappo. Exis e ondemen à pense que dans ce documen ainsi son in oqués maldinininkai, besiplečiančio P ūsie Li uanie e i oi e assembimininkų sąjūdžio pa icipan s. Apibūdinim E weck e p abudusysis es u ilisé e dans une au e sou ce le 10 juin 1823 d. Ka aliaučiaus consis is o ije appo an su Ka aliaučiaus e Gumbinės com éa des pou l'Église 4 Wilhelmas Rhenius con ac a a ec le oi de P usse F yd icho Wilhelmo III. La amille Ka ališkoji Bachmano d a ą e Rhenių isi kė enco e m. 1807 jan ie 29 d. lo s d'une so ie (Zemb ickis 2011: 145). Faud ai appele que Klaipėda en aison des é énemen s poli iques, du oyaume de P usse sou his ine assembimininkų mou emen de di usion e masiškumą5. ibų eikusias eligines d augijas. Šioje a askai oje pa eikiama in o macija apie P iélaidé, que les ėmėjai des missions aien é é assembimininkai, con i me e quelque peu plus a d, en 1824 m. ko ą, dans le pé iodique édi ion Königsbe ge Missionsbla publié un ex ai de le e du kunigo Os e meje io Kalninkų, dans laquelle il a indiqué les ou nisseu s de sou ien ka o su P ancūzija, bu o apusi laikina ka aliaus šeimos ezidencija. A icles A icles A icles 107 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo assembimininkus. Esą Kalninkų, P iekulės, Gilijos, Kaukėnų, Naujosios, Ka yčių, Mal iškių, Skaisgi ių e au es pa apijų su inkimininkų assemb es au os cons i uè en 2/3 čionykščių misijų kasos indėlių (Kaunas 1991: 27). Hédiniquemen , cha da inga Li uanais sou ien apa aî ée lo s eligieux enou ellemen e a é é liée a ec assembissemen s isky oyes, a ec humainses le plus de la plus in é ieu e couches de socié é. a. Dans la 3ième décennie le mou emen assembimininkų n'a ai pas ins i u ionalisé le s a u d'associa ion eligieuse, n'é ai pas ins i u ionnalisé, d'une pa ie des p ê es de l'Église é angélique lu e onne es u comme illegalus eligieus de pe sonnes populaudies mou emen , des gens, qui uniijo é angélisa ion, blai ybės idėja, uolus pamaldumas i ų susibū imų už bažnyčios ibų naminių pamaldų po eikis. Apibend in ai aud ai di e que les o andes aux missions é aien ecueillies a an que ne û ondée Ka aliaučiaus misijų d augija (1822)6. 18201821 m. nemenka sou ien a é é di igée Halés misijų kasai. Le sou ien a alloué les habi an s de P ussienne Li uanie Li uu s, du eligieux enou ellemen su inkimininkų sąjūdžio pa icipan s, enseignan s (šulmis ai). Pa m des au eu s ancien e é angéliques lu e ones p ins Os e meje is de Kalninkų. Judisan de 18201821 m. Knappo appo ou ni des in o ma ions, p écy oji habi an s Li uaniens sou ien a é é encad ée en sud-es de l'Indie, okiechs missionie iaus Ka lo Rheniaus ac i i és suppo e . Aukas inko e ôle de média eu a joué Bachmanno d a o chez Klaipėda inspec o ius Wilhelmas Rhenius. Impo an de ai e a en ion, que les missions chalininkas éc i s d augijas impliqués mondialie is, Mo a ijos Bažnyčios sekėjas. 5 Documen de ansc ip ion, aksimilée e aduc ion en Li uanien langue: Ba asa 2018: 262. Su inkimininkų sąjūdžio pa icipan s au appo de la consis o ie Ka aliaučiaus enco e di e au li uanisme Maldeninke maldininkai, e des se ices de maison, assembimai P i a andach , Be e sammlungen (Ba asa 2018: supe in enden géné al de l'Église é angélique lu he onne Ludwig E ns as on Bo owskis (Ludwig E ns on Bo owski, 17401831). Le conseil d'adminis a ion en a dans composi ion e p o esseu de l'Uni e si é Ka aliaučiaus Ma ynas Liud ikas Rėza (Ma in Wilhelmas Rhenius nebu o iš d asininkų a po, ačiau š iečiamojoje eikloje ak y iai daly a ęs, į į ai ias eligines o me o o ganizacijas, Biblijos i Religinių Ludwig Rhesa, 17761840) (Kaunas 1991: 22). 258, 262). 6 D augijos s eigiamasis susi inkimas į yko 1822 m. sausio 11 d. Vado u bu o iš ink as P ūsijos INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 108 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII SPAUDOS VAIDMUO MISIJ DRAUGIJOMS Kiek plus a d ėmė yškė i e au es o mes de sou ien inancie . Pa amas p o es an es missionnes d'exemple es de enu à pa i de 1832 m. publié pé iodique édi ion Nusidawimai su E angelios P asipla inima en e ydu e Pagonu ( oliau NEP)7, dans lequel langue li oue on é é dis ibuées nou elles, ko espondencija de missionnai es en Indie, Kinésie, Amé ique du No d, A ique, Madagasca , exzo iškosios Moo ėjos îles en Polynésie ançaise e au es pays. Déjà m. 1832 dans le p emie numé o é alé un émo ionnel appelimasis aux lie u ius, exho an nelik i nuošaly, ensemble a ec okiečiais con ibue à la misionie iškos ac i i és gy a imo. Donc, che s Li uuwininkai! ki iems be sējan su aminôs Dagôs (= de écol e, ploū ies), ou nous un a si áuksim? ki iems sans ùsan , que Ponui Ieui Dußiû gagne ai , ou wieni ingēsime? (Pakájus essie a ec jummis 1832: 5). Ap ès a oi endu ce pé iodique une pa ie des onds a é é u ilisée complé e l'appui di igée aux missions. m. asa io mėnesio en numé o éc i qu'apamai ( adinamai [p]a siun inu Sk ynei) es ées 6 ale iai8 ([Su es inė] 1832-03: {48}). De ces mêmes années le numé o du mois de ma s a déjà no é que endus exemplio ius du jou nal assemble 27 ale ies ([Su es inė] 1832-04: 64). S'appuyan su de cou es inanciè es ésumées, qui géné alemen é léchi aien à la in de chaque NEP numbe , calculé que 1832 m. du pé iodique publica ion des missions de en es on é é a seikées 65 ale ies e 100 auksíns. Faud ai di e que el moyen du sou ien des missions p o es an es, quand les onds son ecueillis de endus pé iodiques édi ions, a é é p a iqué e ailleu s du oyaume de P ussie. Pa exemple, elles même s a égies adhè en e Johannes E angelis a Gossne is (Johannes E angelis a Gossne , 17731858), misijų d augijos ( ok. Gossne sche Missionsgesellscha ), qui exe ça Be lyne, onda eu . Su la en e du pé iodique de p épa a ion Die Biene au dem Missions eld ü Missions eunde und Missions e eine9 exemplai es, onds é aien épa is aux besoins de socié é (Iß Be lyno 1844: 31). 7 Le édac eu en che de la publica ion pé iodique é ai à ce momen nommé le saî e Johann Fe dinand Kelkis (Johann Fe dinand Kelch, 1832 à 1867?), Kaunas 1991: 40, 48. Leidinium ini ia o Ka aliaučiaus misijų d augija (Ka alaucaus Pasun inys es D augys e). NEP pi m aku considé y inas 1823, 1824 e 1825 m. ėjęs pe iodinis leidinys Nusida imai Die o ka alys ėje, édi o ius Na anelis F yd ichas Os e meje is (Kaunas 1991: 39). Deja, kol kas ne as as nei ienas šio leidinio egzemplio ius, il es déc i selon les sou ces (Kaunas 1991: 78, 26). Vaclo o Bi žiškos es ime, NEP ko ek ū ą i kalbą esą aisęs F yd ichas Ku šai is (B žA III: 174). Kaunas a é i ié ce que Ku šai is en i on à pa i de 1843 m. No. 1 a commencé des a aux de édac ion de publica ion (Kaunas 1991: 21, 31). 8 La P ussie Li uu ie li ou es ale ius appelaien dole iais. Dole iai son consommés e NEP. 9 Le pé iodique édi o ial a é é publié à pa i 1834 m. en langue okie. A icles A icles a icles 109 / Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo 1 PAV. Publici é pé iodique Li uanien pa le Nusidawimai su E angelios P asipla inima en e ydu e Pagonu (1832 m. 1 numbe is), don endus pa ie p o i s co espondaien aux missions sou eni INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 116 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII Kloes And ew A. 2016: ‘Awakening mo emen in ea ly nine een h-cen u y Ge man: he making o a mode n and o odox P o es an ism: dak a o dise acija, Edinbu gas: Uni e si é d'Édimbou g. Kaunas Domas 1991: Lie u ių pe iodikos pi m akas, Vilnius: Lie u ių knygos d augija; Ma yno Maž ydo ondus. Kaunas Domas 1996: Mažosios Lie u os knyga: lie u iškos knygos aida 15471940, Vilnius: Bal os lankos. [Kapp Geo g Ch is ian] 1821: Neue e Geschich e de E angelischen MissionsAns al en u Bekeh ung de Heiden in Os indien, aus den eigenhändigen Au säen und B ie en de Missiona ien, h sg. on D. G. Ch. Knapp, [...]. Siebigs es S ück, Halle: Ve lag des Waisenhauses. Ku ßá is F id ikis 1843: [P akalba]. Tēkel, ce y : Swē e awę Swà ceis e pe lèngwą iß ądo. Mißia Mi iusiujû Swen ēje wókißkay considé ée Kùngo E. F. Ball, ku ę lie ùwißką K albumą ißwe e F id ikis Ku ßá is, Kunigû U ēdo ißmok as, Lie ùwininkams Ka aliáuciuje ôd apsákąsis. [...], Ka aliáuciuje: Sùlco Knygd ukkawónēje, [I]IV. LBP Li uania bibliog aphija, Se ija A. Knygos lie u ių kalba 1, 15471861. Papildymai, Vilnius: Min is, 1990. LKŽe Dic ionnai e du Li uanien 120 (19412002), ed. kolegija G. Nak inienė, J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė, y . ed. G. Nak inienė, e. a ian , Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e sion, 2018). P ieiga su in e ne : h ps://ekalba.l /lie u iu-kalbos-zodynas. Pakájus essie a ec jummis 1832: Pakájus essie a ec jummis [...]. Nusidawimai su E angelios P asipla inima en e yudu e Pagonu, No. 1, Ianua , [1]8. Penkiolik assis kas Me ą důdams 1838: Penkiolik assis kas Me ą důdams Apsisakimas su Ewangeliôs P aplá inimo Ka aláucuje Susid augawojusujû, comme a ec jû D augys e bey ôs D augys ês Da bu dés isi. Nusidáwimai su E angeliôs P asipla issemen en e ydû e Pagonû, No. 1, 216. Pė e ai is, Anusis 1948: Su inkimai P ūsų Lie u oj, Lie u ių e angelikų liu e onų y . bažnyčios a yba, į ado žodį pa ašė i spaudai pa engė M. Ka olis. [Annonce] 1843: [Annonce]. Nusidáwimai su Ewangẽliôs P aplá inimą en e ydû e Pagonû, No. 3, 48. S ungy ė-Liugienė 2021: Wilhelmo And ėjaus Rheniaus (17531833) sh iechiamoji ac i i és à Klaipėda e p emie s Li u iški anglų eliginės li e a ū os e imai. Knygo y a 76, 93113. Accessible su In e ne : h psdoi.o g/10.15388/Knygo y a.2021.76.77. S aipsniai / A icles 117 Pa ama p o es an ų misijoms P ūsijos Lie u oje XIX a. 1-oje pusėje: p i ačios inicia y os i spaudos aidmuo S ungy ė-Liugienė Inga 2021a: Wilhelmo And ėjaus Rheniaus le es (1818) de Bachmano d a o aup ès Klaipėda Religinių aš ų d augijai à Lond es. Knygo y a 76, 294302. Accessible su In e ne : h psdoi.o g/10.15388/Knygo y a.2021.76.84. L'objec i es de ai e en so e que l'on puisse u ilise les données de l'OMS dans le cad e d'une é ude de sécu i é. [Su es inė] 1832-03: [Su es inė]. Nusidawimai su E angelios P asipla inima en e ydu e Pagonu, No. 3, Mä , {48}. [Su es inė] 1832-04: [Su es inė]. Nusidáwimai su Ewangẽliôs P asiplá issemen en e ydû e Pagonû, No. 4, Ap il, 64. Donc déjà je commence! 1832: Donc déjà je commence! Nusidáwim{ai} su Ewangẽliôs P asiplá issemen en e ydû e Pagonû, No. 1, Ianua , 815. [Weiss Geo g B.] 1847: Liáupsinkin Pôną Diewą wisi Pagônai [...]. Nusidáwimai au Ewangẽliôs P aplá inimą a p ydû i Pagônû, N . 2, 19–40. Zemb ickis Johanas 2011: Klaipėdos apsk i ies is o ija 3, e ė R. Adoma ičius, Klaipėda: Lib a Memelensis. The Suppo o P o es an Missions in P ussian Li huania in he Fi s Hal o he 19 h Cen u y: The Role o P i a e Ini ia i es and he P ess SUMMARY This a icle aims a e ealing he expe ience o suppo ing p o es an missions in P ussian Li huania in he i s hal o he 19 h cen u y. The pape ocuses on he o ms o suppo ha ci cula ed on he p i a e ini ia i e o laypeople. Li huanian pe iodical p ess and books published in P ussian Li huania also se ed as a means o ga he ing unds. The a icle che che à ou e quand he collec ion o inancial suppo o missions began in he Li huanian p o es an communi y and wha sou ce his suppo came om. I has been de e mined ha dona ions o missions had been collec ed in P ussian Li huania be o e he Königsbe g Missiona y Socie y was es ablished (1822). In18201821, Halle Mission eçu subs an ial suppo om Li huanian esiden s o P ussian Li huania, h oughou he 3 d decade o he cen u y, pa icipan s o he eligious awakening mo emen (Li h. su inkimai), which g ew in s eng h and eache s (Li h. šulmis ai). Dona ions we e collec ed by inspec o o Bachmann Mano nea Klaipėda ( he o me Memel), membe o he Mo a ian Chu ch Wilhelm And eas Rhenius (17531833) who ac ed as an in e media y INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ 118 Ac a Linguis ica Li huanica LXXXVII Ge man missiona y Ka l Go lieb Ewald Rhenius (17901838). be ween Li huanians and Halle Missions. The ea ly dona ions made by Li huanian esiden s we e di ec ed o sou heas India, Mad as (cu en ly Chennai) o suppo he ac i i y o Ano he o m o mission suppo was he sale o missiona y p ess. Pa ly o his pu pose, Li huanian pe iodical publica ion Nusidawimai su E angelios P asipla inima a p ydu i Pagonu was published ( om 1832, edi o Johann Fe dinand Kelch) in P ussian Li huania. Local E angelical Lu he an p ies s p opaga ed he missions and pa icipa ed in he collec ion o dona ions; among hem was p ies F ied ich Ku scha (F yd ichas Ku šai is, 18061884), he u u e p o esso o heology a he Uni e si y o Königsbe g and au ho o he Li huanian g amma . Ku scha ansla ed he se mon Tēkel, cela y : Swē e awę Swà ceis i pe lèngwą iß ądo by Lu he an p ies E ns F ied ich Ball (published in Königsbe g in 1843), and he unds ecei ed om i s sales we e o be di ec ed o missiona y and empe ance socie ies. On balance, il de ai ê e no é que he model o mission suppo was designed o educe he s a es bu den. The inancial bu den was sha ed be ween p ospe ous o well-o eligious esiden s o he Kingdom o P ussia. D'au e pa , les publica ions p éconisaien que le de oi de épand e le ch is ianisme en pays non-ch é iens, sou enan les pau es e leu éduca ion a ai à ê e p is su non seulemen pa le oi e les p ê es mais aussi pa les commun Li uaniens ésiden s de la p o ince p ussian. A pe son who dona ed o missions had o unde s and ha he suppo o missions was no a local e en bu a phenomenon encomb ing Eu ope and o he coun ies o he wo ld uni ed by Ch is iani y and Ch is ian alues. Each con ibu ing pe son se ed a common cause o he wo lds p o es an s. A con ibu ing pe son could eel ha he o she was no lonely bu a he o med a pa o a la ge communi ies o Ch is ians who suppo ed, con ibu ed o, and app o ed he idea o Ch is ianiza ion. Mise à disposi ion 2022 m. oc ob e 25 d. INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Li uanie inga.s ungy [email protected]