Kiprijono Lukausko „Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes“ (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus „Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich“ (1779) tekstams

Straipsniai / Articles 85 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-1542-2866 Wissenschaftlichen Forschungs Richtungen: alosios und gegenwärtigen litauensischer Sprachen syntaksė und semantika, etnolingvistika, Lietuvos kultūros und bažnytinių tekstų istorija. DOI: doi.org/10.35321/all87-04 KIPRIJONO LUKAUSKO PAMOKSŁO APE KIEMIONISZKAS NAMINIKU PAWINASTES (1797) ATITIKTIS JUZAPO LEGAVIČIAUS POWINNOSCI GASPODARZOW WIEYSKICH (1779) TEKSTAMS Correspondence between Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) by Kiprijonas Lukauskas with the texts from Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) by Juozapas Legavičius ANOTATIUM Der Artikel wird fortgesetzt Kiprijono Lukausko 71815) Pamokslų (žr. Karaciejus, par., 1996) sanklodos mehriasluoksnichtigkeit und Übereinstimmung Quellen, aus denen war überseta, Untersuchung (apie hauptsächlich 312 seiten Lukauskus Handschraščio Teilen Pamoksłas (175 Isz Prisakimu Diewa atitiktį Karolio Fabiani Büchos Missyi Apostolski Część II (1783) Pajž (r. Pajėdienė 2022). Diesmal wird gezeigt Pamokslu ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes so genanntes Handraščio Teile (p. 352378) und Juozapo Legavičiaus (17431812) Bügelės Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) tekstüre Übereiktis. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII ESMINIAI WODŽIAI: Kiprijonas Lukauskas (17571815), Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 17431812), Karol Fabiani (17161786), Predigtl als Unterrichtung, katolikischer Literatur übersetzungen in litauischen Sprache: XVIII. Jahrhundert. ANNOTATION This article continues the research addressing the multilayered structure of Pamokslai by Kiprijonas Lukauskas (17571815) (see Karaciejus, ed., 1996) and its correspondence with the sources from which it was translated (on the correspondence between the main part of Lukauskas manuscript Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa (p. 312) with the texts from the book Missie Apostolskie II (1783) by Karol Fabiani (see Czėdienė Pajani). This time, the article reveals the correspondence between the part of the manuscript entitled Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (p. 352378) and the texts from the book Powinnosci Gospodarzow Wieyskich Lega (1779) by Juozapasvičius (17431812). KEYWORDS: Kiprijonas Lukauskas (17571815), Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 17431812), Karol Fabiani (17161786), sermon as an act of teaching, translations of Catholic literature into Lithuanian, 18th century. ĮVADAS Paaiškėjus Hauptines Kiprijonos Lukausko (1771815) Handschriftensatz1 des Teils, benannt Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka [...] (III; 1310), und Karolio Fabiani Buch MISSY APOSTOLSKIEY CZII. w ktore sich przekładaią NaUki z przykazaN boskich oN powiciach zycia chrzesciaNskiego [...] (17583) und anderen Lukaszko handraščiochischen Texten (p. 311407) begedachten. Diesmal diskutiert sich LP tekstų Gruppe, sointinn {trumpai surinktu} pa1 Vilniaus universitäts bibliothek gehaltener F1D654 Handschriftens 409 Seiten-Satzes perrašą, siehe. Karaciejus, par., 1996, weiter LP. moksłu3 ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (LP 352–378), sąsaja su 1779 m. Vilniuje išleista knygele POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH w krotkosci zebraNe przez X. Legowicza pLebaNa korkozyskiego y dLa wygody 2 siehe Mehr. Pajėdienė 2022. 3 Plg. Lukausko handraščio frazę numanau paduoty [...] trumpay zusammeta pamoksła ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes LP 352. Artikeln Articles 87 / Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams swoich parafiaNow do drUkU podaNe4. Antrachtet erwähnt Karkažiškių klebon ist Juozapas Legavičius5 (Józef Legowicz, 17431812). Kultūrologen er wird beschrieben als talentierter und aktiver, aber ungernißt verlerštas XVIII a. II haleses XIX a. pr. lenkiisch geschriebenes litaviškosios (brehende sinnige6) kulturvertreter, theologiens wissenschafts daktaras7. Neueste Legavičiaus Leben und schöpferischem Vermächtnis handschriftlichen und gedruckdinten Untersuchungen8 haben Kenntnisse über weitaus höheren seiner bereitten Druckungen Menge (net 18 Einet)9, erleichterte deren Teils die Erreichbarkeit10 und ließen nicht schwerlich finden noch einer Lukauskošyto surašyto Handschriftenteils originalen sowie wahrzunehmen Legavičiaus Werben als deutlich annehmten litauischere XVIII. a. II halses Umweltkoje. Das Ziel dieses Artikels zu zeigen Lukasusko Handschriften dritten Teils, sointinos Pamoksłu ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (p. 352378), und Legavičiaus knygelės Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) hauptsächlichen Teils (I; 138) tekstüessminä Übereiktü. zu diesem Zweck kurzai erinnert Lukausko surašyto handschriften11, struktur gezeigt wird nach eiliškumu der dritten LP handschraščio tekstů Gruppe (p. 352378) allgemeine Übereinstimmung angegytösosiosvičiaus knygelės Lega Hauptteiltexten und beschüßet wird Lukausko surašytame vertime paschaichenden Abrypungen von lenkiškojo originalalo pobūdis. 4 Folgiauweit zitiert wird Abkürzung LegP verwendet. Dar plg. Kristinas Mačiulytės (2005: 111112) litauisch bereitgestellende diese Bügeles Namen Kaimo ūkininkų pareigos. 5 Dieses autoriaus litauviškasis eingefährdigung in kultūrologischer werken wie viel keitėsi, plg. : Juozas Legovičius (Mačiulytė 2005), Juozapas Legovičius (Pacevičius 2005), Juzefas Legovičius (Rokas 2010). Hier gehalten wird in neuesten Forschungen angebotenem transponierung Juozapas Legavičius (plg. BimbirytėMackevičienė 2017; Girininkaitė 2017). 6 Darbnissen Jurgio Lebedžio (1776: 115116) in Aufschriften über litauenskas Bücher 1782 m. Troškūnų kloolyno bibliotekos knygų kataloge angegeben Legavičiaus Katechizm für ludz wieyskich [...]. Dar plg. Pacevičius 2005: 241, 242. 7 Žr. Mačiulytė 2005: 5556; Pacevičius 2005: 242; Bimbirytė-Mackevičienė 45. 2017: 8 Über Bogdano Roko Untersuchungen siehe. Mačiulytė 2005: 18; noch zr. 2010. Termin. Veronikas Girininkaitės (2017: 193199) durchgeführte Untersuchung drutigen und handschriftlichen Erbes Analyse ließ patiksligen und Juozapo Legavičiaus biogram, aus dem erwähnten primintini diese Legavičiaus biographie Fakten: spėjame, dass geboren 1743 m., studierte Vilniaus Jesuitischen Akademie, erster philosophischer Wissenschaft Grad (bakalauro) gesäigt ab 1766 m., Akademiestudios fertigtaust 1786 m., erste wurde 1768 m., kunig 1772 m., führte turmai bis Tod (1812 m.), Karkažiškes Kirche. 9 Žr. Girininkaitė 2017: 200210. 10 Über Legavičiaus publischen digitalen Publikationen und mit diesem kreativen Erbe verbundenen Forschungsmöglichkeiten siehe. Girininkaitė 2017: 205. 11 Užuominů über LP zusammengestammende Teile (Biržiška [1963] 1990: 171) und unterschiedliche Ebenenis (Lebedys 1976: 41, 48, 51; Tereškinas 1992: 155) detalesnį Beschreibung siehe. Pajėdienė 2022: 75. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 1. K. LUKAUSKO RANKRAŠTINIO RINKINIO DAUGIASLUOKSNIŠKUMAS Bevor wir übergehen zu der ursprüngliche Frage der LP-Texte-Gruppe gedenkt sich Lukausko Pamokslais namens Handschriftensatzes sandara, offenbarender auch das, dass in diesem Handschrift das Wort pamoksłas meist verwendet wird im Bedeutung ‘Unterrichtung12. Thematisch gesehen besteht Lukasusko Handschrift in fünf Teilen: 1) Sammlung Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka LP III; 1–310; 2) titeln mit dem wort Pamoksłas turintys katechetiniai homokymai über den glaubengrundlagen und tickenischen pflichten und poterių, Prisakymų, sakramenten und maldų tekstai LP 311351; 3) kurz zusammentu Pamoksłu ... genannt 5 skyrelių zusammenhalt über tikinčiųjų pflichten LP 352378; 4) biblinė istorija o Pasaulio sukūrimą Historia łabay grazi yr unt Zinoima kiekwienam reykalinga LP 379400; 5) Priedotkas isz Knigu Mundribes. Padeimy 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25 LP 401–407. LP finden drejopos Text Schaürims Hinweise. Im Titel des ersten Teils und Prätalb wird (su)Schreibweise betätigt (Pamoksłas [...] Surasitas13. Metusy Krista 1797; Turi Małonus Skaytitojau runku rasita Kniga14 LP I), des dritten Teils Pratarmesse selbst Faktum (numanau paduoty wisiem Gaspadorem trumpay), gesammte Pamoksła ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes 352, und die vierte neue Übersetzung in die litauische Sprache (Dabar na Lietiszuwkay LP 379). Gerade dieser prakalbom beginnenden Lukausko-Handschriftensatzes Teile (I, III und IV nach eiliškumą in der Sammlung) zeichnen und fortsstine sie bildenden skyrelių numeració (zr. 1-ą lentelę). Tai tartum zeigte aller dieser drei LP Teile konseekliä sąsają mit lenkiškais originalalais. Zwei von 12 Aufklärungszeit-Lituisischen Schriften in dem Wort pamoksłas verwendet wird zwei Bedeutungen, die sietinen mit lenkischen Sprache Wörtern kazań ‘pamokslas, kunigo sakoma religiösen Inhalts Sprache und ‘ nauka(pa)mokymas (plg. Gidžiūnas 1994: 269; Sverdiolas 2006: 50; Pajėdienė 2022: 74). Reikšmė ‘(pa)mokymas besonders ryški LP dem Titel des ersten Teils und dem dritten Teils pratarmese. Vom Sakyklos kunigo sagomas sprach Lukauskas namenset und Wortzu kozonius (plg. Mačiulytė 2005: 2021), aber dieses Wortes Verwendung LP ausschließlich selten (aptinkam vielleicht nur Fabiani prakalbos vertime, plg. : Wartoty ju gale wietoy Nedieliniu Kozoniu Kunigay Plebonay LP III, Użyć ich können statt Niedzielnych Kazań Ichmość XX. Plebani FP a2r-a2v). 13 Plg. entsprechende Fraze Fabiani Buchens titraštet: nauki [...] napisane. 14 Plg. sakinį Fabiani prakalboje: Masz Łaskawy Czytelniku drugą Częśź tey Apostolskiey Missyi FP I. Straipsniai / Articles 89 Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams ihrer schon sind klaru. Wie erwähnt, die erste Lukausko Handschrift tekstisch Gruppe (III; 1310) überzeugt litauisch eine Karolio Fabiani Buches Missyi Apostolskiey Część II (1783) Version, und die dritte viuris Juozapo Legavičiaus knygel Powinnosci Gospodarzow Wieyskich Kapitelus. LENTEL 1. K. Lukausko-Handschrifts zusammensetzliche Teile und ihre Subkyrie Thematisch gesehen unterschiedlicher LP Handschriftenteile (suntratinis Reihe numeris und paginacija) Der (mögliche) Gegenstand des Manuskripts Teils Atskiras Manuskripts Teiler I LP III; 1–31015 Pamoksłas Isz Prisakimu Diewa Ape Pawinascias Giwenima Krikscioniszka. Per Kuniga Cypriona Łukawski Plebona Traszkunu Surasitas. Metusy 1797. Christus Prakałba Pas Małona Skaytitoi LP III Pamoksłas 130 LP 1308 Regestras pamoksłu LP 309310 II 311351 Pamoksłas Pamoksłas LP 311339 LP Pawinastes LP 339341 Patogus Spasabas Kałbieima Poteru Baźnicioy mit moniemis Lietuwiszkay LP 342351 III 352378 {Trumpai zusammengesetztes homoksłas} ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes Kada wisa łaymibe Kiemioniszku moniu [...] LP LP 352 Padie 1; 2; 3; 4; 5 LP 353–378 IV LP 379–401 Historia łabay grazi yr unt Zinoima kiekwienam reykalinga Małonam Skaytitojuy LP 379 Historia 1–22 LP 380–401 V 401408 Priedotkas isz Knigu Mundribes Jesu Sunaus Syrach, die wadinam LP Ecclesiasticus Padeimy 1; 3; 7; 8; 20; 23; 24; 25 LP 401408 15 Nur dieser Teil des Manuskripts hat eigener Lukausko Hand surašytus Seitennummern von 1 bis 308, Prakalbą [III] und Regestrą [309310], andere Handschriftblätter unnumeriert. Kann sein, dass in der Überschrift Lukausko angegeben 1797 m. date sietina nur mit Fabiani Buchgas Missyi Apostolskie Część II tekstü perrašu (vertimu) sein konnte, und andere in das Sammelni sudetäte tekstai sein zu zeichnen nicht nur 1797 m., aber und wie früher oder später (1796 m.) Ukmergės dekanats visitationsaktes angegeben, dass Klebonas Cypryan {Łukowski} von der Frau mit der Sakylos mit litauisch und dem Gebrauchen geeignetes y Naukę miewa stosown 1976: Lebedys. noch über dieses visitationsaktes einraßendes basiertes einzwelks siehe. Tereškinas 1992: 136, 144; 1996: 6; Bogušis 1996: 1516; Mačiulytė 2005a). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 2. BENDROJI K. LUKAUSKO PAMOKSŁO APE KIEMIONISZKAS NAMINIKU PAWINASTES IR J. LEGAVIČIAUS POWINNOSCI GOSPODARZOW WIE WYSKICH TEKST ATITIKTIS Die eigentliche dritte Lukausk-Handschrift des Legauss-Surašytų Texten ergibt sich sugretins mit den Legaus Wieinnosci Gospodarzowyskich Texten. Allgemeinen inhalts und texten sanklodas Übereinstimmung illustriravus 2 Tabelle werden angegeben: angegittetes Legavičiaus knygelės pratarmė Ponieważ wzelka zczęśliwość Wieykich Ludzi und Lukausko surašytas Kadaviškasis ihr ekvivalent wisa łaymibe Kiemioniszku moniu, beidem lenkiškos und lietuviškos werkens Versionen Abschnitten sowie die Abschnitte abhängenden und abschließenden Abschnitten. Perrašant citatas ryškesni lenkiško und lietuviško tekst varianten nesutapimai oder papildymai war pabraukti, skirtumų (pavyčiams, leksinį dubletą) pratarmėje paryškintas. Auftretenden Fällen struktureller und leksinischer Nichtübereinstimmung werden besprochen in einem turinčios frazės paspalvintos, o LegP antraštės pažodinis atspindys LP III dalies anderen Kapitel. LENTEL 2. J. Legavičiaus Powinnosci Gospodarzow Wieyskich und K. Lukausko Handschriften dritten Teils Texte Struktures und Inhalts Übereinstimmung (skyriä Titeln, jedes Abschnitts Anfangs und Ende Abschipps atkarpos) Benennung16 Texts Umfangs ir POWINNOSCI GOSPODARZOW WIEYSKICH w krotkosci zebrane przez X. Legowicza pLebaNa korkozyskiego y dLa wygody swoich parafiaNow do drUkU podaNe LP 352378 LegP i; 1–39 Pratarmė (vollständiger Text transkription) Weil wzelka zczęśliwość Kada wisa Ludzi Duchowna i doczesna, kayp zczegulnie zawiła od dobrego nuog giera Gopodarzò yrw Domu, Gaspadoriu doczeności: dann prider zu Za Zairat, i yr Kwenion Waisz podmonie ądzę, wisdomie a dayppany o oo o Chreściańkich, i Gospordarkich w kròtkości Naukę. LegP i pawinastes, darima prideruncios łaymibe Kiemioniszku moniu, Wieykich Diewiszka teyp ir kuniszka prasideda taysimos yr ipaciey riedimos rządzenia ię Namusy, pagał Diewa względem Boga, i wir wir sie gewinnt, i wam now uzaycieis miliez realingest should give our friends pamoksła ape Kiemioniszkas Naminiku Gaspadoristes, uzłaykima zwischen sawęs namusy wisiem Gaspadorem trumpay surinkta wiezliba grazuma, atolinima datirtas priezastis prisimetima ligu, supratima yr nuregieima nesuskaytitu priepuoliu. 352 LP 16 LP Teil III Titels gibt es nicht, er kann aus pratarmie Text rekonstruiert werden. Artikeln Articles 91 / Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams Kapitel I o poWinnosCiaCH CHRZesCianskiCH. LegP 113 Pierwzą i nayitotnieyzą jest powinnością Gopodarzow Wieykich, względem samych wiecznego, i domownikòw ich zbawienia, umieć gruntownie Tajemmnice Wiary Swiętey; Prawidła Chrześciańkiey Obyczayności; i tarać ię żeby dzieci, czeładż, i cała drużyna domowa one gruntownie i nałeżycie umiała. […] W ten Zeit für was wieyscy Leute, złote zczęśliwości zakwitną wieki, którey wam Kròlowie świata i Xiążęta zazdroscić będą, kiedy wyż wyrażone zbrodnie i wytępki u was z gruntu wyplete, znieione, znizczone, i wykorzenione będą. ROZDZIAŁ I. Padieimas 1. Pawinastes Krikscion Apeiszkas. 353360 LP Wisu Gaspadoriu ersteniause yr ipaciause ira pawinastys, kaypo patiu, teyp yr namiszkiu mokiety gruntaunay Tajemnicias Wieros Szwętos reykalingas umzinuy dusios izganimuy. Taysikłus Krikscioniszka wiezlibuma. Rupinties yr storoties, idunt Waykay Sieymina yr wisy namay anus gruntaunay mokietu. [...] Tuomet dieł jusu kiemioniszki mones auksa sciesliwastios yr łaymibes uztekies umziey, kuriu Ihnen Karaley Swieta Kun yrigayksztey ziames uzwidies, kada iszrozitas yr apreyksztas, złastes yr kałtibes jusu zwischen bus wisiszkay iszrautas iszmestas, iszgaysintas yr isznaykintas. Kapitel II ROZDZIAŁ II. o poWinnosCiaCH GospoDaRskiCH. LegP 1323 Jako Chrześciańkich, tak i Gospodarkich należycie pełnienie powinności, niemniey potrzebne jet wam naymili Gopodarze do doczeney, i wieczney nabycia mam ʃzczęśliwowości. Przeto w kròtkości je przedięwzięcie przełożyć. […] Niech das ci Pan Błogoławi z Syonu, á ogłąday dobra Jeruzalem, po wzytkie dage des Lebens twego. Padieimus 2. Pawinastes Gaspador Apeiszkas. 361367 LP Kaypo Krikscioniszku, teyp yr Gaspadoriszku prigulintiey pildimas pawinasciu ne mazay reykalingas ira dayktas. Ihnen milausy Gaspadorey unt apturieima umzinos yr metinios łaymibes. Trumpay dann cionay anas iźguldity pastanawijau. [...] Teguł pałaymina taw Ponas Diewas isz Siona, o regiesi gieribes Jeruzolimos wisosy dienosy giwenima tawa. Kapitel III ROZDZIAŁ III. oCHDoSTWIE. LegP 2428 Gott wzytkim, was et na Himmel, und na Erde z vorziwną rozrządzający mądrością, i porządkiem, will dass ię u Menschen wzystko ucziwie i porządnie działo, 1. Cor: 14. V. 40. Nie tylo w duchownych i Bokich; lecz i doczesnych rzeczach. […] Padieim 3. Ape Graziby. 368370 LP Ponas Diewas wisus dayktus, welche ira unt Dungaus yr unt Ziames stabuklingu riedidamas mundriby yr patogibiu, noria, idunt pas mones wis graziey wieźlibay yr patogiey daritumes. 1. Cor. : 14. Ne tiktay dwasiszkusy, aber yr Kuniszkusy dayktusy. [...] JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII 5. Naoʃtatek powinni ʃię uʃilnie ʃtarać ludzie Wieyʃcy, żeby ʃię, jako we wnątrz durch duszę rozumną, i nieśmertelną; tak zwierzchnie durch powierzchowne ochędotwo körper, jedzenia, odzenia, miezkania &c. przytoyność, poczciwość w myślach, łowach, prawach, potępkach, tan ich weit ię ròżnił od tanu źwierząt i bydląt. 5. Unt gała rupey turia Ƶmones Kiemioniszky storoties, idunt kaypo widuriey sirdies yr sumnenios par duszy razumna und nesmertełna, teyp yr isz wirszaus par wirszutiny graziby kuna walgimusy rubusy giwenimy uzłaykity, priderieima wiezlibuma yr monisty, mysłosy, zodziusy, darbusy apsieimusy. Nes ju stonas weiterney skirtumes naog stona zwieru galwiju, bundisciu yr wisokiu bestiju. Kapitel IV ROZDZIAŁ IV. o PRZYCZYNACH CHOROBY w Ape priezastes Ligu Kiemioniszkusy Kada łabay viel Kiemioniszku moniu per Ponieważ nesargiby tunkiey ing Menschen durch amę rozmałeimus, iłgas bayses nieotròżność częto łabości, niemocy, długie, yr smerti die erste nieuleczone sogar uz didziausi yr reykalingiausi trumpay surasitas wisiem moniem isz vor giditoju iszmanima naypotrzebniezą rzecz priezastes Ligu, idunt woty kratkości zebrane, i politisaugei. i zdania powzechnego Erfahrungen tym kuteczniey, onych unikać i kajać mogli. [...] Padieimus 4. moniesy. WIEYSKICH LUDZIACH. 371376 LegP 2837 barzo wiele Wieykich paty ne numony yr niebaczność, i tułus siłpnumus, neiga w Ligite yr ne iszgiditas impuołty priprunta graesa LPytay gauna. Dieł to niebeśpieczne, i numanau cia choroby wpadać zwykli, i smrti czaem prętkie: Zatym za datirima yr wisu osądziłem, tu iszreykszty yr surasity naypoze z z zemu greyciaus anuetu iszs [...] Doktorów wyliczyć przyczyny chorob; iżby ię Artikeln Articles 93 / Kiprijono Lukausko Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich (1779) tekstams 12. Jak ię macie obchodzić z choremi osobliwie hinsichtlich ich pokarmu, i napoju, tę wam naypotrzebnieyzą daję radę, i przetrogę powziętą od naydokonalzych Doktorów, czyli Lekarzow. A 1. Chorych ani w zbytnim gorącu, ani zimnosti, ale w letnim i pomiernym trzymać trzeba powietrzu. [...] Wzytkich gorących trunkow bronić choremu, jako to: gorzalki, vino, miodu pitego, piwa chmielnego; gdyż pomienione trunki nieuśmierzają, lecz pomnażjąc gorączke dobijają chorego. Lezc dawać do picia wodę czytą zdrową, kryniczną, w garku nowym chędogim, wywarzoną, z wrucieniem do niey po wygotowaniu kawałka chłeba przed ogniem ouzonego i odtudzoną. Abo nayzdrowzy napoy dla chorych nazwanny TIZANNA, welche ię tak machen sollte [...]17. 12. Kayp reykia apsieyty mit ligonays, ipaczey pagał ju walgimu yr gierimu, die wisiem reykalingiausy roda yr persergieima paduodu. 1. Ligonius ney didzioy siłumoy, ney szaltiey, aber łyngwami yr ligiemy reykia turiety ory. [...] Wisokiu karstu gierimu Ligonams drausty, kaypo tay: Ariełkos, Wina, Midaus, macna ałaus. Nes paminiety gierimay nicht numazina karsztines, aber vermehrendamas, greyciaus pribayga Ligona. Bet reykia duoty wundeni cista, sweyka, giwos wersmes. Puodeliey nauiemy cistamy wirinta iszgatawoius yr atwiesinus imesty ing wirinta wundeni szmoteli duonos pri ugnies dziowintos. Anlage / Kapitel IV SRZODKI USTRZEZENIA SI ZARAZI OD CHORYCH Ape ZARAZLIW MAICYCH CHOROB. LegP 3739 1. Nie sein bojaźliwym, i nielękać ię zarażenia ię; bo zbytnia bojaźń i lękanie ię wrażenia zkodliwie czynić zwykła; [...] 10, Barzoby rzecz dobra i beśpieczna była, hätte chorzy zaraźliwą mający chorobę od zdrowych oobną izbą oddzieleni bywali, [...] Zyczylbym, wäre te nayitotnieyze, acz w powzechnosti, i kròtko w tey Kiążecce zebrane powinności woje, Gopodarze umiejący czytać, jak nayczęściey obie wrażali, M†D teyże rozmowy Glor udzielali. Padieimus 5. Iszsisaugoima yr uzkrietima Ligoniu prisimetuncias Ligas turinciu. 376378 LP 1. Ne buty drebulingu yr nesibaydity prisimetima Ligos, nes didzia bayme yr netikietas baydimos priprunta uzkrietima Ligos darity. […] 10. Łabay gieras dayktas butu, kada Ligonay prisimetuntes Ligas der hat einen naog sweyku ipacioy Seklicioy oder Gricioy atskirty butu, Noriecio, idunt Gaspad skaytity mokuntis, kayp tunkey tas sawa pawinastes perstitu, unt pomietes iszsimokitu, yr anderen to moksła, kałbosy, yr pasakosy 17 Luka [...] Luka Lukausko P IV skyrelio vertimas endigiasi rechts vorpaskutine paragraipa in LP nepateko Legvi Legus gegeben Tizanna pagrimo nutzen und gutes Beschreibung (plg. 36P37). paduotu. przeczytywali, w pamięć Ad nauczali ię, i drugim umiejętności durch JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Correspondence between Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes (1797) by Kiprijonas Lukauskas with the texts from Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) by Juozapas Legavičius SUMMARY The article discusses the origin of yet another group of texts from the manuscript titled Pamokslai by Kiprijonas Lukauskas (17571815) (Karaciejus, ed., 1996), which has recently come to light. The group of texts, which is called Pamoksłas ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes (LP 352378) in the preface, provides the translation of the main part (LegP I; 138) of the texts from the book Powinnosci Gospodarzow Wieyskich (1779) by Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 17431812). Occasional digressions from the Polish original found in Lukauskas manuscript are related to the representation of the matters under discussion in the manner typical of the manuscript (not the printed matter) and the usual form of the Lithuanian text. The manuscript neatly written by Lukauskas provides the lexical parallelisms of certain words and contains unexpectedly ‘disobedient (not translated word-for-word) concepts; it omits or re-locates certain phrases and chooses a slightly different order of words in a sentence. The above features characteristic of the part of LP under discussion allow us to consider this part of the manuscript not a draft but a fair copy. Eingeleitet 2022 m. Oktober 2 d. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected]