τέρνακα: An Indo-European Ghost?

CARLO MARIA PERTICA Università Ca’ Foscari Venezia ORCID id: orcid.org/0009-0001-3385-5828 Obszary badań: indoeuropejski i grecki system nominalny oraz etymologia. DOI: doi.org/10.35321/all88-13 τέργαχα: WIDMO INDOEUROPEJSKIE? τέργαχα: indoeuropejskie słowo-widmo? ADNOTACJA Niniejsza nota ma na celu wskazanie, że hesychiańskie τέργαχα ‘łodyga karczocha zwyczajnego’, mimo uderzającego podobieństwa do innych form indoeuropejskich, należy raczej uznać za zwykły błąd pisarski zamiast pierwotnego acc. sing. πτέρνικα z dzieła Teofrasta Historia Plantarum. Niemniej jednak nie można całkowicie wykluczyć możliwości, że w tekście Teofrasta rzeczywiście poświadczona była forma τέρναξ, będąca grecką adaptacją irańskiego fitonimu. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia indoeuropejska, Hesychios, krytyka tekstu, języki irańskie. ADNOTACJA Celem tego tekstu jest wyjaśnienie, dlaczego hesychiańskie τέργαχα ‘łodyga karczocha kolczastego’, pomimo oczywistego podobieństwa do innych form indoeuropejskich, powinno być uznane za zwykły błąd pisarski zamiast oryginalnej formy biernika liczby pojedynczej πτέρνικα z dzieła Teofrasta Historia Plantarum. Mimo to nie należy wykluczać możliwości, że w dziele Teofrasta rzeczywiście poświadczona była forma τέρναξ – adaptacja irańskiego fitonimu w języku greckim. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia indoeuropejska, Hesychios, krytyka tekstu, języki irańskie. W Lexicon Hesychiosa, pod literą τ (545), znajduje się hasło τέργαχα: τῆς χάκτου τοῦ φυτοῦ καυλός ‘(dosł.) łodyga rośliny karczocha zwyczajnego’. Alois Walde i Julius Pokorny (1927: 641) jako pierwsi powiązali ten hapax z Skt. tr̥ṇa- [n.] ‘trawa, słoma’, goc. paurnus [m.] ‘cierń, staronord. born [m.] Įžvalgos / Insights 291 CARLO MARIA PERTICA ‘id.’, stwniem. dorn [m.] ‘id.’, scs. trnъ [m.] ‘id.’ itd. Pod względem semantycznym związek wydawał się oczywisty ze względu na kolczasty charakter karczocha, choć od strony formalnej konieczne było przyjęcie dość złożonego rozwoju. Hjalmar Frisk (1970: 881) próbował rozwiązać ten problem, wysuwając hipotezę, że fitonim τέϱναξ powstał w wyniku przekształcenia wzorowanego na δόναξ, –ακος [m.] ‘trzcina’, z pierwotnego *τέϱνον / τέϱνος, będącego rezultatem formy pełnostopniowej *tṛnos (lub *tṛnom) ‘cierń’.1 Z drugiej strony Pierre Chantraine (1968: 1107) i Robert Beekes (2010: 1470) zachowali ostrożność wobec rzeczywistego indoeuropejskiego pochodzenia tego słowa.2 Niemniej bardziej prawdopodobne rozwiązanie tej małej zagadki językowej wskazali Peter A. Hansen i Ian C. Cunningham w swoim wydaniu tekstu hesychiańskiego (2009: 30). „Pochodzenie” tego słowa należy bowiem raczej wiązać z błędem pisarskim zamiast pierwotnego acc. sing. πτέϱνιχα ‘łodyga ostu’ z dzieła Teofrasta Historia Plantarum (IVth–IIIrd wiek p.n.e.; Thphr. HP 6.4.11): „Wypuszcza także inną prostą łodygę, którą nazywają pτερνίχα” ‘Istnieje inny rodzaj, który wypuszcza wyprostowaną łodygę, zwaną pternix’. Podobieństwo obu form, przypadek biernika oraz kontekst tekstowy zdecydowanie przemawiają za uznaniem τέϱνακα za monstrum wywodzące się z πτέϱνιχα, derywatu od πτέϱνη [f.] ‘pięta’.3 Obecność πτέϱνιχα w tym fragmencie potwierdza ponadto Deipnosophistae Atenajosa (IIIrd wiek n.e.; 2.70e). Fakt, że słowo to wymieniono pod literą τ, nie stanowi problemu, ponieważ z pewnością jest możliwe, że Hesychios (Vth or 6th wiek n.e.), jeśli nie wcześniejszy leksykograf, z którego korzystał, znalazł to słowo w już zniekształconym tekście Teofrasta lub Atenajosa (zauważmy, że πτέϱνιχα nie występuje nigdzie indziej w Lexicon). Dla kompletności należy jednak uwzględnić alternatywny scenariusz. Rozszerzenie sufiksalne –ακ– silnie przypomina występujące w językach irańskich *–aka, a ponadto ślady hipotetycznej irańskiej prapoformy *trn-aka znajdują się w niektórych średnioirańskich językach: por. saka chotańskie tarra ‘ziele, trawa’, zaratusztriańskie pahławi tlk /tarrak/ ‘zioła ogrodowe’, a następnie klasycznoperskie tarrah ‘szczypiorek’ (Bailey 1979: 123; Mayrhofer 1992: 664). Niestety słowo to nie jest znane w awestyjskim, gdzie w sekwencji CR₂nV 1 Hipoteza przyjęta np. w Mallory & Adams 1997: 575. 2 Więcej bibliografii w Lloyd, et al. 1998: s. v. dorn1. 3 Pozornie na wzór innych fitonimów na –ιξ, takich jak ἄρπιξ / ἄϱπιξ ‘rodzaj ciernistego krzewu’ itd. Por. Rigobianco 2021: 18 w sprawie przypadku modelowania fitonimów na podstawie powiązań leksykalnych w starożytnej grece. 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII τέϱναχα: indoeuropejskie widmo? rezonanty rn zachowują się bez żadnej asymilacji (por. varanā- ‘wełna zwierzęca’ < *(h₂)ulh₁-neh₂-). Biorąc pod uwagę te informacje (a także fakt, że sama πτέρυχα nie jest nigdzie indziej poświadczona), można z pewnością przypuścić również, że w Historia Plantarum 6.4.11 pierwotnie podano τέϱναχα, grecką adaptację jakiejś staroperskiej lub medyjskiej formy będącej rezultatem PIr. *tṛn-aka-.⁴ Hesychiańskie Lexicon byłoby zatem jedynym świadectwem poprawnej lekcji. Podsumowując, rekonstrukcja rdzennego praindoeuropejskiego *tṛ̥nos / *tṛ̥nom ‘cierń’ nie zmienia się zasadniczo po przedstawionych tu rozważaniach: nie ma już po prostu potrzeby zakładać w jakiś sposób niesystematycznej greckiej formacji pełnostopniowej. PIE *tṛ̥nos [m.] / *tṛ̥nom [n.] ‘cierń’ PIIr. *tṛ̥nam [n.] ‘cierń; źdźbło trawy’ (zapożyczone do prauralskiego, por. *tarna w Holopainen 2019: 273–274) PNur. (Strand 2011) zachodnie i północno-wschodnie Katē tâ'i ‘cierń; jeżyna’ południowo-wschodnie Katē tâṉi ‘id.’ PIAr. *tṛ̥nam Skt. tṛ̥na- [n.] ‘trawa, ziele’ itd. PIr. *trn-(aka-) saka chotańskie tarra- ‘ziele, trawa’ itd. BSl. *tírnas [m.] ‘cierń’ PSl. *tъ̄rnъ [m.] ‘id.’ (Derksen 2008: 505) scs. trъnъ ‘ἄκανθα’ itd. PGm. *burna- [m.] ‘cierń, tarnina’ (Kroonen 2013: 552–553) goc. þaurnus [m.] ‘cierń’ (< *þurnu-), stnord. þorn [m.] ‘id.’ itd. ⁴ OP kārataka- ‘podróżny; zagraniczny najemnik’ ~ gr. κάδδαξ, -ηος ‘perski termin oznaczający zagranicznych najemników’ (Hinz 1975: 148) byłby dobrym analogicznym przypadkiem. Zachowanie klastra rn i sufiksu welarnego potwierdzają elamickie transkrypcje słów i antroponimów staroperskich oraz medyjskich: por. między innymi šī-ra-bar-na /čīra-farnah-/, tj. ‘którego Fortuna jest piękna’ (Hinz 1975: 76) dla klastra rn oraz šī-ra-ak-qa /čīrakā/ (Hinz 1975: 77) dla sufiksu welarnego. Įžvalgos / Insights 293 CARLO MARIA PERTICA REFERENCES Bailey Harold W. 1979: Dictionary of Khotan Saka, Cambridge: Cambridge University Press. Beekes Robert 2010: Etymological Dictionary of Greek, with the assistance of L. van Beek, Leiden, Boston: Brill. Chantraine Pierre 1968: Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Paris: Klincksieck. Derksen Rick 2008: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill. Frisk Hjalmar 1970: Griechisches etymologisches Wörterbuch, Bd. 2, Heidelberg: Carl Winter. Hansen Peter A., Cunningham Ian C. 2009: Hesychii Alexandrini Lexicon, vol. 4 (T–Ω), Berlin: De Gruyter. Hinz Walther 1975: Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden: Harrassowitz. Holopainen Sampsa 2019: Indo-Iranians borrowings in Uralic, Helsinki: Faculty of Arts, University of Helsinki: PhD dissertation. Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden, Boston: Brill. Lloyd Albert L., Lühr Rosemarie, Springer Otto 1998: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen 2, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Mallory James P., Adams Douglas Q. 1997: Encyclopedia of Indo-European culture, London: Fitzroy Dearborn. Mayrhofer Manfred 1992: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen 1, Heidelberg: Carl Winter. Rigobianco Luca 2021: I fitonimi φέως, ἱππόφεως, ἱπποφαές e ἱππόφαιστον: una histoire des mots. – Archivio Glottologico Italiano 106, 195–221. Strand Richard 2011: Lexicons of the Hindu-Kush: Kâmvîri, Kâtʽa-vari, Kalasa-alâ, Sañu-vi:ri, Ačarêtâ, Bhaṭesa-zib, and Paxtó, on-line version. Available at: http://nuristan.info/lngFrameL.html [retrieved 2023-04-09]. Walde Alois, Pokorny Julius 1927: Vergleichendes Wörterbuch der indogermanischen Sprachen, Berlin, Leipzig: De Gruyter. 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII τέϝναχα: An Indo-European Ghost? Acknowledgments: I am greatly indebted to the anonymous Indo-Europeanist reviewer(s) for pointing out a possible Iranian solution, as well as to Dr. Luca Rigobianco and Simone Marcazzan for their extremely helpful feedback. τέϝναχα: indoeuropietiškas žodis vaiduoklis? SANTRAUKA Graikų kalbos žodis τέϝναχα (gal.) ‘dygiojo artišoko stiebas’, Hesichijaus hapax, anksčiau buvo įvairiai siejamas su indoeuropiečių prokalbės pamatinio šaknies balsių kaitos laipsnio variantu *tr̥nos / *tr̥nom ‘spyglis’, paliudytu indoiranėnų, slavų ir germanų kalbose. Šio palyginimo reikėtų atsisakyti, nes tikėtina, kad τέϝναχα reikėtų sieti su tekstu, kuriame buvo padaryta πτέρνιχα (gal.) ‘usnies stiebas’ (vedinys iš Teofrasto πτέρνη ‘kulnas’) rašybos klaida. Vis dėlto, negalima atmesti galimybės, kad Teofrasto tekste originali forma buvo τέϝναχα — iranėnų fitonimo, kilusio iš iranėnų prokalbės žodžio *tr̥n-aka- ‘žolė’ (kurio pėdsakai randami kai kuriose vidurio iranėnų kalbose), adaptacija graikų kalboje. Tai reikštų, kad Hesichijus buvo vienintelis originalios formos liudininkas. Įteikta 2023 m. balandžio 11 d. CARLO MARIA PERTICA 1 Traversa XXIV Vill. Prealpino, 25136 Brescia (BS), Italy [email protected] Įžvalgos / Insights 295