τέρνακα: An Indo-European Ghost?

Wnioski / Insights 291 CARLO MARIA PERTICA Università Ca’ Foscari Venezia Identyfikator ORCID: orcid.org/0009-0001-3385-5828 Dziedziny badań: indoeuropejski i grecki system nominalny oraz etymologia. DOI: doi.org/10.35321/all88-13 τέρνακα: INDOEUROPEJSKI DUCH? τέρνακα: indoeuropietiškas žodis vaiduoklis? ADNOTACJA Niniejsza nota ma na celu wskazanie, że hesychiańskie τέρνακα ‘łodyga karczocha’, pomimo godnego uwagi podobieństwa do innych form indoeuropejskich, należy raczej uznać za zwykłą literówkę zamiast pierwotnego acc. l. poj. πτέρνικα z Historii roślin Teofrasta. Niemniej jednak nie można całkowicie wykluczyć możliwości, że w tekście Teofrasta rzeczywiście poświadczono τέρναξ, grecką adaptację irańskiego fitonimu. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia indoeuropejska, Hesychiusz, krytyka tekstu, języki irańskie. ADNOTACJA Celem tego tekstu jest wyjaśnienie, dlaczego hesychiańskie τέρνακα ‘łodyga ostu’ mimo oczywistego podobieństwa do innych form indoeuropejskich powinno być uznane za zwykły błąd w zapisie oryginalnej formy biernika liczby pojedynczej πτέρνικα z dzieła Teofrasta Historia Plantarum. Mimo to nie należy wykluczać możliwości, że w dziele Teofrasta rzeczywiście poświadczona była forma τέρναξ – adaptacja irańskiego fitonimu w języku greckim. SŁOWA KLUCZOWE: etymologia indoeuropejska, Hesychios, krytyka tekstu, języki irańskie. W Leksykonie Hesychiusza, pod literą τ (545), znajduje się hasło τέρνακα· τῆς κάκτου τοῦ φυτοῦ καυλός ‘(dosł.) łodyga rośliny karczocha’} Alois Walde i Julius Pokorny (1927: 641) jako pierwsi powiązali ten hapaks z sanskr. trṇa- [n.] ‘trawa, słoma’, go. þaurnus [m.] ‘cierń, stnord. þorn [m.] CARLO MARIA PERTICA 292 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ‘id.’, stgniem. dorn [m.] ‘id.’, scs. trъnъ [m.] ‘id.’ itd. Pod względem semantycznym związek wydawał się oczywisty ze względu na ciernisty charakter karczocha, nawet jeśli od strony formalnej konieczne było przyjęcie dość złożonego rozwoju. Hjalmar Frisk (1970: 881) próbował rozwiązać ten problem, wysuwając hipotezę, że fitonim τέρναξ powstał w wyniku przekształcenia pierwotnego *τέρνον / τέρνος, będącego rezultatem formy z pełnym stopniem wokalizmu *tŕnos (lub *tŕnom) ‘cierń’, na wzór δόναξ, -ακος [m.] ‘trzcina’.1 Z drugiej strony Pierre Chantraine (1968: 1107) i Robert Beekes (2010: 1470) woleli zachować ostrożność co do rzeczywistego praindoeuropejskiego pochodzenia tego słowa.2 Niemniej jednak bardziej prawdopodobne rozwiązanie tej małej zagadki językowej wskazali Peter A. Hansen i Ian C. Cunningham w swoim wydaniu tekstu hezychiańskiego (2009: 30). „Pochodzenie” tego słowa należy bowiem wiązać raczej z błędną pisownią pierwotnego acc. sing. πτέρνικα „łodyga ostu” z dzieła Historia Plantarum Teofrasta (IV–III wiek p.n.e.; Thphr. HP 6.4.11): “Ἕτερον δὲ καυλὸν ὀρθὸν ἀφίησιν, ὃν καλοῦσι πτέρνικα” „Istnieje inny rodzaj, który wypuszcza wyprostowaną łodygę, zwaną pternix”. Podobieństwo obu form, przypadek biernika, a także kontekst tekstowy przemawiają zdecydowanie za uznaniem τέρνακα za monstrum wywodzące się od πτέρνικα, derywatu od πτέρνη [f.] „pięta”.3 Obecność πτέρνικα w tym fragmencie potwierdza ponadto Deipnosophistae Atenajosa (III wiek n.e.; 2.70e). Fakt, że słowo to zostało umieszczone pod literą τ, nie stanowi problemu, ponieważ jest z całą pewnością możliwe, że Hezychiusz (V lub VI wiek n.e.), jeśli nie wcześniejszy leksykograf wykorzystany przez niego, znalazł to słowo w już skażonym tekście Teofrasta lub Atenajosa (zauważmy, że πτέρνικα nie występuje nigdzie indziej w Leksykonie). Dla kompletności należy jednak wziąć pod uwagę alternatywny scenariusz. Rozszerzenie sufiksalne -ακ bardzo przypomina to występujące w *-aka języków irańskich, a ponadto ślady hipotetycznej irańskiej prapospolitytej formy *trn-aka znajdują się w niektórych językach średnioirańskich: por. sakijskie khotańskie tarra- „zioło, trawa”, Zor. Pahlawijskie tlk /tarrak/ ‘zioła ogrodowe’, a następnie klasyczno-perskie tarrah ‘szczypiorek’ (Bailey 1979: 123; Mayrhofer 1992: 664). Niestety słowo to nie jest znane w języku awestyjskim, gdzie w sekwencji CRnV 1 Hipoteza przyjęta np. w Mallory & Adams 1997: 575. 2 Więcej bibliografii u Lloyda i in. 1998: s. v. dorn1. 3 Pozornie na wzór innych fitonimów na -ιξ, takich jak ἅρπιξ / ἅπριξ ‘rodzaj ciernistego krzewu’ itd. Por. Rigobianco 2021: 18 w sprawie przypadku modelowania fitonimów na podstawie powiązań leksykalnych w starożytnym Įžvalgos / Insights 293 rezonanty rn zachowują się bez jakiejkolwiek asymilacji (por. varənā- ‘wełna zwierzęca’ < *(h2)ulh1-neh2-). Grecki. τέρνακα: An Indo-European Ghost? Biorąc pod uwagę te informacje (a także fakt, że samo πτέρνικα nie jest poświadczone nigdzie indziej), można z pewnością również przyjąć, że w Historia Plantarum 6.4.11 pierwotnie podano τέρνακα, grecką adaptację jakiejś staroperskiej lub medyjskiej formy będącej rezultatem PIr. *trn-aka-.4 Leksykon Hezychijski byłby zatem jedynym świadectwem poprawnej lekcji. Podsumowując, rekonstrukcja praindoeuropejskiego *tŕnos / *tŕnom ‘cierń’ nie zmienia się zasadniczo po przedstawionych tu rozważaniach: po prostu nie ma już potrzeby zakładać w jakiś sposób nieuporządkowanej formacji greckiej z pełnym stopniem. PIE *tŕnos [m.] / *tŕnom [n.] ‘cierń’ PIIr. *tŕnam [n.] ‘cierń; źdźbło trawy’ (zapożyczone do prauralskiego, por. *tarna w: Holopainen 2019: 273–274) PNur. (Strand 2011) Zachodni i północno-wschodni katë tâ·′i ‘cierń; jeżyna’ Południowo-wschodni katë tâňʹi ‘id.’ PIAr. *tŕnam Skt. tṛṇa- [n.] ‘trawa, zioło’ itd. PIr. *trn-(aka-) Saka z Khotanu tarra- „zioło, trawa” itd. BSl. *tírnas [m.] ‘cierń’ PSl. *tьrnъ [m.] ‘jw.’ (Derksen 2008: 505) CSL trъnъ ‘ἄκανθα’, itd. PGm. *þurna- [m.] ‘cierń, krzew ciernisty’ (Kroonen 2013: 552–553) Go. þaurnus [m.] ‘cierń’ (< *þurnu-), stisl. þorn [m.] ‘jw.’ itd. 4 op. kārataka- ‘podróżnik; zagraniczny najemnik’ ~ gr. κάρδαξ, -κος ‘perski termin oznaczający zagranicznych najemników’ (Hinz 1975: 148) byłby dobrym analogicznym przypadkiem. Zachowanie skupienia rn oraz przyrostka welarnego potwierdzają elamickie transkrypcje staroperskich i medyjskich słów oraz antroponimów: por. między innymi ši-ra-bar-na /çīra-farnah-/, tj. ‘którego Fortuna jest piękna’ (Hinz 1975: 76) dla skupienia rn oraz ši-ra-ak-qa /çīrakā/ (Hinz 1975: 77) dla przyrostka welarnego. CARLO MARIA PERTICA 294 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII REFERENCES Bailey Harold W. 1979: Dictionary of Khotan Saka, Cambridge: Cambridge University Press. Beekes Robert 2010: Etymological Dictionary of Greek, with the assistance of L. van Beek, Leiden, Boston: Brill. Chantraine Pierre 1968: Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Paris: Klincksieck. Derksen Rick 2008: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon, Leiden, Boston: Brill. Frisk Hjalmar 1970: Griechisches etymologisches Wörterbuch, Bd. 2, Heidelberg: Carl Winter. Hansen Peter A., Cunningham Ian C. 2009: Hesychii Alexandrini Lexicon, vol. 4 (T–Ω), Berlin: De Gruyter. Hinz Walther 1975: Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden: Harrassowitz. Holopainen Sampsa 2019: Indo-Iranians borrwings in Uralic, Helsinki: Faculty of Arts, University of Helsinki: PhD dissertation. Kroonen Guus 2013: Etymological Dictionary of Proto-Germanic, Leiden, Boston: Brill. Lloyd Albert L., Lühr Rosemarie, Springer Otto 1998: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen 2, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Mallory James P., Adams Douglas Q. 1997: Encyclopedia of Indo-European culture, London: Fitzroy Dearborn. Mayrhofer Manfred 1992: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen 1, Heidelberg: Carl Winter. Rigobianco Luca 2021: I fitonimi φέως, ἱππόφεως, ἱπποφαές e ἱππόφαιστον: una histoire des mots. – Archivio Glottologico Italiano 106, 195–221. Strand Richard 2011: Lexicons of the Hindu-Kush: Kâmvʹiri, Kâtʹa-vari, Kalaṣa-alâ, Saňu-vi:ri, Aćharêtâʹ, Bhaṭʹesa-zib, and Paxtʹo, on-line version. Available at: http:// nuristan.info/lngFrameL.html [retrieved 2023-04-09]. Walde Alois, Pokorny Julius 1927: Vergleichendes Wörterbuch der indogermanischen Sprachen, Berlin, Leipzig: De Gruyter. τέρνακα: An Indo-European Ghost? Įžvalgos / Spostrzeżenia 295 Podziękowania: Jestem ogromnie wdzięczny anonimowemu recenzentowi (recenzentom) indoeuropeistycznemu (indoeuropeistycznym) za wskazanie możliwego rozwiązania irańskiego, a także dr. Luce Rigobianco i Simone Marcazzan za niezwykle pomocne uwagi. τέρνακα: indoeuropietiškas žodis vaiduoklis? STRESZCZENIE Greckie słowo τέρνακα (bier.) ‘łodyga ostu’, hapax legomenon u Hesychiosa, było wcześniej na różne sposoby wiązane z wariantem podstawowego stopnia apofonii samogłoskowej rdzenia praindoeuropejskiego *tŕnos / *tŕnom ‘cierń’, poświadczonym w językach indoirańskich, słowiańskich i germańskich. Z tego porównania należy zrezygnować, ponieważ jest prawdopodobne, że τέρνακα należy wiązać z tekstem, w którym popełniono błąd w zapisie πτέρνικα (bier.) ‘łodyga ostu’ (derywat od teofrastowego πτέρνη ‘pięta’). Nie można jednak wykluczyć możliwości, że pierwotną formą w tekście Teofrasta było τέρνακα – adaptacja irańskiego fitonimu wywodzącego się z prairańskiego słowa *trn-aka- ‘trawa’ (którego ślady znajdują się w niektórych językach średnioirańskich) w języku greckim. Oznaczałoby to, że Hesychios był jedynym świadkiem formy pierwotnej. Otrzymano 11 kwietnia 2023 r. CARLO MARIA PERTICA 1 Traversa XXIV Vill. Prealpino, 25136 Brescia (BS), Włochy carlomaria.pertic[email protected]