Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse

DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID iD: orcid.org/0000-0001-7497-7365 Kierunki badań naukowych: dialektologia, geolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all88-07 DYNAMIKA DEPALATALIZACJI W OKOLICACH MARCINKONYS Dynamika depalatalizacji w okolicach Marcinkonys ABSTRAKT W artykule analizowana jest depalatalizacja, charakterystyczna cecha fonetyczna południowej odmiany auksztaickiej. Celem badania jest omówienie tendencji depalatalizacji w południowej odmianie auksztaickiej obserwowanych w okolicach Marcinkonys. Analizując sytuację depalatalizacji spółgłosek w trzech pokoleniach wiekowych, oparto się na perspektywie geolingwistycznej, związanej z koncepcją dynamicznej przestrzeni. W artykule przedstawiono analizę depalatalizacji opartą na dwóch warstwach materiału dialektalnego: nagraniach dźwiękowych i tekstach rękopiśmiennych z 7. dekady XX wieku, przechowywanych w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego, oraz materiale dźwiękowym trzech pokoleń z okolic Marcinkonys, nagranym przez autorkę artykułu. W badaniu scharakteryzowano, jaka korelacja miękkich i twardych spółgłosek (lub jej brak) dominuje w mowie trzech pokoleń; wyjaśniono przyczyny warunkujące dynamikę tego zjawiska. Ustalono, że na początku XXI wieku obszar dialektalny okolic Marcinkonys uległ zmianie. Uzyskane wyniki wskazują na dość konsekwentne i stopniowe osłabianie depalatalizacji. SŁOWA KLUCZOWE: południowa odmiana auksztaicka, depalatalizacja, cecha dialektalna, czas obserwowany. ANNOTACJA Artykuł analizuje depalatalizację jako wyróżniającą cechę fonetyczną południowej odmiany auksztaickiej. Celem badania jest omówienie tendencji depalatalizacji, które można obserwować w podgwarze południowej odmiany auksztaickiej w okolicach Marcinkonys Straipsniai / Articles 145 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ przyjmując podejście czasu pozornego. Badanie dotyczące sytuacji depalatalizacji opiera się na perspektywie geolingwistycznej, związanej z koncepcją przestrzeni dynamicznej. Artykuł przedstawia analizę depalatalizacji na podstawie dwóch warstw danych gwarowych: nagrań dźwiękowych i tekstów rękopiśmiennych z lat 60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Gwarowym Instytutu Języka Litewskiego, oraz nagrań dźwiękowych trzech pokoleń wykonanych przez autorkę artykułu w okolicach Marcinkonys. W badaniu opisano, jaka korelacja spółgłosek palatalizowanych i niepalatalizowanych (lub jej brak) przeważa w języku trzech pokoleń; wyjaśniono przyczyny determinujące dynamikę tego zjawiska. Ustalono, że na początku XXIst wieku obszar gwarowy okolic Marcinkonys wykazuje pewne zmiany. Wyniki wskazują na dość konsekwentne i stopniowe osłabienie depalatalizacji. SŁOWA KLUCZOWE: podgwara południowoaukštaitijska, depalatalizacja, cecha gwarowa, czas pozorny. WSTĘP Szeroko rozpowszechnione w podgwarze południowoaukštaitijskiej stwardnienie spółgłosek – przejście spółgłosek miękkich w twarde – od dawna interesuje językoznawców. W latach 60. XX wieku autorzy nowej klasyfikacji gwar języka litewskiego, Aleksas Girdenis i Zigmas Zinkevičius, nie dzielili szczegółowo podgwary południowoaukštaitijskiej, lecz uznali niejednorodność obszaru gwarowego ze względu na izofony dzukowania i stwardnienia spółgłosek (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147).¹ Za strefę najsilniejszego stwardnienia spółgłosek uważa się południową część obszaru południowoaukštaitijskiego, na południe od linii Rudaminõs–Seirijų–Merkinės–Marcinkonių (zob. ryc. 1). W pracach z zakresu dialektologii tradycyjnej stwierdza się, że na tym obszarze stwardnieniu ulegają spółgłoski [l̡], [s̡], natomiast spółgłoski [r], [s], [z], [t͡s], [d͡z], [t͡ʃ], [d͡ʒ] nie mają miękkich korelatów (Zinkevičius 1966: 158–170; LKT 381, 384–385; LKA II 101–105, mapa nr 85–87; por. Leskauskaitė 2006: 35–36; 2009: 34–36). ¹ Klasyfikację tę, opartą wyłącznie na fonetycznych (głównie dotyczących wokalizmu i akcentuacji) różnicach i podobieństwach gwar, krytycznie oceniał Antanas Salys. Jego zdaniem „za wadę należy uznać również nieoznaczenie izofony stwardnienia l w klasyfikacyjnej mapie gwar” (Salys 1992: 296). A. Salys nie analizował szeroko stwardnienia spółgłosek w gwarze zachodnich Dzuków, lecz jedynie zaznaczył, że „gwary Dzuków wykazujące stwardnienie” na północy graniczą z gwarami kapsów (Salys 1992: 132). 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse RYC. 1. Bardziej regularne cofnięcie samogłosek i, y (į) ku tyłowi po palatalizowanych spółgłoskach r, š, ž, č, dž (w części środkowo-zachodniej oraz po c, dz (por. LKA II, mapa nr 41) oznaczono linią kropkowaną². Mapa z LKTCh W literaturze naukowej stwardnienie spółgłosek opisywano głównie metodami dialektologii tradycyjnej, wskazując pochodzenie tego zjawiska, jego zasięg, inwentarz spółgłosek twardych, pozycje, w których spółgłoski ulegają stwardnieniu – przed samogłoskami szeregu przedniego lub tylnego – oraz zmiany zachodzące w następujących po nich samogłoskach (Buch 1966: 33–36; Zinkevičius 1966: 158–170; 2006: 142–146; LKT 1970: 38; Urbanavičiūtė 1970: 75–86; 1970a: 61–65; 1971: 55–70; 1974: 73–80; 1978: 69–77; LKTCh 2004: 80; Zinkevičius 2006: 142–144 i in.).³ Taki statyczny i niemal niezmienny opis tego zjawiska dominował w dialektologii tradycyjnej do końca XX wieku, a w niektórych przypadkach także dłużej. ² Izofony wokalizmu zaznaczone na mapie nie mają znaczenia dla badanego obszaru, dlatego nie są omawiane. ³ Należy również wspomnieć o wynikach badań fonetyki eksperymentalnej. Artykulację twardych spółgłosek południowych Auksztotów na podstawie palatogramów badała Elzbieta Mikalauskaitė (1975), a ich właściwości akustyczne – Rytis Ambrazevičius i Asta Leskauskaitė (2014). Straipsniai / Articles 147 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ Szersze możliwości badawcze otworzyły się przed dialektologami wraz z ugruntowaniem się w Litwie kierunku geolingwistycznego, gdy zaczęto postrzegać subdialekt nie jako lokalny i zamknięty system fonologiczny, ograniczony izoglosami różnego rodzaju, lecz jako pewne kontinuum, na które nieustannie oddziałują rozmaite zjawiska konwergencji i dywergencji (Aliūkaitė, Mikulenienė 2014: 39; Mikulenienė 2018: 12; por. Kalėdienė 2011). Ponadto perspektywa geolingwistyczna umożliwia obserwowanie nie tylko zmienności i zmian w języku informatorów jednego, lecz kilku pokoleń w czasie obserwowanym⁴ – tu i teraz. Tym samym, będąc synchronicznymi, badania tego rodzaju zyskują również perspektywę diachroniczną. Mimo to także w najnowszych pracach dialektologicznych z początku XXI wieku dane dotyczące dynamiki stwardnienia spółgłosek są fragmentaryczne, tzn. podkreśla się niesystematyczne stwardnienie spółgłosek oraz osłabienie tego zjawiska (Garšva 2005: 236–237, 247–248, 251–252, 263–265; Leskauskaitė 2006: 35–36; 2016: 52–55; 2020: 28–29; 2021: 55–56; Tuomienė 2010: 227, 231; Mikulenienė et al. 2019: 150, 154; por. Mikulenienė 2016: 340–346; Leskauskaitė 2016: 52–55; 2018a: 23–24; 2021: 55–57). Zatem celem niniejszego artykułu jest omówienie tendencji do stwardnienia spółgłosek południowych Auksztotów w okolicach Marcinkonys w czasie obserwowanym. W celu realizacji zadań postawiono następujące problemy: 1) scharakteryzować, jaka korelacja miękkich i twardych spółgłosek (lub jej brak) dominuje w języku trzech pokoleń; 2) wyjaśnić przyczyny determinujące dynamikę stwardnienia spółgłosek. Do badania wybrano niejednorodny obszar południowych Auksztotów, tj. punkty Marcinkonys (697), Darželiai (696), Kabėliai (704) Litewskiego atlasu językowego (dalej – LKA)⁵, które w dialektologii tradycyjnej zalicza się do gwar Marcinkonys i Kabėliai (Leskauskaitė 2009: 29–30). Analizując sytuację stwardnienia spółgłosek w trzech grupach wiekowych, oparto się na perspektywie geolingwistycznej, związanej przede wszystkim z koncepcją dynamicznej przestrzeni. Założenie dynamiczności wynika również z uwzględniania czynników zarówno kulturowych, jak i społecznych w badaniach dialektologicznych (Aliūkaitė 2013: 5). ⁴ W 1966 roku William Labov wykorzystał oczywiste różnice czasowe do badania zmian zachodzących w dźwiękach Nowego Jorku i ugruntował metodę czasu obserwowanego jako podstawowe narzędzie badań zmienności. Zgodnie z teorią wariacji i zmian językowych W. Labova różnice między językiem informatorów w różnym wieku ujawniają zmiany językowe zachodzące w czasie obserwowanym (ang. apparent time): język starszych informatorów oznacza miniony, a język młodszych – obecny etap zmian językowych. Więcej na temat czasu obserwowanego zob. Labov 1972; Bailey, Wikle, Tillery, Sand 1991: 241–244; Inoue 2008: 45–64; 2010: 45–64; Aliūkaitė, Mikulenienė 2014: 36; Kalėdienė 2015: 213–215). ⁵ Punktem Litewskiego atlasu językowego nazywa się konkretną miejscowość zamieszkania oraz najbliższe jej pod względem geograficznym i językowym osady, oddalone o 10–12 km (Mikulėnienė, Čepaitienė 2021: 85–94). W niniejszym artykule do punktu Marcinkonys zalicza się wsie Zervynos i Manciagirė; do peryferii punktu Darželiai – Kapiniškiai, Mardžionys, Grybauliai; do punktu Kabėliai – Ašašninkai, Musteikà, Daržinė lės. 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Priebalsių ketinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse Opisując obszar gwarowy okolic Marcinkonys, należy zaznaczyć, że w badanych punktach zachowane są najważniejsze cechy fonetyczne południowych Auksztotów: zwężenie samogłosek nosowych [ɑː], [æː], zachowanie dyftongów [ɛm], [ɑm] [ɛn], [ɑn], [ɛm], [æːm], [ɛn], [æːm], dū́kavimas, stwardnienie spółgłosek i in. (zob. LKTCh 76–85; Zinkevičius 2006: 137–149; Leskauskaitė 2006: 29–40). Obszar okolic Marcinkonys można dokładniej zróżnicować na podstawie dwóch cech gwarowych: wymowy samogłosek [eː], [oː] oraz [ɛː], [ɔː], a także mieszania spółgłosek [sʲ], [s], [zʲ], [z] oraz [ʃ], [s], [ʒʲ], [z]. Bardziej zamknięte i napięte [eː], [oː] wymawia się najczęściej w punktach Darželis (696) i Marcinkonys (697), natomiast w Kabeliai (704) występują bardziej otwarte [ɛː], [ɔː], bliższe południowo-zachodniej części obszaru południowych Auksztotów (por. Markevičienė 1999: 27–28; 2010: 51; Leskauskaitė 2004: 56–57; 2009: 30–31). Mieszanie spółgłosek [sʲ], [s], [zʲ], [z] oraz [ʃ], [s], [ʒʲ], [z] jest charakterystyczne dla punktu Kabeliai (704) (Zinkevičius 1966: 147–148; LKTCh 38; Leskauskaitė 2009: 30; Markevičienė 2010: 49–50; Valentukevičienė 2019: 5–6)⁶ Materiał badawczy obejmuje: 1) materiał gwarowy z 6.–7. dekady XX wieku, przechowywany w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego (dalej – GCTA): nagrania dźwiękowe z Marcinkonys (697) i Kabeliai (704) (CD 17 PA 7, nagranie 08201704; CD 21 PA 9, nagranie 38201697, łączny czas nagrań – 31 min 2 s), materiały rękopiśmienne z punktów Marcinkonys (697, GCTA R, nr rej. jednostki 839), Darželiai (696, GCTA R, nr rej. jednostki 821) i Kabeliai (704, GCTA R, nr rej. jednostki 840)⁷; 2) nagrany przez autorkę artykułu w latach 2019–2022 w badanych punktach materiał dźwiękowy 28 informatorów, trwający 28 godz. 16 min, zebrany metodą częściowo ustrukturyzowanego wywiadu: 13 osób reprezentujących najstarsze pokolenie, 5 – średnie i 10 – młodsze⁸. Niemal wszyscy uczestnicy badania z najstarszego pokolenia spełniają kryterium NORM: mają wykształcenie podstawowe lub średnie⁹, prowadzą osiadły tryb życia i nie mają możliwości częstej zmiany miejsca zamieszkania. Większość z nich pracowała w rolnictwie, leśnictwie lub sektorze usług, w którym nie jest potrzebna aktywna komunikacja. Przedstawiciele średniego pokolenia, z wyjątkiem jednego informatora z wyższym wykształceniem, mają wykształcenie podstawowe lub średnie, są mobilni, pracujący ⁶ Zjawisko to występowało również w mowie mieszkańców, którzy przybyli do Marcinkonys z Ašašninkai i Kabeliai (Leskauskaitė 2009: 30). Mieszanie spółgłosek odnotowano także w punkcie Šklėriai (703). Nagrań dźwiękowych z 6.–7. dekady XX wieku z punktów Marcinkonys (697) i Kabeliai (704) jest niewiele. Ich czas trwania wynosi od 2 do 10 min. ⁷ Nagrań dźwiękowych z 6.–7. dekady XX wieku z punktów Marcinkonys (697) i Kabeliai (704) jest niewiele. Ich czas trwania wynosi od 2 do 10 min. ⁸ W badaniach socjolingwistyki ilościowej idealna jest sytuacja, gdy próba zbliża się do 30 informatorów (Milroy, Gordon 2003: 164). ⁹ Informatorzy zdobyli wykształcenie średnie już jako dorośli, w szkole wieczorowej. Straipsniai / Articles 149 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ w sektorze usług. Młodzież uczestnicząca w badaniu – uczniowie gimnazjów i studenci oraz kilku robotników – stanowi grupę najbardziej mobilną; zaspokajają oni swoje potrzeby kulturalne, społeczne i ekonomiczne poza granicami gwary. 1 TABELA. Czas trwania nagrań dźwiękowych (28 godz. 16 min) Nr Kod informanta Rok urodzenia Wykształcenie Czas trwania nagrania dźwiękowego 1. 697Mrc3M 1938 Podstawowe 1 godz. 31 min 2. 697Mrc3–1M 1940 Podstawowe 1 godz. 21 min 3. 697Mrc3–2M 1942 Średnie 1 godz. 16 min 4. 697Mrc3–3M 1937 Podstawowe 34 min 5. 696Drž3M 1936 Podstawowe 1 godz. 36 min 6. 696Drž3–1M 1938 Podstawowe 1 godz. 1 min 7. 696Drž3–2M 1938 Podstawowe 1 godz. 8. 696Drž3–3M 1942 Średnie 1 godz. 1 min 9. 696Drž3V 1942 Podstawowe 10. 696Drž3–1V 1938 Podstawowe 1 godz. 2 min 11. 704Kb3M 1937 Podstawowe 12. 704Kb3V 1942 Podstawowe 1 godz. 32 min 13. 704Kb3–1M 1966 Średnie 36 min 14. 697Mrc2M 1975 Średnie 1 godz. 19 min 15. 697Mrc2–1M 1978 Podstawowe 1 godz. 10 min 16. 697Mrc2–2M 1973 Średnie 1 godz. 20 min 17. 704Kb2–1V 1973 Wyższe 36 min 18. 704Kb2V 1972 Średnie 1 godz. 19 min 19. 697Mrc1M 2004 Średnie 20. 697Mrc1–1M 2002 Średnie 1 godz. 39 min 21. 697Mrc1–2M 2004 Podstawowe 1 godz. 22. 697Mrc1V 2003 Średnie 1 godz. 23. 696Drž1M 2002 Średnie 1 godz. 5 min 24. 704Kb1M 2003 Średnie 1 godz. 3 min 25. 704Kb1–2M 2004 Podstawowe 1 godz. 26. 704Kb1V 1995 Średnie specjalistyczne 40 min 27. 704Kb1–1V 2004 Podstawowe 1 godz. 28. 704Kb1–2V 2002 Średnie specjalistyczne 1 godz. 29 min 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Priebalsių ketinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse Informanci zostali zakodowani według numeru i skrótów nazwy punktu LKA, wieku informanta (1 oznacza młodsze pokolenie w wieku od 18 do 30 lat, 2 – średnie pokolenie w wieku od 31 do 50 lat, 3 – najstarsze pokolenie) oraz płci (M – kobieta, V – mężczyzna). Na przykład informant młodszego pokolenia z punktu Marcinkonys jest oznaczany jako 697Mrc1V. Jeśli występuje więcej informantów z tej samej grupy wiekowej, po krótkim łączniku wpisuje się dodatkowy numer, np. 697Mrc1V-1 (zob. tabelę 1). W celu ustalenia tendencji do twardnienia spółgłosek w trzech pokoleniach z nagrań każdego informanta wybrano 30-minutowy fragment mowy spontanicznej, systematycznie wypisano przypadki z (nie)twardniejącymi spółgłoskami, a wyniki zwizualizowano. W artykule przykłady tekstów rękopiśmiennych podaje się w autentycznej pisowni, a materiał z XXI w. – za pomocą Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (MAF) (zob. Bakšienė 2018: 10–20; 2022: 165–183). W badaniu zastosowano metody opisowe oraz metody obserwacji i analizy materiału empirycznego. 1. CECHY SOCJOLINGWISTYCZNE OKOLIC MARCINKONYS Punkty badanego obszaru: Marcinkonys (697), Darželių (696) i Kabeliai (704) znajdują się w południowej części Litwy, graniczącej z Białorusią. W latach 1920–1939 okolice Marcinkonys należały do kontrolowanego przez Polskę Wileńskiego Kraju, natomiast w latach 1939–1940 – do Białorusi. W XX w. w okolicach Marcinkonys, oprócz dominujących Litwinów, mieszkali także Rosjanie (głównie w Marcinkonys), Polacy, Białorusini i Ukraińcy10. Oprócz języka litewskiego do końca XX w. w przestrzeni publicznej używano także języka polskiego i rosyjskiego, dlatego wskutek kontaktu języków nasilała się również interferencja fonetyczna (por. Grumadienė 1988: 138). W drugiej połowie XX w., gdy język litewski standardowy umacniał swoją pozycję w życiu publicznym, prestiż południowej gwary auksztockiej, podobnie jak innych gwar języka litewskiego,11 malał i był deprecjonowany, ponieważ główną uwagę skierowano na język standardowy 10 Większość osób z najstarszego pokolenia, które przybyły z Rosji do Marcinkonys, nigdy nie nauczyła się mówić po litewsku. Polacy i Białorusini, którzy założyli rodziny z Litwinami, porozumiewali się w domu po litewsku (por. Rutkovska 2016: 2–3). Dzieci z rodzin słowiańskojęzycznych uczęszczały do litewskich szkół i z powodzeniem przystosowały się do dominującego środowiska językowego. 11 Językiem prestiżowym posługują się mieszkańcy posiadający wyjątkową władzę społeczną (Milroy 2001: 549). Prestiż może być jawny, gdy deklarowane są pozytywne postawy wobec języka i zachowania językowe (por. Holmes 2001: 345). Pojęcie prestiżu ukrytego obejmuje pozytywną ocenę kodów językowych, które nie są publicznie uznawane, oraz pozytywne postawy niedeklarowane otwarcie (zwłaszcza wobec obcych) (por. Trudgill 1979: 9; Kalėdienė 2013: 137; Holmes 2001: 345; Ramonienė 2006: 145). Straipsniai / Articles 151 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ (Leskauskaitė 2018: 36). Najbardziej wyraziste cechy południowoauksztockiej gwary – dzukowanie i stwardnienie spółgłosek – stały się nieprestiżowe. Mieszkańcy okolic Marcinkonys, podobnie jak inni południowi Auksztoci, rozmawiając z nieznajomymi, unikają tych cech (por. Mikalauskaitė 1975: 94; Leskauskaitė 2009: 38).12 Na osłabienie prestiżu gwary wpłynęły również podupadła infrastruktura oraz zmienione warunki demograficzne, społeczno-ekonomiczne i kulturowe, które doprowadziły do osłabienia więzi społecznych mieszkańców i ich mobilności nie tylko wewnątrz obszaru gwarowego, lecz także poza jego granicami.13 Gwałtownie nasilona mobilność mieszkańców jest jednym z głównych czynników decydujących o częstszym używaniu języka ogólnego zarówno przez jednostki, jak i we wspólnotach językowych (por.: Chambers 2002: 117; Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 126; Monka 2015: 98; Čepaitienė 2016: 154). Podsumowując dane socjolingwistyczne, można stwierdzić, że poziom izolacji gwary okolic Marcinkonys jest niski – dominują otwarte sieci społeczne, w których osoby łączą słabe więzi sieciowe i pozostają otwarte na innowacje oraz zmiany językowe (por. Kalėdienė 2013: 148). 2. SYTUACJA STWARDNIENIA SPÓŁGŁOSEK W OKOLICACH MARCINKONYS W DRUGIEJ POŁOWIE XX WIEKU Szerszy obraz sytuacji gwarowej w siódmej dekadzie XX wieku ukazują nieliczne nagrania dźwiękowe i teksty rękopiśmienne przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Analiza materiału gwarowego pokazuje, że na badanym obszarze wymawiano twardo spółgłoski [l], [r], [s], [ʂ], [z̪], [tʂ], [t̪s], [dž], [dʐ], [p], [b], [m], [u] (zob. tabela 2). Z tekstów rękopiśmiennych wynika, że zbieracze materiału gwarowego odnotowywali również zmienione samogłoski szeregu przedniego występujące po spółgłoskach twardych. Na zwężenie artykulacji przednich samogłosek typu [l] po twardych [r], [s], [z], [tʂ], [t̪s], [dž] zwróciła uwagę także i oznaczyła je specjalnymi znakami w transkrybowanych tekstach punktów Darželiai (696) i Kabėliai (704) Žaneta Urbanavičiūtė-Markev ičienė (šas. 12 Informatorzy najstarszego i średniego pokolenia oceniają gwarę południowych Auksztotów jako piękną, odpowiednią do mówienia jedynie w bliskim otoczeniu, lecz w przestrzeni publicznej jest ona jako środek komunikacji niepotrzebna: „A kto teraz mówi po dzukowsku na wsiach? Osiemdziesięciolatki. A jeśli gdzieś zostanie jakiś młodszy, to pojedzie do Wilna albo do miasta i również zaraz nie usłyszysz dzukowskiej mowy. I jest ona niepotrzebna” (Mrc697Mrc3-2M). Młodsze pokolenie wyznaje pogląd, że gwara jest interesująca, wartościowa i wymaga ochrony, ale z powodu przerwania tradycji przekazywania gwary trzeba się jej już uczyć. 13 Gmina Marcinkonys jest uznawana za obszar długotrwałej depopulacji z podupadłą infrastrukturą. Na terenie całej gminy nie ma już szkół ogólnokształcących, placówek opieki zdrowotnej i innych instytucji ani miejsc pracy. 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse nr rej. 821; nr rej. powiązania 840). Pozostali zapisujący fakty podali jedynie pojedyncze przykłady (Leskauskaitė 2009: 35). TABELA 2. Inwentarz twardych spółgłosek w tekstach rękopiśmiennych14 Twarda spółgłoska | Twardnienie spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego | Twardnienie spółgłosek przed samogłoskami szeregu tylnego ł | lǎ-das, iškẽlė, sáulys | r | raci, rékc, sùtrbina | sugrùvo, karúominė, netùrù s | sanà, šẽmė | š | gru-šà, nãšė, šìltas | šuõmet ž | daržãluosa, ž̃ídzi, ãtvežė | žú-ro c | klùpscai, vaikãicais, scìklas | slanìksco, marcũ, akẽcuč | tuščàs, nebaščìkas | vaìkščioja, laìkraščiuosa dz | padzáuna | mẽdzo, sodzùs, dzidžulei dž | pradžà | ìždžúvi, bráìdžojo, balandžo p | p̃lãupė, sopẽc | b | duobẽta, taisìbė | m | mẽšlo, mėnásin, žãmės | v | dãvė, vẽl, vẽtra | Jak wynika z tabeli, system konsonantyczny okolic Marcinkonys nie charakteryzuje się harmonijną korelacją spółgłosek twardych i miękkich, ponieważ spółgłoski [r], [š], [ž], [t͡ʃ], [d͡z], [t͡s], [d͡z] wyłamują się z niego, tzn. zawsze są wymawiane twardo (por. Urbanavičiūtė 1970: 61). Twardo wymawiane są nie tylko wymienione spółgłoski, lecz także [l], [s], a sporadycznie (tylko w niektórych wyrazach) również [p], [b], [m], [v]. W materiałach rękopiśmiennych i nagraniach dźwiękowych GCTA z drugiej połowy XX wieku podano również przypadki użycia miękkich spółgłosek [ǯ], [ʃ̌], [t͡ʃ̌], [rʲ], np.: vežìmo, nùnėšė, incipràšė, pãǯčo (Mrc), ažãri (Drž), reĩke (Kb), które wskazywały już na rozpoczęte zmiany gwarowe. 14 Teksty rękopiśmienne zapisano za pomocą uproszczonej transkrypcji uogólnionej, przedstawiającej najważniejsze cechy podgwary. Jednak część wariantów fonemów, zwłaszcza subtelniejszych, nie została oznaczona w tekstach; nie odzwierciedlają one również wahań cech fonetycznych badanych punktów. Z tego powodu w artykule materiał gwarowy przepisuje się w TFA. Więcej o uogólnionej uproszczonej transkrypcji zob. Bacevičiūtė 2010: 5–14. Straipsniai / Articles 153 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 3. INWENTARZ TWARDYCH SPÓŁGŁOSEK INFORMANTÓW NA POCZĄTKU XXI WIEKU Podczas zbierania materiału gwarowego Atlasu języka litewskiego nie badano różnic w twardnieniu spółgłosek u informantów w różnym wieku. Nagrania dźwiękowe 28 informantów uczestniczących w tym badaniu wykazały, że twardnienie spółgłosek jest właściwe tylko 22 informantom, natomiast w mowie 6 młodych osób zjawiska tego w ogóle nie odnotowano. Informanci różnili się także indywidualnym inwentarzem twardych spółgłosek: w mowie informantów najstarszego pokolenia odnotowuje się od 5 do 12, średniego – od 1 do 6, a młodzieży – od 0 do 6 spółgłosek (zob. tabela 3). Jak wynika z tabeli 3, największy inwentarz spółgłosek jest właściwy najstarszemu pokoleniu, jednak także w jego mowie twardnienie spółgłosek nie jest systematyczne, por.: [zʲrʲuˈi̯ːnʲɪ̯kʲɪs] ~ žervyniškis i [zʲe̯rʲuˈi̯n̪o̞s] ~ Zervynos (697Mrc3–1M), [atʊəˈz̪u̯i̯] ~ atvažįavę i [nʊədʒʲa̯e̯ˈu̯] ~ nuvažiavau (697Mrc3–3M), [ˈp̪ɔ.d̪es] ~ pėdsakas i [p̪ˈe̞²d̪e̯] ~ pėdsakai (704Kb3V) itd. Należy zwrócić uwagę, że jednym z ważniejszych czynników wpływających na gwary i używanie określonych cech językowych jest nie tylko środowisko językowe, lecz także więź transmisji gwary. Fumio Inoue (2008: 477) twierdzi, że na opanowanie języka przez dzieci duży wpływ wywiera język matki. Materiał badawczy pokazuje, że informanci z trzech pokoleń jednej rodziny mogą nieregularnie używać tych samych twardych spółgłosek, np.: 704Kb3M, 704Kb2V, 704Kb1V, 704Kb1–1V nieregularnie wymawiają spółgłoski [l], [r], [s], [z], [t͡s], [d͡z] tak samo jak informatorka najstarszego pokolenia 704Kb3M. Dlatego naturalne jest, że inwentarz twardych spółgłosek osób najstarszego pokolenia mieszkających w tej samej rodzinie, lecz urodzonych w różnych wsiach, często się różni, np.: 696Drž3–1V obejmuje 4, a 696Drž3–1M – 7; 704Kb3V – 13, a 704Kb3M – 6 spółgłosek. Podsumowując, należy zaznaczyć, że inwentarz twardych spółgłosek jest tworzony indywidualnie przez każdego użytkownika podgwary. Jego bogactwo i realizacja zależą zarówno od czynników lingwistycznych, jak i ekstralingwistycznych. 154 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Priebalsių ketinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse TABELA 3. Inwentarz spółgłosek twardych Straipsniai / Articles 155 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 4. TENDENCJE DO TWARDEJ ARTYKULACJI SPÓŁGŁOSEK W NAJSTARSZYM POKOLENIU W okolicach Marcinkonys najstarsze pokolenie najczęściej wymawia spółgłoski twarde [l], [r], [s], [š], [z] przed wokalizmem typu [ε]. Podobnie jak po wszystkich spółgłoskach ulegających stwardnieniu samogłoski szeregu przedniego ulegają cofnięciu, np.: [baˈlʲə] ~ balelė (696Drž3M), [gɣu̯ˈlʲəːk] ~ gulėk, [ˈlʲaɪ̯dzə] ~ leidžia, [ˈlʲɛn̪də] ~ lenda, [raˈt̪u] ~ retu (696Drž3M), [saˈna] ~ sena (704Kb3-3M); [ˈsaːra] ~ šeria (696Drž3-1M), [ˈzaːmʲiː] ~ žemę (704Kb3V). W bierniku i narzędniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego samogłoski tematów na ē przechodzą w cofniętą [i̯], [i], np.: [spɔn¹ˈgu̯lʲiː] ~ spanguolę (697Mrc3M), [pʊˈpʲaːlʲi] ~ pupele (697Mrc3M), [pʊʂaˈlʲi] ~ pušele (704Kb3V). Spółgłoski twarde [r], [s], [z] przed wokalizmem typu [ɪ] najstarsze pokolenie bardziej regularnie wymawia w punktach Darželių (696) i Kabelių (704), np.: [kʲoˈsʲɪnʲt͡ʃʲ] ~ kiaušinį (696Drž3-3M), [kuˈrʲɪna] ~ kūrena (Kb3V), [ˈʃʲi̯təs] ~ šitas (Drž3M), [ˈsʲi̯emʲɛt] ~ šiemet (697Mrc3M), [zʲiˈnʲɛv] ~ žinai (696Drž3-1M), [ɡrɔʑʲz̪] ~ graži (696Drž3V). Korelacja miękkości i twardości tych spółgłosek może zanikać nawet w pozycji relewantnej, tj. przed samogłoskami szeregu tylnego, np.: [srʊˈba] ~ sriuba (696Drž3V), [ˈʐurβʊs] ~ žiūriu (697Mrc3M), [ˈkʲrʲiːzʊ] ~ kryžių (697Mrc3M). Tendencje do utwardzania spółgłosek można zilustrować wykresem, na którym przedstawiono (nie)utwardzane spółgłoski informatorki 697Mrc3–2M wybrane z nagrania dźwiękowego trwającego pół godziny oraz podano ich liczbę (zob. rys. 2). RYS. 2. Tendencje informatorki 697Mrc3–2M do utwardzania spółgłosek 156 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse Jak widać na rys. 2, w mowie informatorki 697Mrc3–2M systematycznie utwardzane są spółgłoski [l], [t͡s], [d͡z], natomiast [r], [ž] wykazują wahania. Największe wahania dotyczą wymowy [ʃ] / [ʒ], a [sʲ] jest zawsze miękkie. Jak pokazują wyniki badań, tylko informanci trzech pokoleń używają systematycznie twardych afrykat [t͡s], [d͡z], np.: [kuˈi̯eʲt͡su] ~ kviečių, [soˈd͡zus] ~ sodžius, [d͡zoˈu̯i̯tu] ~ džiovytų (697Mrc3–2M), ˈtsa ~ čia 704Kb1V. Przed wokalizmem typu [i] wymowa tych afrykat jest zmienna – mogą być wymawiane zarówno twardo, jak i miękko, por.: [nak͡tsʲˈmʲi] ~ naktimi (697Mrc3M), [ˈzʲsmʲe̯rt͡sʲ] ~ mirčiai (696Drž3–3M), ale [ˈd͡zʲd͡eʲlʲis] i [ˈd͡zʲd͡ʲeʲlʲis] ~ didelis (704Kb3V)¹⁵ Inaczej przedstawia się sytuacja z utwardzaniem spółgłosek [t͡s], [d͡z], które wycofuje się z użycia gwarowego. Tylko pojedynczy informanci najstarszego pokolenia wymawiają te spółgłoski twardo, np.: [ɪzʲˈd͡zu̯i̯] ~ išdžiūvę (697Mrc3M), [ˈpɐu̯i̯zʲd͡zu] ~ pavyzdžiui (696Drž3–3M), [traˈt͡sɐdʲi̯e̯nʲis] ~ trečiadienis (697Mrc3–4M), [u̯oˈkʲi̯eʲt͡sʲi] ~ vokiečiai (696Drž3V), [suoˈkʲt͡sʲimas] ~ švokštimas (696Drž3V), [sokerˈsʲt͡sɐu̯o] ~ sukarščiavo (696Drž3–2M), [ˈt͡sʲt͡sʲas] ~ tuščias, [ˈt͡sʲɐs] ~ laikas (697Mrc3M). Zatem spółgłoski twarde [t͡s], [d͡z] w mowie pokolenia średniego i młodszego stały się miękkimi. Można stwierdzić, że zanika również utwardzanie spółgłosek [bʲ], [pʲ], [mʲ], [u̯], choć uważa się je za zjawisko nowsze i jeszcze niezakończone (LKTCh 38; Markevičienė 1970: 62; Garšva 2005: 263; Zinkevičius 2006: 143–144). Przykłady tych twardo wymawianych spółgłosek przed [ə] odnotowano wyłącznie w mowie najstarszych informantów, np.: [rɐˈmʲi̯bʲe̯s] ~ ramybės (697Mrc3M), [nʊˈbʲe̯gɔ] ~ nubėgo (704Kb3V), [ˈkʲa̯e̯pʲ] ~ kepė, [məˈlʲi̯nʲu] ~ mėlyniu (ale [ˈmʲe̯lʲi̯nɐ] ~ mėlyna) (697Mrc3M), [mʲəˈsʲɐs] ~ mėsos (704Kb3V), [pastɪˈu̯əi̯o] ~ pastovėjo (696Drž3–2M), [ˈnʲe̯dɐu̯ɔ] ~ nedavė (696Drž3–3). W użyciu gwarowym, zwłaszcza w mowie pokolenia średniego i młodszego, wymowa twardych spółgłosek [b], [p], [m], [u̯] przed samogłoską [ə] jest nieprestiżowa i uznawana za oznakę prowincjonalizmu¹⁶ 5. TENDENCJE DO UTWARDZANIA SPÓŁGŁOSEK W MOWIE POKOLENIA ŚREDNIEGO I MŁODSZEGO Jeszcze bardziej dynamiczne zmiany w utwardzaniu spółgłosek odnotowuje się w mowie pokolenia średniego i młodszego. Największe wahania wykazują twarde [l], [r], [s], ¹⁵ O sytuacji dzūkowania na obszarze południowych Auksztotów zob. Valentukevičienė 2021: 58–76. ¹⁶ Wymowa tych spółgłosek jest oceniana jako relikt dawnego języka i wywołuje śmiech uczestników rozmowy, dlatego osoby z pokolenia średniego i młodszego mogą wymawiać te spółgłoski, chcąc kogoś wyśmiać. Straipsniai / Articles 157 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ spółgłoski [z], które wymawiane są w pojedynczych wyrazach, np.: [ɡɑˈlʲɛsʲɪ] ~ galėsi (Mrc2M-1M), [ˈpʲiːʂ] ~ pylė (Mrc2-2M), [ˈrɛːkʲæ] ~ reikia, [ˈʑuːro] ~ žiūri (Mrc1V) i in. (zob. rys. 3). RYS. 3. Tendencje informatorki 697Mrc2–1M do utwardzania spółgłosek Jak widać na rys. 3, silna konkurencja między twardymi [r], [s], [z] a miękkimi [rʲ], [ʃʲ], [ʒʲ] spółgłoskami pokazuje, że w gwarze utrwalają się warianty z miękkimi spółgłoskami, np.: [wɑrʲəˈnɑ] ~ Varėna (704Kb2V), [rʲæ̃tɑs] ~ retas (696Drž3M–1), [ʃʲɛrʲmʊ̃kʲɪnʲɔ] ~ šermukšnio (697Mrc2–1M), [ʃʲɛɪ̯mɑ] ~ šeima (704Kb2V) i in. Innymi słowy, niektóre twarde spółgłoski są wypierane z użycia gwarowego. Osłabienie utwardzania spółgłosek potwierdza zachowanie językowe młodszego pokolenia. Spośród 10 młodych osób uczestniczących w badaniu tylko 4 wykazują to zjawisko, 6 nie potrafiło wymówić twardych spółgłosek oraz następujących po nich przednich samogłosek [ɡ̑], [i̯], [l̴] zredukowanych ku tyłowi, dlatego oczywiste jest, że utwardzanie spółgłosek jest nieprestiżową cechą fonetyczną gwary, której młodzież publicznie unika. Na przykład inwentarz twardych spółgłosek informanta 704Kb1–1V jest bogatszy niż pozostałych uczestników badania z jego pokolenia, lecz spółgłoski utwardza on tylko podczas komunikowania się w bliskim otoczeniu (zob. rys. 4). Jak widać na rys. 4, w mowie informanta 704Kb1–1V konkurują [l], [r], [s], [z] i ich miękkie korelaty. Spółgłoski [ts], [dz] nie podlegają konkurencji. 158 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse 4 RYS. Tendencje informanta 704Kb1–1V do utwardzania spółgłosek Po ocenie zależności między utwardzaniem spółgłosek a przynależnością informantów do pokoleń ustalono wyraźną korelację ujemną: im młodszy informant, tym rzadziej spółgłoski są utwardzane albo w ogóle nie są używane. Na przykład informatorka 697Mrc1M w półgodzinnym nagraniu dźwiękowym 18 razy użyła formy czasownika važiuoti i tylko 6 razy wymówiła ją z twardymi spółgłoskami: [atʋdˈʑuɔʑiem] ~ atvažiuojam(e), [atʋɑˈɫʑuɔt] ~ atvažiuotų, [atʋɑˈɫʑuɔs] ~ atvažiuos, [ɪsʋɑˈɫʑuɔʑiem] ~ išvažiuojam, [ɪsʋɑˈɫʑuˈi] ~ išvažiavę, [ʋɑˈɫʑuɔʑiem] ~ važiuojam(e). Utwardzanie spółgłosek w pojedynczych formach należałoby nazywać nie stabilną cechą gwarową, właściwą gwarze tradycyjnej, lecz różnicującym wyznacznikiem gwarowym, pomagającym identyfikować gwarę danej osoby17. Danguolė Mikulėnienė (2019: 51–62) twierdzi, że przy charakteryzowaniu najnowszych gwarowych formacji terytorialnych znaczenie różnicujące będą miały już nie pojedyncze wyznaczniki, lecz cały ich kompleks. Podsumowując, można stwierdzić, że inwentarz twardych spółgłosek oraz tendencje do ich utwardzania u informantów pokolenia młodszego i średniego pokazują, iż wraz ze zmianą gwary południowych Auksztotów i kształtowaniem się nowych formacji gwarowych utwardzanie spółgłosek traci stabilność, a niektóre spółgłoski wycofują się z użycia. 17 O terminie wyznacznik gwarowy zob. szerzej Mikulėnienė 2019: 51–62. Straipsniai / Articles 159 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ WNIOSKI Po ocenie tendencji do utwardzania spółgłosek w trzech pokoleniach można sformułować następujące wnioski. W drugiej połowie XX w. utwardzanie spółgłosek w okolicach Marcinkonys było szczególnie żywotne w mowie najstarszego pokolenia. Analiza materiału gwarowego z początku XXI w. pokazuje już zmienioną sytuację tego zjawiska. Spółgłoski [r], [s], [z] oraz [ts], [dz], [tʃ], [dʒ], które wcześniej nie miały miękkich korelatów, obecnie podlegają największym zmianom w mowie wszystkich trzech pokoleń. Twarde spółgłoski [r], [s], [z] w mowie gwarowej są często zastępowane przez warianty miękkie. Wraz z zanikiem dzūkowania coraz rzadziej używa się również twardych afrykat [ts], [dz]. Ich żywotność koreluje z zachowaniem dzūkowania jako zjawiska. Tylko właściwe najstarszemu pokoleniu [s], [ts], [dz], [p], [b], [m], [l] wycofują się z użycia. Niejednorodny inwentarz twardych spółgłosek informantów oraz tendencje do utwardzania spółgłosek pokazują, że wraz ze zmianą gwary południowych Auksztotów i kształtowaniem się nowych formacji gwarowych utwardzanie spółgłosek konsekwentnie słabnie. Pojedyncze przypadki utwardzania spółgłosek w mowie gwarowej należy oceniać nie jako cechy gwarowe, lecz jako wyznaczniki gwarowe. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aliūkaitė Daiva 2013: Pozioma i pionowa fragmentacja kontinuum językowego: warianty mowy XXI wieku z perspektywy zwykłego użytkownika języka. – Taikomoji kalbotyra 2, 1–27. DOI: 10.15388/TK.2013.17261. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingwistyka: ideologia, teoria i metody. Podstawowe pojęcia. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), red. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 29–47. Ambrazevičius Rytis, Leskauskaitė Asta 2014: Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas, Kaunas: Technologija. Bacevičiūtė Rima 2010: Prezentacja cech fonetycznych w litewskich słownikach gwarowych. – Baltų Filologija 19(1/2), 5–14. Bailey Guy, Wikle Tom, Tillery Jan, Sand Lori 1991: Konstrukcja czasu pozornego. – Language Variation and Change 3, 241–264. Bakšienė Rima 2018: Transkrypcja litewskich gwar za pomocą symboli ipa: analiza cech południowoauksztockich. – Vārds un tā pētīšanas aspekti 22(1/2), 10–20. Dostęp online: https://vards.liepu.lv/files/VARDS%20UN%20TA%20PETISANAS%20ASPEKTI_2018.pdf. 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Priebalsių ketinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse Bakšienė Rima 2022: Jeszcze raz o transkrypcji gwar auksztockich za pomocą znaków międzynarodowego alfabetu fonetycznego (kilka przypadków wymagających doprecyzowania). – Acta Linguistica Lituanica 86, 165–183. Buch Tamara 1966: Zjawiska depalatalizacji gwarowej w języku litewskim. – Acta Baltico-Slavica III, Baltica in honorem Johannis Otrębski, Bialystok, 33–36. Chambers Jack K. 2002: Dynamika konwergencji gwar. – Journal of Sociolinguistics 6, 117–130. GCTA R – Rękopiśmienne archiwum gwarowe Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego, 1964–1965. Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: O klasyfikacji gwar języka litewskiego. – Kalbotyra 14, 139–147. Grumadienė Laima 1988: Socjolingwistyczne badanie litewskiego języka wilnian: konsonantyzm i akcentuacja. – Lietuvių kalbotyros klausimai 27, 132–148. Holmes Janet 2001: An Introduction to Sociolinguistics, wydanie 2nd, London: Longman, 342–361. Inoue Fumio 2008: Rozdział dwudziesty czwarty. Starzenie się ludności i zmiana językowa. – The Demographic Challenge: A Handbook about Japan, red. F. Coulmas, H. Conrad, A. Schad-Seifert, G. Vogt, Leiden, Boston: Brill, 473–490. Inoue Fumio 2010: Wskazówki czasu rzeczywistego i pozornego dotyczące szybkości dyfuzji gwarowej. Dialectologia 5, 45–64. Kalėdienė Laima 2011: Warunki rozwoju geolingwistyki na Litwie. – Tezy referatów międzynarodowej konferencji naukowej „Socjolingwistyczna dialektologia: badania gwar bałtyckich”, 21–22 października 2011 r., Kaunas: Wydział Kowieński Uniwersytetu Wileńskiego. Dostęp online: http://www.tarmes.lt/images/Veikla/Laima%20KALEDIENE.pdf. Kalėdienė Laima 2013: Stosunek do gwar i postawy wobec ich używania w trzech częściach etnograficznego regionu Dzukii. – Miestai ir kalbos II: Sociolingvistinis Lietuvos žemėlapis, Vilnius: Uniwersytet Wileński, 125–151. Kalėdienė Laima 2015: Język miasta Wilna: hipoteza czasu pozornego. – Tarmės – Europos tautų kultūros paveldas = Dialects – Cultural Heritage of European Nations, Vilnius: Uniwersytet Michała Römera, 211–244. Labov William 1972: Sociolinguistic Patterns, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Leskauskaitė Asta 2004: Pietų aukštaičių vokalizmo ir prozodijos bruožai, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Straipsniai / Articles 161 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ Leskauskaitė Asta 2006: Kučiūnų krašto šnektos tekstai, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2009: Marcinkonių šnektos tekstai, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2016: Serijų šnektos tekstai, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2018: Krajobraz lingwistyczny północnych gwar południowoauksztockich w VI–VII dekadzie XX w. – Problemy historii języka i dialektologii 5, red. R. Bakšienė, N. Morozova, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 26–43. Leskauskaitė Asta 2018a: Teksty z okolic Leipalingis, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2020: Teksty z okolic Švendubrė, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2021: Teksty gwar litewskich w Polsce, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. LKA II – Atlas języka litewskiego, t. 2: Fonetyka, red. odp. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1982. LKT – Gwary języka litewskiego. Chrestomatia, red. E. Grinaveckienė, K. Morkūnas, Vilnius: Mintis, 1970. LKTCh – Chrestomatia gwar języka litewskiego, oprac. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004. Markevičienė Žaneta 1999: Teksty gwar auksztockich 1, Vilnius: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Markevičienė Žaneta 2010: Cechy fonetyczne gwar Ašašninkai i Kabeliai: stan obecny. – Žmogus ir žodis 1, 48–51. Mikulėnienė Danguolė 2016: Cechy charakterystyczne fonetyczne. – Zmiana gwar litewskich na początku XXI w.: gwary litewskie w Polsce, monografia zbiorowa, red. D. Mikulėnienė, A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, L. Geržotaitė, N. Birgelienė, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė 2018: O kształtowaniu się i rozwoju dialektów wtórnych. – Problemy historii języka i dialektologii 5, red. R. Bašienė, N. Morozova, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 11–25. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Leskauskaitė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Vyniautaitė Simona 2019: Dialektometryczny przekrój tradycyjnych gwar litewskich 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse przekrój klasyfikacyjny: badanie rozpoznawcze: studium zbiorowe, red. D. Mikulėnienė, A. Čepaitienė, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech gwarowych: od cech gwarowych do wyznaczników gwarowości. – Respectus philologicus 35(40), 51–62. Mikulėnienė Danguolė 2020: Gwarowość jako wielkość mierzalna. Lietuvių kalba 15, 1–11. DOI: 10.15388/LK.2020.22434. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė 2021: Pojęcie punktu gwarowego. – Baltistica 56(1), 81–106. Milroy James 2001: Ideologie językowe i konsekwencje standaryzacji. – Journal of Sociolinguistics 4, 530–555. Milroy Lesley, Gordon Matthew 2003: Socjolingwistyka. Metoda i interpretacja, Oxford: Blackwell Publishing. Monka Malene 2015: Mobilność i zmiana językowa. – Nydanske Sprogstudier NyS 49, 98–122. Ramonienė Meilutė 2006: Postawy wobec języka ogólnego i gwary: przypadek Joniškėlis. – Kalbos kultūra 79, 137–148. Rutkovska Kristina 2016: Obecny stan gwar polskich na Litwie. – Gwary polskie na Litwie, red. K. Rutkovska, wydanie elektroniczne, Vilnius: Uniwersytet Wileński, Centrum Polonistyczne. Dostęp online: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/. Salys Antanas 1992: Pisma 4: Gwary języka litewskiego, Rzym. Litewska Akademia Nauk Katolickich. Tuomienė Nijolė 2010: Gwary południowoauksztockie na Białorusi: skutki kontaktów językowych. – Respectus philologicus 18(23), 223–234. Urbanavičiūtė Žanetа 1970: Spółgłoski l, r, s (ž?) przed niekońcowymi ė, en w gwarach języka litewskiego. – Kalbotyra 21, 75–86. Urbanavičiūtė Žanetа 1970a: Spółgłoski twarde i miękkie w litewskim języku literackim i gwarach. – Baltistica 6(1), 61–65. Urbanavičiūtė Žanetа 1971: Utwardzanie spółgłosek w gwarach języka litewskiego. – Kalbotyra 23(1), 55–70. Urbanavičiūtė Žanetа 1974: Spółgłoski l, r, s, z przed wygłosowym e w gwarach auksztockich. – Kalbotyra 25(1), 73–80. Urbanavičiūtė Žanetа 1978: Utwardzanie spółgłosek t, d, n oraz p, b, m, v w gwarach języka litewskiego. – Kalbotyra 29(1), 69–77. Straipsniai / Articles 163 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ Valentukevičienė Danutė 2019: Czasowniki zwrotne z okolic Kabeliai. – Lietuvių kalba 13, 1–17. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/22485. Valentukevičienė Danutė 2021: Zmiany dzūkowania na obszarze geolektu Varėna. – Profile litewskiej dialektologii: regionalne warianty początku XXI wieku, ich relacje i perspektywy, oprac. V. Meiliūnaitė, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 58–76. Dostęp online: http://lki.lt/wp-content/uploads/2022/01/Lietuvių-dialektologijos-profiliai-1.pdf. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska, Vilnius: Mintis. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie gwar litewskich, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Dynamika depalatalizacji w okolicach Marcinkonys STRESZCZENIE Analiza materiału gwarowego z początku XXIˢᵗ wieku pokazuje już zmienioną sytuację tego zjawiska. Spółgłoski [rʲ], [sʲ], [zʲ] oraz [t͡sʲ], [d͡zʲ], [t͡ʃ], [d͡ʒ], które wcześniej nie miały swoich palatalizowanych korelatów, obecnie podlegają najbardziej znaczącym zmianom w mowie wszystkich trzech pokoleń. W mowie gwarowej spółgłoski niepalatalizowane [r], [s], [z] są często zastępowane przez warianty palatalizowane. W miarę zanikania tak zwanego dzūkavimas rzadziej używa się niepalatalizowanych afrykat [t͡s] i [d͡z]. Ich żywotność koreluje z zachowaniem dzūkavimas jako zjawiska. Spółgłoski [s], [t͡s], [d͡z], [p], [b], [m], [ʊ], właściwe wyłącznie najstarszemu pokoleniu, stopniowo wychodzą z użycia. Zróżnicowany inwentarz spółgłosek niepalatalizowanych używanych przez informantów oraz tendencje do depalatalizacji pokazują, że wraz ze zmianą gwary południowych Auksztotów i kształtowaniem się nowych formacji gwarowych depalatalizacja stopniowo słabnie. Przypadki depalatalizacji pojedynczych spółgłosek w mowie gwarowej są postrzegane jako wyznaczniki gwarowe, a nie cechy gwarowe. Złożono 2 września 2022 r. DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII