Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse

Straipsniai / Articles 145 DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0001-7497-7365 Kierunki badań naukowych: dialektologia, geolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all88-07 DYNAMIKA TWAR DNIENIA SPÓŁGŁOSEK W OKOLICACH MARCINKONIÓW The Dynamics of Depalatalization in Marcinkonys Environs ADNOTACJA W artykule analizowana jest charakterystyczna cecha fonetyczna dialektu południowoauksztockiego – twardnienie spółgłosek. Celem badania jest omówienie tendencji do twardnienia spółgłosek w dialekcie południowoauksztockim w okolicach Marcinkoniów w obserwowanym okresie. Analizując sytuację stwardnienia spółgłosek w trzech pokoleniach wiekowych, opieramy się na perspektywie geolingwistycznej, związanej z koncepcją dynamicznej przestrzeni. W artykule przedstawiono analizę stwardnienia spółgłosek, opartą na dwóch warstwach materiału gwarowego: nagraniach dźwiękowych i tekstach rękopiśmiennych z lat 60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Gwar Instytutu Języka Litewskiego, oraz nagranym przez autorkę artykułu materiale dźwiękowym trzech pokoleń z okolic Marcinkoni. W badaniu scharakteryzowano, jaka korelacja miękkich i twardych spółgłosek (lub jej brak) przeważa w języku trzech pokoleń; wyjaśniono przyczyny warunkujące dynamikę tego zjawiska. Ustalono, że na początku XXI wieku obszar gwarowy okolic Marcinkoni uległ zmianie. Uzyskane wyniki wskazują na dość konsekwentne i stopniowe osłabianie stwardnienia spółgłosek. SŁOWA KLUCZOWE: dialekt południowoauksztocki, stwardnienie spółgłosek, cecha gwarowa, czas obserwowany. ANNOTATION Artykuł analizuje depalatalizację jako wyróżniającą cechę fonetyczną południowej gwarowej odmiany języka litewskiego. Celem badań jest omówienie tendencji do depalatalizacji, które można zaobserwować w podgwarze południowej aukštaitis w okolicach Marcinkonys. DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 146 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII poprzez zastosowanie podejścia czasu pozornego. Badanie dotyczące sytuacji depalatalizacji opiera się na perspektywie geolingwistycznej, która jest związana z koncepcją przestrzeni dynamicznej. W artykule przedstawiono analizę depalatalizacji na podstawie dwóch warstw danych dialektalnych: nagrań dźwiękowych oraz tekstów rękopiśmiennych z lat 60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Dialektologicznym, of the Institute of the Lithuanian Language and the sound recordings of three generations sporządzonych przez autora artykułu w okolicach Marcinkonis. W badaniu opisano, jaka korelacja spółgłosek palatalizowanych i niepalatalizowanych (lub jej brak) przeważa w języku trzech pokoleń; wyjaśniono przyczyny warunkujące dynamikę tego zjawiska. Ustalono, że na początku XXI wieku obszar dialektalny okolic Marcinkonis wykazuje pewne zmiany. Wyniki ujawniają dość konsekwentne i stopniowe osłabianie depalatalizacji. SŁOWA KLUCZOWE: podgwara południowej aukštaitis, depalatalizacja, cecha gwarowa, czas pozorny. WSTĘP W gwarze południowej aukštaitis szeroko rozpowszechnione jest stwardnienie spółgłosek – przechodzenie spółgłosek miękkich w twarde – którym językoznawcy interesują się już od dawna. W latach sześćdziesiątych XX w. autorzy nowej klasyfikacji gwar języka litewskiego Aleksas Girdenis i Zigmas Zinkevičius nie dzielili szczegółowo gwary południowej aukštaitis, lecz uznali niejednorodność obszaru gwarowego pod względem izofon mazurzenia i stwardnienia spółgłosek (Girdenis, Zinkevičius 1966: 139–147)1. Za strefę najsilniejszego stwardnienia spółgłosek uważa się południową część obszaru południowej aukštaitis, na południe od linii Rudaminõs–Seirjų–Merknės–Marcinkoni (zob. ryc. 1). W pracach dialektologii tradycyjnej stwierdza się, że na tym obszarze twardnieją spółgłoski [lʲ], [sʲ], natomiast spółgłoski [r], [ʂ], [ʐ], [ʦ], [ʣ], [ʦ], [ʣ] nie mają miękkich korelatów (Zinkevičius 1966: 158–170; LKT 381, 384–385; LKA II 101–105, mapy nr 85–87; por. Leskauskaitė 2006: 35–36; 2009: 34–36). 1 Tę klasyfikację, opartą wyłącznie na fonetycznych (głównie różnicach i podobieństwach wokalizmu oraz akcentuacji) cechach gwar i ich wspólnotach, krytycznie oceniał Antanas Salys. Według niego „za wadę należy uznać również nieoznaczenie izofony stwardnienia l na klasyfikacyjnej mapie gwar” (Salys 1992: 296). A. Salys nie analizował szerzej stwardnienia spółgłosek w gwarze zachodniodzuckiej, jedynie zaznaczył, że „gwary dzuckie z tendencją do stwardnienia” na północy graniczą z kapsami (Salys 1992: 132). Artykuły / Articles 147 Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse RYC. 1 Bardziej regularne cofnięcie samogłosek i, y (į) po stwardniałych spółgłoskach r, š, ž, č, dž (w środkowej części zachodniej oraz po c, dz (por. LKA II, mapa nr 41) oznaczono linią punktowaną2. Mapa z LKTCh W literaturze naukowej stwardnienie spółgłosek opisywano głównie metodami tradycyjnej dialektologii, wskazując na pochodzenie tego zjawiska, obszar jego występowania, inwentarz spółgłosek twardych, pozycje, w których spółgłoski ulegają stwardnieniu – przed samogłoskami szeregu przedniego lub tylnego – oraz sposób, w jaki zmieniają się następujące po nich samogłoski 38; (Buch 1966: 33–36; Zinkevičius 1966: 158–170; 2006: 142–146; LKT 1970: Urbanavičiūtė 1970: 75–86; 1970a: 61–65; 1971: 55–70; 1974: 73–80; 1978: 69–77; LKTCh 2004: 80; Zinkevičius 2006: 142–144 i in.)3. Taki statyczny i niemal niezmienny opis tego zjawiska dominował w tradycyjnej dialektologii do końca XX wieku, a w niektórych przypadkach nawet dłużej. 2 Zaznaczone na mapie izofony wokalizmu są dla badanego obszaru nieistotne, dlatego nie są omawiane. 3 Należy wspomnieć również o wynikach badań fonetyki eksperymentalnej. Artykulację twardych spółgłosek południowoałtajskich na podstawie palatogramów badała Elzbieta Mikalauskaitė (1975), a właściwości akustyczne – Rytis Ambrazevičius, Asta Leskauskaitė (2014). DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 148 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Szersze możliwości badawcze otworzyły się przed dialektologami wraz z ugruntowaniem się w Litwie kierunku geolingwistycznego, gdy na gwarę zaczęto patrzeć nie jak na lokalny i zamknięty system fonologiczny, ograniczony izoglosami różnego rodzaju, lecz jak na pewne kontinuum, nieustannie podlegające rozmaitym zjawiskom konwergencji i dywergencji (Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 39; Mikulėnienė 2018: 12; por. Kalėdienė 2011). Ponadto perspektywa geolingwistyczna umożliwia obserwowanie nie tylko wariantywności i zmienności języka informatorów z jednego, lecz także z kilku pokoleń w czasie obserwowanym4 – tu i teraz. A zatem, będąc synchronicznymi, badania tego rodzaju zyskują również perspektywę diachroniczną. Mimo to także w najnowszych pracach dialektologów z początku XXI w. dotyczących dynamiki stwardniania spółgłosek przedstawiane są fragmentaryczne dane, tzn. akcentuje się niesystematyczne stwardnianie spółgłosek oraz słabnięcie tego zjawiska (Garšva 2005: 236–237, 247–248, 251–252, 263–265; Leskauskaitė 2006: 35–36; 2016: 52–55; 2020: 28–29; 2021: 55–56; Tuomienė 2010: 227, 231; Mikulėnienė et al. 2019: 150, 154; por. Mikulėnienė 2016: 340–346; Leskauskaitė 2016: 52–55; 2018a: 23–24; 2021: 55–57). Zatem celem niniejszego artykułu jest omówienie tendencji do stwardniania spółgłosek u południowych Auksztotów w okolicach Marcinkoni w obserwowanym okresie. Dążąc do osiągnięcia celu, sformułowano następujące zadania: 1) scharakteryzować, jaka korelacja miękkich i twardych spółgłosek (lub jej brak) dominuje w mowie trzech pokoleń; 2) wyjaśnić przyczyny warunkujące dynamikę stwardniania spółgłosek. Do badania wybrano niejednorodny obszar południowych Auksztotów, tj. punkty Marcinkoni (697), Daržẽlių (696), Kabẽlių (704) Atlasu języka litewskiego (dalej – LKA) (Leskauskaitė 2009: 29–30). tai5, kurie tradicinėje dialektologijoje skiriami Marcinkoni ir Kabẽlių šnektoms Analizując sytuację stwardniania spółgłosek w trzech grupach wiekowych, opieramy się na perspektywie geolingwistycznej, która przede wszystkim wiąże się z koncepcją dynamicznej przestrzeni. Założenie dynamiczności determinuje włączenie zarówno czynników kulturowych, jak i społecznych do badań dialektologicznych (Aliūkaitė 2013: 5). badać i ugruntowała metodę 4 1966 m. Williamas Labovas panaudojo akivaizdžius laiko skirtumus Niujorko garsų pokyčiams czasu pozornego jako podstawowe narzędzie badań zmienności. Zgodnie z teorią wariancji i zmiany językowej W. Labova różnice w języku informatorów w różnym wieku ujawniają zmiany językowe zachodzące w czasie pozornym (angl. apparent time): język starszych informatorów oznacza miniony, a język młodszych – obecny etap zmiany językowej. Więcej o czasie pozornym zob. Labov 1972; Bailey, Wikle, Tillery, Sand 1991: 241–244; Inoue 2008: 45–64; 2010: 45–64; Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 36; Kalėdienė 2015: 213–215). 85–94). Do punktu Marcinkoni analizowanego w 5 Lietuvių kalbos atlaso punktu laikoma konkreti gyvenamoji vietovė ir jam geografiniu ir kalbiniu požiūriu artimiausios gyvenvietės, nutolusios 10–12 km atstumu (Mikulėnienė, Čepaitienė 2021: niniejszym artykule przypisuje się wsie Zervýnų i Mánčiagirės; Do peryferii punktu Daržẽlių – Kapinškiai, Márgionys, Grybaulià; Do punktu Kabẽlių – Ašãšninkai, Musteikà, Daržinlės. Artykuły / Articles 149 Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse Omawiając obszar gwarowy okolic Marcinkonis, należy zaznaczyć, że w badanych punktach zachowały się najważniejsze cechy fonetyczne południowoauckie: zwężanie samogłosek nosowych [ɑː], [æː], zachowanie dyftongów [ɐm], [ɑˑm] [ɐn], [ɑˑn], [ɛm], [æˑm], [ɛn], [æˑm], mazurzenie, stwardnienie spółgłosek itd. (zob. LKTCh 76– 85; Zinkevičius 2006: 137–149; Leskauskaitė 2006: 29–40). Szczegółowe zróżnicowanie obszaru okolic Marcinkonis można oprzeć na dwóch cechach gwarowych: wymowie samogłosek [eː], [oː] oraz [eː], [ɔː], a także mieszaniu spółgłosek [sʲ], [s], [zʲ], [z] oraz [ʃʲ], [ʂ], [ʒʲ], [ʐ]. Bardziej zamknięte i napięte [eː], [oː] wymawia się najczęściej w punktach Daržẽliai (696) i Marcinkonis (697), natomiast w Kabẽliai (704) – bardziej otwarte [eː], [ɔː], bliższe południowozachodniemu obszarowi gwar południowoauckich (por. Markevičienė 1999: 27–28; 2010: 51; Leskauskaitė 2004: 56–57; 31). Priebalsių [sʲ], [s], [zʲ], [z] ir [ʃʲ], [ʂ], [ʒʲ], [ʐ] mišimas yra būdingas Kabẽlių (704) punktui (Zinkevičius 1966: 147–148; LKTCh 38; Leskauskaitė 2009: 30; 2009: 30– Markevičienė 2010: 49–50; Valentukevičienė 2019: 5–6)6. Materiał badawczy obejmuje: 1) przechowywany w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego (dalej – GCTA) materiał gwarowy z 6–7 dekady XX w.: nagrania dźwiękowe z Marcinkonis (697) i Kabẽliai (704) (CD 17 PA 7, nagranie 08201704; CD 21 PA 9, nagranie 38201697, czas trwania nagrań – 31 min. 2 s.), materiał rękopiśmienny z punktu reg. Nr 821) i Kabẽliai (704, GCTA R, sygn. reg. Nr Marcinkoni (697, GCTA R, sąs. reg. Nr. 839), Daržẽlių (696, GCTA R, sąs. 840)7; 2) nagrany przez autorkę artykułu w latach 2019–2022 w badanych punktach materiał dźwiękowy 28 informatorów, o łącznym czasie trwania 28 godz. 16 min., zebrany metodą wywiadu częściowo ustrukturyzowanego: 13 – najstarszego, 5 – średniego i 10 – młodszego pokolenia8. Niemal wszyscy uczestnicy badań najstarszego pokolenia spełniają kryterium NORM: mają wykształcenie podstawowe lub średnie9, prowadzą osiadły tryb życia i nie mają możliwości częstej zmiany miejsca zamieszkania. Wielu z nich pracowało w rolnictwie, leśnictwie lub w sektorze usług, w którym aktywna komunikacja nie jest wymagana. Przedstawiciele średniego pokolenia, z wyjątkiem jednego informatora z wyższym wykształceniem, mają wykształcenie podstawowe lub średnie, są mobilni, pracujący 6 Zjawisko to występowało również w mowie mieszkańców Marcinkonis, którzy przybyli z Ašãšninkų i Kabẽlių (Leskauskaitė 2009: 30). Mieszanie spółgłosek odnotowano również w punkcie Šklriai (703). Nagrań dźwiękowych z Marcinkoni (697) i Kabẽlių (704) z 6–7 dekady XX wieku jest niewiele. Ich długość wynosi od 2 min do 10 min. 7 Nagrań dźwiękowych z Marcinkoni (697) i Kabẽlių (704) z 6–7 dekady XX wieku jest niewiele. Ich długość wynosi od 2 min do 10 min. 8 W badaniach z zakresu socjolingwistyki idealna jest sytuacja, gdy próba zbliża się do 30 informatorów (Milroy, Gordon 2003: 164). 9 Informatorzy zdobyli wykształcenie średnie już jako dorośli w szkole wieczorowej. DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 150 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII paslaugų srityje. Tyrime dalyvavęs jaunimas – gimnazijų mokiniai ir studentai a kilku robotników stanowi grupę najbardziej mobilną, zaspokajającą swoje potrzeby kulturowe, społeczne i ekonomiczne poza granicami gwary. TABELA 1. Czas trwania nagrań dźwiękowych (28 godz. 16 min) Nr. Kod informatora Rok urodzenia Wykształcenie Czas trwania nagrania 1. 697Mrc3M 1938 Podstawowe 1 godz. 31 min. 2. 697Mrc3-1M 1940 Podstawowe 1 godz. 21 min. 5. 696Drž3M 1936 Początkowy 1 godz. 36 min. 6. 696Drž3-1M 1938 3. 697Mrc3-2M 1942 Vidurinis 1 val. 16 min 4. 697Mrc3-3M 1937 Pradinis 34 min. Początkowy 1 godz. 1 min. 7. 696Drž3-2M 1938 Początkowy 1 godz. 8. 696Drž3-3M 1942 Średni 1 godz. 1 min. 9. 696Drž3V 1942 Podstawowy 10. 696Drž3-1V 1938 Początkowy 1 godz. 2 min. 11. 704Kb3M 1937 Początkowy 1 godz. 32 min. 12. 704Kb3V 1942 Początkowy 13. 704Kb3-1M 1966 Średni 36 min. 14. 697Mrc2M 1975 Średni 1 godz. 19 min. 15. 697Mrc2-1M 1978 Podstawowy 1 godz. 10 min. 16. 697Mrc2-2M 1973 Średni 1 godz. 20 min. 17. 704Kb2-1V 1973 Wyższy 36 min. 18. 704Kb2V 1972 Średni 1 godz. 19 min. 19. 697Mrc1M 2004 Średni 20. 697Mrc1-1M 2002 Średni 1 godz. 39 min. 21. 697Mrc1-2M 2004 Podstawowy 1 godz. 22. 697Mrc1V 2003 Średni 1 godz. 23. 696Drž1M 2002 Średni 1 godz. 5 min. 25. 704Kb1-2M 2004 24. 704Kb1M 2003 Vidurinis 1val. 3 min. Podstawowy 1 godz. 26. 704Kb1V 1995 Specjalny średni 40 min. 27. 704Kb1-1V 2004 Podstawowy 1 godz. 28. 704Kb1-2V 2002 Specjalny średni 1 godz. 29 min. Artykuły / Articles 151 Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse Informatorzy są kodowani według numeru punktu LKA i skrótów nazw, wieku informatora (1 oznacza młodsze pokolenie od 18 do 30 lat, 2 – średnie pokolenie od 31 do 50 lat, 3 – najstarsze pokolenie) oraz płci (M – kobieta, V – mężczyzna). Na przykład informator młodszego pokolenia z punktu Marcinkoni jest oznaczany jako 697Mrc1V. Jeśli jest więcej informatorów z tej samej grupy wiekowej, po krótkim łączniku zapisuje się dodatkowy numer, np. 697Mrc1V-1 (zob. tabelę 1). W celu ustalenia tendencji do palatalizacji spółgłosek wśród trzech pokoleń z nagrań dźwiękowych każdego informatora wybrano 30-minutowy odcinek mowy spontanicznej i kolejno wypisano przypadki ze spółgłoskami (nie)palatalizowanymi, a wyniki zwizualizowano. W artykule przykłady tekstów rękopiśmiennych przedstawiono z zachowaniem autentycznej pisowni, a materiał z XXI wieku – za pomocą Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (MAF) (zob. Bakšienė 2018: 10–20; 2022: 165–183). W badaniu wykorzystano metody opisowe oraz metody obserwacji i analizy materiału empirycznego. 1. CECHY SOCJOLINGWISTYCZNE OKOLIC MARCINKONIŲ Punkty obszaru badań Marcinkoni (697), Daržẽlių (696), Kabẽlių (704) znajdują się w południowej części Litwy, graniczącej z Białorùsiją. W latach 1920–1939 okolice Marcinkoni należały do zarządzanego przez Polskę Wileńskiego kraju, natomiast w latach 1939– 1940 – do Białorùsii. W XX w. w okolicach Marcinkoni, oprócz dominujących Litwinów, mieszkali także Rosjanie (głównie w Marcinkonysè), Polacy, Białorusini i Ukraińcy10. Oprócz języka litewskiego do końca XX w. w przestrzeni publicznej używano także języków polskiego i rosyjskiego, dlatego w wyniku kontaktu języków nasilała się również interferencja fonetyczna (por. Grumadienė 1988: 138). W drugiej połowie XX w., wraz z umacnianiem się litewskiego języka ogólnego w życiu publicznym, prestiż południowoauskštackiej, podobnie jak innych gwar języka litewskiego,11 malał i był umniejszany, ponieważ główna uwaga skupiła się na języku ogólnym 10 Większość osób najstarszego pokolenia, które przybyły z Rùsii do Marcinkónis, mówiła po litewsku tak Rutkovska 2016: 2–3). Dzieci z ir neišmoko. Lenkai ir baltarusiai, sukūrę šeimas su lietuviais, namuose bendravo lietuviškai (plg. rodzin słowiańskojęzycznych uczęszczały do szkół litewskich i pomyślnie przystosowały się do dominującego środowiska językowego. 11 Językiem prestiżowym posługują się mieszkańcy posiadający wyjątkową władzę społeczną (Milroy 2001: 549). Prestiż może być jawny, gdy deklarowane są pozytywne postawy wobec języka i zachowania językowe (por. Holmes 2001: 345). Pojęcie prestiżu ukrytego obejmuje pozytywną ocenę kodów językowych nieuznawanych publicznie oraz niedeklarowane otwarcie (zwłaszcza wobec obcych) pozytywne postawy (por. Trudgill 1979: 9; Kalėdienė 2013: 137; Holmes 2001: 345; Ramonienė 2006: 145). DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 152 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII (Leskauskaitė 2018: 36). Najbardziej wyraziste cechy gwary południowoaustackiej – dzukowanie i stwardnianie spółgłosek – stały się nieprestiżowe. Mieszkańcy okolic Marcinkoni, podobnie jak inni południowi Auksztoci, rozmawiając z nieznajomymi, unikają tych cech (por. Mikalauskaitė 1975: 94; Leskauskaitė 2009: 38)12. Na osłabienie prestiżu gwary wpływ miały również podupadła infrastruktura oraz zmienione warunki demograficzne, społeczno-ekonomiczne i kulturowe, które doprowadziły do osłabienia więzi je, bet ir už jo ribų13. Smarkiai suintensyvėjęs gyventojų mobilumas yra viespołecznych mieszkańców i ich mobilności nie tylko na obszarze gwarowym, wewnątrz jednego z głównych czynników determinujących częstsze używanie języka standardowego zarówno przez jednostki, jak i we wspólnotach językowych (por.: Chambers 2002: 117; Meiliūnaitė, Mikulėnienė 2014: 126; Monka 2015: 98; Čepaitienė 2016: 154). Podsumowując dane socjolingwistyczne, można stwierdzić, że poziom izolacji gwary okolic Marcinkoni jest niski – przeważają otwarte sieci społeczne, w których osoby łączą słabe więzi sieciowe i są otwarte na innowacje oraz zmiany językowe (por. Kalėdienė 2013: 148). 2. SYTUACJA TWARDOŚCI SPÓŁGŁOSEK W OKOLICACH MARCINKONIŲ W DRUGIEJ POŁOWIE XX W. Szerszą sytuację gwarową lat sześćdziesiątych XX wieku ukazują nieliczne nagrania dźwiękowe i teksty rękopiśmienne przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Analiza materiału gwarowego pokazuje, że na badanym obszarze twardo wymawiano spółgłoski [l], [r], [s], [ʂ], [ʐ], [ʦ], [ʦ], [ʣ], [ʣ], [p], [b], [m], [ʋ] (zob. tabelę 2). Z tekstów rękopiśmiennych wynika, że zbieracze materiału gwarowego odnotowywali również zmienione samogłoski szeregu przedniego występujące po spółgłoskach twardych. Na cofnięcie artykulacji samogłosek typu przedniego [ı] po twardych [r], [ʂ], [ʐ], [ʦ], [ʦ], [ʣ] zwróciła uwagę i za pomocą specjalnych znaków oznaczała je w transkrybowanych tekstach z punktów Daržẽliai (696) i Kabẽliai (704) Žaneta Urbanavičiūtė-Markevičienė (ankieta 12. Informatorzy starszego i średniego pokolenia gwarę południowoauksztocką oceniają jako piękną, odpowiednią do mówienia tylko w bliskim gronie, ale w przestrzeni publicznej jest ona jako środek komunikacji niepotrzebna: „A kto teraz mówi po dzukijsku na wsiach? Osiemdziesięciolatki. A jeśli i zostanie gdzieś jakiś młodszy, to wyjedzie do Wilna albo do miasta i również wkrótce nie będzie słychać języka dzukijskiego. I nie jest ona potrzebna”, (Mrc697Mrc3-2M). Jaunesnioji karta laikosi nuostatos, kad tarmė yra įdomi, vertinga, saugotina, ale z powodu przerwania tradycji przekazywania dialektu trzeba się jej już uczyć. 13 Marcinkoni starostwo uznawane jest za strefę długotrwałej depopulacji ze zniszczoną infrastrukturą. Na terenie całego starostwa nie pozostały szkoły kształcenia ogólnego, placówki opieki zdrowotnej itp. ani miejsca pracy. Artykuły / Articles 153 Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse reg. Nr 821; por. reg. Nr. 840). Inni zapisujący fakty przedstawili jedynie pojedyncze przykłady (Leskauskaitė 2009: 35). TABELA 2. Inwentarz twardych spółgłosek w tekstach rękopiśmiennych14 Twarda spółgłoska Twardnienie spółgłosek przed lã·das, iškł, sáulы š gru·šà, nš, šltas šuõmet ž samogłoskami szeregu przedniego Twardnienie daržãuosa, ždzi, àtvež žú·ro c klùpscai, vaikáicais, spółgłosek przed samogłoskami szeregu tylnego ł scklas slañksco, marcũ, akcu·, č tuščàs, nebãščыkas váikščoja, lakraščuosa dž pradžà iždžú·vi, bráidžojo, rrac, rkc, sùtrыna sugrùvo, karúominė, neturù s sanà, sm balandžo ppaũp, sopc bduobta, tais·b m mšlo, mnasin, zãms vdãv, v, vtra dz padzáuna mdzo, sodzùs, dzidzùlei Jak widać z tabeli, system konsonantyczny okolic Marcinkonys nie charakteryzuje się harmonijną korelacją spółgłosek twardych i miękkich, ponieważ wypadają z niego spółgłoski [r], [ʂ], [ʐ], [ʦ], [ʣ], [ʦ], [ʣ], tzn. zawsze wymawia się je twardo (por. Urbanavičiūtė 1970: 61). Twardo wymawia się nie tylko wymienione spółgłoski, lecz także [l], [s], sporadycznie (tylko w niektórych słowach) – również [p], [b], [m], [ʋ]. W rękopiśmiennym materiale teikiama ir minkštųjų [ʒʲ], [ʃʲ], [ʧʲ], [rʲ] priebalsių vartojimo atvejų, pvz.: vežmo, nùnešė, inciprã·šė, p·o (Mrc), ažær (Drž), reke (Kb), kurie jau rodė prasidėjuGCTA i nagraniach dźwiękowych z drugiej połowy XX wieku ujawniają się zmiany gwarowe. 14 Teksty rękopiśmienne zapisano uproszczoną transkrypcją uogólnioną, przedstawiając najważniejsze cechy gwarowe. Jednak część wariantów fonemów, zwłaszcza subtelniejszych, nie została oznaczona w tekstach; nie odzwierciedlono również wahań cech fonetycznych badanych punktów. Z tego powodu w artykule materiał gwarowy nie jest przepisywany w MAF. Więcej o uproszczonej transkrypcji uogólnionej zob. Bacevičiūtė 2010: 5–14. DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 160 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII WNIOSKI Po ocenie tendencji do stwardniania spółgłosek w trzech pokoleniach można wyciągnąć następujące wnioski. Stwardnianie spółgłosek w drugiej połowie XX wieku w okolicach Marcinkonys było szczególnie żywotne w mowie najstarszego pokolenia. Analiza materiału gwarowego z początku XXI wieku ukazuje już zmienioną sytuację tego zjawiska. Spółgłoski [r], [ʂ], [ʐ] oraz [ʦ], [ʣ], [ʦ], [ʣ], które wcześniej nie miały miękkich korelatów, obecnie podlegają największym zmianom w mowie wszystkich trzech pokoleń. Twarde spółgłoski [r], [ʂ], [ʐ] w mowie gwarowej często zastępują warianty miękkie. Wraz z zanikiem dzekowania coraz rzadziej używa się także twardych afrykat [ʦ], [ʣ]. Ich żywotność koreluje z utrzymywaniem się dzekowania jako zjawiska. Tylko dla najstarszego pokolenia charakterystyczne są [s], [ʦ], [ʣ], [p], [b], [m], [ʋ], które wycofują się z użycia. Niejednolity inwentarz twardych spółgłosek u informatorów oraz tendencje do utwardzania spółgłosek wskazują, że wraz ze zmianą południowo-wschodniej odmiany gwarowej dialektu i kształtowaniem się nowych formacji gwarowych utwardzanie spółgłosek systematycznie słabnie. Pojedyncze przypadki utwardzania spółgłosek w mowie gwarowej należy oceniać nie jako cechy gwarowe, lecz jako wykładniki gwarowe. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aliūkaitė Daiva 2013: Horyzontalna i wertykalna stratyfikacja kontinuum językowego: warianty mowy XXI wieku z perspektywy zwykłego użytkownika języka. – Lingwistyka stosowana 2, 1–27. DOI: 10.15388/TK.2013.17261. Aliūkaitė Daiva, Mikulėnienė Danguolė 2014: Geolingwistyka: ideologia, teoria i metody. Podstawowe pojęcia. – Dialekty języka litewskiego początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), oprac. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 29–47. Ambrazevičius Rytis, Leskauskaitė Asta 2014: Właściwości akustyczne spółgłosek: palatalizacja i dźwięczność, Kowno: Technologija. Bacevičiūtė Rima 2010: Przedstawianie cech fonetycznych w litewskich słownikach gwarowych. – Baltu Filoloģija 19(1/2), 5–14. Bailey Guy, Wikle Tom, Tillery Jan, Sand Lori 1991: Konstrukcja czasu pozornego. – Zmienność i zmiana językowa 3, 241–264. Bakšienė Rima 2018: Transkrypcja gwar litewskich za pomocą symboli IPA: analiza cech gwar południowoauksztockich. – Vārds un tā pētīšanas aspekti 22(1/2), 10–20. Dostęp online: https://vards.liepu.lv/files/VARDS%20UN%20TA%20PETISANAS%20 ASPEKTI_2018.pdf. Straipsniai / Articles 161 Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse Bakšienė Rima 2022: Dar kartą dėl aukštaičių patarmių transkripcijos tarptautiznakami fonetycznego alfabetu (kilka przypadków wymagających doprecyzowania). – Acta Linguistica Lithuanica 86, 165–183. Buch Tamara 1966: Dialektalne zjawiska depalatalizacji w języku litewskim. – Acta BaItico-Slavica III, Baltica in honorem Johannis Otrębski, Białystok, 33–36. Chambers Jack K. 2002: Dynamika konwergencji dialektalnej. – Journal of Sociolinguistics 6, 117–130. GCTA R – Lietuvių kalbos instituto Geolingvistikos centro Tarmių archyvo rankraštynas, 1964–1965. Girdenis Aleksas, Zinkevičius Zigmas 1966: O klasyfikacji gwar języka litewskiego. – Kalbotyra 14, 139–147. Grumadienė Laima 1988: Socjolingwistyczne badanie języka litewskiego wilnian: konsonantyzm i akcentuacja. – Lietuvių kalbotyros klausimai 27, 132–148. Holmes Janet 2001: Wprowadzenie do socjolingwistyki, 2. wydanie, Londyn: Longman, Inoue Fumio 2008: 342–361. Rozdział dwudziesty czwarty. Starzenie się ludności a zmiana językowa. – Wyzwanie demograficzne: podręcznik o Japonii, red. F. Coulmas, H. Conrad, A. Schad-Seifert, G. Vogt, Leiden, Boston: Brill, 473–490. Inoue Fumio 2010: Wskazówki czasu rzeczywistego i pozornego dotyczące szybkości dyfuzji dialektu. – Dialectologia 5, 45–64. Kalėdienė Laima 2011: Warunki powstania geolingwistyki na Litwie. – Tezy referatów międzynarodowej konferencji naukowej „Socjolingwistyczna dialektologia: badania dialektów bałtyckich”, 21–22 października 2011 r., Kowno: Uniwersytet Wileński, Wydział w Kownie. Dostęp online: http://www.tarmes.lt/images/Veikla/Laima%20KALEDIENE.pdf. Kalėdienė Laima 2013: Stosunek do dialektów i postawy wobec ich używania w trzech częściach etnograficznego regionu Dzukii. – Miasta i języki II: Socjolingwistyczna mapa Litwy, Wilno: Uniwersytet Wileński, 125–151. Kalėdienė Laima 2015: Język miasta Wilna: hipoteza czasu obserwowanego. – Dialekty – Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa, 211–244. Labov William 1972: Wzorce Europos tautų kultūros paveldas = Dialects – Cultural Heritage of European Nations, socjolingwistyczne, Filadelfia: University of Pensylvania Prasa. Leskauskaitė Asta 2004: Cechy wokalizmu i prozodii południowych Auksztotów, Vilnius: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 162 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Leskauskaitė Asta 2006: Teksty gwarowe z okolic Kučiūnai, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2009: Teksty gwarowe z okolic Marcinkonys, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2016: Teksty gwarowe z okolic Seirijai, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2018: Krajobraz lingwistyczny północnych południowych Auksztotów w latach 50. i 60. XX w. – Problemy historii języka i dialektologii 5, red. R. Bakšienė, N. Morozova, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 26–43. Leskauskaitė Asta 2018a: Teksty z okolic Lejpun, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2020: Teksty z okolic Švendubrė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2021: Teksty gwar litewskich w Polsce, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKA II – Atlas języka litewskiego, t. 2: Fonetyka, red. odpowiedzialny K. Morkūnas, Wilno: 1982. Mokslas, LKT – Gwary języka litewskiego. Chrestomatia, red. E. Grinaveckienė, K. Morkūnas, Wilno: Mintis, 1970. LKTCh – Chrestomatia gwar języka litewskiego, red. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004. Markevičienė Žaneta 1999: Teksty gwar żmudzkich 1, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Markevičienė Žaneta 2010: Cechy fonetyczne gwar Ašašninkai i Kabeliai: stan obecny. – Człowiek i słowo 1, 48–51. Mikulėnienė Danguolė 2016: Charakterystyczne cechy fonetyczne. – Zmiany gwar języka litewskiego na początku XXI wieku: gwary Litwinów w Polsce, monografia zbiorowa, red. D. Mikulėnienė, A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, L. Geržotaitė, N. Birgelienė, Wilno: Lietuvių kalbos institutas. Mikulėnienė Danguolė 2018: O kształtowaniu się i rozwoju dialektów wtórnych. – Problemy historii języka i dialektologii 5, red. R. Bašienė, N. Morozova, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 11–25. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė, Bakšienė Rima, Geržotaitė Laura, Kardelytė-Grinevičienė Daiva, Leskauskaitė Asta, Meiliūnaitė Violeta, Vyniautaitė Simona 2019: Dialektometryczny przekrój klasyfikacji tradycyjnych dialektów Artykuły / Articles 163 Priebalsių kietinimo dinamika Marcinkonių apylinkėse litewskich: badanie rozpoznawcze: studium zbiorowe, red. D. Mikulėnienė, A. Čepaitienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Mikulėnienė Danguolė 2019: Nomenklatura cech dialektalności: od cech dialektalnych do wyznaczników dialektalności. – Respectus philologicus 35(40), 51–62. Mikulėnienė Danguolė 2020: Dialektalność jako wielkość mierzalna. Język litewski 15, 1–11. DOI: 10.15388/LK.2020.22434. Mikulėnienė Danguolė, Čepaitienė Agnė 2021: Pojęcie punktu atlasu dialektologicznego. – Baltistica 56(1), 81–106. Milroy James 2001: Language Ideologies and the Consequences of Standardization. – Czasopismo Socjolingwistyki 4, 530–555. Milroy Lesley, Gordon Matthew 2003: Socjolingwistyka. Metoda i interpretacja, Oxford: Blackwell Publishing. Monka Malene 2015: Mobilność i zmiana językowa. – Nydanske Sprogstudier NyS 49, 98–122. Ramonienė Meilutė 2006: Stosunek do języka ogólnego i dialektu: przypadek Joniškėlis. – Kalbos kultūra 79, 137–148. Rutkovska Kristina 2016: Obecny stan dialektów polskich na Litwie. – Gwara Polaków litewskich, red. K. Rutkovska, wyd. elektroniczne, Wilno: Uniwersytet Wileński, Centrum Polonistyczne. Dostęp online: http:// www.lenkutarmes.flf.vu.lt/. Salys Antanas 1992: Pisma 4: Gwara języka litewskiego, Rzym. Litewska Katolicka Akademia Nauk. Tuomienė Nijolė 2010: Gwary południowych Auksztotów na Białorusi: skutki wzajemnego oddziaływania języków. – Respectus philologicus 18(23), 223–234. Urbanavičiūtė Žaneta 1970: Spółgłoski l, r, s (z?) przed niekońcowymi , en w gwarach języka litewskiego. – Kalbotyra 21, 75–86. Urbanavičiūtė Žaneta 1970a: Twarde i miękkie spółgłoski w litewskim języku literackim i dialektach. – Baltistica 6(1), 61–65. Urbanavičiūtė Žaneta 1971: Stwardnienie spółgłosek w dialektach języka litewskiego. – Kalbotyra 23(1), 55–70. Urbanavičiūtė Žaneta 1974: Spółgłoski l, r, s, z przed końcowym e wyrazu w dialektach aukštaitskich. – Kalbotyra 25(1), 73–80. Urbanavičiūtė Žaneta 1978: Stwardnienie spółgłosek t, d, n oraz p, b, m, v w dialektach języka litewskiego. – Językoznawstwo 29(1), 69–77. DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ 164 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Valentukevičienė Danutė 2019: Czasowniki zwrotne okolic Kabeliai. – Język litewski 13, 1–17. Dostęp online: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/ article/view/22485. Valentukevičienė Danutė 2021: Dzūkavimo pokyčiai Varėnos geolekto plote. – Profile dialektologii litewskiej: regionalne warianty początku XXI wieku, ich relacje i perspektywy, red. V. Meiliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 58–76. Dostęp online: http://lki.lt/wp-content/uploads/2022/01/Lietuviu-dialektologijosprofiliai-1.pdf. Zinkevičius Zigmas 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 2006: Pochodzenie dialektów litewskich, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. The Dynamics of Depalatalization in Marcinkonys Environs PODSUMOWANIE Analiza danych dialektalnych z początku XXI wieku pokazuje już zmienioną sytuację tego zjawiska. Spółgłoski [r], [ʂ], [ʐ] oraz [ʦ], [ʣ], [ʦ], [ʣ], które wcześniej nie miały swoich palatalizowanych korelatów, obecnie ulegają najbardziej znaczącym zmianom: [r], [ʂ], [ʐ] są the language of all three generations. In dialectal language, the non-palatalized consonants często zastępowane swoimi palatalizowanymi wariantami. W miarę jak tak zwane dzūkavimas zanika, niezmiękczone afrykaty [ʦ] i [ʣ] są używane coraz rzadziej. Ich żywotność koreluje z utrzymywaniem się dzūkavimas jako zjawiska. Spółgłoski [s], [ʦ], [ʣ], [p], [b], [m], [ʋ], typowe wyłącznie dla starszego pokolenia, stopniowo wychodzą z użycia. Zróżnicowany zasób niezmiękczonych spółgłosek używanych przez informatorów oraz tendencje do depalatalizacji pokazują, że wraz ze zmianą subdialektu południowoauksztockiego i powstawaniem nowych formacji dialektalnych depalatalizacja stopniowo słabnie. Przypadki depalatalizacji pojedynczych spółgłosek w mowie dialektalnej są postrzegane raczej jako wykładniki dialektalne niż cechy dialektalne. Nadesłano 2 września 2022 r. DANUTĖ VALENTUKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]