Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas

JOLITA URBANAVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-5514-2263 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, akustyka mowy, fonologia, leksykografia, geolingwistyka, socjolingwistyka. JANA TAPERTE Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0009-0009-1723-0666 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, akustyka mowy, fonologia. DOI: doi.org/10.35321/all88-05 FORMANTY DRŻĄCYCH SONANTÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO I ŁOTEWSKIEGO W RÓŻNYCH POZYCJACH: BADANIE AKUSTYCZNE I STATYSTYCZNE Drżące sonanty litewskie i łotewskie: akustyczne i statystyczne badanie struktury formantowej ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie formantowe drżących sonantów współczesnych języków bałtyckich – lit. [r], [rʲ] i łot. [r] – którego celem jest porównanie formantów F1, F2, F3 i F4 sonantów wymawianych w pozycji prewokalicznej (<R>VR), interwokalicznej (V<R>V) i postwokalicznej (RV<R>), zbadanie ich zmian w kontekście różnych samogłosek, uwydatnienie różnic między formantami [r] i [rʲ] w języku litewskim i łotewskim oraz określenie istotności statystycznej tych różnic. Badanie pokazuje, że pod względem uśrednionych wartości dwóch pierwszych formantów łot. [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym lit. [r] a palatalizowanym lit. [rʲ]. Pozycja w sylabie wywiera statystycznie istotny wpływ na pierwszy formant drżących sonantów w języku litewskim, a w języku łotewskim – na wszystkie cztery formanty. Ustalono, że kontekst sąsiednich samogłosek wywiera podobny wpływ na formanty drżących sonantów współczesnych języków bałtyckich: pierwszy formant wiąże się z wysokością sąsiedniej samogłoski, natomiast drugi i kolejne formanty zależą od szeregu sąsiedniej samogłoski. 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas formanty sonantów wywierają podobny wpływ: pierwszy formant wiąże się z wysokością sąsiedniej samogłoski, natomiast drugi i kolejne formanty zależą od szeregu sąsiedniej samogłoski. SŁOWA KLUCZOWE: języki bałtyckie, drżący sonant, formanty, istotność statystyczna, pozycja w sylabie, welaryzacja, palatalizacja. ADNOTACJA Artykuł dotyczy struktury formantowej drżących sonantów we współczesnych językach bałtyckich – lit. [r], [rʲ] i łot. [r]. Celem artykułu jest porównanie struktury formantowej drżących sonantów (F1, F2, F3 i F4) w pozycji prewokalicznej (<R>VR), interwokalicznej (V<R>V) i postwokalicznej (RV<R>) oraz jej zmienności w kontekście różnych samogłosek, ukazanie tendencji dynamiki formantów w języku litewskim i łotewskim oraz określenie istotności statystycznej różnic. Badanie pokazuje, że według średnich wartości dwóch pierwszych formantów łot. [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym lit. [r] a palatalizowanym lit. [rʲ]. Pozycja sylabowa ma statystycznie istotny wpływ na pierwszy formant drżących sonantów w języku litewskim oraz na wszystkie cztery formanty w języku łotewskim. Zgodnie z wynikami kontekst sąsiednich samogłosek wywiera podobny wpływ na formanty drżących sonantów w obu językach: pierwszy formant wiąże się z wysokością sąsiedniej samogłoski, a drugi i kolejne formanty zależą od szeregu sąsiedniej samogłoski. SŁOWA KLUCZOWE: języki bałtyckie, drżące sonanty, formanty, istotność statystyczna, pozycja sylabowa, welaryzacja, palatalizacja. 1. PRZEGLĄD BADAŃ DRŻĄCYCH SONANTÓW WSPÓŁCZESNYCH JĘZYKÓW BAŁTYCKICH Drżące sonanty, w porównaniu z innymi grupami sonantów, były badane w pracach z zakresu eksperymentalnej fonetyki litewskiej i łotewskiej bodajże w najmniejszym stopniu. Ogólne informacje o właściwościach artykulacyjnych i spektralnych drżących sonantów [r], [rʲ] można znaleźć w najważniejszych opracowaniach fonetycznych: należy wymienić Gramatykę języka litewskiego (Ul vydas et al. 1965), a także prace Elzė Mikalauskaitė (1975), Valeriji Vaitkevičiūtė (2001), Antanasa Pakerisa (2003) i Asty Kazlauskienė (2018). Ilościowe i spektralne cechy wszystkich spółgłosek litewskiego języka standardowego ¹ W artykule stosuje się znaki międzynarodowego alfabetu fonetycznego (MAF). Przy wyborze znaków oparto się na protokolarnym postanowieniu Państwowej Komisji Języka Litewskiego nr PN-14 (k–25) z 8 lipca 2021 r., zawierającym zalecenia dotyczące zastosowania MAF do oznaczania jednostek dźwiękowych standardowego języka litewskiego. Zob. szerzej: https://vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/rekomendacija-del-tarptautines-fonetines-abėceles-pritaikymo-bendrinės-lietuviu-kalbos-garsiniams-vienetams-zymeti. Straipsniai / Articles 101 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE zostały zbadane instrumentalnie w rozprawie doktorskiej Sigity Dereškevičiūtė Akustyczne właściwości spółgłosek języka litewskiego (2013). Ustaliła ona, że widmo drżących sonantów [r], [rʲ] jest rozproszone, tzn. obszary koncentracji energii są rozmieszczone w szerokim paśmie częstotliwości, a energia wzrasta w zakresie średnich częstotliwości (2000–4000 Hz) (Dereškevičiūtė 2013: 136–137). Ustalono także, że drżący sonant palatalizowany [rʲ] charakteryzuje się wyższymi częstotliwościami niż niepalatalizowany [r], por.: [r] = 1300–1700 Hz, [rʲ] = 1700–2000 Hz. Wyniki analizy czasu trwania przeprowadzonej przez S. Dereškevičiūtė wykazały, że spośród wszystkich spółgłosek języka litewskiego drżące sonanty są najkrótsze2 (Dereškevičiūtė 2013: 138). Rytis Ambrazēvičius i Asta Leskauskaitė w monografii naukowej Akustyczne właściwości spółgłosek: palatalizacja i dźwięczność (Ambrazēvičius, Leskauskaitė 2014) zbadali, obok innych spółgłosek, właściwości akustyczne drżących sonantów i ustalili, że jednym z najważniejszych wskaźników palatalizacji są loci F2, natomiast dźwięczność spółgłosek należy interpretować kompleksowo – nie ma jednej, niezawodnej we wszystkich przypadkach cechy rozróżniającej spółgłoski bezdźwięczne i dźwięczne. W opublikowanych w 2019 roku zbiorowych monografiach serii naukowej Instytutu Języka Litewskiego i Instytutu Języka Łotewskiego LU Korpus dźwiękowy języków bałtyckich na początku XXI wieku po raz pierwszy podjęto próbę porównania drżących sonantów języka litewskiego i łotewskiego: w monografii Instrumentalne badanie interakcji samogłosek i dźwięków można znaleźć przykłady dynamicznych spektrogramów drżących sonantów (zob. Jaroslavienė, Grigorjevs, Urbanavičienė, Indričānė 2019: 52–53, rys. 6.41–6.48), natomiast w monografii Instrumentalne badanie spółgłosek przedstawiono wartości formantów spółgłosek drżących w kontekście różnych samogłosek w pozycji prewokalicznej CVC (Urbanavičienė, Indričānė, Jaroslavienė, Grigorjevs 2019: 206–220). Pierwsze instrumentalne badania drżących sonantów języka łotewskiego wiążą się z Elmārsem Liepą, który mierzył długość sonantów (Liepa 1970), a także analizował właściwości fonetyczne drżącego sonantu [r] w kontekście spółgłosek bezdźwięcznych (Liepa 1957). Dace Markus i Juris Grigorjevs w książce Metody badania i wizualizacji fonetyki I (Markus, Grigorjevs 2002) zbadali strukturę formantową drżących sonantów języka łotewskiego, czas trwania faz zwarcia i rozwarcia oraz przejście formantów. J. Grigorjevs, opierając się na danych pięciu informantów, analizował właściwości akustyczne sonantu [r] języka łotewskiego, wymawianego w symetrycznych połączeniach CVC (Grigorjevs 2012). W latach 2012–2016 w Instytucie Języka Łotewskiego LU realizowano projekt „Acoustic characteristics of the sound system of Standard ² W trakcie badania S. Dereškevičiūtė ustaliła, że w porównaniu z innymi klasami spółgłosek sonanty są najkrótsze – relacje ich długości układają się w porządku malejącym następująco: afrykaty: wybuchowe: szczelinowe: sonanty = 2: 1,6: 1,5: 1. Zdaniem autorki spółgłoski wybuchowe i afrykaty mają kilka faz artykulacji, dla artykulacji spółgłosek szczelinowych istotny jest czas trwania tarcia, natomiast podczas artykulacji sonantów położenie narządów mowy zmienia się szybko i różnorodnie (Dereškevičiūtė 2013: 138–139). 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas Latvian by age groups“ (kierownik J. Grigorjevs), w ramach którego porównywano sonanty [l, ʎ, m, n, ɲ, r] wymawiane przez informantów z różnych grup wiekowych (5–15 lat, 16–39 lat, 40–59 lat, 60–80 lat), ich charakterystyki spektralne w połączeniach RVR (sonant – samogłoska – sonant) i VRV (samogłoska – sonant – samogłoska), w pozycji prewokalicznej i postwokalicznej (zob. Taperte 2013; 2014; 2014a; 2015; Čeirane, Indričāne, Taperte 2014). Po dokonaniu przeglądu przeprowadzonych badań drżących sonantów współczesnych języków bałtyckich można stwierdzić, że z jednej strony drżące sonanty języków bałtyckich są stale badane i analizowane z różnych perspektyw, z drugiej zaś drżące sonanty języka litewskiego i łotewskiego zwykle bada się obok innych sonantów, bez uwzględniania ich odmiennych właściwości artykulacyjnych i akustycznych, bez stosowania różnych metod dla poszczególnych klas sonantów, a porównawczych badań łotewskich i litewskich drżących sonantów jest bardzo niewiele; nie analizowano również dotąd właściwości akustycznych drżących sonantów wymawianych w różnych pozycjach³ Przedmiotem badania niniejszego artykułu są drżące sonanty współczesnych języków bałtyckich, wymawiane w pozycji prewokalicznej (<R>VR), interwokalicznej (V<R>V) i postwokalicznej (RV<R>). Celem artykułu jest przeanalizowanie wartości formantów F1, F2, F3 i F4 drżących sonantów, porównanie ich różnic w kontekście różnych samogłosek, określenie istotności statystycznej różnic oraz ukazanie tendencji dynamiki formantów w języku litewskim i łotewskim. W badaniu rozstrzygane będą następujące zadania: 1) omówienie właściwości artykulacyjnych i akustycznych drżących sonantów języków bałtyckich oraz ich statusu fonologicznego; 2) ustalenie wartości formantów F1, F2, F3 i F4 drżących sonantów współczesnych języków bałtyckich – lit. [r, ř] i łot. [r] – w pozycji prewokalicznej, interwokalicznej i postwokalicznej; 3) porównanie wartości formantów drżących sonantów w kontekście różnych samogłosek; 4) zbadanie istotności statystycznej różnic formantów za pomocą jednoczynnikowej analizy wariancji i testu Bonferroniego; 5) ustalenie czynników powodujących zmiany formantów. Badanie przeprowadzono na podstawie danych informantów płci męskiej. 2. MATERIAŁ EMPIRYCZNY W badaniu analizowano drżące sonanty języka litewskiego i łotewskiego, wymawiane w izolowanych sylabach typu RVR: R oznacza tu lit. [r, ř], łot. [r], natomiast V – samogłoskę krótką ³ W celu uzupełnienia braku systematycznych badań porównawczych sonantów języków bałtyckich w latach 2021–2022 w Instytucie Języka Litewskiego realizowano projekt badawczy „Korpus dźwiękowy współczesnych języków bałtyckich na początku XXI wieku: porównawcze akustyczne i percepcyjne badanie sonantów” (BaltSon, nr rej. S-LIP-21-7). Projekt był finansowany przez Litewską Radę Nauki. Kierowniczką projektu była dr Jolita Urbanavičienė. Straipsniai / Articles 103 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE lub samogłoskę długą: lit. [i, iː, eː, ε, æː, e, αː, ɔ, ɒ, o, oː, ʊ, ʊ, uː uː] i łot. [i(ː); e(ː); æ(ː); a(ː); ɔ(ː); u(ː)]⁴. Przeanalizowano 30 połączeń języka litewskiego i 24 połączenia języka łotewskiego: lit.: rir [rʲir], iri [irʲi]; rer [rʲe r], ere [erʲe]; rar [rer], ara [ærə]; ror [rɔr], oro [ɔrɔ]; rur [rur], uru [ʊrʊ]; ryr [rʲirʲ], yry [irʲiʲ]; rēr [rʲeːr], ēre [erʲeː]; rer [rʲæːr], ere [æːrʲæː]; rar [raːr], ara [αrαː]; ror [roːr], oro [ɔrɔː]; rūr [ruːr], ūrū [uːruː]; rior [rʲɔr], iorio [ɔrʲɔ]; rior [rʲoːr], iorio [oːrʲoː]; riur [rʲʊr], iuriu [ʊrʲʊ]; riūr [rʲuːr], iūriu [uːrʲuː]; łot.: rir [rir], iri [iri]; rer [rer], ere [ere]; rer [rær], era [ærə]; rar [rar], ara [ɑrɑ]; ror [rɔr], oro [ɔrɔ]; rur [rur], uru [uru]; rīr [rīr], īrī [īri]; rēr [reːr], ēre [eːre]; rēr [ræðr],ērā [æːrɑ]; rār [rɑːr], ārā [ɑːrɑː]; ror [rɔːr], oro [ɔrɔː]; rūr [ruːr], ūru [uːruː]. Badano trzy pozycje: prewokaliczną (<R>VR), interwokaliczną (V<R>V) i postwokaliczną (RV<R>). Badane połączenia wypowiedziało 12 informantów płci męskiej⁵: 6 rodzimych użytkowników języka litewskiego i 6 rodzimych użytkowników języka łotewskiego (w wieku 21–42 lat). Informanci pochodzą z różnych regionów Litwy i Łotwy oraz posługują się językiem standardowym. Jeśli dialekt rodzimy wywiera wpływ na mowę informantów, to po połączeniu danych wszystkich informantów cechy dialektalne ulegają niwelacji. Każdy informant wypowiedział każde połączenie 3 razy z neutralną intonacją i w normalnym tempie mowy (szybkość mowy i intonacja należą do czynników warunkujących występowanie alofonów [r], zob. Ladefoged 2003: 149). Łącznie zbadano ~1458 połączeń RVR: 810 litewskich i 648 łotewskich. Wartości formantów mierzono za pomocą programu Praat (Boersma, Weenink 2018), uzyskane dane opracowano w programie Microsoft Excel (v. 13, Microsoft Corporation), a obliczenia statystyczne wykonano w programie SPSS (v. 22, IBM Corporation). 3. METODYKA POMIARU FORMANTÓW Po otwarciu badanego segmentu RVR w programie Praat w zakresie formantów wybiera się polecenie View&Edit, po którego wybraniu na ekranie u góry widoczny jest oscylogram wybranego segmentu, a na dole spektrogram. Na podstawie tych wykresów ⁴ Należy zwrócić uwagę, że zgodnie z zasadami międzynarodowego alfabetu fonetycznego do zapisu samogłosek języka litewskiego i łotewskiego stosuje się różne znaki; zob. szerzej Jaroslavienė, Grigorjevs, Urbanavičienė, Indričānė 2019: 17. ⁵ W badaniu opisanym w artykule wykorzystano nagrania dźwiękowe z projektu „Korpus dźwiękowy współczesnych języków bałtyckich na początku XXI wieku: porównawcze akustyczne i percepcyjne badanie sonantów” (BaltSon, nr rej. S-LIP-21-7). Nagrania obu języków wykonano przy użyciu przenośnego cyfrowego dyktafonu o wysokiej rozdzielczości Tascam DR-100MK II oraz mikrofonu nagłownego AKG C 520. Parametryzacja sygnału dźwiękowego wynosiła 44,1 kHz, a poziom kwantyzacji – 16 bitów. 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas zaznacza się stabilny odcinek drżącego sonantu (zob. rys. 1) i wybiera polecenie Formant – Formant listing, które podaje cyfrowe wartości formantów F1–F4 zaznaczonego przedziału dźwiękowego. RYS. 1. Oscylogram (na dole) i spektrogram (u góry) segmentu łot. [rɪr] w oknie programu Praat Z wygenerowanej listy wybiera się formanty ze środka dźwięku: bierze się środkową wartość formantu, a nie średnią wartość formantów ze stacjonarnego odcinka dźwięku. Wszystkie znalezione środkowe wartości formantów, po zaokrągleniu do 10 Hz, przenosi się do programu Excel. W programie tym oblicza się: 1) średnią wszystkich realizacji tego samego informanta; 2) średnią sonantu wszystkich informantów, wymawianego w tej samej pozycji; 3) średnią sonantu wszystkich informantów, wymawianego w otoczeniu tej samej samogłoski. Na podstawie uzyskanych danych sporządzono wykresy, a w programie SPSS przeprowadzono analizy statystyczne: jednoczynnikową analizę wariancji ANOVA, test Bonferroniego oraz obliczenia post hoc. Jednoczynnikową analizę wariancji ANOVA stosuje się, gdy trzeba ocenić różnicę między średnimi z próbek a średnią ogólną oraz ustalić, czy między nimi występuje różnica istotna statystycznie (Čekanavičius, Murauskas 2004). Po ustaleniu, że średnie porównywanych próbek różnią się istotnie statystycznie, należy wykonać dodatkowe testy w celu określenia konkretnych różniących się próbek. W tym celu w niniejszym artykule zastosowano test Bonferroniego, wybrany spośród kryteriów post hoc dostępnych w programie SPSS. Podczas wykonywania testu Bonferroniego porównuje się dwie niezależne próbki (np. prewokaliczną i interwokaliczną, prewokaliczną i postwokaliczną, interwokaliczną i postwokaliczną 6 Kryterium Bonferroniego nie powinno być stosowane, gdy próbek jest wiele, ponieważ wówczas statystycznie istotna różnica średnich nie zostaje wykryta, mimo że rzeczywiste średnie próbek różnią się (Čekanavičius, Murauskas 2002). Straipsniai / Articles 105 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE pozycje) porównuje się za pomocą testu t-Studenta. Porównywane pary różnią się istotnie, jeśli poziom istotności p < 0,05; pary nie różnią się istotnie statystycznie, jeśli p ≥ 0,05 (szczegółowe informacje o wynikach analiz statystycznych zob. w rozdziale „Wyniki”). 4. WŁAŚCIWOŚCI AKUSTYCZNE I ARTYKULACYJNE DRŻĄCYCH SONANTÓW W opracowaniach fonetycznych podkreśla się, że drżące sonanty (inaczej – wibrujące) charakteryzuje drganie jednego aktywnego narządu mowy względem innego – narządu pasywnego – uwarunkowane warunkami aerodynamicznymi (Ladefoged, Maddieson 1996: 217). Przeszkoda artykulacyjna drżących sonantów jest zmienna: „koniec języka, drgając, raz uderza w wały dziąsłowe [...], a raz ponownie się od nich odrywa [...]” (Pakerys 2003: 72). Po zetknięciu końca języka z wałami dziąsłowymi powstaje faza zwarcia, a po jego odsunięciu – faza rozwarcia (Ladefoged, Maddieson 1996: 218). Takich drgań, np. w standardowym języku litewskim, może być jedno lub dwa (Girdenis 2003: 25), w standardowym języku łotewskim – dwa lub trzy (Laua 1997: 48), a w dialektach litewskich – do pięciu⁷ (Mikalauskaitė 1975: 53). W zależności od liczby drgań (lub uderzeń) w międzynarodowym alfabecie fonetycznym wyróżnia się drżące sonanty jednouderzeniowe (ang. Tap or Flap) i wielouderzeniowe (ang. Trill) (IPA 2015)⁸. Drżące sonanty języka litewskiego i łotewskiego uważa się za wielouderzeniowe, jednak liczba drgań języka nie jest duża i nie przekracza 2–3 drgań (Švageris 2022: 59)⁹. Pierwsze drganie jest nieco dłuższe od kolejnych (Ladefoged, Maddieson 1996: 218). Liczba drgań zależy od kilku czynników: od intonacji (akcentowana intonacja zwiększa liczbę drgań), od sąsiednich samogłosek ([r] znajdujące się obok samogłosek zaokrąglonych ma więcej drgań), od akcentu tonalnego (akutowy [r] wymawia się z większą liczbą drgań¹⁰), od dialektu ([r] wymawiane przez mieszkańca wschodniej części obszaru auksztaickiego będzie miało więcej drgań niż na przykład [r] mieszkańca zachodniej części obszaru auksztaickiego) (Mikalauskaitė 1975: 53). Zauważono, że na końcu wyrazu takich uderzeń końca języka jest więcej niż na początku wyrazu ⁷ Jednak w porównaniu z innymi językami (polskim, rosyjskim) litewskie [r], [r̥] są słabsze (Mikalauskaitė 1975: 53). ⁸ W innych językach występuje także retrofleksyjne [ɽ] (np. w języku angielskim) oraz języczkowe [ʀ] (np. w języku francuskim) (IPA 2015). ⁹ Według E. Švagerisa „małą liczbę uderzeń najprawdopodobniej warunkują przyczyny fonologiczne [...]. Pod względem tego parametru litewskiemu sonantowi drżącemu nie przeciwstawia się żaden inny dźwięk, dlatego [...] interpretacja dźwięku nie zmienia się niezależnie od tego, czy artykułujemy go z 1–2, czy z 4–5 uderzeniami” (Švageris 2022: 59). ¹⁰ W akcentowanych dyftongach z intonacją opadającą sonanty wydłużają się do półdługich, np.: pirštas [²pʲirʲt͡s], viršti [²u̯irʲsʲti] (DLKG 2005: 29). 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas początku (Vaitkevičiūtė 2001: 114). Przy wymawianiu niepalatalizowanego [r] koniec języka również drga silniej niż przy wymawianiu [rʲ]. Trzeba jednak zaznaczyć, że do potwierdzenia większości tych twierdzeń wciąż brakuje obiektywnych danych dotyczących języków bałtyckich – nie przeprowadzono badań instrumentalnych albo wykonano je przy użyciu obecnie przestarzałych technologii11. 2 RYS. Drżący sonant [r] na spektrogramach: widmo czterech drgań (po lewej) i widmo jednego drgania (po prawej) Artykulacja palatalizowanego [rʲ] wymaga dodatkowych warunków aerodynamicznych: koniec języka jest nie tylko zbliżany do wałów dziąsłowych (aby powstały drgania), lecz także jego środkowa część jest unoszona ku górze, a boki środkowej części języka bardziej dotykają krawędzi podniebienia twardego niż podczas wymawiania [r] (Mikalauskaitė 1975: 54; Ladefoged, Maddieson 1996: 221; Vaitkevičiūtė 2001: 114). Bardziej złożona artykulacja palatalizowanego [rʲ] powoduje mniejszą liczbę drgań niż przy wymawianiu niepalatalizowanego [r]. V. Vaitkevičiūtė zauważyła również mniejszy stopień dźwięczności spółgłoski [rʲ], co można wyjaśnić właściwościami artykulacyjnymi [rʲ]: „język, dotykając podniebienia, tworzy przeszkodę, której pokonanie przez wydychane z płuc powietrze powoduje więcej szmerów niż przy wymawianiu [r]” (Vaitkevičiūtė 2001: 114). W zachodniej Kurlandii i w języku łotewskim używanym poza Łotwą jako fakultatywny wariant fonemu /r/ zachował się palatalizowany łot. [rʲ] (zob. LVG 2013: 68; Markus, 11 Pewnych danych eksperymentalnych o drżących sonantach języków bałtyckich dostarczają np. rentgenogramy i palatogramy Elzbiety Mikalauskaitė (1975: 157–158, 176) oraz Alisės Laua (1997: 48–49). Niestety wykonano je mniej więcej w połowie XX wieku. Straipsniai / Articles 107 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE Auzina 2013: 19), który różni się od [r] języka standardowego pod względem wartości formantów – pierwszy formant palatalizowanego [rʲ] jest niższy, a pozostałe formanty – wyższe niż u niepalatalizowanego [r], por.: F1 [r] – ~500 Hz, [rʲ] – ~350–400 Hz; F2 [r] – ~1350 Hz, [rʲ] – ~1750–1800 Hz; F3 [r] – ~2000–2500 Hz, [rʲ] – ~2500–3000 Hz (LVG 2013: 68). Ze względu na aktywny narząd mowy (zob. tabelę 1) drżące sonanty języka litewskiego i łotewskiego należy uznać za przedniojęzykowe, a ze względu na narząd pasywny – za dziąsłowe (Mikalauskaitė 1975: 53–54; Pakerys 2003: 73; Bacevičiūtė 2008: 59; Kazlauskienė 2018: 57; Laua 1997: 48; LVG 2013: 68). W kontekście języków świata drżące sonanty języków bałtyckich można zaliczyć do dziąsłowych apikalnych12 (w których artykulacji uczestniczy koniec języka). W języku łotewskim występuje tylko jeden drżący sonant, natomiast w języku litewskim drżące sonanty różniące się pod względem palatalizacji mają status odrębnych fonemów – /r/ i /rʲ/ (zob. szerzej „Interpretacja fonologiczna drżących sonantów”). TABELA 1. Klasyfikacja drżących sonantów współczesnych języków bałtyckich Oba drżące sonanty języka litewskiego [r] i [rʲ] ze względu na miejsce artykulacji zalicza się do dziąsłowych. Ich główna różnica artykulacyjna polega na tym, że podczas wymawiania palatalizowanego [rʲ] środkowa część języka lekko unosi się ku górze, w stronę podniebienia, przez co zmienia się kształt jamy ustnej (zob. rys. 3–4, por. Pakerys 2003: 74). 12 R. Ambrazēvičius i A. Leskauskaitė (2014: 165) zaliczają niepalatalizowane [r] języka litewskiego do apikalnych dziąsłowych lub zadziąsłowych wibrantów, natomiast palatalizowane [rʲ] – do apikalnych lub laminalnych dziąsłowych lub zadziąsłowych wibrantów. Wibrant [r] języka łotewskiego A. Laua (1997: 48) zalicza do apikalnych, natomiast „Gramatyka języka łotewskiego” – do laminalnych, tj. takich, przy których wymawianiu aktywna jest przednia część języka (LVG 2013: 62). 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas RYS. 3. Działanie narządów mowy podczas wymawiania niepalatalizowanego drżącego sonantu [r] języka litewskiego¹³ RYS. 4. Działanie narządów mowy podczas wymawiania palatalizowanego drżącego sonantu [rʲ] języka litewskiego Stosunkowo precyzyjna wymowa niepalatalizowanego [r] i palatalizowanego [rʲ] sprawia trudności zarówno użytkownikom języka ojczystego (L1), jak i języka drugiego (L2). Dzieci często zastępują drżące sonanty łatwiejszymi do artykulacji sonantami bocznymi (Borden et al. 1994: 116–117) albo we wszystkich pozycjach wymawiają niepalatalizowane [r]. Na przykład badania Marii-Josep Solé (2002) pokazują, że drżące sonanty (wraz z sybilantami) należą do ostatniej grupy dźwięków, których dzieci uczą się wymawiać, a niektórzy rodzimi użytkownicy języka nigdy nie uczą się ich poprawnej artykulacji z powodu drgań końca języka, dla których istotne są właściwe położenie narządów mowy, napięcie i warunki aerodynamiczne (Solé 2002: 656). Można przypuszczać, że właśnie ta złożoność mechanizmu drgań stworzyła warunki do powstania różnych odmian drżących sonantów, np. dźwięk drżący wymawia się nie przez wprawianie języka w drgania, lecz tylko przez jednokrotne dotknięcie nim wałów dziąsłowych, zachodzi asybilacja itd. (Scobbie 2006; Solé 2002; Vásquez Carranza 2006). Fazy zwarcia i rozwarcia drżących sonantów są widoczne na spektrogramach (zob. rys. 5–8): jasne obszary oznaczają fazę zwarcia, przypominającą zwarcie spółgłosek wybuchowych, gdy formanty są prawie niewidoczne, natomiast ciemne obszary – fazę rozwarcia, gdy na spektrogramie widoczna jest struktura formantowa i skoncentrowana energia (Ladefoged, Maddieson 1996: 217; Ladefoged 2003: 150; Dereškevičiūtė 2013: 50–51). W fazie rozwarcia formanty drżących sonantów przypominają strukturę formantową samogłoski przedniej wysokiej [i] (Švageris 2022: 61). Badania innych języków pokazują, że zarówno przedziały zwarcia, jak i rozwarcia trwają około 25 ms (Ladefoged, Maddieson 1996: 218). ¹³ Animowany obraz działania narządów mowy zob. TARTIS (dostęp online: http://tartis.vdu.lt/fonetika-ir-tartis/igudziu-tobulinimas/garsu-ypatybes/). Straipsniai / Articles 109 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE RYS. 5. Lit. [riːr] wypowiedziane w izolacji (głos mężczyzny¹⁴) RYS. 6. Lit. [rɑːr] wypowiedziane w izolacji (głos mężczyzny) Badania odnotowały wpływ sąsiednich samogłosek na dynamikę formantów sonantów drżących (Grigorjevs 2012: 286–287, zob. rys. 9). Ustalono, że w języku łotewskim wartość pierwszego formantu [r] przy samogłoskach wysokich [i, u] jest najniższa, w kontekście samogłosek średnich [e, ɔ] – średnia, natomiast przy samogłoskach niskich [æ, a] formant F1 sonantu drżącego [r] jest najwyższy. Najniższą wartość drugiego formantu odnotowuje się przy samogłoskach szeregu tylnego [ɔ, u] (ponieważ labializacja obniża częstotliwość F2), a najwyższą – przy samogłoskach szeregu przedniego [i, e]. Nie stwierdzono również wyraźnej korelacji między częstotliwością formantu F3 a jakością sąsiednich samogłosek, natomiast formant F4 zmienia się podobnie jak F2 – jego wartość regularnie obniża się w kontekście samogłosek zaokrąglonych. ¹⁴ Spektrogramy sporządzono w programie PRAAT, korzystając z nagrań dźwiękowych projektu „Korpus współczesnych języków bałtyckich na początku XXI wieku: porównawcze akustyczne i percepcyjne badanie sonantów” (BaltSon, nr rej. S-LIP-21-7). 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas RYS. 7. Izolowana wymowa łot. [rir] (głos mężczyzny) RYS. 8. Izolowana wymowa łot. [rar] (głos mężczyzny) Wpływ sąsiednich samogłosek na sonanty drżące języka litewskiego nie był dotąd analizowany; jest to jeden z celów niniejszego badania. Straipsniai / Articles 111 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE RYS. 9. Widmo LPC formantów F1–F4 sonantu drżącego [r]¹⁵ w kontekście różnych samogłosek: uogólnione dane języka łotewskiego (Taperte 2016) 5. INTERPRETACJA FONOLOGICZNA SONANTÓW DRŻĄCYCH Niepalatalizowane i palatalizowane sonanty drżące języka litewskiego jako odrębne fonemy kontrastują w pozycji przed samogłoskami szeregu tylnego (zob. tabelę 2), np.: trūko [ˈtrʊkɔ]: triūko [ˈtʲrʲʊkɔ]; tvarūs [tʊəˈrʊs]: tvariūs [tʊəˈrʲʊs]. W pozostałych pozycjach opozycja między niepalatalizowanymi i palatalizowanymi sonantami drżącymi ulega neutralizacji: przed samogłoskami szeregu przedniego oraz przed innymi palatalizowanymi spółgłoskami lub /j/ realizowany jest fonem /rʲ/, np.: rýtas [ˈrʲiːtɛs], bérti [ˈbʲæːrʲtʲ]; przed spółgłoskami niepalatalizowanymi i na końcu wyrazu wymawiany jest alofon fonemu /r/, np.: rãtas [ˈrɑːtɛs], dár [ˈdɑr]. TABELA 2. Dystrybucja i interpretacja fonologiczna sonantów drżących języka litewskiego Sonanty drżące języka litewskiego | Pozycje | Fonemy [r] | [−Vᵘ] + | [−Vⁱ] | [−C] + | [−Cʲ] | [−#] + | /r/ [rʲ] | [−Vᵘ] + | [−Vⁱ] + | [−C] | [−Cʲ] + | [−#] | /rʲ/ ¹⁵ Rysunek przekroju widmowego LPC (ang. Linear Predictive Coding) uwidacznia charakterystyczne częstotliwości dźwięków (formanty, jeśli dźwięki są okresowe) lub ogólny rozkład energii w widmie (jeśli dźwięki są nieokresowe) (Johnson 2003: 100). 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas W języku łotewskim sonanty drżące reprezentuje jeden fonem /r/, który nie ma palatalizowanego korelatu. Wynika to z tego, że „po pierwsze, na spółgłoski języka łotewskiego nie wpływa następująca po nich samogłoska – spółgłoski wymawia się tak samo zarówno przed samogłoskami szeregu przedniego, jak i tylnego, po drugie zaś w języku łotewskim nie występuje opozycja spółgłosek twardych i miękkich przed samogłoskami szeregu tylnego” (Kabelka 1987: 68), a zatem w języku łotewskim nie ma opozycji spółgłosek palatalizowanych i niepalatalizowanych (por. także LVG 2013: 75–79). O zachowanym w dialektach łotewskim /rʲ/ napisano w rozdziale „Akustyczne i artykulacyjne właściwości sonantów drżących”. 6. WYNIKI 6.1. Formanty sonantów drżących języków bałtyckich w różnych pozycjach RVR / VRV W toku badania porównano zmienność wartości formantów F1–F4 sonantów drżących w różnych pozycjach: lit. i łot. [r] w pozycji prevokalicznej, interwokalicznej i postwokalicznej, a lit. [rʲ] w pozycji prevokalicznej i interwokalicznej. W tabeli (zob. tabelę 3) i na rysunkach (zob. rys. 10–12) przedstawiono uogólnione dane informantów, zaokrąglone do 10 Hz. TABELA 3. Uogólnione wartości formantów F1–F4 sonantów drżących [r] / [rʲ] języków bałtyckich w pozycji prevokalicznej (PRE), interwokalicznej (INTER) i postwokalicznej (POST): dane mężczyzn16 16 Danych z badania nie normalizowano, ponieważ porównywano dane dotyczące jednej płci – mężczyzn – ponadto największą uwagę poświęcono nie konkretnym wartościom formantów, lecz tendencjom zmian, które są dobrze widoczne w analizie danych nienormalizowanych. Straipsniai / Articles 113 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE RYS. 10–12. Średnie wartości formantów F1–F4 sonantów drżących [r] / [rʲ] języków bałtyckich w różnych pozycjach: dane mężczyzn Formant F1 niepalatalizowanego [r] i palatalizowanego [rʲ] języka litewskiego w pozycji prevokalicznej i interwokalicznej różni się o około 100 Hz – w obu przypadkach pierwszy formant [r] jest wyższy niż [rʲ]. Jeszcze większe różnice między oboma sonantami drżącymi najwyraźniej ujawniają się przy porównaniu formantów F2–F4. F2 palatalizowanego sonantu [rʲ] jest wyraźnie wyższy niż u niepalatalizowanego korelatu – różnica szczególnie zwiększa się w pozycji interwokalicznej (rys. 11), gdy [rʲ] znajduje się między dwiema samogłoskami szeregu przedniego, które wzmacniają wtórną palatalizację. Różnice między [r] i [rʲ] odnotowuje się również w zakresie formantów F3–F4 – w obu przypadkach wyższe formanty są charakterystyczne dla palatalizowanego [rʲ]. Wartości częstotliwości F3, F4 i wyższych formantów w większym stopniu wynikają nie z właściwości fonetycznych dźwięków ani cech dystynktywnych (jak w przypadku F1 i F2), lecz z intonacji, indywidualnych właściwości głosu, a także z sąsiednich dźwięków (Zinder 1979: 176; Girdenis 2003: 222), dlatego w następnym rozdziale porównane zostaną formanty sonantów drżących języków bałtyckich w kontekście różnych samogłosek. Porównanie wartości formantów [r] litewskiego i [r] łotewskiego pokazuje, że sonant języka łotewskiego charakteryzuje się wyższą wartością F1, a zatem także większą welaryzacją. Pod względem wartości formantu F2 łot. [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym lit. [r] a 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas palatalizowanym [rʲ], por.: w pozycji prevokalicznej lit. [r] F2 = 1240 Hz, łot. [r] F2 = 1450 Hz, lit. [rʲ] F2 = 1750 Hz. Można stwierdzić, że pod względem palatalizacji łot. [r] jest wymawiane „miękcej” niż lit. [r], lecz „twardziej” niż lit. [rʲ]. Aby ustalić, czy formanty F1–F4 sonantów drżących języków bałtyckich różnią się w poszczególnych pozycjach (prevokalicznej, interwokalicznej i postwokalicznej) oraz czy różnice te są statystycznie istotne, w środowisku SPSS przeprowadzono jednoczynnikową analizę wariancji ANOVA (zob. tabelę 4). Wyniki badań niepalatalizowanego sonantu drżącego [r] języka litewskiego wykazały, że wartości formantów F1 i F4 w szczególnym stopniu zależą od pozycji – ich różnice są statystycznie istotne (poziomy istotności różnic wynoszą odpowiednio p = 0,006 oraz p < 0,001). W różnych pozycjach statystycznie istotnie zmieniają się także formanty F1 i F3 palatalizowanego sonantu drżącego [rʲ] języka litewskiego (wartość p wynosi odpowiednio p < 0,001 oraz p = 0,041). Analiza formantów sonantu drżącego [r] języka łotewskiego w różnych pozycjach wykazała, że wartości wszystkich formantów statystycznie istotnie zależą od pozycji – najmniej istotnie różnią się wartości formantu F2 (zob. tabelę 4). TABELA 4. Wyniki jednoczynnikowej analizy wariancji formantów F1–F4 sonantów drżących współczesnych języków bałtyckich (formanty, przy porównaniu których odnotowano statystycznie istotne różnice, zaznaczono szarym kolorem) Formant | Język litewski | Język łotewski [r] | [rʲ] | [r] wartość p | wartość p | wartość p F1 | 0,006 | < 0,001 | < 0,001 F2 | 0,095 | 0,358 | 0,022 F3 | 0,189 | 0,041 | < 0,001 F4 | < 0,001 | 0,345 | < 0,001 Za pomocą testu Bonferroniego (por. Čekanavičius, Murauskas 2004) przeprowadzono porównanie formantów F1–F4 lit. [r] i łot. [r] post hoc w obrębie konkretnych porównywanych grup, tj. w pozycji prevokalicznej, interwokalicznej i postwokalicznej. Wyniki testu wykazały, że wartości formantu F1 niepalatalizowanego [r] języka litewskiego różnią się statystycznie istotnie w pozycji prevokalicznej i postwokalicznej (p = 0,012), a także w pozycji interwokalicznej i postwokalicznej (p = 0,020), natomiast różnice F1 w pozycji prevokalicznej i interwokalicznej nie są istotne. Wartości formantów F2 i F3 lit. [r] nie wykazują istotnych różnic, natomiast formant F4 różni się istotnie we wszystkich pozycjach (poziom istotności p < 0,001), z wyjątkiem pozycji interwokalicznej i postwokalicznej. Straipsniai / Articles 115 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE Wyniki badania post hoc sonantu drżącego [r] języka łotewskiego wykazują statystycznie istotne różnice formantu F1 we wszystkich pozycjach (poziom istotności jest równy p < 0,001), z wyjątkiem pozycji interwokalicznej i postwokalicznej (p = 0,812). Istotne różnice wartości formantu F2 odnotowano tylko przy porównaniu pozycji prevokalicznej i postwokalicznej (p = 0,021); w pozostałych przypadkach wartość p przekracza granicę 0,05 i nie wskazuje na istotną różnicę. Dane dotyczące formantów F3 i F4 również różnią się istotnie we wszystkich pozycjach (p < 0,001), z wyjątkiem pozycji prevokalicznej i interwokalicznej – różnice formantów w tych pozycjach wynoszą p = 0,112 (w przypadku formantu F3) oraz p = 0,350 (w przypadku formantu F4). Podsumowując wyniki jednoczynnikowej analizy wariancji formantów F1–F4 sonantów drżących języka litewskiego i łotewskiego, można stwierdzić, że we wszystkich pozycjach istotnie różni się pierwszy formant [r] sonantów drżących obu języków – F1 łotewskiego [r] jest wyższy i wiąże się z większym stopniem welaryzacji niż F1 litewskiego [r]. Odnotowano również różnice formantów F3 i F4, które należy wiązać z kontekstem sąsiednich samogłosek – warto przeanalizować je dokładniej. 6.2. Formanty sonantów drżących języków bałtyckich w kontekście różnych samogłosek Wartości formantów F1–F4 niepalatalizowanego sonantu drżącego [r] języka litewskiego badano w kontekście samogłosek tylnych [ɒ, ɑː, ɔ, oʊ, ʊ, u], natomiast sonant palatalizowany [rʲ] – nie tylko przed samogłoskami przednimi, lecz także przed samogłoskami tylnymi przesuniętymi ku przodowi [ɪ, ï, ɛ, e, æ, ɒ, ø, ʏ, y]. Sonant drżący [r] języka łotewskiego analizowano zarówno przed samogłoskami tylnymi [ɑ(ː); ɔ(ː); u(ː)], jak i przed samogłoskami przednimi [i(ː); e(ː); æ(ː)], ponieważ jest on obojętny wobec palatalizacji. Wyniki badania przedstawione na rys. 13–15 pokazują, że wartość pierwszego formantu F1 lit. [r] jest niższa przed samogłoskami wysokimi [ʊ, u], a wyższa przed samogłoskami średnimi i niskimi [ɔ, oː, ɛ, a]. Podobnie zmienia się krzywa wartości pierwszego formantu F1 łot. [r]: przy samogłoskach wysokich [i, u] F1 jest najniższy, w kontekście samogłosek średnich [e, ɔ] – średni, natomiast przy samogłoskach niskich [æ, a] formant F1 sonantu drżącego [r] jest najwyższy (por. analogiczne wyniki J. Grigorjeva (2012: 286–287)). Wartości F1 palatalizowanego lit. [rʲ] są niższe niż wartości jego niepalatalizowanych odpowiedników – nie osiągają 500 Hz. Niższe wartości F1 sonantu drżącego [rʲ] odnotowano również przed samogłoskami wysokimi (w tym przesuniętymi ku przodowi), a wyższe – przed samogłoskami niskimi [ɛ, æ]. Należy zwrócić uwagę, że w pozycji interwokalicznej pierwszy formant [rʲ] jest niższy niż w pozycji prevokalicznej – otoczenie samogłosek przednich obniża F1 jeszcze bardziej (zob. rys. 14). 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas RYS. 13. Formanty niepalatalizowanego sonantu drżącego [r] języka litewskiego w kontekście różnych samogłosek: dane mężczyzn RYS. 14. Formanty palatalizowanego sonantu drżącego [rʲ] języka litewskiego w kontekście różnych samogłosek: dane mężczyzn RYS. 15. Formanty sonantu drżącego [r] języka łotewskiego w kontekście różnych samogłosek: dane mężczyzn Straipsniai / Articles 117 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE Drugi formant sonantów drżących [r] i [rʲ] języka litewskiego różni się istotnie: u niepalatalizowanego [r] mieści się w zakresie 1240–1310 Hz, a u palatalizowanego [rʲ] – w zakresie 1750–1860 Hz (zob. tabelę 3, rys. 13–14). F2 niepalatalizowanego [r] jest niższy przed samogłoskami zaokrąglonymi [o, u, ɔ, o̞] i wyższy przed samogłoskami niezaokrąglonymi [e, ɑ] – wskazuje to, że zaokrąglenie obniża wartość F2. Nawet przed przesuniętymi ku przodowi samogłoskami tylnymi [ɤ, ɯ, ə, ɞ] wartość F2 sonantu drżącego [rʲ] jest niższa niż przed samogłoskami przednimi [ɪ, i, e̞, ɛ, æ̞] (rys. 14). W języku łotewskim, podobnie jak w litewskim [r], najniższą wartość drugiego formantu sonantu drżącego [r] odnotowuje się przy samogłoskach szeregu tylnego [ɔ, u], a najwyższą – przy samogłoskach szeregu przedniego [i, e] (zob. rys. 15). Warto zauważyć, że pod względem wartości F2 łotewski sonant drżący [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym lit. [r] a palatalizowanym lit. [rʲ] – jego drugi formant zmienia się w zakresie 1400–1450 Hz. Dynamika trzeciego formantu zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim powtarza trajektorię drugiego formantu: przed samogłoskami szeregu przedniego wartości F3 są wyższe, a przed samogłoskami szeregu tylnego – niższe (zob. rys. 13–15). Czwarty formant charakteryzuje się większą zmiennością wartości w różnych pozycjach. Szczególnie zmienia się wartość F4 lit. [r] (zob. rys. 13), por.: 3270 Hz w pozycji prevokalicznej, 3610 Hz w pozycji interwokalicznej i 3720 Hz w pozycji postwokalicznej (zob. tabelę 3). Można by stwierdzić, że między częstotliwością formantu F4 a jakością samogłosek zaokrąglonych nie ma wyraźnej korelacji. Jednak formant F4 łot. [r] i palatalizowanego lit. [rʲ] zmienia się bardziej konsekwentnie – regularnie obniża się w kontekście samogłosek zaokrąglonych (w przypadku języka łotewskiego) i zaokrąglonych przesuniętych ku przodowi (w przypadku języka litewskiego). Badanie formantów sonantów drżących języków bałtyckich w kontekście różnych samogłosek wykazało, że na dynamikę pierwszego formantu wpływa wysokość artykulacji następującej samogłoski (przed samogłoskami wysokimi F1 się obniża, przed niskimi – podwyższa), natomiast trajektoria drugiego i dalszych formantów zależy od szeregu następującej samogłoski (samogłoski tylne obniżają formant F2, a przednie – podwyższają). Należy zauważyć, że samogłoski tylne przesunięte ku przodowi podwyższają formant F2 w mniejszym stopniu niż samogłoski przednie. Wyniki przeprowadzonego badania, ukazujące zmienność formantów [r], [rʲ] sonantów drżących języka litewskiego i łotewskiego w różnych pozycjach oraz w kontekście różnych samogłosek, podsumowano w tabeli 5: 118 Acta Linguistica Lituanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas 5. TABELA. Formanty F1–F4 sonantów drżących współczesnych języków bałtyckich w różnych pozycjach Straipsniai / Articles 119 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE WNIOSKI 1. Porównanie uogólnionych wartości formantów (zob. tabelę 5) wykazało, że najwyższa wartość formantu F1 charakteryzuje lit. [r] i wiąże się z welaryzacją, natomiast najniższą wartość formantu F1 stwierdzono dla lit. [rʲ], którego nie charakteryzuje welaryzacja. Najwyższą wartość formantu F2 obliczono dla lit. [rʲ] i można ją wyjaśnić wtórną palatalizacją, natomiast najniższy formant F2 charakteryzuje niepalatalizowane lit. [r]. Badanie potwierdziło, że struktura dwóch pierwszych formantów łotewskiego [r] jest zbliżona do samogłoski neutralnej [ə], por.: F1 = 510 Hz, F2 = 1430 Hz (zob. LVG 2013: 68), natomiast formanty sonantów drżących języka litewskiego są spolaryzowane z powodu występowania palatalizacji w języku litewskim. 2. Pozycja w układzie ([R]VR – V[R]V – RV[R]) wpływa na strukturę formantów sonantów drżących języków bałtyckich. W języku litewskim od pozycji w szczególnym stopniu zależy pierwszy formant, natomiast drugi formant jest najbardziej niezależny od pozycji. W języku łotewskim prevokaliczna, interwokaliczna i postwokaliczna pozycja sonantu [r] wywiera statystycznie istotny wpływ na wszystkie cztery formanty. Wyniki badania pozwalają stwierdzić, że formanty lit. [r] i [rʲ] zmieniają się podobnie przy porównywaniu pozycji [R]VR – V[R]V – RV[R]: F1 obniża się, a F2–F4 – podwyższają; formanty łotewskiego [r] w pozycji prevokalicznej są najwyższe, a w pozycji postwokalicznej – najniższe. 3. Kontekst sąsiednich samogłosek wywiera podobny wpływ na zmienność formantów sonantów drżących zarówno języka litewskiego, jak i łotewskiego: pierwszy formant wiąże się z wysokością artykulacji sąsiedniej samogłoski (przed samogłoskami wysokimi F1 obniża się, przed niskimi – podwyższa), natomiast drugi i dalsze formanty zależą od szeregu sąsiedniej samogłoski (samogłoski tylne obniżają formant F2, a przednie – podwyższają). Tych korelacji nie potwierdziły jedynie dane dotyczące formantu F4 lit. [r]. Badanie wykazało, że samogłoski tylne przesunięte ku przodowi podwyższają formant F2 lit. [rʲ] w mniejszym stopniu niż sąsiednie samogłoski przednie. Wyniki przeprowadzonego badania pokazują, że łot. [r] pod względem uogólnionych wartości formantów zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym lit. [r] a palatalizowanym lit. [rʲ], a wniosek ten koreluje z wynikami badań spółgłosek innych języków bałtyckich17. W toku badania ustalono, że różna pozycja (prevokaliczna, 17 Por. wnioski z badań poziomów locus spółgłosek języków bałtyckich, zgodnie z którymi „palatalizowane spółgłoski zwarte języka litewskiego pod względem wartości locus F2 układają się w górnej części płaszczyzny współrzędnych, niepalatalizowane – w części dolnej, natomiast spółgłoski zwarte języka łotewskiego – w samym centrum. Takie wartości locus F2 można uzasadnić z punktu widzenia artykulacji: artykulacja spółgłosek języka łotewskiego zajmuje pozycje centralne, podczas gdy artykulacja spółgłosek języka litewskiego charakteryzuje się pewną polaryzacją ze względu na posiadanie lub brak dodatkowej cechy artykulacyjnej” (Jaroslavienė, Grigorjevs, Urbanavičienė, Indričāne 2019: 190). 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas interwokaliczna, postwokaliczna) wpływa na formanty sonantów drżących języka litewskiego i łotewskiego w różny sposób: przy porównaniu pozycji [R]VR – V[R]V – RV[R] formanty łot. [r] obniżają się, natomiast formanty lit. [r] i [rʲ] – podwyższają (z wyjątkiem F1). Kontekst sąsiednich samogłosek wywiera jednak podobny wpływ na strukturę formantową sonantów drżących języków bałtyckich. LITERATŪRA Ambrazevičius Rytis, Leskauskaitė Asta 2014: Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas, Kaunas: Technologija. Bacevičiūtė Rima 2008: Fonetikos terminai: žodynėlis ir mokomosios užduotys, Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. Boersma Paul, Weenink David 2018: Praat: Doing phonetics by computer (version 6.0.43). Prieiga internete: http://www.praat.org/. Borden Gloria J., Harris Katherine S., Raphael Lawrence J. 1994: Speech Science Primer. Physiology, Acoustics, and Perception of Speech, 3rd edition, Baltimore: Williams & Wilkins. Čeirane Solveiga, Indričāne Inese, Taperte Jana 2014: Locus equations for Latvian Consonants. – Linguistica Lettica 22, 29–47. Prieiga internete: http://www.lu-lavi.lv/zurnals-linguistica-lettica. Čekanavičius Vydas, Murauskas Gediminas 2004: Statistika ir jos taikymai 2, Vilnius: TEV. Dereškevičiūtė Sigita 2013: Lietuvių kalbos priebalsių akustinės ypatybės: humanitarinių mokslų daktaro disertacija, Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvių kalbos institutas. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 4-as patais. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Girdenis Aleksas 2003: Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Grigorjevs Juris 2012: Acoustic characteristics of the Latvian sonorants. – Baltistica 47(2), 267–292. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/issue/view/106. Straipsniai / Articles 121 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE IPA – International Phonetic Association, 2015. Prieiga internete: https://www.internationalphoneticassociation.org/content/full-ipa-chart. Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris, Urbanavičienė Jolita, Indričānė Inese 2019: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje: Balsių ir garsų sąveikos instrumentinis tyrimas: mokslo monografija su garsinėmis iliustracijomis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lki.lt/e-publikacijos/. Johnson Keith 2003: Acoustic & auditory phonetics, 2nd edition, Oxford: Blackwell Publishers. Kazlauskienė Asta 2018: Bendrinės lietuvių kalbos fonetikos ir fonologijos pagrindai, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Kodzasov Sandro V., Krivnova Olga F. 2001: Кодзасов, Сандро В., Кривнова, Ольга Ф. Общая фонетика [Obščaja fonetika], Москва: Российский государственный гуманитарный университет [Moskva: Rossijskij gosudarstvennyj gumanitarnyj universitet]. Ladefoged Peter 2003: Phonetic data analysis: An introduction to fieldwork and instrumental techniques, Malden, MA & Oxford: Blackwell. Ladefoged Peter, Maddieson Ian 1996: The sounds of the world’s languages, Oxford: Blackwell Publishers. Laua Alise 1997: Latviešu literārās valodas fonētika, Rīga: Zvaigzne ABC. Liepa Elmārs 1957: Daži mūsdienu latviešu literārās valodas fonēmu pareizrunas jautājumi: disertācija filoloģijas zinātņu kandidāta grāda ieguvei, Rīga: Rīgas Pedagoģiskais institūts. Liepa Elmārs 1970: Skaņu kvantitāte. – Latviešu valodas struktūras jautājumi, Rīga: LVU, 39–88. LVG – Latviešu valodas gramatika, aut. I. Auziņa, I. Brenķe, J. Grigorjevs, I. Indričānė, B. Ivulāne, A. Kalnača, L. Lauze, I. Lokmane, D. Markus, D. Nītina, G. Smiltniece, B. Valkovska, A. Vulāne, Rīga: LU Latviešu valodas institūts, 2013. Maddieson Ian 1984: Patterns of Sounds, Cambridge: Cambridge University Press. Markus Dace, Auziņa Ilze 2013: Fonētika. – Latviešu valoda, red. A. Veisbergs, Rīga: LU Akadēmiskais apgāds. Markus Dace, Grigorjevs Juris 2002: Fonētikas pētīšanas un vizualizēšanas metodes, 1 grām., Rīga: Rasa ABC. Mikalauskaitė Elzbieta 1975: Lietuvių kalbos fonetikos darbai, Vilnius: Mokslo. Pakerys Antanas 2003: Lietuvių bendrinės kalbos fonetika, Vilnius: Enciklopedija. 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas Scobbie James M. 2006: (R) as a variable. – Encyclopedia of Language & Linguistics, 2nd edition, ed. K. Brown, vol. 10, Oxford: Elsevier, 337–344. Solé Maria-Josep 2002: Aerodynamic characteristics of trills and phonological patterning. – Journal of Phonetics 30(4), 665–688. Švageris Evaldas 2022: Eksperimentinė fonetika, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Taperte Jana 2013: Latviešu valodas nazālo slēdzeņu akustiskās īpašības. – Valoda – 2013: valoda dažādu kultūru kontekstā 23, Daugavpils: DU akadēmiskais apgāds „Saule“, 281–289. Taperte Jana 2014: Locus equations and the place of articulation for the Latvian sonorants. – Baltistica 49(1), 71–99. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/issue/view/109. Taperte Jana 2014a: Latviešu valodas laterālo spraudzeņu akustisks raksturojums informantu vecuma grupā no 16 līdz 39 gadiem. – Linguistica Lettica 22, 158–172. Taperte Jana 2015: Spectral features of nasals in Standard Latvian. – Baltistica 50(1), 115–128. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/issue/view/111. Taperte Jana 2016: Acoustic properties of trill in Standard Latvian (data from speakers of different age groups). – International Scientific Conference dedicated to the 80th anniversary of birth of professor Aleksas Girdenis (1936–2011) „Transformations of contemporary Baltic languages and dialects“, 2016 October 19–21, Vilnius, Lithuania. TARTIS – Mokomoji tarties ir kirčiavimo programa TARTIS. Prieiga internete: http://tartis.vdu.lt/fonetika-ir-tartis/igudziu-tobulinimas/garsu-ypatybes/. Ulvydas et al. – Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis), red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965. Urbanavičienė Jolita, Indričianė Inese, Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris 2019: Baltų kalbų garsynas XXI a. pradžioje: Priebalsių instrumentinis tyrimas: mokslo monografija su garsinėmis iliustracijomis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://doi.org/10.35321/e-pub.2.baltu-garsynas. Vaitkevičiūtė Valerija 2001: Lietuvių kalbos tarties pagrindai ir žodynas, Vilnius: Pradai. Vásquez Carranza, Luz Marina 2006: On the phonetic realization and distribution of Costa Rican rhotics. – Filología y Lingüística 32(2), 291–309. Straipsniai / Articles 123 JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE VLKK – Valstybinė lietuvių kalbos komisija. Prieiga: internete: https://vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/rekomendacija-del-tarptautines-fonetines-abeceles-pritaikymo-bendrinės-lietuvių-kalbos-garsiniams-vienetams-žymėti [žiūrėta 2022–10-15]. Zinder Lev R. 1979: Зиндер, Лев Р. Общая фонетика [Obščaja fonetika], Москва: Высшая школа [Moskva: Vyššaja škola]. Lithuanian and Latvian Trills: An Acoustic and Statistical Study of Formant Structure SUMMARY The object of this study is the trills of contemporary Baltic languages produced in prevocalic (<R>VR), intervocalic (V<R>V) and postvocalic (RV<R>) positions. The aim of the paper is to analyze the structure of the first four formants, to compare their variation in the context of different vowels, to determine the statistical significance of the differences and to highlight the structure of formants in Lithuanian and Latvian. The data of 12 male speakers (6 native Lithuanian speakers and 6 native Latvian speakers aged 21–42) were analyzed; in total, 1458 realizations (810 Lithuanian and 648 Latvian) were studied. Formant values were measured using Praat, the obtained data were processed using Microsoft Excel, statistical analysis was performed using SPSS. The following trends in the structure of F1–F4 have been determined: 1. According to the formant data, Lat. [r] occupies an intermediate position between non-palatalized Lith. [r] and palatalized Lith. [rʲ], and this conclusion correlates with the results of other studies of consonants in the Baltic languages. 2. Lith. [r] has the highest F1 value, which is associated with velarization, and the lowest F1 value is found in Lith. [rʲ]. Lith. [rʲ] has the highest F2 value, which can be explained by secondary palatalization, while the lowest F2 is characteristic of non-palatalized Lith. [r]. Lat. [r] occupies an intermediate position between non-palatalized Lith. [r] and palatalized Lith. [rʲ]. 3. In Lithuanian, F1 values mainly depend on syllable position, and F2 values are the least variable. In Latvian, the syllable position of [r] has a statistically significant effect on all four formants. 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas 4. Vowel context has a similar effect on formant structure of trills both in Lithuanian and Latvian: F1 is related to the height of the adjacent vowel (F1 lowers before high vowels, rises before low ones), while F2, F3, F4 depend on the backness of the adjacent vowel (F2 is lower in the context of back vowels and is higher in the context of front vowels). These correlations were not confirmed only for the Lith. [r] F4 formant data. 5. It was confirmed that syllable position affects the formants of the Lithuanian and Latvian trills differently: when comparing the <R>VR – V<R>V – RV<R> positions, the formant frequencies of Lat. [r] descend, while the formant frequencies of Lith. [r] and [r]ʲ], on the contrary, ascend (except F1). Įteikta 2022 m. spalio 26 d. JOLITA URBANAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva jolita.urbanavič[email protected] JANA TAPERTE Latvijas universiteto Latvių kalbos institutas Kalpaka bulvaris 4, LV-1050 Ryga, Latvija [email protected] Straipsniai / Articles 125