Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas

100 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII JOLITA URBANAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-5514-2263 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, akustyka mowy, fonologia, leksykografia, geolingwistyka, socjolingwistyka. JANA TAPERTE Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0009-0009-1723-0666 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, akustyka mowy, fonologia. DOI: doi.org/10.35321/all88-05 JĘZYKA LITEWSKIEGO I ŁOTEWSKIEGO SONANTÓW DRŻĄCYCH FORMANTY W RÓŻNYCH POZYCJACH: AKUSTYCZNA I BADANIE STATYSTYCZNE Lithuanian and Latvian Trills: An Acoustic and Statistical Study of Formant Structure ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie formantów drżących sonantów współczesnych języków bałtyckich – lit. [r], [rj] i łot. [r] – którego celem jest porównanie formantów F1, F2, F3 i F4 sonantów wymawianych w pozycji prewokalicznej (<R>VR), interwokalicznej (V<R>V) i postwokalicznej (RV<R>), zbadanie ich zmian w kontekście różnych samogłosek, uwypuklenie różnic formantów [r] i [rj] w języku litewskim i łotewskim oraz określenie istotności statystycznej tych różnic. Badanie wykazuje, że pod względem uogólnionych wartości dwóch lizuoto lie. [r] ir palatalizuoto lie. [rj]. Pozicija skiemenyje statistiškai reikšmingą įtaką daro pierwszych formantów łot. [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanymi drżącymi sonantami języka dla pierwszego formantu, natomiast w języku łotewskim – dla Artykuły / Articles 101 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas sonantų formantėms daro panašią įtaką: pirmoji formantė susijusi su greta esančio balsio wszystkich czterech formantów. Ustalono, że kontekst sąsiednich samogłosek wpływa na drżące sonanty współczesnych języków bałtyckich, natomiast drugi i kolejne formanty zależą od szeregu sąsiedniej samogłoski. SŁOWA KLUCZOWE: języki bałtyckie, sonant drżący, formanty, istotność statystyczna, pozycja w sylabie, welaryzacja, palatalizacja. ADNOTACJA Artykuł dotyczy struktury formantowej drgawek w językach bałtyckich używanych współcześnie – lit. [r], [rʲ] i łac. [r]. Celem artykułu jest porównanie struktury formantowej trills (F1, F2, F3 and F4) in prevocalic (<R>VR), intervocalic (V<R>V) and postvocalic (RV<R>) positions and its variation in the context of different vowels, to highlight the oraz tendencji dynamiki formantów w języku litewskim i łotewskim, a także określenie statystycznej istotności różnic. Badanie pokazuje, że pod względem średnich wartości dwóch pierwszych formantów łot. [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanymi lit. [r] oraz palatalizowany lit. [rʲ]. Pozycja w sylabie ma statystycznie istotny wpływ na pierwszy formant drgawek w języku litewskim oraz na wszystkie cztery formanty w języku łotewskim. Zgodnie z wynikami kontekst sąsiadujących samogłosek wywiera podobny wpływ in both languages: the first formant is related to the height of the adjacent vowel, and the na formanty drgawek; drugi i kolejne formanty zależą od tylności sąsiadującej samogłoski. SŁOWA KLUCZOWE: języki bałtyckie, drgawki, formanty, istotność statystyczna, pozycja w sylabie, welaryzacja, palatalizacja. 1. PRZEGLĄD BADAŃ NAD SONANTAMI DRŻĄCYMI WSPÓŁCZESNYCH JĘZYKÓW BAŁTYCKICH Sonanty drżące, w porównaniu z innymi grupami sonantów, były badane bodaj najmniej w pracach z zakresu fonetyki eksperymentalnej języka litewskiego i łotewskiego. Ogólne informacje o artykulacyjnych i spektralnych właściwościach sonantów drżących [r], [rj]1 można znaleźć w najważniejszych opracowaniach fonetycznych: warto wymienić Gramatykę języka litewskiego (Lietuvių kalbos gramatika, Ulvydas et al. 1965), a także prace Elzy Mikalauskaitė (1975), Valerii Vaitkevičiūtė (2001), Antanasa Pakerisa (2003) i Asty Kazlauskienė (2018). Ilościowe i spektralne cechy wszystkich spółgłosek ogólnego języka litewskiego 1 W artykule zastosowano znaki międzynarodowego alfabetu fonetycznego (MAF). Przy wyborze znaków oparto się na uchwale protokolarnej Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 8 lipca 2021 r. nr PN-14 (k-25), w której przedstawiono zalecenia dotyczące przystosowania MAF do oznaczania jednostek dźwiękowych ogólnego języka litewskiego. Szerzej zob.: https://vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/rekomendacija-del-tarptautines-fonetines-abeceles-- pritaikymo-bendrines-lietuviu-kalbos-garsiniams-vienetams-zymeti. JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII zostały zbadane instrumentalnie w dysertacji Sigity Dereškevičiūtė W paśmie przednim języka litewskiego energia balsių akustinės ypatybės (2013). Ji nustatė, kad virpamųjų sonantų [r], [rj] spektras yra difuziškas, t. y. energijos susitelkimo sritys išsidėsčiusios plačioje wzmacnia się w zakresie średnich częstotliwości (2000–4000 Hz) (Dereškevičiūtė 2013: 136–137). Ustalono również, że palatalizowany sonant drżący [rj] charakteryzuje się wyższymi częstotliwościami niż niepalatalizowany [r], por.: [r] = 1300–1700 Hz, [rj] = 1700–2000 Hz. Wyniki analizy czasu trwania przeprowadzonej przez S. Dereškevičiūtė wykazały, że spośród wszystkich spółgłosek języka litewskiego sonanty drżące są najkrótsze2 (Dereškevičiūtė 2013: 138). Rytis Ambrazevičius i Asta Leskauskaitė w monografii naukowej Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas (Ambrazevičius, Leskauskaitė 2014) obok innych spółgłosek zbadali właściwości akustyczne sonantów drżących i ustalili, że jednym z najważniejszych wskaźników palatalizacji są loci F2, natomiast dźwięczność spółgłosek należy interpretować kompleksowo – nie ma jednej, we wszystkich przypadkach niezawodnej cechy dystynktywnej odróżniającej spółgłoski bezdźwięczne od dźwięcznych. W opublikowanej w 2019 roku serii prac naukowych badaczy Instytutu Języka pradžioje kolektyvinėse monografijose pirmą kartą bandyta palyginti lietuvių ir latvių kalbų virpamuosius sonantus: monografijoje Balsių ir garsų sąveikos Litewskiego i Instytutu Języka Łotewskiego LU Baltų kalbų garsynas XXI a. instrumentinis tyrimas można znaleźć przykłady dynamicznych spektrogramów 53, 6.41–6.48 pav.), o monografijoje Priebalsių instrumentinis tyrimas pateiktos sonantów drżących (zob. Jaroslavienė, Grigorjevs, Urbanavičienė, Indričāne 2019: 52– wartości formantów spółgłosek drżących w kontekście różnych samogłosek w pozycji CVC przed samogłoską (Urbanavičienė, Indričāne, Jaroslavienė, Grigorjevs 2019: 206–220). Pierwsze instrumentalne badania sonantów drżących języka łotewskiego wiążą się z Elmārsem Liepą, który mierzył długość sonantów (Liepa 1970), a także analizował właściwości fonetyczne sonantu drżącego [r] w kontekście spółgłosek bezdźwięcznych (Liepa 1957). Dacė Markus i Juris Grigorjevas w książce Fonētikas pētīšanas un vizualizēšanas metodes I (Markus, Grigorjevs 2002) zbadali strukturę formantową sonantów drżących języka łotewskiego, czas trwania faz otwarcia i zamknięcia oraz przejście formantów. J. Grigorjevas, opierając się na danych pięciu informantów, analizował właściwości akustyczne sonantu [r] języka łotewskiego, wymawianego w symetrycznych połączeniach CVC (Grigorjevs 2012). W latach 2012–2016 w Instytucie Języka Łotewskiego LU realizowano projekt „Acoustic characteristics of the sound system of Standard 2 W trakcie badania S. Dereškevičiūtė ustaliła, że w porównaniu z innymi klasami spółgłosek sonanty są najkrótsze – stosunki ich czasu trwania układają się w następującej kolejności malejącej: afrykaty : wybuchowe : fazy tarcia, dla artykulacji spółgłosek szczelinowych istotny jest czas trwania tarcia, natomiast mieji : sonantai = 2 : 1,6 : 1,5 : 1. Anot autorės, sprogstamieji priebalsiai ir afrikatos turi kelias tapodczas artykulacji sonantów położenie narządów mowy zmienia się szybko i różnorodnie (Dereškevičiūtė 2013: 138–139). Straipsniai / Articles 103 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas Latvian by age groups” (kierownik J. Grigorjevas), w ramach którego porównywano realizacje wypowiadane przez informantów z różnych grup sonantai [l, ʎ, m, n, ɲ, r], jų spektrinės charakteristikos RVR (sonantas – balsis – sonantas) ir VRV (balsis – sonantas – balsis) junginiuose, prevokalinėje ir postwiekowych (5–15 lat, 16–39 lat, 40–59 lat, 60–80 lat) w pozycji wokalicznej (zob. Taperte 2013; 2014; 2014a; 2015; Čeirane, Indričāne, Taperte 2014). Po dokonaniu przeglądu przeprowadzonych badań nad drżącymi sonantami współczesnych języków bałtyckich można stwierdzić, że z jednej strony drżące sonanty języków bałtyckich są nieustannie badane i analizowane w różnych aspektach, z drugiej zaś drżące sonanty języka litewskiego i łotewskiego zwykle bada się obok innych sonantów, bez uwzględniania ich odmiennych właściwości artykulacyjnych i akustycznych, bez stosowania różnych metodologii dla dar nėra analizuotos skirtingose pozicijose ištartų virpamųjų sonantų akustinės ypatybės3. poszczególnych klas sonantów, a porównawczych badań nad drżącymi sonantami języka łotewskiego i litewskiego prawie nie ma; przedmiotem badań niniejszego artykułu są również drżące sonanty współczesnych języków bałtyckich, wymawiane w pozycji prevokalicznej (<R>VR), interwokalicznej (V<R>V) i postwokalicznej (RV<R>). Celem artykułu jest przeanalizowanie wartości formantów F1, F2, F3 i F4 drżących sonantów, porównanie ich różnic w kontekście różnych samogłosek, ustalenie statystycznej istotności różnic oraz uwydatnienie tendencji dynamiki formantów w języku litewskim i łotewskim. W toku badań zostaną rozwiązane następujące zadania: 1) omówienie właściwości artykulacyjnych i akustycznych drżących sonantów języków bałtyckich oraz ich statusu fonologicznego; 2) ustalenie wartości formantów F1, F2, F3 i F4 drżących sonantów współczesnych języków bałtyckich – lit. [r], [rj] i łot. [r] – w pozycji prevokalicznej, interwokalicznej i postwokalicznej; 3) porównanie wartości formantów drżących sonantów w kontekście różnych samogłosek; 4) zbadanie statystycznej istotności różnic wartości formantów za pomocą jednoczynnikowej analizy wariancji i testu Bonferroniego; 5) ustalić czynniki determinujące zmiany formantów. Badanie przeprowadzono na podstawie danych informatorów płci męskiej. 2. MATERIAŁ EMPIRYCZNY W toku badania analizowano drżące sonanty języka litewskiego i łotewskiego, wypowiadane w izolowanych sylabach typu RVR: tutaj R – litew. [r, rj], łot. [r], a V – krótka 3 W celu zrekompensowania braku systematycznych badań porównawczych sonantów języków bałtyckich w latach 2021–2022 w Instytucie Języka Litewskiego realizowano projekt badawczy „Inwentarz dźwiękowy współczesnych języków bałtyckich na początku XXI wieku: porównawcze akustyczne i percepcyjne badanie sonantów” (BaltSon, nr rej. S-LIP-21-7). Projekt był finansowany przez Litewską Radę Nauki. Kierowniczką projektu była dr Jolita Urbanavičienė. JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII albo długa samogłoska: lit. [ɪ, iː, eː, ɛ, æː, ɐ, ɑː, ɔ, ɔ, oː, oː, ʊ, ʊ, uː uː] i łot. [i(ː); e(ː); æ(ː); ɑ(ː); ɔ(ː); u(ː)]4. Przeanalizowano 30 połączeń języka litewskiego i 24 połączenia języka łotewskiego: lit. : rir [rʲɪr], iri [ɪrʲɪ]; rer [rʲɛr], ere [ɛrʲɛ]; rar [rɐr], ara [ɐrɐ]; ror [rɔr], oro [ɔrɔ]; rur [rʊr], uru [ʊrʊ]; ryr [rʲiːr], yry [iːrʲiː]; rėr [rʲeːr], ėrė [eːrʲeː]; rer [rʲæːr], ere [æːrʲæː]; rar [rɑːr], ara [ɑːrɑː]; ror [roːr], oro [oːroː]; rūr [ruːr], ūrū [uːruː]; rior [rʲɔr], iorio [ɔrʲɔ]; rior [rʲoːr], iorio [oːrʲoː]; riur [rʲʊr], iuriu [ʊrʲʊ]; riūr [rʲuːr], iūriū [uːrʲuː]; łac. : rir [rir], iri [iri]; rer [rer], ere [ere]; rer [rær], era [ærɑ]; rar [rɑr], ara [ɑrɑ]; ror [rɔr], oro [ɔrɔ]; rur [rur], uru [uru]; rīr [riːr], īrī [iːriː]; rēr [reːr], ērē [eːreː]; rēr [ræːr], ērā [æːrɑː]; rār [rɑːr], ārā [ɑːrɑː]; ror [rɔːr], oro [ɔːrɔː]; rūr [ruːr], ūrū [uːruː]. Zbadano trzy pozycje: prevokaliczna (<R>VR), interwokaliczna (V<R>V) i postwokaliczna (RV<R>). Badane połączenia wymówiło 12 informantów płci męskiej⁵: 6 rodzimych użytkowników języka litewskiego i 6 rodzimych użytkowników języka łotewskiego (w wieku 21–42 lat). Informanci pochodzą z różnych regionów Litwy i Łotwy oraz posługują się językiem ogólnym. Jeśli rodzima gwara wpływa na język informantów, to po zsumowaniu danych wszystkich informantów cechy gwarowe ulegają niwelacji. Każde połączenie informanci wymówili po 3 razy z intonacją neutralną i w normalnym tempie mówienia (szybkość mowy oraz intonacja są jednymi z czynników decydujących o pojawianiu się alofonów [r], zob. Ladefoged 2003: 149). Łącznie zbadano ~1458 połączeń RVR: 810 w języku litewskim i 648 w języku łotewskim. Wartości formantów zmierzono za pomocą programu Praat (Boersma, Weenink 2018), uzyskane dane opracowano w programie Microsoft Excel (v. 13, Microsoft Corporation), obliczenia statystyczne wykonano w programie SPSS (v. 22, IBM Corporation). 3. METODYKA POMIARU FORMANTÓW Po otwarciu w programie Praat badanego segmentu RVR w formacie *.wav wybiera się polecenie View&Edit, po którego naciśnięciu na ekranie u góry widoczny jest oscylogram wybranego segmentu, a na dole spektrogram. Na podstawie tych wykresów 4 Należy zwrócić uwagę, że zgodnie z zasadami międzynarodowego alfabetu fonetycznego do zapisu samogłosek języka litewskiego i łotewskiego stosuje się różne znaki, szerzej zob. Jaroslavienė, Grigorjevs, Urbanavičienė, Indričāne 2019: 17. 5 W badaniu opisanym w artykule wykorzystano nagrania dźwiękowe z projektu „Korpus współczesnych języków bałtyckich na początku XXI wieku: porównawcze akustyczne i percepcyjne badanie sonantów” (BaltSon, nr rej. S-LIP-21-7). Nagrania obu języków wykonano za pomocą przenośnego cyfrowego dyktafonu o wysokiej rozdzielczości Tascam DR-100MK II oraz mikrofonu nagłownego AKG C 520. Poziom digitalizacji sygnału dźwiękowego wynosił 44,1 kHz, poziom kwantyzacji – 16 bitów. Straipsniai / Articles 105 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas zaznacza się stabilny odcinek sonantu drżącego (zob. rys. 1) i wybiera polecenie Formant – Formant listing, które przedstawia wartości liczbowe formantów F1–F4 zaznaczonego przedziału dźwiękowego. 1 RYS. Segmento la. [rir] oscylogram (na dole) i spektrogram programu (na górze) Długi Praat Z wygenerowanej listy wybierane są formanty środkowej części dźwięku: przyjmowana jest środkowa wartość formantu, a nie średnia formantów stacjonarnego odcinka dźwięku. Wszystkie znalezione wartości środkowych formantów, po zaokrągleniu do 10 Hz, są przenoszone do programu Excel. W programie tym oblicza się: 1) średnią wszystkich realizacji tego samego informanta; 2) średnia sonantu wszystkich informantów wymówionego w tej samej pozycji; 3) średnia sonantu wszystkich informantów wymówionego w otoczeniu tej samej samogłoski. Na podstawie uzyskanych danych sporządzono wykresy i w programie SPSS przeprowadzono badania statystyczne: jednoczynnikową analizę wariancji ANOVA, test Bonferroniego oraz obliczenia post hoc. Jednoczynnikową analizę wariancji ANOVA stosuje się, gdy należy ocenić, czy średnie próbek różnią vidurkių bei bendrojo vidurkio skirtumą ir nustatyti, ar tarp jų esama statistiškai reikšmingo skirtumo (Čekanavičius, Murauskas 2004). Nustačius, kad lygisię statystycznie istotnie; w celu ustalenia konkretnych różniących się próbek należy przeprowadzić dodatkowe testy. W tym celu w niniejszym artykule zastosowano test Bonferroniego, wybrany spośród kryteriów post hoc dostępnych w programie SPSS. Podczas przeprowadzania testu Bonferroniego dwóch6 niezależnych próbek (np. prevokalnej i interwokalnej, prevokalnej i postwokalnej, interwokalnej i postwokalnej 6 kryterium Bonferroniego nie ma zastosowania, gdy próbek jest wiele, ponieważ wówczas statystycznie istotna różnica średnich nie zostaje wykryta, mimo że rzeczywiste średnie próbek różnią się (Čekanavičius, Murauskas 2002). JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII pozycji) porównuje się z zastosowaniem kryterium t-Studenta. Porównywane pary różnią się istotnie, jeśli poziom istotności p < 0,05; pary nie różnią się statystycznie istotniesiskiria, jei p ≥ 0,05 (išsamiau apie statistinių tyrimų rezultatus žr. „Rezultatų“ skiltyje). 4. VIRPAMŲJŲ SONANTŲ AKUSTINĖS I CECHY ARTYKULACYJNE W dziełach z zakresu fonetyki podkreśla się, że sonanty drżące (inaczej – wibranty) charakteryzuje drganie jednego aktywnego organu mowy względem innego – pasywnego – organu, uwarunkowane warunkami aerodynamicznymi (Ladefoged, Maddieson 1996: 217). Przeszkoda artykulacyjna sonantów drżących jest zmienna: „czubek języka, drgając, raz uderza w wał dziąsłowy […], a raz 72). Liežuvio galiukui prisilietus prie alveolių, susidaro uždarumos fazė, o jam atsitraukus – atvirumos fazė (Ladefoged, Maddieson 1996: 218). Tokių virpesių, znów od niego odskakuje […]” (Pakerys 2003: np. w ogólnym języku litewskim może wystąpić jedno lub dwa (Girdenis 2003: 25), w ogólnym języku łotewskim – dwa albo trzy (Laua 1997: 48), a w dialektach litewskich – nawet do pięciu7 (Mikalauskaitė 1975: 53). Według liczby drgań (lub uderzeń) w międzynarodowym alfabecie fonetycznym wyróżnia się wibranty jednouderzeniowe (ang. Tap lub Flap) i wielouderzeniowe (ang. Trill) (IPA 2015)8. Sonanty drżące języka litewskiego i łotewskiego uważa się za wielouderzeniowe, jednak liczba drgań języka nie jest duża, nie przekracza 2–3 virpesių (Švageris 2022: 59)9. Pierwsze drganie jest nieco dłuższe od dalszych drgań (Ladefoged, Maddieson 1996: 218). Liczba drgań zależy od kilku czynników: od intonacji (akcentowana tonacja zwiększa liczbę drgań), od sąsiednich samogłosek ([r] występujące obok samogłosek zaokrąglonych ma więcej drgań), od intonacji sylabicznej (tylnoschodzące [r] wymawia się z większą liczbą drgań10), od dialektu ([r] wymawiane przez mieszkańca wschodniej Auksztoty będzie miało więcej drgań niż na przykład [r] mieszkańca zachodniej Auksztoty) (Mikalauskaitė 1975: 53). Zauważono, że na końcu wyrazu takich uderzeń czubka języka jest więcej niż w wyrazie 7 Jednak w porównaniu z innymi językami (polskim, rosyjskim) litewskie [r], [rj] są słabsze (Mikalauskaitė 1975: 53). 8 W innych językach występuje także retrofleksyjne [ɽ] (np. w języku angielskim), uwularne [ʀ] (np. w języku francuskim) (IPA 2015). 9 Zdaniem E. Švagerisa „niewielką liczbę uderzeń najprawdopodobniej warunkują przyczyny fonologiczne [...]. Zgodnie z tym parametrem żadna inna głoska nie opozycjonuje wobec litewskiego sonantu drżącego, dlatego [...] interpretacja głoski nie zmienia się niezależnie od tego, czy artykułujemy ją z 1–2, czy z 4-5 uderzeniami” (Švageris 2022: 59). 10 W akcentowanych dyftongach o akcencie padającym sonanty wydłużają się do półdługich, np.: pištas [2ˈpjɪrˑʃtɐs], visti [2ˈʋjɪrjˑsjtjɪ] (DLKG 2005: 29). Artykuły / Articles 107 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas na początku (Vaitkevičiūtė 2001: 114). Wymawiając niepalatalizowane [r], czubek języka również drży mocniej niż podczas wymawiania [rj]. Prawda, dla potwierdzenia większości dar trūksta objektyvių baltų kalbų duomenų – nėra atlikta instrumentinių tyrimų arba jie buvo atlikti dabar jau pasenusiomis technologijomis11. tych twierdzeń wciąż zob. 2 PAV. Spektrogramy drżącego sonantu [r]: widmo czterech drgań (po lewej) i widmo jednego drgania (po prawej) Artykulacja palatalizowanego [rj] wymaga dodatkowych warunków aerodynamicznych: czubek języka nie tylko zbliża się do wałka dziąsłowego (aby powstało drganie), lecz także jego środkowa część unosi się ku górze, a boki środkowej części języka w większym stopniu dotykają brzegów podniebienia twardego niż podczas wymawiania [r] (Mikalauskaitė 1975: 54; Ladefoged, Maddieson 1996: 221; Vaitkevičiūtė 2001: 114). Bardziej złożona artykulacja palatalizowanego [rj] powoduje mniejszą liczbę drgań niż podczas wymawiania niepalatalizowanego [r]. V. Vaitkevičiūtė zauważyła również mniejszy stopień dźwięczności spółgłoski [rj], który można wyjaśnić właściwościami artykulacyjnymi [rj]: „język, dotykając podniebienia, tworzy przeszkodę, którą pokonując, wydychane z płuc powietrze powoduje więcej szmerów niż podczas wymawiania [r]” (Vaitkevičiūtė 2001: 114). W języku zachodniokurlandzkim i w języku Łotyszy mieszkających za granicą mos /r/ variantas yra išlikęs palatalizuotas la. [rj] (žr. LVG 2013: 68; Markus, 11 Tam tikrų eksperimentinių duomenų apie baltų kalbų virpamuosius sonantus teikia, pvz., jako fakultatywny foneElzbietos Mikalauskaitės (1975: 157–158, 176), Alisės Laua (1997: 48–49) rentgenogramy i palatogramy. Niestety, wykonano je mniej więcej w połowie XX w. JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Auziņa 2013: 19), który różni się od języka ogólnego pod względem wartości formantów – pierwsza formanta palatalizowanego [rj] jest niższa, a pozostałe formanty – wyższe niż u niepalatalizowanego [r], por. : F1 [r] – ~500 Hz, [rj] – ~350–400 Hz; F2 [r] – ~1350 Hz, [rj] – ~1750–1800 Hz; F3 [r] – ~2000–2500 Hz, [rj] – ~2500–3000 Hz (LVG 2013: 68). Ze względu na aktywny narząd mowy (zob. tabelę 1) drżące sonanty języka litewskiego i łotewskiego należy uznać za przedniojęzykowe, a ze względu na narząd bierny – za alweolarne (Mikalauskaitė 1975: 53–54; Pakerys 2003: 73; Bacevičiūtė 2008: 59; Kazlauskienė 2018: 57; Laua 1997: 48; LVG 2013: 68). W kontekście języków świata drżące sonanty języków bałtyckich można zaliczyć do alweolarnych apikalnych12 (w których artykulacji uczestniczy czubek języka). W języku łotewskim występuje tylko jeden drżący sonant, natomiast w języku litewskim drżące sonanty różniące się pod względem palatalizacji mają status samodzielnych fonemów – /r/ i /rj/ (zob. szerzej „Fonologiczna interpretacja drżących sonantów”). 1 LENTELĖ. Dabartinių baltų kalbų virpamųjų sonantų klasifikacija Sposób artykulacji Miejsce artykulacji aktyvusis kalbos padargas pasyvusis kalbos padargas liežuvio priešakiniai (apikaliniai) alveoliniai sonanty drżące, niepalatalizowane, palatalizowane /r/ niepalatalizowane /rj/ Abu lietuvių kalbos virpamieji sonantai [r] ir [rj] pagal tarimo vietą priskiriami alveoliniams. Pagrindinis jų artikuliacijos skirtumas – tariant palatalizuotą [rj] środkowa część języka nieznacznie unosi się ku górze, w stronę podniebienia twardego, wskutek czego zmienia się kształt jamy ustnej (zob. rys. 3–4, por. Pakerys 2003: 74). 12 R. Ambrazevičius i A. Leskauskaitė (2014: 165) przypisują niepalatalizowane [r] języka litewskiego do apikalnych wibrantów dziąsłowych lub zadziąsłowych, natomiast palatalizowane [rj] – do apikalnych lub laminalnych wibrantów dziąsłowych lub zadziąsłowych. Wibrant języka łotewskiego [r] A. Laua (1997: 48) przypisuje do apikalnych, natomiast „Gramatyka języka łotewskiego” – do laminalnych, tj. takich, przy których wymawianiu aktywna jest przednia część języka (LVG 2013: 62). Artykuły / Articles 115 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas palatalizowanego [rj], por.: w pozycji przed samogłoską litew. [r] F2 = 1240 Hz, łot. [r] F2 = 1450 Hz, litew. [rj] F2 = 1750 Hz. Można stwierdzić, że pod względem palatalizacji łot. [r] jest wymawiane „bardziej miękko” niż litew. [r], ale „twardziej” niż litew. [rj]. W celu ustalenia, czy formanty F1–F4 sonantów drżących języków bałtyckich różnią się w poszczególnych pozycjach (prevokalicznej, interwokalicznej i postwokalicznej) oraz czy różnice te są istotne statystycznie, w środowisku SPSS przeprowadzono jednoczynnikową analizę wariancji ANOVA (zob. tabelę 4). Wyniki badań niepalatalizowanego sonantu drżącego [r] języka litewskiego wykazały, że wartości formantów F1 i F4 w dużym stopniu zależą od pozycji – różnice między nimi są istotne statystycznie (poziomy istotności różnic wynoszą odpowiednio p = 0,006 i p < 0,001). W poszczególnych pozycjach istotnie statystycznie zmieniają się również formanty F1 i F3 palatalizowanego sonantu drżącego [rj] języka litewskiego (wartość p wynosi odpowiednio p < 0,001 i p = 0,041). Po zbadaniu formantów sonantu drżącego [r] języka łotewskiego w poszczególnych pozycjach ustalono, że wartości wszystkich formantów istotnie statystycznie zależą od pozycji – najmniej istotnie różnią się wartości formantu F2 (zob. tabelę 4). TABELA 4. Wyniki jednoczynnikowej analizy wariancji formantów F1–F4 sonantów drżących współczesnych języków bałtyckich (formanty, przy porównywaniu których odnotowano istotne statystycznie różnice, zaznaczono kolorem szarym) Formant Język litewski Język łotewski [r] [rj] [r] p wartość p wartość p wartość F1 0,006 < 0,001 < 0,001 F2 0,095 0,358 0,022 F3 0,189 0,041 < 0,001 F4 < 0,001 0,345 < 0,001 Za pomocą testu Bonferroniego (por. Čekanavičius, Murauskas 2004) przeprowadzono litew. [r] i łot. porównanie post hoc formantów F1–F4 [r] w obrębie konkretnych porównywanych grup, tj. w pozycji prewokalicznej, interwokalicznej i postwokalicznej. Wyniki testu wykazały, że wartości formantu F1 niezpalatalizowanego [r] w języku litewskim różnią się statystycznie istotnie w pozycji prevokalicznej i postwokalicznej (p = 0,012), a także w pozycji interwokalicznej i postwokalicznej (p = 0,020), natomiast różnice F1 w pozycjach prevokalicznej i interwokalicznej nie są istotne. Między lit. Nie stwierdzono istotnej różnicy między formantami F2 i F3 [r], natomiast formant F4 różni się istotnie we wszystkich pozycjach (poziom istotności p < 0,001), z wyjątkiem pozycji interwokalicznej i postwokalicznej. JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Latvių kalbos virpamojo sonanto [r] post hoc tyrimo rezultatai rodo stastycznie istotne różnice formantu F1 we wszystkich pozycjach (poziom istotności równy p < 0,001), z wyjątkiem pozycji interwokalicznej i postwokalicznej (p = 0,812). Istotne różnice formantu F2 odnotowano jedynie przy porównaniu pozycji prevokalicznej i postwokalicznej (p = 0,021); w pozostałych przypadkach wartość p przekracza granicę 0,05 i nie wskazuje na istotną różnicę. Dane dotyczące formantów F3 i F4 również różnią się istotnie we wszystkich pozycjach (p < 0,001), z wyjątkiem pozycji prevokalicznej i interwokalicznej – różnice formantów w tych pozycjach wynoszą p = 0,112 (w przypadku formantu F3) oraz p = 0,350 (w przypadku formantu F4). Podsumowując, na podstawie wyników jednoczynnikowej analizy wariancji formantów F1–F4 sonantów drżących w języku litewskim i łotewskim można stwierdzić, że we wszystkich pozycjach istotnie różni się pierwszy formant [r] sonantów drżących obu języków – F1 [r] w języku łotewskim jest wyższy i wiąże się z większym stopniem welaryzacji niż F1 [r] w języku litewskim. Odnotowano również różnice formantów F3 i F4, które należy wiązać z kontekstem sąsiadujących samogłosek – warto przeanalizować to dokładniej. 6.2. Baltų kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingų balsių kontekste Wartości formantów F1–F4 niezpalatalizowanego sonantu drżącego [r] w języku litewskim badano w kontekście samogłosek tylnych [ɐ, ɑː, ɔ, oː, ʊ, uː], natomiast sonant palatalizowany [rʲ] – nie tylko przed samogłoskami przednimi, lecz także przed samogłoskami tylnymi uprzednionymi [ɪ, iː, eː, ɛ, æː, ɔ, oː, ʊ, uː]. Łotewski sonant drżący [r] analizowano zarówno przed samogłoskami tylnymi [ɑ(ː); ɔ(ː); u(ː)], jak i przed samogłoskami przednimi [i(ː); e(ː); æ(ː)], ponieważ jest on obojętny wobec palatalizacji. Wyniki badań, przedstawione na rycinach 13–15, pokazują, że tylna część mantės F1 reikšmė esti žemesnė prieš aukštutinius balsius [ʊ, uː], o aukštesnė – języka. [r] pierwszych formantów F1–F4 przed samogłoskami średniego i niskiego stopnia uniesienia [ɔ, oː, ɐ, ɑː]. Podobnie zmienia się także krzywa wartości pierwszego formantu F1. [r] pierwszego formantu F1 przed samogłoskami wysokimi tinių balsių [æ, ɑ] virpamojo [r] F1 formantė yra aukščiausia (plg. analogiškus J. Grigorjevo (2012: 286–287) rezultatus). Lie. palatalizuoto [rj] F1 reikšmės yra mažesnės už nepalatalizuotų ekvivalentų – nesiekia 500 Hz. Mažesnės vir- [i, u] jest najniższa, w kontekście samogłosek średniego stopnia uniesienia [e, ɔ] – średnia, natomiast obok samogłosek niskich [ɛ, æː] – najwyższa. Wartości F1 sonantu palatalizowanego [rj] również odnotowano przed samogłoskami wysokimi (także uprzednionymi), a wyższe – przed samogłoskami niskimi [ɛ, æː]. Należy zwrócić uwagę, że w pozycji interwokalicznej pierwszy formant [rj] jest niższy niż w pozycji prevokalicznej – otoczenie samogłosek przednich dodatkowo obniża F1 (zob. ryc. 14). Artykuły / Articles 117 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas RYC. 13 Formanty litewskiego drżącego niepalatalizowanego sonantu [r] w kontekście różnych samogłosek: dane mężczyzn RYC. 14 Formanty litewskiego drżącego palatalizowanego sonantu [rj] w kontekście różnych samogłosek: dane mężczyzn RYC. 15 Formanty łotewskiego drżącego sonantu [r] w kontekście różnych samogłosek: dane mężczyzn JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Drugi formant litewskich sonantów drżących [r] i [rj] różni się znacząco: u niepalatalizowanego [r] występuje w zakresie 1240–1310 Hz, natomiast u palatalizowanego [rj] – w zakresie 1750–1860 Hz (zob. tabelę 3, ryc. 13–14). F2 niepalatalizowanego [r] jest niższy przed samogłoskami zaokrąglonymi [ʊ, uː, ɔ, oː] i wyższy przed samogłoskami niezaokrąglonymi [ɐ, ɑː] – wskazuje to, że zaokrąglenie obniża wartość F2. Nawet przed przednimi samogłoskami tylnymi [ʊ, uː, ɔ, oː] wartość F2 sonantu drżącego [rj] jest niższa niż przed samogłoskami przednimi [ɪ, iː, eː, ɛ, æː] (ryc. 14). W języku łotewskim najniższą wartość drugiego formantu sonantu drżącego [r], podobnie jak w litewskim [r], odnotowuje się w sąsiedztwie samogłosek szeregu tylnego [ɔ, u], a najwyższą – w sąsiedztwie samogłosek szeregu przedniego [i, e] (zob. ryc. 15). Warto zauważyć, że łotewski sonant drżący [r] pod względem wartości F2 zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym litewskim. [r] a palatalizowanym litewskim. [rj] – jego drugi formant zmienia się w zakresie 1400–1450 Hz. Dynamika trzeciego formantu zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim odtwarza trajektorię drugiego formantu: przed samogłoskami szeregu przedniego wartości F3 są wyższe, a przed samogłoskami szeregu tylnego – niższe Ketvirtajai formantei būdingas didesnis variantiškumas tarp jos reikšmių skirtingose pozicijose. Ypač varijuoja lie. [r] F4 reikšmė (žr. 13 pav.), plg.: 3270 Hz (zob. ryc. 13–15). w pozycji prewokalicznej, 3610 Hz w pozycji interwokalicznej i 3720 Hz w pozycji postwokalicznej (zob. tabelę 3). Można by stwierdzić, że w kontekście dažnio ir gretimų balsių kokybės nėra akivaizdžios koreliacijos. Tačiau la. [r] ir lie. palatalizuoto [rj] F4 formantė kinta nuosekliau – ji reguliariai žemėja lūpinių między formantem F4 (w przypadku języka łotewskiego) a samogłoskami przednich zaokrąglonych (w przypadku języka litewskiego). Badanie formantów sonantów drżących języków bałtyckich w kontekście różnych samogłosek wykazało, że na dynamikę pierwszego formantu wpływa wzniesienie następnej samogłoski (przed samogłoskami wysokimi F1 się obniża, przed niskimi – podwyższa), natomiast trajektoria drugiego i dalszych formantów zależy od szeregu następnej samogłoski (samogłoski tylne obniżają formant F2, przednie – podwyższają). Należy zauważyć, że przednie samogłoski tylne podwyższają formant F2 w mniejszym stopniu niż samogłoski przednie. Wyniki przeprowadzonego badania, ukazujące zmienność formantów sonantów drżących [r], [rj] języków litewskiego i łotewskiego w różnych pozycjach i w kontekście różnych samogłosek, zestawiono w tabeli 5: Artykuły / Articles 119 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas TABELA 5. Formanty F1–F4 sonantów drżących współczesnych języków bałtyckich w różnych pozycjach Formanty lit. [r] lit. [rj] łot. [r] Apibendrintos formančių reikšmės (Hz) F1 450 360 510 F2 1280 1810 1430 F3 2370 2690 2250 F4 3530 3750 3120 Kierunek zmian formantów w różnych pozycjach [R]VR – V[R]V – RV[R] (formanty, przy porównywaniu których odnotowano statystycznie istotne różnice, zaznaczono kolorem szarym) F1 ↘ ↘ ↘ F1 ↘ w samogłosek wysokich, F2 ↗ ↗ ↘ F3 ↗ ↗ ↘ F4 ↗ ↗ ↘ Kierunek zmian formantów w kontekście różnych samogłosek kontekście ↗ w kontekście samogłosek niskich ↘ w kontekście samogłosek wysokich, ↗ w kontekście samogłosek niskich ↘ w kontekście samogłosek wysokich, ↗ žemutinių balsių kontekste F2–F4 ↗ W kontekście Vi, ↘ W kontekście Vu ↗ W kontekście Vi, ↘ W kontekście Vu ↗ W kontekście Vi, ↘ przedniojęzykowych W kontekście Vu JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII IŠVADOS 1. Porównując uogólnione wartości formantów (zob. tabelę 5), ustalono, że najwyższa wartość formantu F1 jest charakterystyczna dla lit. [r] i wiąże się z welaryzacją oraz wtórną palatalizacją, ja, o žemiausia F1 formantės reikšmė nustatyta lie. [rj], kuriam veliarizacija nebūdinga. Aukščiausia F2 formantės reikšmė apskaičiuota lie. [rj] ir aiškinnatomiast najniższy formant F2 jest charakterystyczny dla niepalatalizowanego lit. [r]. Badanie potwierdziło, że struktura dwóch pierwszych formantów łotewskiego [r] jest zbliżona do neutralnego [ǝ], por.: F1 = 510 Hz, F2 = 1430 Hz (zob. LVG 2013: 68), natomiast formanty sonantów drżących języka litewskiego są spolaryzowane z powodu istniejącej w języku litewskim palatalizacji. 2. Pozycja w połączeniu ([R]VR – V[R]V – RV[R]) wpływa na strukturę formantów sonantów drżących języków bałtyckich. W języku litewskim od pozycji w szczególnym stopniu zależy pierwsza formanta, natomiast druga jest najbardziej indyferentna wobec formant. Wyniki badań pozwalają stwierdzić, że litewskie formanty [r] i [rj], porównując pozycje [R]VR – V[R]V – RV[R], tė. Latvių kalboje prevokalinė, intervokalinė ir postvokalinė sonanto [r] pozicija daro statistiškai reikšmingą įtaką visoms keturioms formanzmieniają się podobnie: F1 obniża się, F2–F4 – podwyższają się; formanty [r] w języku łotewskim w pozycji prevokalicznej są najwyższe, a w pozycji postwokalicznej – najniższe. 3. Kontekst sąsiednich samogłosek zarówno w języku litewskim, jak i łotewskim wywiera podobny wpływ na zmienność formant sonantów drżących: pierwsza formanta wiąże się z wysokością sąsiedniej samogłoski (przed samogłoskami wysokimi F1 obniża się, przed niskimi – podwyższa), natomiast druga i kolejne formanty zależą od szeregu sąsiedniej samogłoski (samogłoski tylne obniżają formantę F2, przednie – podwyższają). Korelacji tej nie potwierdziły jedynie dane dotyczące formanty F4 litewskiego [r]. Badanie wykazało, że cofnięte samogłoski tylne w mniejszym stopniu podwyższają litewskie [rj] formantę niż sąsiednie samogłoski przednie. Wyniki przeprowadzonego badania pokazują, że la. [r] pod względem uogólnionych wartości formantów zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym lie. [r] i palatalizowanym lie. [rj], a wniosek ten koreluje z wynikami badań spółgłosek innych języków bałtyckich17. W toku badania ustalono, że różna pozycja (prevokaliczna, 17 Por. wnioski z badań równań lokusów spółgłosek języków bałtyckich, zgodnie z którymi „palatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe języka litewskiego pod względem wartości lokusów F2 rozmieszczają się w górnej części płaszczyzny współrzędnych, niepalatalizowane – w dolnej, natomiast spółgłoski zwarto-wybuchowe języka łotewskiego – dokładnie w centrum. Takie wartości lokusu F2 można uzasadnić z punktu widzenia artykulacji: artykulacja spółgłosek języka łotewskiego zajmuje pozycje centralne, natomiast artykulację spółgłosek języka litewskiego cechuje pewna polaryzacja pod względem posiadania (lub nieposiadania) dodatkowej cechy artykulacyjnej” (Jaroslavienė, Grigorjevs, Urbanavičienė, Indričāne 2019: 190). Straipsniai / Articles 121 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas interwokaliczna, postwokaliczna) formanty litewskich i łotewskich sonantów drżących oddziałuje odmiennie: porównując pozycje [R]VR – V[R]V – RV[R], formanty łotewskiego [r] obniżają się, natomiast litewskiego [r] i [rj] – podwyższają się (z wyjątkiem F1). Jednakże kontekst sąsiednich samogłosek wywiera podobny wpływ na strukturę forman­tową sonantów drżących języków bałtyckich. LITERATŪRA Ambrazevičius Rytis, Leskauskaitė Asta 2014: Priebalsių akustinės ypatybės: palatalizacija ir balsingumas, Kaunas: Technologija. Bacevičiūtė Rima 2008: Fonetikos terminai: žodynėlis ir mokomosios užduotys, Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. Boersma Paul, Weenink David 2018: Praat: Doing phonetics by computer (version 6.0.43). Prieiga internete: http://www.praat.org/. Borden Gloria J., Harris Katherine S., Raphael Lawrence J. 1994: Speech Science Primer. Physiology, Acoustics, and Perception of Speech, 3rd edition, Baltimore: Williams & Wilkins. Čeirane Solveiga, Indričāne Inese, Taperte Jana 2014: Locus equations for Latvian Consonants. – Linguistica Lettica 22, 29–47. Prieiga internete: http://www.lulavi.lv/zurnals-linguistica-lettica. Čekanavičius Vydas, Murauskas Gediminas 2004: Statistika ir jos taikymai 2, Vilnius: TEV. Dereškevičiūtė Sigita 2013: Lietuvių kalbos priebalsių akustinės ypatybės: humanitarinių mokslų daktaro disertacija, Vytauto Didžiojo universitetas, Lietuvių kalbos institutas. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 4-as patais. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Girdenis Aleksas 2003: Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Grigorjevs Juris 2012: Charakterystyka akustyczna sonornych spółgłosek języka łotewskiego. – Baltistica 47(2), 267–292. Prieiga internete: http://www.baltistica.lt/index.php/ baltistica/issue/view/106. JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII IPA – Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne, 2015. Dostęp online: https://www.internationalphoneticassociation.org/content/full-ipa-chart. Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris, Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese 2019: System dźwiękowy języków bałtyckich na początku XXI wieku: instrumentalne badanie interakcji samogłosek i dźwięków: monografia naukowa z ilustracjami dźwiękowymi, Wilno: Instytut Języka Litewskiego institutas. Prieiga internete: http://lki.lt/e-publikacijos/. Johnson Keith 2003: Acoustic & auditory phonetics, 2nd edition, Oxford: Blackwell Wydawcy. Kazlauskienė Asta 2018: Podstawy fonetyki i fonologii ogólnego języka litewskiego, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Kodzasov Sandro V., Krivnova Olga F. 2001: Кодзасов, Сандро В., Кривнова, Ольга Ф. Общая фонетика [Obščaja fonetika], Москва: Российский государственный гуманитарный университет [Moskva: Rossijskij gosudarstvennyj gumanitarnyj universitet]. Ladefoged Peter 2003: Analiza danych fonetycznych: Wprowadzenie do badań terenowych i technik instrumentalnych, Malden, MA i Oxford: Blackwell. Ladefoged Peter, Maddieson Ian 1996: Dźwięki języków świata, Oxford: Blackwell Publishers. Laua Alise 1997: Fonetyka łotewskiego języka literackiego, Ryga: Zvaigzne ABC. Liepa Elmārs 1957: Kilka zagadnień dotyczących poprawnej wymowy fonemów współczesnego łotewskiego języka literackiego: rozprawa doktorska na stopień kandydata nauk filologicznych, Ryga: Ryski Instytut Pedagogiczny. Liepa Elmārs 1970: Ilościowość samogłosek. – Zagadnienia struktury języka łotewskiego, Ryga: LVU, 39–88. LVG – Gramatyka języka łotewskiego, aut. I. Auziņa, I. Breņķe, J. Grigorjevs, I. Indričāne, B. Ivulāne, A. Kalnača, L. Lauze, I. Lokmane, D. Markus, D. Nītiņa, G. Smiltniece, B. Valkovska, A. Vulāne, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, 2013. Maddieson Ian 1984: Wzorce dźwięków, Cambridge: Cambridge University Press. Markus Dace, Auziņa Ilze 2013: Fonetyka. – Język łotewski, red. A. Veisberg, Ryga: Wydawnictwo Akademickie Uniwersytetu Łotewskiego. Markus Dace, Grigorjevs Juris 2002: Metody badania i wizualizacji fonetyki, 1 grām., Rīga: Rasa ABC. Mikalauskaitė Elzbieta 1975: Lietuvių kalbos fonetikos darbai, Vilnius: Mokslas. Pakerys Antanas 2003: Fonetyka litewskiego języka ogólnego, Wilno: Enciklopedija. Artykuły / Articles 123 Lietuvių ir latvių kalbų virpamųjų sonantų formantės skirtingose pozicijose: akustinis ir statistinis tyrimas Scobbie James M. 2006: (R) jako zmienna. – Encyklopedia języka i lingwistyki, wydanie 2, red. K. Brown, t. 10, Oxford: Elsevier, 337–344. Solé Maria-Josep 2002: Aerodynamiczne właściwości drżących spółgłosek i ich układy fonologiczne. – Journal of Phonetics 30(4), 665–688. Švageris Evaldas 2022: Fonetyka eksperymentalna, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Taperte Jana 2013: Właściwości akustyczne nosowych zwartych głosek języka łotewskiego. – Język – 2013: język w kontekście różnych kultur 23, Dyneburg: 281–289. wydawnictwo akademickie DU „Saule“, Taperte Jana 2014: Równania locus i miejsce artykulacji sonorantów łotewskich. – Baltistica 49(1), 71–99. Dostęp online: http://www.baltistica.lt/index. php/baltistica/issue/view/109. Taperte Jana 2014a: Akustyczna charakterystyka bocznych wstawek języka formantu vecuma grupā no 16 līdz 39 gadiem. – Linguistica Lettica 22, 158–172. Taperte Jana 2015: Spectral features of nasals in Standard Latvian. – Baltistica 50(1), łotewskiego in115–128. Dostęp online: http://www.baltistica.lt/index.php/baltistica/issue/ view/111. Taperte Jana 2016: Acoustic properties of trill in Standard Latvian (data from mówcy z różnych grup wiekowych). – Międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona 80. rocznicy urodzin profesora Aleksasa Girdenisa (1936–2011) „Przemiany współczesnych języków i dialektów bałtyckich”, 19–21 października 2016, Wilno, Litwa. TARTIS – Program do nauki wymowy i akcentowania TARTIS. Dostęp w internecie: http:// tartis.vdu.lt/fonetika-ir-tartis/igudziu-tobulinimas/garsu-ypatybes/. Ulvydas et al. – Gramatyka języka litewskiego 1: Fonetyka i morfologia (rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek), red. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1965. Urbanavičienė Jolita, Indričāne Inese, Jaroslavienė Jurgita, Grigorjevs Juris 2019: System dźwiękowy języków bałtyckich na początku XXI wieku: instrumentalne badanie spółgłosek: monografia naukowa z ilustracjami dźwiękowymi, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: https://doi.org/10.35321/e-pub.2.baltu-garsynas. Vaitkevičiūtė Valerija 2001: Podstawy wymowy języka litewskiego i słownik, Wilno: Pradai. Vásquez Carranza, Luz Marina 2006: O realizacji fonetycznej i dystrybucji rotycznych spółgłosek kostarykańskich. – Filología y Lingüística 32(2), 291–309. JOLITA URBANAVIČIENĖ, JANA TAPERTE 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII VLKK – Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Dostęp online: https://vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/rekomendacija-del-tarptautines-fonetines-abeceles-pritaikymo-bendrines-lietuviu-kalbos-garsiniams-vienetams-zymeti [žiūrėta 2022-10-15]. Zinder Lev R. 1979: Зиндер, Лев Р. Fonetyka ogólna [Obščaja fonetika], Moskwa: Высшая школа [Moskwa: Vysšaja škola]. Lithuanian and Latvian Trills: An Acoustic and Statistical Study of Formant Structure STRESZCZENIE Przedmiotem niniejszego badania są drżące spółgłoski współczesnych języków bałtyckich realizowane w pozycji przed samogłoską (<R>VR), między samogłoskami (V<R>V) oraz po samogłosce (RV<R>). Celem artykułu jest analiza struktury pierwszych czterech formantów, porównanie ich zmienności w kontekście różnych samogłosek, określenie statystycznej istotności różnic oraz ukazanie struktury formantów w języku litewskim i łotewskim. Przeanalizowano dane 12 mówców płci męskiej (6 rodzimych użytkowników języka litewskiego i 6 rodzimych użytkowników języka łotewskiego w wieku 21–42 lat); łącznie zbadano 1458 realizacji (810 values were measured using Praat, the obtained data were processed using Microsoft Excel, statistical analysis was performed using SPSS. litewskich i 648 łotewskich). Formant Określono następujące tendencje w strukturze F1–F4: 1. Zgodnie z danymi dotyczącymi formantów łot. [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym lit. [r] i palatalizowane lit. [rʲ], a wniosek ten koreluje z wynikami innych badań spółgłosek w językach bałtyckich. 2. lit. [r] ma najwyższą wartość F1, co wiąże się z welaryzacją, natomiast najniższą wartość F1 stwierdza się w lit. [rʲ]. lit. [rʲ] ma najwyższą wartość F2, co można wyjaśnić palatalizacją wtórną, podczas gdy najniższe F2 jest charakterystyczne dla niepalatalizowanego Lith. [r]. Łac. [r] zajmuje pozycję pośrednią między niepalatalizowanym Lith. [r] i palatalizowane lit. [rʲ]. 3. W języku litewskim wartości F1 zależą głównie od pozycji sylaby, a wartości F2 są najmniej zmienne. W języku łotewskim pozycja sylabowa [r] ma statystycznie istotny wpływ na wszystkie cztery formanty.