Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis

DALIA SVIDERSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0003-3060-4713 Kierunek badań naukowych: onomastyka (badania nad słowotwórstwem, nominacją, motywacją i semantyką nazw własnych). DOI: doi.org/10.35321/all88-04 STRUKTURA WARSTWY TOPONOMASTYCZNEJ W PRZESTRZENI SPOŁECZNO-GEOGRAFICZNEJ WSI ŠEIMYNIŠKĖLIAI NA PODSTAWIE DANYCH ANKIETY ŻEMĖS VARDŲ (1935) Struktura warstwy toponimicznej w przestrzeni społeczno-geograficznej wsi Šeimyniškėliai na podstawie Land Names Questionnaire (1935) ADNOTACJA Na podstawie zbioru leksyki nazw własnych z ankiety Żemės vardų (1935) wsi Šeimyniškėliai, gminy Anykščiai, powiatu Utena, wyróżniającego się różnorodnością toponomastyczną 97 jednostek, przeprowadzono i przedstawiono w artykule kompleksową analizę onimów zapisanych z języka żywego na obszarze tej osady. W ustandaryzowanych arkuszach ankiety odnotowano uzyskane metodą wywiadu od informatorów informacje ekstralingwistyczne o strukturze osady, szczegółach krajobrazu, uwagach opartych na doświadczeniach miejscowych mieszkańców, a także dane encyklopedyczne o regionie i jego terytorialnych punktach orientacyjnych Šeimyniškėlių piliakalnį (Vórutą), cmentarzysku Šeimyniškėliai Kapaničą, wsi Šeimyniškių, rzekach dorzecza Šventosios Ełmę, Vó l upį, a także systemie nomenklatury liniowych obiektów wsi ulicowej typowej dla Auksztoty, obejmującym drogi, (poprzeczne) uliczki, inaczej – ulytėlės, co pozwoliło spojrzeć na przestrzeń zamieszkanego miejsca zarówno „od wewnątrz” (z pozycji nazywającego), jak i „z zewnątrz”, tj. ocenić nazwy miejsc z perspektywy lingwistycznej, odtworzyć spójną tożsamość miejscowości i jej nazw oraz wyjaśnić (zinterpretować) treści czasoprzestrzeni aktualizowane w użyciu przedstawicieli wspólnoty językowej, ich priorytety orientacyjne i wytyczne komunikacyjne. Straipsniai / Articles 71 DALIA SVIDERSKIENĖ SŁOWA KLUCZOWE: znaczenie nazw miejsc w użyciu językowym, motywacja, onomastyczne przyczyny nadawania nazw, psychologiczne przyczyny nadawania nazw, eksplikacja wielowarstwowej struktury toponimicznej. ADNOTACJA Na podstawie zróżnicowanego toponimicznie zbioru 97 nazw własnych ze wsi Šeimyniškėliai (rejon Anykščiai, powiat Utena), zawartego w Land Names Questionnaire (1935), przeprowadzono i przedstawiono w artykule kompleksową analizę onimów zebranych z języka mówionego na obszarze osady. Informacje ekstralingwistyczne o strukturze osady i elementach jej krajobrazu, uzyskane od informatorów w trakcie wywiadu i zapisane w standaryzowanych arkuszach ankiety, a także uwagi oparte na doświadczeniach miejscowych mieszkańców oraz dane encyklopedyczne o regionie i jego terytorialnych punktach orientacyjnych Šeimyniškėliai hillfort (Vóruta), starożytne cmentarzysko Šeimyniškėliai Kapanica, Šeimyniškiai village, rzeki dorzecza Šventoji Elmė i Vólupis, a także system nomenklatury obiektów liniowych, tj. dróg, (poprzecznych) uliczek, inaczej zwanych ūlytėlės, tak zwanej wsi ulicowej typowej dla regionu Auksztoty, pozwoliły spojrzeć na przestrzeń zamieszkanej osady zarówno „od wewnątrz” (z pozycji informatora), jak i „z zewnątrz”, tj. ocenić nazwy miejsc z perspektywy lingwistycznej, odtworzyć spójną tożsamość obszaru i jego nazw, zinterpretować treść czasoprzestrzeni wyrażoną w mowie przedstawicieli wspólnoty językowej, ich priorytety orientacyjne i wytyczne komunikacyjne. SŁOWA KLUCZOWE: znaczenie nazw miejsc w użyciu językowym, motywacja, onomastyczne przyczyny nadawania nazw, psychologiczne przyczyny nadawania nazw, eksplikacja wielowarstwowej struktury toponimicznej. WPROWADZENIE W językoznawstwie motywację zwykle definiuje się jako związek słowa z innymi słowami, morfemami itp., określający dobór formalnego składu słowa i determinujący jego znaczenie (zob. Jakaitienė 1980: 26 w odniesieniu do wyrazów pospolitych), ekstralingwistyczną przyczynę wyboru lub stworzenia odpowiedniego wyrazu pospolitego w celu nazwania określonego obiektu (zob. Podołskaja 1978: 87 w odniesieniu do nazw własnych). Jak pokazują wyniki badań toponimii litewskiej (LOFGN 2019, red. Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis; Tamulaitienė 2021 i in.), leksyka nazw własnych ma tendencję do odnawiania się poprzez „korzystanie” z istniejącego zasobu językowego i sposobu tworzenia nazw. Powstałe w ten sposób derywaty, złożenia, nazwy złożone, 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis większe pod względem rozmiaru onimy o złożonej budowie, zawierające komponenty przyimkowe, mają w języku oparcie i są motywowane. Badania nominacji i motywacji reprezentantów różnych grup semantycznych (fitonimów, zoonimów, mikonimów, antroponimów, toponimów)1 ujawniły najbardziej typowe cechy jednostek leksyki pospolitej i nazw własnych tworzących te grupy, a także najbardziej charakterystyczną motywację, uwarunkowaną zarówno przyczynami obiektywnymi, jak i subiektywnymi2. Ostatnio w obszarze badań nominacji pojawiają się także jednostki topograficzne zamkniętych przestrzeni zamieszkanych oraz ich grupy. Veslava Sidaravičienė (2018) zbadała przestrzeń urbanistyczną Wilna wraz z jej autentyczną wielojęzyczną całością, leksykę nazw własnych wsi, miast i ogrodów działkowych badali Razumovas 2013; Mezenko 2015; 2017; Mezenko, Vasil’eva, Galkovskaja 2017 i in. Ten typ onimii ma odrębny termin określający wspomniane grupy tematyczne konlokatonimas (łac. conlocationem) ‘nazwa osady’. Zgodnie z wynikami przeprowadzonych badań, nazywanie specyficznych obiektów topograficznych w granicach osady charakteryzuje się wieloma cechami ustalonymi na różnych poziomach języka – leksykalno-semantycznym, nominatywnym, strukturalnym, gramatycznym i lingwokulturowym. Cechy odróżniające leksykę jednej grupy od drugiej są następujące: zakres nazw odpowiadający różnym zasadom nominacji, stopień produktywności ustalonych modeli, liczba i proporcja strukturalnych (słowotwórczych) typów nazw, zestaw terminów nomenklaturowych, priorytety orientacyjne mieszkańców osad i in. Po przeanalizowaniu nominatów miejsc zamieszkanych stwierdza się, że wymienione odmiany nazw obiektów topograficznych należy uznać za autonomiczne kategorie nazw znajdujących się wewnątrz osady, reprezentujące sektor konlokacji (zob. także Mezenko 2017). Badania nazw obiektów topograficznych funkcjonujących w osadach różnego typu mają zatem perspektywy na przyszłość – wykorzystane w aspekcie porównawczym dostarczają dodatkowego materiału nie tylko do ustalenia różnic, lecz także wspólnych tendencji. Ze względu na swoją specyfikę sektor konlokacji jest szczególnie odpowiednim obiektem lingwistyki zorientowanej antropocentrycznie, ponieważ w ramach kierunku kognitywnego język bada się wraz z innymi składnikami: reakcją jednostki na otoczenie, myśleniem, wspomnieniami, wyobraźnią, co pozwala wyjaśnić, jaką rolę odgrywają formy językowe, odzwierciedlając specyficzne cechy tych procesów oraz specyfikę wykorzystania uzyskanych wyników (por. Wulf 2000; Blanár 2004; Selivanova 2012; Wenzel 2014: 384–385; Skorupa 2021; Sviderskienė 2022 i in.). Ponadto w najnowszych badaniach toponimicznych zmieniało się także rozumienie znaczenia jednostki językowej; pojmuje się je jako werbalizację określonego pojęcia, będącego integralną częścią całego systemu pojęć. Wielowarstwowy system pojęć, cechy jego struktury, od których 1 W sprawie tych badań zob. także Sviderskienė 2022: 44. 2 W sprawie tych przyczyn zob. Butkus 1995: 25; Wenzel 2014: 188. Straipsniai / Articles 73 DALIA SVIDERSKIENĖ w szczególności zależy także definicja nominacji, pozwala również zrozumieć i wyjaśnić wybór danej jednostki językowej w kontekście całego pola semantycznego, do którego ona należy. W toponimii litewskiej nazwy niewielkich jednostek terytorialnych określa się mianem żemėvardžiai³; bada się je w ramach badań regionalnych, jednak żemėvardžiai nie zostały dotychczas włączone do zakresu bardziej szczegółowych topograficznych badań sektora terytorialnego. Zgodnie z wynikami badań regionalnych mają one odniesienie przestrzenne, mówią o charakterze i rozwoju osady oraz gospodarczym wykorzystaniu terytorium, odzwierciedlają cechy przyrody określonego obszaru. Żemėvardžiai pozwalają zrekonstruować treści minionego stulecia, odtwarzając zarazem aktualia życia wiejskiego okresu międzywojennego. Właściwe rozumienie tych onimów dostarcza bogatego materiału do badań krajobrazu, działalności gospodarczej mieszkańców, ich przynależności etnicznej itp. Żemėvardžiai utrwalają wiele terminów tworzących te nazwy miejsc; ich normatywna pisownia jest ważna zarówno dla językoznawstwa, jak i kartografii. Oprócz wspomnianych przyczyn, które zainspirowały badanie tych specyficznych obiektów topograficznych w granicach osady, należy wskazać także niebezpieczeństwo zaniku żemėvardžiai. Powszechnie uznaje się, że żemėvardžiai są szczególnymi dokumentami języka i historii dla onomastyki, języka, historii, geografii i innych dziedzin nauki (Waser 2004: 349; Wenzel 2014: 167). Na podstawie zbioru leksyki nazw własnych z Žemės vardų ankiety⁴ (1935) wsi Šeimyniškėliai, gminy Anykščiai, powiatu Utena, wyróżniającego się toponimiczną różnorodnością 97 miejsc, w dalszej części artykułu opisano podporządkowaną rekonstrukcji znaczeniowej część dziedzictwa międzywojennego, która dostarczyła informacji o działaniu wewnętrznego mechanizmu języka, ujawniającego interakcję nazw własnych zapisanych w osadzie z całokształtem treści myślowych jednostki. Według współczesnych danych encyklopedycznych wieś Šeimyniškėliai znajduje się w gminie Anykščiai, 1,5 kilometra na północ od Anykščiai. Od zachodu przylega do lewego brzegu rzeki Šventoji, a od północnego zachodu – do rzeki Variaus. Przez wieś płynie rzeka Eĺmė – lewy dopływ Šventoji, Vėlpuis – lewy dopływ Eĺmė; znajdują się tu także ujścia tych rzek. Wieś Šeimyniškėliai graniczy ze wsiami Gōjaus, Pavarių, Paelmio, Naujųjų Eĺmininkų oraz z miastem Anykščiai. Grodzisko Šeimyniškėliai, zwane Vōruta, znajduje się na północnym skraju Anykščiai, przy drodze do Rokiškis, obok wsi Naujųjų Eĺmininkų (zob. ryc. 1). ³ W sprawie zakresu pojęcia żemėvardis zob. Sviderskienė 2020. W publikacji naukowej, na podstawie Instrukcija Lietuvos žemės vardynui surašyti (dalej – LŽVI) Kazysa Alminauskisa, ujawniono okoliczności powstania terminu w kontekście powszechnego spisywania nazw miejscowości do ankiet Litewskiego rejestru nazw ziem w latach 1935–1937. ⁴ Informatorami toponomastycznymi byli Vincas Tuskenis i Anelė Pakštienė, oboje urodzeni w Šeimyniškėliai. Jak podano w ankiecie, informatorzy należeli do grupy wiekowej 40–60 lat (w ankiecie podano przedział wieku informatorów w latach). 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis RYC. 1. Współczesne rozmieszczenie terytorialne wsi Šeimyniškėliai i grodziska Šeimyniškėliai według danych mapy Google (dostęp: 2022–09–08) Grodzisko było badane w latach 1990–2005 przez archeologa Gintautasa Zabielę5. Obecnie jest to najszerzej zbadane grodzisko na Litwie i jedno z najlepiej przebadanych na całym wschodnim pobrzeżu Bałtyku. To wydłużone wzgórze w kształcie siodła wznosi się między dwoma wąwozami, znajduje się pośrodku czterech i jest oddzielone od pozostałej części grzbietu głębokimi przekopami. Zbocza grodziska mają obecnie zaledwie około 25 m wysokości, są jednak bardzo strome. Według badań dendrochronologicznych grodzisko wzniesiono w 1232 roku. Łączy się je z jedynym znanym zamkiem króla Mendoga – Vóruta6. Z dzisiejszej perspektywy odwołanie do grodziska działa w tym aspekcie również jako atrakcja turystyczna (a nawet komercyjna) – centrum przyciągania w miejscowości mieszkalnej. Celem artykułu jest – na podstawie powiązanych ze sobą historyczno-kulturowych danych dotyczących krajobrazu i zamieszkanej miejscowości oraz materiału empirycznego uzyskanego i zapisanego metodą wywiadu w 1935 roku – przeprowadzenie szczegółowych badań toponimii wsi odnotowanej w mowie: przeanalizowanie wyrażenia nazw osady i jej okolic 5 Szerzej zob. Zabiela 1992; 1992a; 1993. 6 Szerzej zob. artykuły w VLEe. Dostęp online: https://www.vle.lt/straipsnis/seimyniskiu-pilia-kalnis/; https://www.vle.lt/straipsnis/voruta/ [dostęp: 2022–09–27]. Straipsniai / Articles 75 DALIA SVIDERSKIENĖ i znaczenia, zinterpretowanie uzyskanych pochodnych danych badań lingwistycznych, wyjaśnienie tożsamości miejscowości i jej nazw, określenie wzajemnego rozmieszczenia i związku (struktury) złożonych części zamieszkanej miejscowości w przestrzeni. W realizacji celu należy rozwiązać następujące zadania: 1) przeanalizować informacje odnotowane w ankiecie o nazywanych obiektach; 2) ocenić ówczesne dane sytuacyjne zapisane z mowy na podstawie słów lub twierdzeń informatorów o obiektach; 3) porównać je ze starą i gwarową leksyką oraz jej semantyką, odnotowaną w elektronicznym Lietuvių kalbos žodyne (dalej – LKŽe); 4) zidentyfikować najbardziej obiektywne i najbardziej subiektywne przyczyny procesu nazywania; 5) ujawnić cechę (cechy) nominacji; 6) wyjaśnić: a) co nazwy miejsc oznaczały (konotowały) w użyciu, b) jakie informacje o obiekcie przekazywały, jakie pojęcie (jego część) nazywały; 7) zapisać schematy nominacji onomastycznej reprezentowane przez nazwy miejsc. Wartość badania: dane wyników badań przydadzą się do gromadzenia i systematyzowania danych językowych oraz ich typów i modeli, włączania ich do szerszego obszaru badań regionalnych, wyjaśniania różnego rodzaju prawidłowości istotnych z punktu widzenia etymologicznego, etnolingwistycznego, etnogeograficznego i kognitywnego, dostarczą wiedzy o historii miejscowości i jej rozwoju przestrzennym oraz o etnograficznym regionie Auksztoty⁷. Przykład eksplikacji krajobrazu lingwistycznego może posłużyć jako instrument metodologiczny do badania toponimii zamieszkanych miejsc większych jednostek terytorialnych i innych regionów. Przeprowadzone szczegółowe badanie kompleksowe pomoże praktycznie zastosować naukę toponomastyki. Wykorzystując dane dotyczące organizacji przestrzeni osady parcelowej, zapisane w ankiecie, w razie potrzeby można by doprecyzować powierzchnie działek, ich fizyczne granice, a także sporządzić kartogramy lokalizacji zarejestrowanych działek dziedzictwa kulturowego na obszarach samorządowych, kontynuując w ten sposób tradycję kartograficzną poświadczoną również w ankietach z okresu niepodległej Litwy (zob. ryc. 2). Ankieta wsi Šeimyniškėliai jest tylko jednym z wielu źródeł możliwych do zastosowania także w topografii. W artykule przedstawiono reprezentantów geogenicznych i antropogenicznych grup semantycznych zapisanych we wsi Šeimyniškėliai, na obszarze gwary anykštėnów należącej do dialektu wschodnioaukštajckiego. Do ich analizy zastosowano naukową metodę poznawczą (grupowanie onimów w określone grupy na podstawie ich podobieństw lub różnic według wybranych kryteriów: nazywanych obiektów⁸, części mowy, leksykalnego statusu podstawy słowotwórczej (nominacyjnej), struktury semantycznej i formalnej, zasad nominacji itp.), rekonstrukcję wewnętrzną, analizę komponentową, interpretację pragmatyczną i kognitywną, metody opisowe metodai. Nazwy miejsc zapisane w ankiecie oceniano przede wszystkim w kontekście systemu toponimicznego badanego obszaru, w razie potrzeby ⁷ Rok 2023 – Rok Auksztoty. ⁸ Według grup semantycznych (dalej – SG). 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis porównywano je także z reprezentantami całego obszaru językowego, zapisanymi z języka żywego w kartotece nazw miejsc (dalej – VK). Przy analizie nazw miejsc uwzględnia się warianty wyjaśnień nominacji i motywacji wysuwane przez jednostki leksyki pospolitej i nazw własnych stanowiące podstawę nominatu, geografię odnotowaną w źródłach leksykograficznych; wyjaśnienia prowadzi się w kontekście już przeprowadzonych badań tej dziedziny (zob. wszystkie źródła na końcu artykułu), przestrzega się tych samych zwyczajowych i utrwalonych w badaniach toponimicznych kryteriów prezentacji materiału⁹ RYC. 2. Kartogram rozmieszczenia żemėvardžiai zapisanych w Žemės vardų ankiecie (1935) w osadzie Piktagalis powiatu Utena, gminy Anykščiai, oraz położenie tej wsi względem innych wsi gminy i stron świata (LKI Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro archyvo kartoschemos nuotr.) ⁹ W sprawie porządku analizy i podziału materiału zob. także Sviderskienė 2017: 246–247; 2022: 43–45. Skróty użyte w artykule są takie jak w źródłach i nie są objaśniane osobno. Straipsniai / Articles 77 DALIA SVIDERSKIENĖ 1. NAZWY WEDŁUG WŁAŚCIWOŚCI (GEO)OBIEKTÓW 1.1. Reprezentanci nominacji bezpośredniej. 1.1.1. Desubstantywy. 1.1.1.1. Derywaty wtórne powstałe w wyniku onimizacji, gdy termin geograficzny lub inny termin nomenklaturowy (odpowiednio GNT i NT; dalej – (G)NT) przeszedł do klasy toponimów. Ten proces onomastyczny wyraża się ogólnym schematem nominacyjnym (G)NT ⇒ toponim. W dalszej części artykułu wyjaśniono poszczególne przypadki toponimii badanego obszaru powstałe według tego schematu: Dirvū́nas ar. ž., por. typowe i poboczne znaczenia apelatywu dirvū́nas ‘opuszczona, nieuprawiana, zarośnięta gleba’, ‘zaorana łąka’; przy nominacji najprawdopodobniej zaktualizowano znaczenie poboczne¹¹; Liū́nas ln. (falujące błoto)¹², por. lit. liū́nas ‘chwiejąca się skorupa mchu na bagnie, przy zarastających bagnami jeziorach lub rzekach’ oraz ‘grzęzawisko, błotnista maź’. Przy żemėvardis Salà ar. ž. w ankiecie zapisano informację wyjaśniającą takie postrzeganie nazywanego obiektu: między bagnami a rzeką Šventoji [...]. Pozwoliło to zrozumieć, że znaczenie nazwy miejscowej w użyciu wynosiło kawałek zaoranej ziemi, wzniesiony między bagnami a rzeką, por. poboczne znaczenie litewskiego salà ‘kawałek zaoranej ziemi, gleby między łąkami’ || ‘łąka pośrodku pola jarego lub żyta’; por. także zapisaną na innym obszarze nazwę łąk Sālos z rozszerzoną informacją o obiekcie piaszczyste, otoczone rzeką Varduva (VK¹³). Odnotowano dwie formy pluralia tantum tego typu nazw miejscowych: Kapaĩ kp.¹⁴ – miejsce pochówku, por. typowe znaczenie litewskiego kapai ‘miejsce, gdzie grzebie się ludzi’; Lãnkos pv. (4 ha; przy rzece Šventoji), por. litewskie lankà duża płaska łąka, najczęściej nad rzeką, podczas powodzi zalewana wodą¹⁵. 1.1.1.2. Nazwa obiektu zajmującego niewielki obszar przestrzeni w kierunku poziomym jest utworzona według schematu GNT + –elė ⇒ żemėvardis: Brastelė br. (bród; 4 metry przez strumień Elmė), por. brastà ‘płytkie miejsce w rzece, przez które można przejść lub przejechać’. Zajmująca niewielki obszar przestrzeni w kierunku pionowym ¹⁰ W sprawie tego terminu zob. Podol’skaja 1978: 95–96; TMOI 37, 40, 42, 48 i in. ¹¹ Aby lepiej zrozumieć wzajemne rozmieszczenie i związek nazwanych obiektów wewnątrz osady, por. także nazwę orki o powierzchni 1,5 ha Didísaı dirvū́nas, zapisaną w ankiecie. ¹² Inne dane ankiety: moczy len, jest dużo ryb. ¹³ Ankieta nazw ziemi wsi Rimoliai, gmina Seda, powiat Mažeikiai. ¹⁴ Według danych ankiety, 0,2 ha; przy drodze do Anykščiai. ¹⁵ Aby lepiej zrozumieć wzajemne rozmieszczenie i związek nazwanych obiektów wewnątrz osady, por. także nazwę łączki (0,3 ha; między laskiem Biliūnasa a rzeką Šventoji) Lankelė (zob. 2.1.1.). ¹⁶ Zob. także LVŽ I 547–549. 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis (w sensie zagłębienia) nazwa obiektu zajmującego jest utworzona według tego samego schematu: Duobėlė b. (błoto; 0,1 ha; na północ od wsi Šeimyniškėliai przy strumieniu Elmė), por. duobė ‘wykopane lub naturalnie zagłębione miejsce w ziemi; wąwóz, dolina, zagłębienie’17. 1.1.1.3. Przy nominacji zaktualizowano to, co znajduje się, rośnie itp. na określonym obszarze osady. (1) TG przyrody nieożywionej1818nazwa reprezentanta (kamień, dial. kìmsas) + –ynė ⇒ toponim: nazwa Akmenynė w zakolu rzeki [Šventoji], por. lit. akmenynė ‘gleba, ziemia, gdzie jest dużo kamieni, kamieniste miejsce na polu’, seklumà ‘płytkie miejsce w rzece […]’. Uogólnione znaczenie tego vv. – płytkie miejsce z kamienistym dnem w Šventoji; Kemšynė (zob. Kimšynė) łąka (bagno), por. dial. kimšynė = kemšynė ‘miejsce porośnięte kemsami’; znaczenie vv. – łąka porośnięta kemsami. Nazwa reprezentanta TG roślin (kãrklas) + –ynė ⇒ toponim: nazwa Karklynė, por. karklynė ‘miejsce porośnięte wierzbami, zarośla wierzbowe’19; znaczenie vv. – miejsce wypasu porośnięte wierzbami. (2) Kamieniste, miejscami porośnięte drzewami, rozciągające się 0,3 km na północ od wsi „pasmo górskie”20 nazwano Karčkalnis ar. ž., kln. (piasek z gliną; 3 ha; kamieniste21), por. lit. kãrtis ‘szereg, rząd’, kálnas. Z drugiej strony, w związku z pierwszym członem nazwy góry karč- por. lit. kártis ‘sierść niektórych zwierząt na karku, grzywa’; por. także informację o denotacie w ankiecie: miejscami porośnięte drzewami. Patrząc z perspektywy terytorium wsi na położoną dalej górę, której szczyt porastały rzadkie drzewa, nazywający mógł kojarzyć wierzchołek także z sierścią na karku zwierzęcia. Zatem w chwili nominacji prawdopodobnie zaktualizowano cechy szczytu kamienista [góra] lub [góra] z drzewami. Schemat nominacyjny żemėvardis z leksemem motywującym kãrtis (kartis?) – LM + GNT ⇒ żemėvardis (oronim). Schemat z leksemem motywującym LM + GNT ⇒ żemėvardis (drymonim) pokazuje, że niewielki lasek nazwano według jego przeznaczenia w życiu człowieka wsi międzywojennej: Pakūrmiškis mš.22, por. lit. pãkūros ‘drewno opałowe, opał’. Człon nacechowany opozycji dwuczłonowej (nazwa kawałków drewna pãkuros) ujawnia, że do tego lasu, położonego obok wsi, jeżdżono po drewno na opał, łupki i korę. Zatem Pakūrmiškis to las zasobów opałowych. 17 Zob. także LVŽ II 397–403. 18 TG – grupa terminologiczna. 19 W ankiecie zapisano także inne informacje związane z nazywanym miejscem: czarnoziem; 0,5 ha; na północ od wsi Šeimyniškėliai; mokre, przy lesie. 20 Lit. kalnynas ‘łańcuch gór, całokształt grzbietów górskich’. 21 W opisie danych o denotacie w późniejszej ankiecie wsi Šeimyniškėliai (1961) stwierdza się, że Karčkalnis – bardzo stroma góra, w starożytności obronna; nieco mniejsza od Voruty, tuż przy rzece Šventoji. 22 Według danych ankiety, o powierzchni 0,5 ha; 1,5 km na północny wschód od wsi Šeimyniškėliai. Straipsniai / Articles 79 DALIA SVIDERSKIENĖ 1.1.2. Deadjektywy. 1.1.2.1. Reprezentant SG oronimów: Dubė kln. Chociaż w ankiecie znajduje się więcej informacji, nie znaleziono danych wyjaśniających; nazwa wyniesienia jest oceniana jako derywat z końcówką –ė. Ta forma nazwy miejscowej została prawdopodobnie wybrana dla nazwania miejsca ze względu na jego właściwości fizyczne – zagłębioną lub dołkowatą powierzchnię, por. lit. dubùs, –i ‘zagłębiony, wklęsły, głęboki; dołkowaty, pełen zagłębień’. 1.1.2.2. Reprezentanci SG agronimów utworzonych od przymiotników określonych. Nie są one jednakowe. (1) Jednowyrazowe onimy, których odniesienie do obiektu (skrócony GNT) nie zostaje wyeliminowane z ich semantyki: Ilgōji pv., dodatkowa informacja z ankiety na skraju strumienia Elmė wyjaśnia położenie łąki w tej strefie krajobrazowej – łąka równoległa do pasa nadbrzeżnego, dlatego jasne jest, dlaczego nazwano ją Ilgōji, por. lit. ilgōji, a także ilgas, –a ‘to, co rozciąga się wzdłuż, daleko (w przestrzeni)’²⁴; Siaurōji pv. (czarnoziem; 0,5 ha; mokre), por. lit. siaurōji, a także siauras, –a ‘który jest małej szerokości, wąski’. (2) Onimy dwuwyrazowe odpowiadające schematowi zestawienie przydawki uzgadnianej ⇔ nazwa ziemi: Didisai dirvōnas ar. ž. (1,5 ha)²⁵, por. lit. didisai, także por. didis, –ė (–ẽ, –ì, didžia) ‘znaczny pod względem rozmiarów, duży’, dirvōnas ‘zaorana łąka’²⁶; także por. pakraštys ‘miejsce wzdłuż krawędzi; brzeg’; Ilgasai liūnas ln. (błoto; 0,5 ha; na zachód od wsi Šeimyniškėliai), por. lit. ilgasai, por. ilgas, –a ‘to, co rozciąga się wzdłuż, daleko (w przestrzeni)’. Zatem znaczenie tego helonimu to: bagno rozciągające się na zachód od wsi²⁷. 1.1.3. Derywat odczasownikowy. Odnotowano jednego reprezentanta SG hydronimów, powstałego od czasownika ukierunkowanego ruchu poziomego elmėti²⁸: Elmė up.²⁹ (rwący, kamienisty [strumień]; 9 km; przy wsi Šeimyniškėliai uchodzi do rzeki Šventoji). W momencie nominacji zaktualizowany został także dźwięk hydroobiektu w określonej strefie krajobrazowej ²³ Zob. także LVŽ II 346–353. ²⁴ Zob. także LVŽ IV 12–30. ²⁵ Według danych ankiety, pole orne znajduje się na obrzeżu osady, przy wsi Niūronys i gruntach leśnych należących do władz, na ziemi Nergelis; wokół bagno; w tej sprawie zob. także LVŽ II 224–242. ²⁶ Aby lepiej zrozumieć wzajemne rozmieszczenie i związek nazwanych obiektów wewnątrz osady, por. także nazwę pola ornego o powierzchni 1 ha Dirvōnas: lit. dirvōnas ‘opuszczona, nieuprawiana, zarośnięta gleba; zaorana łąka’. ²⁷ Zob. także LVŽ IV 12–30: w żywej mowie, w innym okresie, odnotowano również inną wariantywną postać tego vv. (wariant akcentowy) Ilgasai liūnas, Ilgasai liūnas liūn., plk. An. ²⁸ Więcej na temat tego typu czasowników zob. także Jakulis 2004: 20–21. ²⁹ Na temat tego hydronimu zob. także LUEV 39, 100. 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Struktura warstwy toponimicznej w społeczno-geograficznej przestrzeni wsi Šeyniškėliai według danych ankiety nazw ziemi (1935) dźwięk wywołany³⁰, por. lit. elmėti, elma, –ėjo ‘rozbrzmiewać’, także por. almėti ‘biec, huczeć’, garmėti znaczenie poboczne ‘płynąć z hałasem’³¹. Zatem uogólnione znaczenie hydronimu w użyciu to: rwąca, płynąca hałaśliwie kamienistym korytem rzeka³². 1.2. Reprezentanci nominacji pośredniej. 1.2.1. Nazwy według charakteru form terenu: wypukłości rzeźby, określonego koloru (odcienia) uwarunkowanego jakością gleby, gabarytów oraz innych przestrzennych właściwości obiektów. (1) Przy nazywaniu według schematu derywat GNT + –iškis ⇒ nazwa ziemi (drimonim) zaktualizowany został charakter powierzchni ziemi (z wypukłościami): Salūkiškis mš.³³, por. lit. salūkė, także por. salà znaczenie poboczne ‘skrawek traw lub innych roślin jednego rodzaju, kępa’, zdanie ilustracyjne odnotowane na lokalnie bliskim obszarze gwarowym Krūmuos plukės kad žydžia salõm – atsižiūrėt negali Ob (LKŽe), wyjaśniające znaczenie nazwy lasu w użyciu: miejsce o wypukłej powierzchni ziemi porośniętej sosnami. Reprezentant środowiska wiejskiego (społecznego) (stożek) + –iškis ⇒ nazwa ziemi: Kūgiškis ar. ž. (glina; 3 ha) – derywat sufiksalny od lit. kūgis ‘niewielka sterta zgrabionego siana lub jarzyny’. Przy nazywaniu powierzchni gruntu ornego gliniasta powierzchnia formy ziemnej z wystającymi niewielkimi stożkowymi końcami w stercie najprawdopodobniej stymulowała i determinowała takie postrzeganie obiektu oraz wybór wspomnianego leksemu³⁴. Zatem nazwą Kūgiškis określono pojęcie obszar stożków ziemnych. Nazwa apelatywna osoby (Żyd) z sufiksem –iškiai ⇒ nazwa ziemi: nazwa położonego z dala od terytorium wsi zaoranego obszaru ziemi Žydiškiai ar. ž. (piasek gliniasty; 2 ha; przy rzece Šventoji). Dane odnotowane w ankiecie dostarczają więcej informacji o jakości i stanie gleby formy ziemnej, por. [...] nierozpływające się, lekkie, pulchne czarnoziemy i piaski gliniaste (LKŽe, zob. priesmėlis). Zatem derywat z sufiksem –iškiai prawdopodobnie powstał ze względu na określone właściwości powierzchni ziemi tego obszaru ³⁰ Rzeki dorzecza Šventoji, jak pisał bp Antanas Baranauskas, nasza Anykšta i nasza Šventoji są wąskie i ciche, bez wielkich wirów (cyt. za Kviklys 1965: 82). ³¹ Najtypowsze znaczenie tego słowa to ‘biec, pędzić, poruszać się z hałasem, gromadą, kupami’. ³² Inaczej LVŽ II 481: tutaj hydronim wiąże się z lit. elmėti ‘rozbrzmiewać’, por. almėti ‘sączyć się powoli, kapać, ropieć; płynąć powoli’ i jest objaśniany jako rzeka płynąca powoli. ³³ Według danych ankiety: piasek; 3 ha; przy państwowym lesie Niūronys; rosną sosny. ³⁴ Por. zdanie ilustracyjne z LKŽe, zapisane na tym obszarze gwarowym: Kūgelis šieno Šmn. Por. także lit. kūgis znaczenie poboczne ‘sterta kwiatów w jednym miejscu, kiść’. Straipsniai / Articles 81 DALIA SVIDERSKIENĖ i wywoływanych przez nie skojarzeń – z powodu ciemnych, wąskich, wyniesionych pasów zaoranej ziemi, rozciągających się w kupie na tle krajobrazu³⁵. Na badanym obszarze mianem Żyda określa się również ‘rozciągniętą plamę atramentu, żużel’ Dbk (LKŽe)³⁶. W ankiecie nie podano danych, że nazwany obiekt należał do osoby narodowości żydowskiej. Atrybutywne znaczenie tych derywatów w użyciu odpowiada uogólnionemu schematowi nominacji onomastycznej służącemu nazywaniu rzeczywistości geograficznej Atr. + N sufiks ⇒ nazwa ziemi. (2) Derywat z końcówką -ė Degutė ar. ž. (czarnoziem; między strumieniem Elmė), zapisany w ankiecie, ujawnia, że nazwa jest nadana nie bezpośrednio, lecz za pośrednictwem nosiciela właściwości ciemności, nazwy smaru do kół wozu wytapianego z kory brzóz i żywicznych pni, lit. degutas, por. utarte połączenie wyrazowe kaip (lyg) degūtas: Czarny jak smoła (PŽ 75). (3) Nazwy miejsc typu porównawczego reprezentujące mieszany model motywacji gabarytowo-formalnej (dalej – MM): Miestėlis ar. ž., s.³⁷, por. lit. miestelis, którego znaczenie poboczne to ‘grupa budynków o określonym przeznaczeniu’³⁸, salа ‘skrawek ziemi ornej, gleby między łąkami’. Niewielki skrawek ziemi ornej wyniesiony między bagnami porównuje się z grupą budynków. Przy nazywaniu zaktualizowano gabaryty formy ziemnej, korelujące z jej kształtem. Forma powierzchni ziemi wyróżniająca się rozmiarem (2 ha) została nazwana Starkalizdis ar. ž., por. lit. starkalizdis ‘gniazdo bociana’. W momencie nominacji wybór tego leksemu determinował nie tylko wymiar gabarytowy pola ornego; obszar ziemi ornej prawdopodobnie miał okrągły kształt, był płaski i być może nieco wyniesiony ponad zwykły poziom rzeźby terenu, jakby sterczał na tle krajobrazu³⁹. (4) Odnotowano jedną nazwę miejsca powstałą według schematu zestawienie przydawki nieuzgadnianej ⇨ nazwa ziemi: Ložoriaus sietuvà glm. (głębia o głębokości 3 m; dół w strumieniu Elmė), por. apelatywne określenie osoby lit. ložorius ‘inwalida, 35 Por. lit. rūožas ‘pas ziemi w kształcie pasa, obszar, dział’, także por. režys, rėžis ‘długi, wąski dział ziemi należący do chłopa we wsi nierozparcelowanej na pojedyncze gospodarstwa’. 36 Językoznawczynie, które przeanalizowały teksty i ich konteksty z innego obszaru Litwy (gwary żmudzkiej), stwierdziły, że Żydom przypisuje się neutralne stereotypowe cechy związane z wyglądem: ciemną karnację, wysoki wzrost (szerzej zob. Balčiūnienė, Petrošienė 2020: 125). 37 Według danych ankiety: wysepka; czarnoziem; 0,5 ha; wokół bagna, 0,5 ha [w odległości] na zachód od wsi. 38 Najtypowsze znaczenie apelatywu miestelis to ‘małe miasto’, por. lit. miestas ‘duża miejscowość mieszkalna, centrum administracyjne, handlowe, przemysłowe i kulturalne’. Na temat lit. miestas zob. także Sabaliauskas 1990: 231. 39 Por. Kiokso ji (trobelė) vidury dirvono kaip gandralizdis Žem (LKŽe). Por. także odnotowaną w ankiecie wsi Pasmūdai nazwę obszaru ziemi ornej Starkalizdis And, opisywanego jako pagórkowaty, opadający ku przodowi; 15 ha, położony między wsiami Ližiai, Pienionys i Pago j ės; por. nazwę bagna Starkalizdis (|| Kauk ā zas) b. w pow. Utena, gm. Alanta, wieś Šunak ojai, 1935 r. (VK). 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis chory’, nazw. Lõzorius (LVKŽ⁵ 222), sietuvà ‘głębokie, szerokie miejsce w rzece […]’, także por. utarte połączenie wyrazowe kaip lõzorius be kõjų: Prowadzę kalekę – on idzie jak lõzorius (inwalida) (PŽ 242), lit. bekõjis, –ė przen. ‘ktoś, kto chodzi powoli’. Prawdopodobne jest, że rzeczywiste wydarzenie mogło naznaczyć nazywany obiekt, jednak nie można tracić z oczu także innych możliwych okoliczności powstania tego vv., charakteryzujących się wspólnotą semantyki derywatu głębokości / dołu oraz pojęcia: ciężko idący, niechodzący / trudny do przejścia, nieprzechodni, nie do przebrnięcia. Dla przedstawicieli wspólnoty językowej aluzja do dobrze znanej sytuacji Łazarza⁴⁰, wpływ jej tła konotacyjnego, łączącego znaną informację o nazywanym fragmencie rzeczywistości z sytuacyjnym kontekstem poznawczym, najprawdopodobniej doprowadziły do uformowania nowego znaczenia, a dokładniej składnika pojęcia, na podstawie reinterpretacji już zwerbalizowanej wiedzy. 2. NAZWY WEDŁUG MIEJSCA WYSTĘPOWANIA (GEO)OBIEKTÓW NA TERENIE WSI I JEJ OKOLIC 2.1. Reprezentanci nominacji bezpośredniej. Wszystkie zapisane jednostki leksyki proprialnej to desubstantywy. 2.1.1. Nazwy od wyrazów pospolitych. (1) Przy rzece Šventoji, jak napisano w ankiecie, miejsce wypasu nazwano Kulys gn. (3 ha), por. lit. kulỹs ‘kąt || ‘krawędź, kawałek⁴¹. Schemat nominacyjny nazwy miejsca zajmującego narożną część przestrzeni wsi (G)NT ⇨ nazwa ziemi. (2) Reprezentanci SG agronimów, derywaty z sufiksami –el– (–eliai, –elė), utworzone według schematu (G)NT + –el– ⇨ nazwa ziemi, Kulẽliai gn. (2 ha); Lankẽlė pv. (łąka; 0,3 ha)⁴². Powstanie derywatów z sufiksami –eliai, –elė wyjaśniają większych rozmiarów „sąsiedzi terytorialni”, których nazwy są onimami niepochodnymi, por. vv. Kulỹs (3 ha), ⁴⁰ Na jej temat szerzej zob. artykuł VLEe. Dostęp online: https://www.vle.lt/straipsnis/lozorius/ [dostęp 2022–10–08]. Na temat zjawiska apelatywizacji zob. Rutkowski 2007: 29, 60. ⁴¹ Por. w tej samej wsi, na odcinku nadrzecznym, odnotowaną inną, mniejszą nazwę miejsca wypasu Kulẽliai (zob. 2.1.1.). ⁴² Więcej danych ankiety o denotacie: piasek, piasek gliniasty; między laskiem Biliūnasa a rzeką Šventoji; kilka źródeł tryska. Straipsniai / Articles 83 DALIA SVIDERSKIENĖ Lañkos (4 ha) (odpowiednio zob. 2.1.1. i 1.1.1.1.). Ostatnie geoobiekty rozwijały się na tym samym odcinku nadrzecznym Šventoji. (3) Okoliczności powstania nazwy bagna Pakrióklis wyjaśnia informacja o obiekcie podana w ankiecie – [bagno] przy Šventoji, na północny zachód od wsi. Prawdopodobną podstawą powstania reprezentanta SG helonimów jest lit. krioklė ‘gwałtowny, hałaśliwy bieg, przepływ wody’. Jego schemat nominacyjny to pa– + (G)NT ⇒ helonim. (4) Odnotowano hydronim, który w użyciu funkcjonował jako reprezentant wyrażania przynależności miejsca do określonej strefy krajobrazowej. Pokazuje to jego schemat nominacyjny z leksemem motywującym võlas – LM + GNT ⇒ hydronim: Võlupis up1.43 (strumień długości 4 km, po wschodniej stronie grodziska Voruta), por. lit. võlas ‘nasyp ziemny, wał ziemny’. Zatem znaczenie hydronimu to strumień znajdujący się obok nasypu ziemnego. Powstanie nasypów w pobliżu grodziska prawdopodobnie określiło topograficzne położenie miejsca: od strony lądu, jako mniej bezpiecznego miejsca, usypano ziemię44. (5) Od apelatywów pochodnych prūdelis i paupė powstały następujące nazwy miejsc według schematu zestawienie przydawki nieuzgadnianej ⇒ nazwa ziemi: • reprezentanci SG agronimów: Paupės daržai drž. (przy rzece Šventoji, na zachód); Paupės pievos dr., gn., (40 ha; przy rzece Šventoji); lit. paupė ‘miejsce wzdłuż rzeki, brzeg’, daržas znaczenie poboczne ‘niewielki dział ziemi’ (por. najbardziej typowe znaczenie tego apelatywu ‘dział ziemi przy zagrodzie pod warzywa’), pievos. • hodonim: Paupės kėlias kl. (1 km; ze wsi Šeimyniškėliai do Gilią brastą przez rzekę Šventoji) – droga biegnąca wzdłuż rzeki; • oronim i • agronim Prūdelio kalnas kln. (glina, porośnięty pniami; 4 ha); Prūdelio pievelė pv. (czarnoziem; 1 ha) powstały od nazwy znajdującego się w pobliżu miejsca spiętrzonego prūdelis, por. prūdas ‘staw’. (6) Z derywatów z przyimkiem powstały zapisane w ankiecie nazwy łąk i pastwisk oznaczały ich pośrednie położenie przestrzenne odpowiednio między obiektami jednego rodzaju i między roślinami jednego rodzaju: Tarpūbalai pv. (błoto; przy rzece Šventoji), por. tarpūbalis ‘miejsce między bagnami’; Tarpūliniai gn. (0,5 ha), por. lit. tarpū, tarp, które oznaczają obecność czegoś w miejscu ograniczonym przez inne obiekty [...] || obiekty powiązane, oddalone o określoną odległość, także por. tárpas ‘przestrzeń, miejsce oddzielające rzeczy’; lit. línas ‘roślina włóknista i oleista (Linum)’. 43 Ten hydronim nie został odnotowany w oficjalnym litewskim rejestrze nazw wodnych. Zauważono, że zachował się w agronimie zapisanym w ankiecie wsi Šeimyniškėliai, por. nazwę pobliskiej łąki Volupėlis, w sprawie jego budowy i motywacji zob. 2.1.2. Na temat hydronimów z innego obszaru Litwy, które na podstawie danych ankiet nazw ziemi uzupełniły i sprecyzowały istniejące dane litewskiej hydronimii, oraz wartości tego rodzaju danych faktycznych i lingwistycznych zob. Sviderskienė 2010. 44 Więcej na temat typów grodzisk na Litwie zob. LE XXII 500. 84 Acta Linguistica LXXXVIII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis 2.1.2. Nazwy od wyrazów własnych. (1) Nazwy geoobiektów, których podstawą powstania są nazwy innych jednostek terytorialnych – miejscowości – znajdujących się w pobliżu wsi: • Nazwa wsi Šeimyniškėliai k. An została utworzona z sufiksem –ėliai według schematu nazwa miejscowości + –ėliai ⇒ ojkonim. Sufiks oznacza później uformowaną jednostkę terytorialną o wspólnym rdzeniu w bliskim otoczeniu, por. Šeimyniškiai k. Šmn (ATSŽ II 301)⁴⁵. Ojkonimy te ukazują rozwój przestrzenny miejscowości. Położenie miejsc względem siebie oraz ich przestrzenne powiązania z innymi miejscowościami ukazują nazwy ziemi zapisane na obszarze wsi Šeimyniškėliai. • Reprezentanci SG agronimów: derywaty z sufiksem –iškė, utworzone według schematu nazwa miejscowości + –iškė ⇒ nazwa ziemi: Paelm iškė ar. ž. (2 km na wschód od wsi Šeimyniškėliai, pola wsi Šeimyniškėliai i wsi Paelmis schodzą się) – od nienotowanej w oficjalnych źródłach nazwy zaścianka Paelmis, por. Paelmis k. An (tamże, 210); Vėjeliškė pv. (w pobliżu rzeki Šventoji), vv. powstała najprawdopodobniej według tego samego schematu nominacyjnego od nazwy miejscowości, por. Vėjeliškiai k. Šmn (tamże, 339). • Reprezentanci SG hodonimów: na większym obszarze wsi odnotowano jednostki leksyki proprialnej utworzone według schematu zestawienie przydawki nieuzgadnianej ⇒ nazwa ziemi: Gōjaus kėlias kl. (ze wsi Šeimyniškėliai na północ): Gōjus k. An (tamże, 88)⁴⁶; Stakių kėlias kl. (1 km): Stakės k. An (tamże, 288). • Okoliczności powstania nazwy brodu Gylių brasta wyjaśniają, a zrozumienie postrzegania nazywanego obiektu ułatwia zapisana rozszerzona wskazówka pievos brasta oraz informacja o lokalizacji obiektu: przez rzekę Šventoji do wsi Gyliai. Okazało się, że pierwszy człon nazwy to Gylių [łąkowa], a drugi – brasta, por. nazwę wsi Gyliai Šmn (tamże, 84), brasta ‘płytkie miejsce w rzece, przez które można przejść wpław lub przejechać; bagnista łąka’. (2) Nazwy geoobiektów od hydronimów. • Nazwa strumienia, derywat z sufiksem –elis Volupėlis, powstała od nazwy innego pobliskiego cieku Vōlupis (na jej temat zob. 2.1.1.) według schematu hydronim + –elis ⇒ hydronim. Postrzeganie nazywanego obiektu i jego relację z innym pobliskim hydroobiektem wyjaśnia informacja o nich podana w ankiecie: W Volupėlis woda jest tylko wiosną. Według danych ankiety połączone Vōlupis i Volupėlis uchodzą do Elmė. • Agronimy, derywaty z przedrostkiem pa, powstały od nazwy rzeki, wzdłuż której lub nieco dalej od której rozciągały się nazywane obiekty (pole z łąką): Paelmis dr. (6 ha; przy strumieniu Elmė); pv. (czarnoziem; 2 ha; dalej od strumienia Elmė): Elmė up. An (LUEV 39). Ich schemat nominacyjny to pa- + hydronim ⇒ nazwa ziemi. ⁴⁵ Zob. także Razmukaitė 1998: 39. ⁴⁶ Zob. także LVŽ II 238. Straipsniai / Articles 85 DALIA SVIDERSKIENĖ Agronimy powstałe od nazw strumieni płynących przez terytorium wsi (obiekty znajdowały się w pobliżu); ich schemat zestawienie przydawki nieuzgadnianej ⇒ nazwa ziemi: Kiauliupio pieva pv. (przy ziemi Kiauliupis): *Kiauliupis upl.⁴⁷; Vėlpupio darželiai ar. ž., drž. (0,5 ha): Vėlpupis upl., darželis, por. daržas. (3) Nazwy geoobiektów od nazw ziemi. • Agronim i • helonim, derywaty przedrostkowe, powstałe według schematu pa- + nazwa ziemi ⇒ nazwa ziemi: Pakařčkalnė dr., pv. (przy Elmė, 0,3 km na północ od wsi): Karčkalnis ar. ž. (zob. 2.2.); Pažalčpievis rst. (0,3 km na północ od wsi): *Žalčpievis pv.⁴⁸. Derywaty przedrostkowe oznaczają miejsce występowania jednych geoobiektów obok innych. • Reprezentant SG hodonimów o innej strukturze, wskazujący kierunek ruchu na terenie wsi: Kapaničių kelėlis (‖ Karošo kelėlis) kl. An (1 km na wschód od wsi, do grodziska); jego schemat nominacyjny zestawienie przydawki nieuzgadnianej ⇒ nazwa ziemi. Zatem dawne znaczenie vv. w użyciu to droga prowadząca ku starym cmentarzom, por. vv. odnotowane w ankiecie Kapanicos (zob. 2.2.). • Odnotowano jednego reprezentanta opisowego typu motywacji Galų Dubės ravėlai grv., utworzonego z konstrukcji przyimkowej Galų Dubės oraz derywowanego terminu ravėlai, odpowiadającego schematowi zestawienie przyimkowe + derywowany GNT ⇒ hydronim, por. lit. galū ‘wskazując miejsce na końcu czegoś lub przy końcu’, nazwę góry Dubė zapisaną na terenie tej wsi; lit. ravėlis, por. rāvas ‘rów; mały strumień’. Dane ankiety dwa rowki uchodzą do Piestupis; płyną tylko wiosną uzupełniają i wyjaśniają opis nazywanego obiektu oraz jego motywację. (4) Nazwy geoobiektów, których podstawą powstania jest budowla kultowa (krzyż poświęcony świętemu). Reprezentanci SG agronimów, powstałych ze względu na położenie obiektów względem krzyża św. Jana: Švęnto Jōno dirvā ar. ž. (w pobliżu krzyża św. Jana przy Piestupis) – z informacji o denotacie podanej w ankiecie wynika, że w użyciu ten onim skracano ze względów ekonomii języka. Pełna, domniemana i bardziej informacyjna postać vv. to Švęnto Jōno [krŷžiaus] dirvā ar. ž. W ankiecie zapisano jeszcze jedną „ekonomiczną” formę nazwy miejsca Švęnto Jōno pieva pv. (Piestupys zaczyna się z tego bagna-łąki⁴⁹), por. także wcześniejszy zapis vv. w ankiecie niedaleko Piestupis znajduje się krzyż św. Jana. Zatem pełna postać nazwy łąki to Švęnto Jōno [krŷžiaus] pieva. ⁴⁷ Na temat hydronimów o wspólnym rdzeniu zob. także LHEŽ 155. Ten hydronim nie został odnotowany w oficjalnym litewskim rejestrze nazw wodnych. ⁴⁸ Agronim nie został zapisany w ankiecie wsi Šeimyniškėliai, dlatego jako podstawa słowotwórcza podawany jest ze znakiem rekonstrukcji. ⁴⁹ Przez wieś Šeimyniškėliai płynie Piestupÿs, niewielki lewobrzeżny dopływ Šventoji. Strumień płynie przez tereny pagórkowate, głęboką doliną. W części lasku Biliūnasa wcina się w dość głęboki rów porośnięty sosnami [...] (Kviklys 1965: 90). Na temat tego hydronimu zob. także LUEV 123; LHEŽ 257. 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis 2.2. Reprezentanci nominacji pośredniej. Przypadki metonimii toponimicznej⁵⁰. Ten sposób powstawania toponimów jest szczególnie typowy dla nazw ziemi. W toponimice ocenia się go jako jeden z rodzajów transonimizacji⁵¹, gdy obiekt znajdujący się w pobliżu otrzymuje nazwę innego obiektu, lecz jego znaczenie pozostaje niezmienione (schemat nazwa miejscowości ⇒ nazwa miejscowości)⁵². W dalszej części artykułu przedstawiono i wyjaśniono najbardziej typowe przypadki reprezentujące ten proces, zapisane w ankiecie z 1935 roku. Nazwa drogi do pędzenia bydła przeniesiona na obiekt rolniczy: Išvara pv. (1 ha; na skraju strumienia Elmė), por. lit. išvara (išvarà) ‘droga do pędzenia bydła na pastwisko, przepęd, przejście, wypas’⁵³; Lydimas ar. ž., mš., por. lydimas ‘wyrąbany lub wypalony obszar w lesie, wyrąb, przecinka’, także por. wyjaśnienie oparte na doświadczeniu ludzkim Gdzie były puszcze, teraz zostały wyręby (LKŽe). Jak pokazują wskazówki dotyczące obiektu w ankiecie, tą samą nazwą określano zarówno las, jak i pole orne rozciągające się w pobliżu⁵⁴; Plėšimas ar. ž. (czarny piasek; 6 ha; dawniej był tu las), por. plėšimas ‘zaorany ugór, nowina, ziemia dziewicza’⁵⁵. Przy nazywaniu zaktualizowano ówczesne nowe przeznaczenie obszaru ziemi: ziemia orna w miejscu dawnego lasu. W ankiecie odnotowano jedną mnogą starych cmentarzy formę nazwy Kapanicos kp. (3,5 ha), w związku z którą por. brus. kanaпиця ‘koryto rzeki; starorzecze, dawne koryto; (sztuczny) kanał’ (BRS 377). Przynależność nazwy miejsca i oceniającej wskazówki dotyczącej obiektu stare cmentarze⁵⁶, która nie jest eliminowana z semantyki nazwy, do różnych grup semantycznych pokazuje, że nazwa ta powstała w wyniku przeniesienia metonimicznego. Inny przypadek metonimii toponimicznej, odnotowany w VK w drugiej połowie ubiegłego wieku, potwierdza tę wersję powstania vv.: Kapanica – krzewy przy Sénvagė (stara odnoga strumienia) (rejon wiłkomierski, okolice Žemaitkiemis, wieś Siesartis, ekspedycja z 1977 r.). Jeszcze więcej danych z różnych okresów, zapisanych na fiszkach VK, dowodzi, że ⁵⁰ W tej sprawie szerzej zob. TMOI 48. ⁵¹ Transonimizacja – proces lingwistyczny ukazujący przejście onimu dowolnej klasy w toponim (antroponimu w toponim, jednego toponimu w inny toponim) (na temat tego terminu zob. Podol’skaja 1978: 152). ⁵² Zob. także TMOI 46–50, 71, 151, 225. ⁵³ Zob. także LVŽ IV 83. ⁵⁴ W ankiecie zapisano również więcej informacji związanych z miejscem: piasek; 24 ha; las wspólnie użytkowany przez mieszkańców wsi; kamienisty bór sosnowy. ⁵⁵ Por. także naujiena ‘nowo zaorana ziemia; plėšinys, plėšinỹs ‘nowo zaorany ugór; […]’. ⁵⁶ Por. kapinės ‘miejsce pochówku zmarłych, groby’, także por. lit. sénkapis ‘stary, opuszczony grób’. Na temat zabytku archeologicznego Šeimyniškėlių sénkapis zob. https://www.anykstenai.lt/vietoves/vietove.php?i651 [dostęp 2022–10–15]. Straipsniai / Articles 87 DALIA SVIDERSKIENĖ W żywej mowie funkcjonowały także nazwy innego typu: koryt rzecznych, starorzeczy, strumieni, rowów itp., których znaczenie w użyciu było zbliżone do znaczenia GNT reprezentującego odnośnik do obiektu: Kapanica – suchy rów na południe od wsi (rejon kaišiadorski, okolice Żyżmor, wieś Mediniai Strevininkai, praca społeczna w 1986 r.); Kapanica odnoga w rzece Levens, porośnięta wierzbami (gmina Poswol; karta PKk57), por. jeszcze hydronim Kapanica rów, strumień Brb, analizowany w kontekście badań regionalnej toponimii innego obszaru, wiązany z pol. kopanica „rów, kanał, koryto rzeki” (SJP II 464). Nazwa grodziska przeniesiona na obiekt rolniczy: Piliakalnis || Vóruta pole orne (glina piaszczysta; 2 ha; na działkach Grimašauskasów, 1,6 km na wschód od wsi Šeimyniškėliai; nazwę Voruta nadano niedawno, dawniej ludzie nazywali je tylko Piliakalnis; widoczne, że było tu grodzisko, znajdowane są kawałki cegieł i pogorzelisko; orane59). Według Kviklysa u zbiegu Elmė i Šventoji znajduje się grodzisko Šeimyniškėliai, położone między dwoma wąwozami, podobno na wąskim cyplu; grodzisko od drugiej części cypla oddzielone jest przekopami. Zachowała się jeszcze tama o wysokości 4 m i inne potężne urządzenia z tamtych czasów. Zbocza mają około 25 m wysokości, miejscami wznoszą się pod kątem *60–70* (Kviklys 1965: 89). Z perspektywy lingwistycznej w związku z nazwą miejscową por. lit. piliakalnis „góra, na której stoi lub stał zamek, góra zamkowa”60; w związku z wariantem tej nazwy Vóruta por. litewskie wyrazy pospolite o wspólnym rdzeniu vórupė „stare koryto rzeki, starorzecze”, hydronimy z leksemem motywującym vóras Vórupė rzeka Pabaiskas, wieś Raguva, do jeziora Žirnajai (LUEV 200), Vorupis strumień w rejonie mažeikiai, gmina mažeikiai, wieś Kirkai, 1935 r. (VK), Vórupė rzeka Rsn, Vorupė rzeka Gmb (LHEŽ 392). Te ostatnie hydronimy A. Vanagas, opierając się na Williamie R. Schmalstiegu, wiązał z lit. vóras „stary”61. Pole orne położone obok dołu, nazwanego według jego przeznaczenia (lit. mólduobė „dół, z którego wydobywa się lub wydobywało glinę, często wypełniony wodą”), zachowało nazwę tego ostatniego: Mólduobė pole orne (glina; 2 ha; kamieniste). Magazínas pole orne, por. magazínas hist. „magazyn do przechowywania zapasów”62; zob. także Kviklys 1965: 89, gdzie napisano, że mieszkańcy wsi Šeimyniškėliai zajmowali się rybołówstwem, przygotowywaniem i spławianiem tratew oraz innymi pracami leśnymi. Były 57 Karta z kartoteki PKk. Kartoteka ta jest przechowywana w Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Litewskiego Instytutu Języka Litewskiego; jest rezultatem zorganizowanej przez Komisję Nazwisk i Nazw Miejscowych w latach 1935–1937 akcji spisywania nazw miejsc zamieszkanych i niezamieszkanych, przeprowadzonej przez językoznawców. 58 W sprawie tego ostatniego vv. zob. szerzej Sviderskienė 2010: 343. 59 W sprawie kulturowej warstwy grodziska zob. także Zabiela 1992; 1992a. 60 W sprawie grodzisk na Litwie zob. także LE XXII 499–504. 61 W sprawie wieku litewskich grodzisk zob. tamże, 504. 62 Por. zdania ilustracyjne wyjaśniające kontekst historyczny, zapisane na badanym obszarze: Wszystkie wsie na zapas na lata nieurodzaju już jesienią wsypywały do specjalnych spichlerzy, zwanych „magazynami”, określoną ilość ziarna wszelkiego rodzaju A. Vien. (LKŽė); Cała gmina wsypywała do magazynu Pn (tamże). 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Struktura warstwy toponimicznej w społeczno-geograficznej przestrzeni wsi Šeimyniškėliai Žemės vardų według danych ankiety (1935) przygotowane składy materiałów leśnych. Zatem nazwa pola zachowała nazwę stojącego obok budynku. Dane zapisane w ankiecie o denotacie: 0,5 km [długości]; od państwowego lasu niūrońskiego do rzeki Šventoji, na północ; oddzielała pola niegdyś ogrodzeniem, obecnie płotu już nie ma — wyjaśniają dwa obiekty i kolejność powstania mikrotoponimu Priėtuoris granica i pole orne. Dawniej Priėtuoris oznaczała miejsce przy ogrodzeniu, gdzie stał wiejski znak graniczny granica⁶³, por. lit. tvorà „wszelkie ogrodzenie wokół podwórza, zagrody, ogrodu lub innego kawałka ziemi, prie najbardziej typowy w użyciu odnośnik do wyrażania relacji przestrzennych LKŽe: używany do wskazania, że coś znajduje się lub dzieje się obok przedmiotu || używany do wskazania, że coś jest, znajduje się razem z kimś, por. także lit. siena w znaczeniu pobocznym „wysokie ogrodzenie, przegroda || pionowa boczna powierzchnia czegoś”. Hodonim przejął nazwę obiektu wodnego: Maciūko ravėlis rów, por. nazwisko Maciūkas (PDBe), lit. ravėlis, por. rãvas „rów”. Obiekty rolne położone przy drodze nazwano tą samą nazwą, co skarpę nasypu drogowego: Patrašės pakriūta pole orne, ugór (na północ od drogi niūrońskiej i przy drodze), por. lit. patrasẽ, a także trasà „linia wyznaczona w terenie [...], określająca kierunek poruszania się lub prostowania”; termin fizjograficzny pakriūta „stromy, urwisty, osypujący się brzeg lub stok góry”. Łącznie w ankiecie odnotowano ponad 30 przypadków metonimii toponimicznej (wraz z powtarzającymi się vv.). Ze względu na ograniczenia objętości artykułu i wydania drukowanego zrezygnowano z opisu pozostałej części vv. tej podgrupy. 3. NAZWY WEDŁUG ZWIĄZKU Z OSOBĄ (WŁAŚCICIELEM ZIEMI, DOMU, OSADNIKIEM LUBTP.) Reprezentanci toponimii wsi Šeimyniškėliai o znaczeniu posesywnym, których podstawą nazewniczą są antroponimy mieszkańców osady. • Reprezentant SG agronimów: formacja utworzona według schematu adv. + NT ⇒ nazwa ziemi, Šlėndaržis pole orne⁶⁴: nazwisko Šlenys (PDBe), daržas. Obszerna formacja utworzona według schematu związek przydawki nieuzgadnianej ⇒ nazwa ziemi: Sapkauškienės laũkas pole orne: nazwisko Sapkaušienė, por. nazwisko Sapkauškas (PDBe), laũkas. ⁶³ Według danych VK siena najczęściej nazywa się drogi lub granice oddzielające od siebie obszary osad, las od wsi itp. ⁶⁴ W ankiecie zapisano także więcej informacji związanych z nazywanym miejscem i jego glebą: 1 ha; gleba ciepła, gleba zimna, por. lit. šilžemis „gleba z domieszką piasku, bielica, gleba piaszczysto-gliniasta, gleba sucha”, šalt ažemis „wilgotna, późno wysychająca, zazwyczaj nieurodzajna gleba z przewagą piasku lub iłu; udają się tu tylko len, nie jest to ziemia ogrodowa”. Straipsniai / Articles 89 DALIA SVIDERSKIENĖ W taki sam sposób powstało także kilka innych nazw ziemi tej wsi: • helonim: Šlėnio liūnėlis bagno (muł; 0,1 ha; przy rzece Šventoji; latem wysycha), por. nazwisko Šlenys (PDBe), lit. liūnėlis, por. liūnas; • hodonim (dróżka dawnej wsi): Karōšo kelelis (‖ Kapanicų kelelis) dr. (1 km na wschód od wsi, do grodziska): nazwisko Karōšas (PDBe), lit. kelėlis, por. kelias. • Inne obiekty liniowe – uliczki (ulytėlės65). Nazwy te również utworzono ze związków przydawki nieuzgadnianej, których pierwszy człon wyrażony jest dopełniaczem antroponimu właściciela siedliska, przez które obiekt liniowy przebiega (ciągnie się) w przestrzeni wsi międzywojennej (pierwszego osadnika?), drugi zaś człon stanowi nazwa uliczki ūlytėlė, por. ūlyčia, ūlyčià „droga, ulica dawnej wsi”: Grimašausko ūlytėlė uliczka66: nazwisko Grimašauskas (PDBe); Kanapeckaičios ūlytėlė uliczka (uliczka; długość 50 m; ze wsi Šeimyniškėliai [prowadzi do grodziska; na północny wschód): antroponim Kanapeckaičia, por. nazwisko Kanapeckas (PDBe); Navicko ūlytėlė uliczka (uliczka; długość 200 m; na zachód od wsi; ku brzegowi rzeki Šventoji): nazwisko Navickas (PDBe). • Nazwa obiektu kulturowego: Karōšo kryžius krzyż (przy gościńcu do Svedasy67), por. nazwisko Karōšas (PDBe), kryžius. UWAGI PODSUMOWUJĄCE 1. Eksplikacja wielowarstwowej toponomastycznej struktury społeczno-geograficznej przestrzeni wsi Šeimyniškėliai wykazała, że te onimy terytorialne – nazwy ziemi danego obszaru – rejestrują, zachowują i odzwierciedlają fakty fizyczne, geograficzne, społeczne, historyczne i kulturowe w określonym stanie społeczeństwa, przekazując teraźniejszości aktualizowaną tematyczną informację o przeszłości w różnych postaciach językowych, odczytywalnych dzięki kompleksowej analizie nazw ziemi. 1.1. Reprezentanci nominacji bezpośredniej korelują z krajobrazem oraz fizyczno-geograficznymi cechami rzeźby terenu, przekazując informacje za pomocą odpowiednich geograficznych terminów nomenklaturowych w nazwach miejsc Dirvōnas, Liūnas i in. Nazwy obiektów zajmujących niewielkie skrawki przestrzeni wiejskiej Brastėlė br., Duobėlė dół utworzono z przyrostkiem -ėlė od terminów fizjograficznych brastà, duobė. Fizyczne cechy obiektów wewnątrz osady oznaczają na podstawie przymiotników prostych i określonych 65 Jak podaje opracowanie rzeczowe, dla Auksztoty typowy jest tradycyjny typ osadnictwa – wsie ulicówki, występujące od XVI do połowy XX w. (LEAE 93). Potwierdzają to także dane tej ankiety. W ankiecie nie podano, przez czyje działki biegnie ūlytėlė. 66 W ankiecie odnośnikiem do obiektu jest skersgatvelė. 67 Por. oficjalny wariant tego vvv. Švedasai miasteczko (ATSŽ II 296). 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis z podstawą przymiotników powstają nazwy ziemi. Formacja z końcówką –ė Dubė wskazuje na wklęsłą (guzowatą) powierzchnię miejsca. Łąka rozciągająca się równolegle do pasa nadbrzeżnego otrzymała nazwę Ilgōji, bagno ciągnące się na zachód od wsi – Ilgasis liūnas, a wyróżniający się rozmiarem (1,5 ha) ugór – Didisai dirvōnas itd. Czasownik oznaczający ukierunkowany ruch poziomy elmėti wybrano jako podstawę nazewniczą, opisując cechy wartkiej rzeki El̄mės, płynącej z szumem kamienistym korytem. Cechy geograficzne obiektów: miejsce w rzece o kamienistym dnie, obszar występowania roślin oraz miejsce, w którym znajdują się kępy, wskazują odpowiednio formacje z przyrostkiem –ynė Akmenynė, Karklynė, Kemsynė. 1.2. Z etnolingwistycznego punktu widzenia ważną część toponimicznej układanki wsi stanowi warstwa reprezentantów nominacji pośredniej. Cecha geoobiektów wyrażana jest tu za pośrednictwem typowych dla określonej cechy powierzchni ziemi (ciemności) jej oznaczników (Żyd, smoła), należących do różnych grup tematycznych. Potwierdziły to formacje z przyrostkiem –iškiai, należące do kategorii nazw posiadaczy cechy, oraz formacje z końcówką –ė: Žydiškiai pole orne, Degutė pole orne. Formacje z przyrostkiem –iškis Kūgiškis, Salūkiškis oznaczają obszary gruntów ornych z wystającymi ziemnymi kūgiais oraz lasu z wyniosłościami, porośniętymi sosnami salukėmis. 1.3. Innych reprezentantów porównawczego typu motywacji Miestėlis pole orne, ugór, Star̄kalizdis pole orne należy również oceniać jako zwerbalizowaną ludzką działalność poznawczą, zachowującą związek między różnymi bytami świata i wyrażającą stosunek do nich w utworzonych nazwach mieszanych MM: wyspę pola ornego wznoszącą się na tle krajobrazu porównano do grupy budynków – miestėliui, a duży, okrągły, płaski twór powierzchni ziemi – do starkalizdžiui. 1.4. Proces nazywania głębi Lōzoriaus sietuvą wiąże się z wyprowadzeniem pojęcia głębokości (dubumo) i wartościującą kategoryzacją głębi rzeki. W użyciu nazwa ta prawdopodobnie oznaczała nieprzydatność miejsca do ludzkich potrzeb – nieprzechodnie (nie do przebrnięcia) miejsce w rzece. 2. Najliczniej poświadczoną wynikami badań warstwą są nazwy ziemi o znaczeniu lokalizacyjnym. Onimy te odzwierciedlają system orientacji w przestrzeni osady. 2.1. Nazwy ziemi zachowały zarejestrowaną informację o położeniu jednych obiektów topograficznych względem innych, przekazując ją za pomocą przedrostków pa–, prie– (Paėlmis, Pakařčkalnė, Pažalčpievis; Priėtoris) oraz odpowiednich terminów pochodnych (paūpė, prūdėlis) (Paupės daržai, Paupės pievos, Paupės kelias, Prūdėlio kálnas, Prūdėlio pievelė). 2.2. W strukturze innych nazw ziemi utrwalone zostały znane mieszkańcom miejscowe elementy topograficzne (Kiaūliupis, Vōlupis, Dubė), na podstawie których określano położenie danego obiektu we wsi lub w jej pobliżu: Kiaūliupio pieva, Vōlupio darželiai, Galū Dubės ravėliai. 2.3. Relację nazw miejscowych w przestrzeni i czasie reprezentują nazwy wsi Šeimyniškiai Šmn i Šeimyniškėliai An. Wzajemny stosunek obiektów rozciągających się w pasie nadrzecznym Šventoji ukazują nazwy miejsc wypasu Kul̄ys i Kulėliai, Straipsniai / Articles 91 DALIA SVIDERSKIENĖ nazwy łąk Laṅkos i Lankėlė, nazwy strumieni płynących w rejonie grodziska Vōlupis i Volupėlis. Funkcję dystynktywną nazw ziemi ujawniają także drugie człony nazw obiektów rolnych Paupės daržai i Vōlupio darželiai, położonych w różnych sektorach wsi (przy rzece Šventoji i przy nasypie ziemnym). 2.4. Nazwy ziemi utworzone z leksemów motywujących kārtis (kartis?), pākūros, vōlas reprezentują różną treść, uwarunkowaną odmiennymi naturalnymi cechami nazywanych obiektów: górę Karčkailnis nazwano według cech jej wierzchołka (kamienisty, z drzewami, ciągnący się w przestrzeni wsi na północ), lasek Pakurmiškis według jego przeznaczenia (las będący źródłem opału), a strumień Vōlupis według miejsca jego przepływu (przy wale). 2.5. W ankiecie odnotowano kilka dłuższych nazw miejsc typu opisowego, świadczących o ekonomii języka Gỿlių [łąkowa wieś] brasta br., Švęnto Jōno [krzyża] dirvà pole orne, Švęnto Jōno [krzyża] pieva łąka. W nawiasach kwadratowych zaznaczono tu niewyrażoną werbalnie w mowie część nazwy; jej pominięcie nie zakłóciło komunikacyjnej funkcji nazw. 2.6. Z kilku wariantów sąsiednich nazw miejsc funkcjonujących w żywej mowie można uzyskać różne informacje. Warianty nazwy drogi Karōso kelėlis || Kapaničų kelėlis (prawdopodobnie używane tylko w granicach wsi) pozwalały orientować się w różnych odcinkach obiektu liniowego: zarówno w kierunku siedliska Karosa, przez które droga przebiegała, jak i w kierunku grodziska. Warto wspomnieć także o innej semantycznej funkcji współistniejących w żywej mowie wariantów. Grodzisko Vōruta || Piliākalnis || Šeimyniškėlių piliakalnis jest nazywane w celu doprecyzowania charakterystyki tego obiektu rzeczywistego. W szerszym ujęciu warianty sąsiednie można określić także jako proces zmiany (ewolucji) w czasie nazwy obiektu obciążonego znaczeniem symbolicznym i istotnego dla grupy społecznej. 2.7. Odcinki dróg, podobnie jak odcinek brodu, są zorientowane od wnętrza osady na zewnątrz, co ukazują elementy strukturalne nazw – nazwy najbliżej położonych wsi (Gōjaus kelias, Stakių kelias; Gỿlių brasta). 2.8. Niektóre nazwy ziemi pokazały, że sama przestrzeń osady jest sposobem kształtowania się położenia nazywanych obiektów. Miejsce wypasu zajmujące narożną część obszaru wsi przy pasie rzeki nazwano Kulỹs, natomiast obiekty rolne zajmujące pośrednie położenie przestrzenne między obiektami jednego rodzaju oraz między roślinami jednego rodzaju (lnem) nazwano Tarpūbaliai i Tarpūliniai. Według danych ankiety szaltžemis to jeden z rodzajów gleby tego obszaru, dlatego len również tu rósł. 3. Posesywne nazwy ziemi odzwierciedlają związek segmentów wiejskiego otoczenia z człowiekiem. Ich podstawą nazewniczą są antroponimy mieszkańców osady (Karōsas, Šlenỹs i in., forma gwarowa Kanapeckaičia). Nazwy te powstawały najczęściej na podstawie własności społecznej i są wyrażane zgodnie z dominującym schematem nominacyjnym związek przydawki nieuzgadnianej ⇒ nazwa ziemi. 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Struktura warstwy toponimicznej w społeczno-geograficznej przestrzeni wsi Šeimyniškėliai Žemės vardų według danych ankiety (1935) 4. Badanie wykazało, że nazywane są społecznie istotne obiekty infrastruktury wiejskiej. Oprócz wspomnianych czynników onomastycznych i psychologicznych ważne miejsce w procesie nominacji zajmuje także wskaźnik społeczny. Zadecydowała o tym pierwotna cecha analizowanej przestrzeni — miejsce zamieszkane. 5. Na podstawie przedstawionych wyników analizy ujawniła się jeszcze jedna ważna cecha nazw ziemi — funkcjonują one jako orientacyjne ogniwo w przestrzeni społeczno-geograficznej. ŠALTINIAI ATSŽ II – Lietuvos TSR administracinio–teritorinio suskirstymo žinynas 2, par. Z. Noreika, V. Stravinskas, Vilnius: Mintis, 1976. BRS – Белорусско–русский словарь [Belorus­sko–russkij slovar’], Москва: Государственное издательство иностранных и национальных словарей [Moskva: Gosudarstvennoe izdatel’stvo inostrannyh i nacional’nyh slovarej], 1962. LE IX – Lietuvių enciklopedija 9, vyr. red. J. Girnius, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1956. LE XXII – Lietuvių enciklopedija 22, vyr. red. J. Girnius, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1960. LEAE – Lietuvos etnologijos ir antropologijos enciklopedija, sud. V. Savoniakaitė, Vilnius: LII leidykla, 2011. LHEŽ – Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. LUEV – Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, atsak. red. E. Grinaveckienė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1963. LVKŽ⁵ – Lietuvių vardų kilmės žodynas, aut. K. Kuzavinis, B. Savukynas, 5-asis patais. ir papild. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LVŽ I – Lietuvos vietovardžių žodynas 1 (A–B), red. kolegija L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2008. Straipsniai / Articles 93 DALIA SVIDERSKIENĖ LVŽ II – Lietuvos vietovardžių žodynas 2 (C–F), aut. L. Bilkis, G. Blažienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, atsak. red. L. Bilkis, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2014. LVŽ III – Lietuvos vietovardžių žodynas 3 (G–H), aut. V. Adamonytė, L. Bilkis, G. Blažienė, D. Kačinaitė-Vrubliauskienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, atsak. red. L. Bilkis, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2018. LVŽ IV – Lietuvos vietovardžių žodynas 4 (I–J), aut. L. Bilkis, G. Blažienė, A. Ragauskaitė, D. Sviderskienė, atsak. red. L. Bilkis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. PDBe – Lietuvių kalbos instituto lietuvių kalbos išteklių informacinė sistema „E. kalba“: Pavardžių duomenų bazė. Prieiga internete: http://ekalba.lt/pavardziu-duomenu-baze. PŽ – Klementina Vosilytė 2014: Palyginimų žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. SJP II – Słownik języka polskiego 2 (H–M), Warszawa: Nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, 1902. VK – Vietovardžių iš gyvosios kalbos kartoteka, Lietuvių kalbos instituto Baltų kalbų ir vardyno tyrimų centro fondas. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: https://www.vle.lt. LITERATŪRA Balčiūnienė Asta, Petrošienė Lina 2020: Stereotipinės žydų ypatybės žemaičių tarmės tekstuose. – Res Humanitariae 28, 102–132. Blanár Vincent 2004: Pragmalinguistische Methoden der Namenforschung. – Ein Lehrbuch für das Studium der Onomastik, hrsg. A. Brendler, S. Brendler, Hamburg: Verlag Baar, 153–171. Butkus Alvydas 1995: Lietuvių pravardės. Kaunas: Æsti. Jakaitienė Evalda 1980: Lietuvių kalbos leksikologija, Vilnius: Mokslas. Jakulis Erdvilas 2004: Lietuvių kalbos tekėti, teka tipo veiksmažodžiai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kviklys Bronius 1965: Mūsų Lietuva. Krašto vietovių istoriniai, geografiniai, etnografiniai bruožai 2, kalbos taisytojas F. Kudirka, žemėlapius braižė A. Karnius, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla. 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis LOFGN – Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext, hrsg. G. Blažienė, L. Bilkis, wiss. Red. H. Bichlmeier, Hamburg: Verlag Baar, 2019. LŽVI – Lietuvos žemės vardynas. Instrukcija Lietuvos žemės vardynui surašyti, sud. K. Alminauskis, Klaipėda: Akcinė „Ryto“ bendrovė, 1934. Mezenko Anna M. 2015: Мезенко, Анна М. Хортенсионимы в системе наименований топографических объектов в пределах поселения [Chortensionimy v sisteme naimenovanij topografičeskich objektov v predelach poselenija]. – Этнолингвистика. Ономастика. Этимология [Ėtnolingvistika. Onomastika. Ėtimologija], материалы III Междунар. науч. конф., Екатеринбург, 7–11 сентября 2015 г. [materialy III Meždunar. nauč., konf., Ekaterinburg, 7–11 sentebrja 2015 g.], Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та [Ekaterinburg: Izd-vo Ural. un-ta], 176–178. Mezenko Anna M. 2017: Мезенко, Анна М. Наименования топографических объектов в пределах поселения: сопоставительный аспект [Naimenovanija topografičeskich objektov]. – Вестник Костромского государственного университета [Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta] 23(S), 113–116. Mezenko Anna M., Vasil’eva Tat’jana I., Galkovskaja Julija M. 2017: Мезенко, Анна М., Васильева, Татьяна Ю., Галковская, Юлия М. Белорусское Поозерье: культура – ономастика – социум [Belorusskoe Poozer’e: kul’tura – onomastika – socium], под науч. ред. А. М. Мезенко [pod nauč. red. A. M. Mezenko], Витебск: ВГУ имени П. М. Машерова [Vitebsk: VGU imeni P. M. Mašerova]. Podol’skaja Natal’ja V. 1978: Подольская, Наталья В. Словарь русской ономастической терминологии [Slovar’ russkoj onomastičeskoj terminologii], отв. ред. А. В. Суперанская [otv. red. A. V. Superanskaja], Москва: Наука [Moskva: Nauka]. Razmukaitė Marija 1998: Lietuvos priesaginiai oikonimai: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Vytauto Didžiojo universitetas. Razumov Roman V. 2013: Разумов, Роман В. Особенности современных российских систем виконимов (на примере Некouzского, Первомайского, Рыбинского, Тутаевского районов Ярославской области) [Osobennosti sovremennych rossijskih sistem vikonimov (na primere Nekouzskogo, Pervomajskogo, Rybinskogo, Tutaevskogo rajonov Jaroslavskoj oblasti)]. – Ярославский педагогический вестник [Jaroslavskij pedagogičeskij vestnik] 1, 145–149. Rutkowski Mariusz 2007: Nazwy własne w strukturze metafory i metonimii. Proces deonimizacji, Olsztyn: Wydawnictwo UWM. Sabaliauskas Algirdas 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius: Mokslas. Straipsniai / Articles 95 DALIA SVIDERSKIENĖ Savukynas Bronys 1963: Kilmininkiniai lietuvių vietovardžiai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 6, 235–246. Selivanova Elena A. 2012: Селиванова, Елена А. Номинация и когниция: новая типология мотивации языковых единиц [Nominacija į kognicija: novaja tipologija motyvacii jazykovych edinic]. – Когниция, коммуникация, дискурс [Kognicija, kommunikacija, diskurs] 3, 64–85. Sidaravičienė Veslava 2018: Multilingualism and unofficial urban place names of Vilnius in the languages of Lithuanian and Polish youth. – Onomastica Uralica 10, 85–96. Skorupa Pavel 2021: Vilnius County Toponyms as Signs of National and Cultural Identity, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Sviderskienė Dalia 2010: Dėl kelių Marijampolės apskrities vandenvardžių, papildžiusių ir patikslinusių esamus hidronimijos duomenis. – Baltistica 45(2), 341–353. Sviderskienė Dalia 2017: Sudėtinių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija. – Acta Linguistica Lituanica 77, 243–273. Sviderskienė Dalia 2020: Termino žemėvardis klausimu. – Acta Linguistica Lituanica 83, 310–328. Sviderskienė Dalia 2022: Utenos apskrities Anykščių valsčiaus (1935–1937) helonimų motyvacija. – Lituanistica, t. 68, Nr. 1(127), 43–65. Tamулaitienė Dovilė 2021: Pasvarstymai dėl kelių lietuvių upių ir ežerų vardų kilmės. – Acta Linguistica Lituanica 85, 200–218. ТМОИ – Теория и методика ономастических исследований [Teorija į metodika onomastičeskich issledovanij], авт. текста А. В. Суперанская, В. Э. Сталтмане, Н. В. Подольская, А. Х. Султанов, отв. ред. А. П. Непокупный [avt. teksta A. V. Superanskaja, V. Ė. Staltmane, N. V. Podolʹskaja, A. X. Sultanov, otv. red. A. P. Nepokuрnyj], Москва: Наука [Moskva: Nauka], 1986. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų semantika. – Lietuvių kalbotyros klausimai 21, 4–153. Waser Erika 2004: Flurnamen. – Ein Lehrbuch für das Studium der Onomastik, hrsg. A. Brendler, S. Brendler, Hamburg: Verlag Baar, 349–380. Wenzel Walter 2014: Namen und Geschichte. Ortsund Personennamen im deutsch-westslawischen Sprachkontakttraum als Historische Zeugnisse, hrsg. A. Brendler, S. Brendler, Hamburg: Verlag Baar. 96 Acta Linguistica LXXXVII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje–geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis Wulf Christine 2000: Toponomastik und Sprachkontakt: Eine Untersuchung der slawischen und slawisch–deutschen Toponyme in Schleswig-Holstein, Neumünster: Wachholtz. Zabiela Gintautas 1992: Šeimyniškėlių piliakalnio ir papėdės gyvenvietės tyrinėjimai. – Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1990 ir 1991 metais 1, 57–60. Zabiela Gintautas 1992a: Šeimyniškėlių senkapio tyrinėjimai. – Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1990 ir 1991 metais 2, 87–88. Zabiela Gintautas 1993: Kur stovėjo Vorutos pilis. – Lietuvos istorijos metraštis: 1991 metai, vyr. red. V. Merkys, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 5–22. The Structure of Toponymic Layer in the Social-Geographic Space of Šeimyniškėliai Village Based on Land Names Questionnaire (1935) SUMMARY To reconstruct the organization of space in the interwar village and the peculiarities of its perception, the article creates a complex analysis algorithm. Referring to the data of proper names recorded in the form of a questionnaire-based survey in 1935 and the information sources confirming the settlement’s infrastructure, landscape and historical period, the article reveals how land names are motivated by the fact of functioning and usage alone. The complex study of the space of Šeimyniškėliai village (and its surroundings) enabled us to understand the configuration of the constituent elements of the toponyms collected in the questionnaire and their relationship (composition) and to interpret the data obtained. 1. One layer of place names was attested to by the secondary representatives of direct naming correlating with relief and directly revealing the physical-geographical landscape properties. It is revealed by the derivatives with the suffix -ynė, such as Akmenynė, Karklynė, Kemsynė, which point to the type of land surface, i.e., places covered with stones, hillocks, willows; the land names based on simple and pronominal adjectives, such as meadow names Ilgōji, Siaurōji, Didisai dirvōnas, etc., describing the segments of the settlement characterized by different properties; the river name Ėlmė which derives from the directional horizontal movement verb elmėti underlining the properties of a rapid river flowing noisily over a stony bed across the village, etc. Straipsniai / Articles 97 DALIA SVIDERSKIENĖ 2. The layer of the representatives of indirect naming constitutes an ethnolinguistically important piece in the toponymic puzzle of the village. In this case, the properties of geo-objects are expressed through intermediaries as the most typical expressers of certain properties (form and darkness respectively), such as kūgis, salūkė (cf. salà) and degūtas, žydas, which belong to different thematic groups and bear the suffixes attributable to the category of property bearers –iškis, –iškiai and the ending –ė: Kūgiškis arable land, Salūkiškis forest, Žydiškiai arable land, Degūtė arable land. Other indirect-naming mixed-motivation model representatives of comparative motivation type, such as Miestėlis arable land, island, Starkalizdis arable land, should also be interpreted as a verbalized human cognitive activity maintaining a connection between different entities of the world and expressing the relationship with them through the given names. The process of naming the depth as Lõzoriaus sietuvà is related to the deduction of the concept of depth (hollowness) and the evaluative categorization of the river depth. In language usage, this name could possibly mean the inappropriateness of the place for human needs, i.e., the impassable (unwaddle) place of the river. 3. The layer of land names expressing the meaning of place is most commonly attested to in research findings. These land names reflect the system of orientation in the space of the settlement: a) there is information on the position of certain topo-objects in respect of others conveyed by means of the prefixes pa-, prie- (Paėlmis, Pakařkalnė, Pažalčpievіs; Priėtvoris); b) the land names formed with motivational lexemes kārtis (kārtis?), pākūros, vôlas represent a different content determined by the different natural properties of the named objects: the hill Karčkalnis is named on the basis of the properties of its top; the forest Pakūrmiškis is named with regard to its purpose, whereas the river Vôlupis is named after the place where it flows; c) the names of pastures Kulỹs and Kulėliai, meadows Larĩkos and Lankėlė, rivers Vôlupis and Volupėlis flowing by the hillfort show the relationship of the objects situated by the Šventõji River; d) certain land names revealed that the space of the settlement is by itself a way for the position of the named objects to emerge (Kulỹs, Tarpūbaliai, Tarpūliniai); e) the topographic elements known to local people were identified in the structure of other land names (Kiaũliupis, Vôlupis, Dubė); these elements were used as a reference point in establishing the position of one or another object inside the village or in its vicinity: Kiaũliupio pieva, Vôlupio darželiai, Galù Dubės ravėliai; f) roads, just like a segment of a ford, are oriented from the inside towards the outside of the settlement; it reveals in their structural elements, i.e., the names of villages situated in the nearest vicinity (Gõjaus kelias, Stakių kelias; Gylių brasta); g) the adjacent forms of the hillfort name Vóruta || Piliãkalnis || Šeimyniškėlių piliakalnis can be defined as the process of change (transformation) of the name of the object carrying a symbolic charge and important to a social group in time. 4. The layer of place names of possessive meaning reflects the relationship between the agrarian segments of the village environment and the person on the basis of social possession (Šlėndaržis, Sapkauskienės laukas, etc.). 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVII Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis Hence, the study revealed yet another important property of land names – they function as a reference point in the social-geographic space. It was determined by the inherent property of the space under analysis as an inhabited place. The place names which are not attested to in contemporary official sources came to the fore in the research: single-homestead settlement name Paėlmìs and three river names (*Kiaũliupis, Vőlupis, Volupėlìs). One of them was reconstructed from the meadow name Kiaũliupio pìeva, which is described in the questionnaire as [a meadow] near Kiauliupis land; according to the questionnaire, there was water in the river Volupėlìs in spring only; after the rivers Vőlupis and Volupėlìs join together, they flow into the river El̃mė. Whereas toponyms are associated with a conserving function, the research demonstrated a collection of interwar nomenclature terms: išvara, lydymas, pakriūta, patrašė, plėšimas, etc. Įteikta 2023 m. sausio 28 d. D A L I A S V I D E R S K I E N Ė Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected] Straipsniai / Articles 99