Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis

Straipsniai / Articles 71 DALIA SVIDERSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: orcid.org/0000-0003-3060-4713 Kierunek badań naukowych: onomastyka (badania derywacji nazw własnych, nominacji, motywacji i semantyki). DOI: doi.org/10.35321/all88-04 STRUKTURA WARSTWY TOPONOMASTYCZNEJ W PRZESTRZENI SPOŁECZNO-GEOGRAFICZNEJ WSI ŠEIMYNIŠKĖLIAI NA PODSTAWIE DANYCH ANKIETY DOTYCZĄCEJ NAZW TERENOWYCH (1935) The Structure of Toponymic Layer in the Social-Geographic Space of Šeimyniškėliai Village Based on Land Names Questionnaire (1935) ADNOTACJA Na podstawie zbioru nazw własnych z Ankiety nazw ziemi (1935) wsi Šeimyniškliai, wyróżniającego się różnorodnością toponomastyczną i obejmującego 97 jednostek, sporządzono oraz przedstawiono w artykule kompleksową analizę onimów zapisanych z żywej mowy na obszarze tej osady. W standaryzowanych arkuszach ankiety odnotowane informacje ekstralingwistyczne uzyskane od informatorów metodą ankietową na temat struktury osady, szczegółów krajobrazu, uwag opartych na doświadczeniu miejscowych mieszkańców, a także dane encyklopedyczne dotyczące regionu i jego terytorialnych punktów orientacyjnych: grodziska Šeimyniškliai Šeimynišklių pliakalnis (Vóruta), cmentarzyska Šeimyniškliai Šeimynišklių senkapis Kapanca, wsi Šeimynškiai, rzek dorzecza Šventósioji Emė i Võlupis, system nomenklatury liniowych obiektów dróg, (poprzecznych) uliczek, inaczej – ūlytlės, typowych dla Auksztotyńskiej wsi ulicówki, pozwoliły spojrzeć na przestrzeń zamieszkałego miejsca zarówno „od wewnątrz” (z pozycji nazywającego), jak i „z zewnątrz”, tj. ocenić nazwy miejsc z perspektywy lingwistycznej, odtworzyć spójną tożsamość miejscowości i jej nazw, wyjaśnić (zinterpretować) treść czasoprzestrzenną aktualizowaną w użyciu przedstawicieli wspólnoty językowej, priorytety orientacyjne i wytyczne komunikacyjne. DALIA SVIDERSKIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII SŁOWA KLUCZOWE: znaczenie nazw miejsc w użyciu, motywacja, onomastyczne przyczyny nadawania nazw, psychologiczne przyczyny nadawania nazw, eksplikacja wielowarstwowych struktur toponomastycznych. ADNOTACJA Na podstawie wyróżniającego się różnorodnością toponimiczną 97-jednostkowego zbioru nazw własnych ze wsi Šeimyniškėliai (rejon oniksztyński, powiat uciański), zawartego w Ankiecie nazw ziemi (1935), przeprowadzono i przedstawiono w artykule kompleksową analizę onimów zebranych z języka mówionego na obszarze osady. Informacje ekstralingwistyczne (Vóruta), cmentarzysko information on the structure of the settlement and the elements of its landscape collected from the informants in the course of the interview and recorded in the standardized sheets of the questionnaire, also the remarks based on the experience of local residents and the encyclopedic data on the region and its territorial markers Šeimyniškliai hillfort Šeimyniškėliai Kapanca, wieś Šeimynškiai, rzeki dorzecza Šventóji Emė i Võlupis, system nomenklatury obiektów liniowych, tj. dróg, (poprzecznych) uliczek, inaczej określanych jako ūlytlės, tak zwanej wsi ulicówki typowej dla regionu Auksztoty, umożliwiły spojrzenie na przestrzeń zamieszkałej osady zarówno „od wewnątrz” (z pozycji informatora), jak i „z zewnątrz”, tj. ocenę nazw miejsc z perspektywy lingwistycznej i odtworzenie spójnej tożsamości obszaru oraz jego nazw, a także interpretację treści czasoprzestrzeni wyrażonej w języku mówionym przedstawicieli wspólnoty językowej, ich orientacyjnych priorytetów i wytycznych komunikacyjnych. SŁOWA KLUCZOWE: znaczenie nazw miejsc w użyciu językowym, motywacja, onomastyczne przyczyny nadawania nazw, psychologiczne przyczyny nadawania nazw, eksplikacja wielowarstwowej struktury toponimicznej. ĮVADAS W językoznawstwie motywację zwykle definiuje się jako związek słowa z innymi słowami, morfemami itp., określającymi wybór formalnego składu słowa i warunkującymi jego znaczenie (zob. Jakaitienė 1980: 26 w odniesieniu do wyrazów pospolitych), ekstralingwistyczną przyczynę wyboru lub stworzenia odpowiedniej nazwy własnej w celu nazwania danego obiektu (zob. Podol’skaja 1978: 87 w odniesieniu do nazw własnych). Jak pokazują wyniki badań litewskiej toponimii (LOFGN 2019, red. Grasilda Blažienė, Laimutis Bilkis; Tamulaitienė 2021 i in.), leksyka proprialna ma tendencję do odnawiania się, „korzystając” z istniejącej całości językowej i sposobu tworzenia nazw. Tak powstałe Artykuły / Articles 73 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis derywaty, złożenia, nazwy złożone, onimy o bardziej rozbudowanej strukturze złożonej z komponentami przyimkowymi mają w języku oparcie i są motywowane. Badania nominacji i motywacji reprezentantów różnych grup semantycznych (fitonimów, zoonimów, mikonimów, antroponimów, toponimów)1 ujawniły najbardziej typowe cechy jednostek leksyki pospolitej i proprialnej tworzących te grupy, najbardziej charakterystyczną motywację, uwarunkowaną zarówno Pastaruoju metu į nominacijos tyrimų lauką patenka ir uždarų apgyventų erdvių przyczynami obiektywnymi, jak i subiektywnymi2. jednostki topograficzne oraz ich grupy. Veslava Sidaravičienė (2018) zbadała miejską przestrzeń Wilna wraz z jej autentyczną wielojęzyczną całością, leksykę proprialną wsi, miasta i ogrodów działkowych badali Razumovas 2013; Mezenko 2015; 2017; Mezenko, Vasil’eva, Galkovskaja 2017 i in. Ten typ onimii ma odrębny termin określający wspomniane grupy tematyczne: konlokatonmas (łac. conlocationem) ‘nazwa osady’. Zgodnie z objektams gyvenvietės ribose įvardyti būdinga nemažai ypatybių, nustatytų skirtinguose kalbos lygmenyse – leksiniame-semantiniame, nominatyviniame, struktūriniame, gramatiniame, lingvokultūriniame. Požymiai, atskiriantys viedanymi przeprowadzonych badań, leksykę specyficzną dla grupy nos topograficznych odróżniają od innych następujące cechy: zakres nazw odpowiadający różnym zasadom nominacji, stopień produktywności ustalonych modeli, liczba i stosunek strukturalnych (słowotwórczych) typów nazw, zestaw terminów nomenklaturowych, priorytety orientacji mieszkańców osiedli itp. Po przeanalizowaniu nazw obiektów zamieszkałych stwierdza się, że wymienione odmiany nazw obiektów topograficznych należy uznać za autonomiczne kategorie nazw znajdujących się wewnątrz osiedla, reprezentujące sektor konlokacji (zob. także Mezenko 2017). Zatem badania nazw obiektów topograficznych papildomos medžiagos ne tik skirtumams, bet ir bendriesiems polinkiams nustatyti. Dėl savo specifikos konlokacijų sektorius ypač tinkamas antropocentriškai orientuotos lingvistikos objektas, nes kognityvinės krypties rėmuose kalba funkcjonujących w osiedlach różnego typu mają perspektywy na przyszłość – wykorzystane w aspekcie porównawczym dostarczają materiału do badania ich wraz z innymi komponentami: reakcją jednostki na środowisko, myśleniem, wspomnieniami, wyobraźnią, co pozwala wyjaśnić, jaką rolę odgrywają formy językowe, odzwierciedlając specyficzne cechy tych procesów oraz specyfikę wykorzystania uzyskanych wyników (por. Wulf 2000; Blanár 2004; Selivanova 2012; Wenzel 2014: 384–385; Skorupa 2021; Sviderskienė 2022 i in.). Ponadto w najnowszych badaniach toponimicznych zmieniało się również pojmowanie znaczenia jednostki językowej; jest ono rozumiane jako werbalizacja określonego pojęcia, będącego integralną częścią całego systemu pojęć. Wielowarstwowy system pojęć, cechy jego struktury, od których 1 Na temat tych badań zob. także Sviderskienė 2022: 44. 2 Na temat tych przyczyn zob. Butkus 1995: 25; Wenzel 2014: 188. DALIA SVIDERSKIENĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ypač priklauso ir nominacijos apibrėžimas, taip pat leidžia suprasti ir paaiškinti vieno ar kito kalbos vieneto parinkimą viso semantinio lauko, kuriam jis priklauso, kontekste. W toponimice litewskiej nazwy niewielkich jednostek terytorialnych nazywane są žemėvardžiais3, bada się je w ramach badań regionalnych, jednak żemėvardžiai nie zostały jeszcze włączone w zakres szczegółowych badań topograficznych sektora terytorialnego. Zgodnie z danymi badań regionalnych mają one odniesienie przestrzenne, informują o charakterze i rozwoju osady oraz gospodarczym (wy)korzystaniu terytorium, odzwierciedlają cechy przyrodnicze określonego obszaru. Žemėvardžiai pozwalają zrekonstruować treść ubiegłego stulecia, a zarazem odtworzyć aktualia życia wiejskiego okresu międzywojennego. Właściwe rozumienie tych onimów dostarcza bogatego materiału do badań krajobrazu, daug terminų, formuojančių šiuos vietų vardus, norminė jų rašyba svarbi tiek działalności gospodarczej mieszkańców, poznania przynależności etnicznej itp. Žemėvardžiai mają znaczenie zarówno dla językoznawstwa, jak i kartografii. Oprócz wspomnianych przyczyn, które zainspirowały te badania specyficznych obiektów topograficznych w granicach osady, należy wymienić także zagrożenie utraty żemėvardžiai. Powszechnie uznaje się, że nazwy ziem – szczególne dokumenty języka i historii dla onomastyki, językoznawstwa, historii, geografii i innych dziedzin nauki (Waser 2004: 349; Wenzel 2014: 167). Na podstawie zbioru leksyki proprialnej z ankiety dotyczącej nazw ziemi4 (1935) wsi Šeimyniškliai w gminie Anykščiai, powiecie uciańskim, wyróżniającego się toponomastyczną różnorodnością 97 jednostek, w artykule opisano dalej część dziedzictwa międzywojennego podlegającą rekonstrukcji semantycznej, która dostarczyła informacji o tym, jak działa wewnętrzny mechanizm języka, ujawniając interakcję nazw własnych zapisanych w miejscowości z całością treści myślowej jednostki. Według współczesnych danych encyklopedycznych wieś Šeimyniškliai znajduje się w gminie Anykščiai, 1,5 kilometra na północ od Anykščiai. Od zachodu przylega do lewego brzegu rzeki Šventóji, od północnego zachodu – do lewego dopływu Emė, znajduje się tu również ujście tych upės Vãriaus. Per kaimą teka upė Emė – Šventósios kairysis intakas, Võlupis – rzek. Wieś Šeimyniškliai graniczy ze wsiami Gõjaus, Pavari, Pãelmis, Naujjų Emininkų oraz z miastem Anykščiai. Grodzisko Šeimyniškliai, zwane Vóruta, znajduje się na północnych obrzeżach Anykščiai, przy drodze do Rõkiškis, obok wsi Naujjų Emininkai (zob. ryc. 1). 3 W sprawie zakresu pojęcia nazwy ziemi zob. Sviderskienė 2020. W publikacji naukowej, na podstawie Instrukcja Lietuvos žemės vardynui surašyti Kazysa Alminauskasa (dalej – LŽVI), ujawniono okoliczności powstania terminu w kontekście powszechnego spisywania nazw miejscowych do ankiet Lietuvos žemės vardynas w latach 1935– 1937. 4 Dostarczycielami informacji toponomastycznych byli Vincas Tuskenis i Anelė Pakštienė, miejsce urodzenia obojga – Šeimyniškliai. Jak wskazano w ankiecie, dostarczyciele informacji należeli do grupy wiekowej 40–60 lat (w ankiecie podano przedział wiekowy informatorów w latach). Artykuły / Articles 75 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis RYC. 1. Obecne terytorialne rozmieszczenie wsi Šeimyniškliai i grodziska Šeimynišklių pliakalnis według danych mapy Google (dostęp: 2022-09-08) Grodzisko w latach 1990–2005 badał archeolog Gintautas Zabiela5. Obecnie jest to najlepiej przebadane grodzisko na Litwie i jedno z najlepiej przebadanych na całym wschodnim wybrzeżu Bałtyku. To wydłużone wzgórze w kształcie siodła wznosi się pośrodku grzbietu znajdującego się między dwoma wąwozami i jest oddzielone od pozostałej części grzbietu głębokimi przekopami. Stoki grodziska mają obecnie zaledwie około 25 m wysokości, jednak są bardzo strome. Według danych badań dendrochronologicznych grodzisko zostało tais. Jis siejamas su vienintele žinoma karaliaus Mindaugo pilimi Vóruta6. Šiuo aspektu nuoroda į piliakalnį žvelgiant iš šiandienos perspektyvos veikia ir kaip turistinė (ar net komercinė) atrakcija – traukos centras gyvenamojo pobūdžio założone w 1232 mevietovėje. Celem artykułu jest, na podstawie wzajemnie powiązanych historyczno-kulturowych danych dotyczących krajobrazu i zamieszkałej miejscowości oraz materiału empirycznego uzyskanego i zapisanego w drodze wywiadu w 1935 roku, przeprowadzenie szczegółowych badań toponimii wiejskiej utrwalonej w mowie: analiza form wyrażania nazw osady i jej okolic 5 Szerzej zob. Zabiela 1992; 1992a; 1993. 6 Szerzej zob. artykuły w VLEe. Dostęp online: https://www.vle.lt/straipsnis/seimyniskeliu-piliakalnis/; https://www.vle.lt/straipsnis/voruta/ [dostęp: 2022-09-27]. DALIA SVIDERSKIENĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ir reikšmę, gautus išvestinius lingvistinio tyrimo duomenis interpretuoti, paaiškinti vietovės ir jos vardų tapatybę, nusakyti sudėtinių apgyventos vietos dalių wzajemne rozmieszczenie i relację (strukturę) w przestrzeni. W ramach realizacji celu należy rozwiązać następujące zadania: 1) przeanalizować informacje odnotowane w ankiecie dotyczące wskazywanych obiektów; 2) ocenić zapisane z wypowiedzi ówczesne dane sytuacyjne na podstawie słów lub stwierdzeń wypowiedzianych przez informatorów na temat obiektów; 3) porównać je ze starą i gwarową leksyką oraz jej semantyką, odnotowanymi w elektronicznym Słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe); 4) zidentyfikować obiektywne i subiektywne przyczyny procesu nominacji; 5) ujawnić cechę (cechy) nominacji; 6) wyjaśnić: a) co nazwy miejscowe oznaczały (konotowały) w użyciu, b) jaką informację o obiekcie przekazywały, jakie pojęcie (jego część) nazywały; 7) zapisać reprezentowane przez nazwy miejscowości schematy nominacji onomastycznej. Wartość badania: dane uzyskane w wyniku badania będą przydatne do gromadzenia i systematyzowania danych językowych oraz ich typów i modeli, włączania ich w szerszy obszar badań regionalnych, wyjaśniania różnego rodzaju prawidłowości istotnych z punktu widzenia etymologicznego, etnolingwistycznego, etnogeograficznego i kognitywnego, dostarczą wiedzy o historii miejscowości i jej rozwoju przestrzennym oraz o etnograficznym regionie Auksztoty7. Przykład eksplikacji krajobrazu lingwistycznego może zostać wykorzystany jako instrument metodologiczny do badania toponimii większych jednostek terytorialnych oraz zamieszkanych miejscowości innych regionów. Przeprowadzone szczegółowe badanie kompleksowe pomoże zastosować naukę toponomastyki w praktyce. Korzystając z danych dotyczących organizacji przestrzeni osady parcelowej, zapisanych w ankiecie, w razie potrzeby można byłoby doprecyzować powierzchnie działek, ich fizyczne granice, a także sporządzić kartogramy lokalizacji zarejestrowanych działek dziedzictwa kulturowego na terenach gmin, kontynuując w ten sposób tradycję kartograficzną, poświadczoną również w ankietach z okresu niepodległej Litwy reprezentantai. Jų analizei taikytas mokslinis pažinimo metodas (onimų gru- (zob. ryc. 2). Ankieta wsi Šeimyniškėliai jest tylko jednym z wielu źródeł znajdujących zastosowanie również w topografii. W artykule przedstawiono podział nazw geogenicznych i antropogenicznych grup semantycznych zapisanych we wsi Šeimyniškėliai, położonej na obszarze gwary anykštėnów dialektu wschodnioauksztockiego, na określone grupy na podstawie ich podobieństw lub różnic według wybranych kryteriów: nazywanych obiektów8, części mowy, leksykalnego statusu podstawy derywacyjnej (nominacyjnej), struktury semantycznej i formalnej, zasad nazywania itp.), a także metody rekonstrukcji wewnętrznej, analizy komponentowej, interpretacji pragmatycznej i kognitywnej oraz metodę opisową. Nazwy miejsc zapisane w ankiecie oceniano przede wszystkim w kontekście systemu toponimicznego badanego obszaru, w razie potrzeby 7 2023 – Rok Aukštaitija. 8 Według grup semantycznych (dalej – SG). Artykuły / Articles 77 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis palyginti ir su viso kalbinio ploto reprezentantais, iš gyvosios kalbos užrašyw kartotece nazw miejscowości (dalej – VK). Analizując nazwy miejscowości, uwzględnia się geografię jednostek leksyki pospolitej i własnej, stanowiących podstawę nominacji, odnotowaną w źródłach leksykograficznych; wersje wyjaśnień nominacji i motywacji przedstawia się już w kontekście przeprowadzonych badań w tej dziedzinie (odnośnie do wszystkich źródeł zob. na końcu artykułu), przestrzega się tych samych zwyczajowych i utrwalonych w badaniach toponimicznych kryteriów prezentacji materiału9. RYC. 2. Kartogram rozmieszczenia nazw pól zapisanych w ankiecie nazw ziem (1935) w miejscowości Piktagalys w gminie Anykščiai powiatu uciańskiego, położenie tej wsi względem innych wsi gminy i stron świata (fotografia kartogramu z archiwum Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa LKI) 9 Odnośnie do porządku analizy i podziału materiału zob. także Sviderskienė 2017: 246–247; 2022: 43–45. W artykule stosowane są skróty takie jak w źródłach, nie są one osobno objaśniane. DALIA SVIDERSKIENĖ 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII 1. NAZWY WEDŁUG (GEO)OBIEKTÓW WŁAŚCIWOŚCI 1.1. Reprezentanci nominacji bezpośredniej. 1.1.1. Desubstantywy. 1.1.1.1. Derywaty wtórne, powstałe w wyniku onimizacji10 geograficznego lub innego terminu nomenklaturowego (odpowiednio GNT i NT; dalej – (G)NT) po przejściu do klasy toponimów. Ten proces onomastyczny wyraża się ogólnym schematem nominacyjnym (G)NT ⇨ toponim. W dalszej części artykułu wyjaśniono poszczególne przypadki toponimii badanego obszaru, powstałe dirvónas tipiškiausią ir šalutinę reikšmes ‘apleista, nedirbama, sužėlusi dirvaʼ, ‘išarta pievaʼ; įvardijant, tikėtina, aktualizuota šalutinė reikšmė11; Linas ln. (liūliuojąs dumblas)12, plg. liet. linas ‘linkstanti samanų pluta pelkėje, według tego schematu: Dirvónas ar. ż., por. apelatyw oznaczający „[miejsce] przy bagnistych jeziorach lub rzekach” i „grzęzawisko, błotnisko”. Przy nazwie terenu Salà ar. ż. w ankiecie zapisano informację wyjaśniającą takie postrzeganie nazywanego obiektu: między bagnami a rzeką Świętą [...]. Pozwoliło to zrozumieć, że znaczeniem vv. w użyciu był kawałek ziemi ornej, wzniesiony między bagnami a rzeką, por. litew. salà w znaczeniu pobocznym „kawałek ziemi Sãlos su išplėstine objekto nuoroda smėlėtos, apsuptos Varduvos upės (VK13). ornej, gleby między łąkami” ‖ „łączka pośrodku pola jarego zboża lub żyta”, por. także zapisaną na innym obszarze nazwę łąkową Zarejestrowano dwie formy tego typu vv. pluralia tantum: Kapa kp.14 – miejsce pochówku, por. litew. kapa w najbardziej typowym znaczeniu „miejsce, gdzie grzebie się ludzi”; Lañkos pv. (4 ha; przy rzece Świętej), por. lit. lankà ‘duża równa łąka, zazwyczaj przy rzece, podczas powodzi zalewana wodąʼ15. 1.1.1.2. Nazwa obiektu zajmującego niewielki obszar przestrzeni, oglądanego w kierunku poziomym, została utworzona według schematu GNT + -elė ⇨ nazwa ziemi: Brastẽlė br. 11 Aby lepiej można było (brastelė; 4 metrai per Elmės upelį), plg. brastà ‘negili upės vieta, per kur galima perbristi, pervažiuoti’16. Nedidelį erdvės plotą žvelgiant vertikaliąja kryptimi 10 Dėl šio termino žr. Podol’skaja 1978: 95–96; TMOI 37, 40, 42, 48 ir kt. zrozumieć wzajemne rozmieszczenie i związek nazwanych obiektów wewnątrz osady, por. także nazwę orki o powierzchni 1,5 ha Ddisai dirvónas, zapisaną w ankiecie. 12 Pozostałe dane z ankiety: moczą len, jest dużo ryb. 13 Ankieta nazw ziemi wsi Rimoliai, gminy Seda, powiatu mažeikiajskiego. 14 Według danych ankiety, 0,2 ha; przy drodze do Onikszt. 15 Aby lepiej można było zrozumieć wzajemne rozmieszczenie i związek nazwanych obiektów wewnątrz osady, por. także nazwę łączki (0,3 ha; między laskiem Biliūnasa a rzeką Świętą) Lankẽlė (zob. 2.1.1.). 16 Zob. także LVŽ I 547–549. Artykuły / Articles 79 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis (w znaczeniu zagłębienia) nazwa obiektu zajmującego [to miejsce] jest utworzona według tego samego schematu: Duobẽlė b. (muł; 0,1 ha; na północ od wsi Šeimyniškėliai, przy potoku Elmė), por. duob ‘wykopane lub w inny sposób zagłębione miejsce w ziemi; dół, dolina, zagłębienie’17. 1.1.1.3. Przy nazywaniu uaktualniono to, co znajduje się, rośnie itp. na określonym obszarze osady. (1) Nazwa reprezentanta TG18 przyrody nieożywionej (akmuõ, dial. kmsas) + -ynė ⇨ toponim: Akmenỹnė sklm. [Šventojoje], por. lit. akmenỹnė ‘pole, ziemia, gdzie jest dużo kamieni, kamieniste miejsce w polu’, seklumà ‘płytkie miejsce w rzece [...]ʼ. Uogólnione znaczenie tego vv. – płytkie miejsce z kamienistym dnem w Świętej; Kemsỹnė (t. Kimsỹnė) pv. (muł), por. dial. kimsỹnė = kemsỹnė ‘miejsce porośnięte gusi vietaʼ; vv. reikšmė – kemsuota pieva. Augalų TG reprezentanto pavadinimas kępami’ (kaklas) + -ynė ⇨ toponim: Karklỹnė gn., por. karklỹnė ‘miejsce porośnięte klų, karklų krūmai’19; vv. reikšmė – karklų priaugusi ganomoji vieta. (2) Akmeningas, vietomis medžiais apaugęs, nuo kaimo 0,3 km į šiaurę nutįsęs „kalnynas“20 įvardytas Karčkalnis ar. ž., kln. (smėlys su moliu; 3 ha; wierzbami’ (karakmenuota21), por. lit. kártis ‘szereg, rząd’, kálnas. Z drugiej strony, jeśli chodzi o pierwszy człon nazwy góry karč-, por. lit. katis ‘włosy niektórych zwierząt na karku, grzywa’, por. także informację o denotacie w ankiecie: miejscami porośnięty drzewami. Patrząc z perspektywy obszaru wsi na położoną dalej górę, której wierzchołek był porośnięty rzadkimi drzewami, szczyt mógł kojarzyć się informatorowi również z włosami na karku zwierzęcia. Zatem w momencie nadawania nazwy prawdopodobnie zaktualizowano cechy szczytu: kamienisty [góra] albo [góra] z drzewami đenna]. [kalnas]. kurš buvo apaugęs retais medžiais, viršukalnė įvardytojui galėjo asocijuotis ir su gyvulio sprando plaukais. Schema su motyvuojančia leksema LM + GNT ⇨ žemėvardis (drimonimas) wskazuje, że niewielki lasek został nazwany według jego przeznaczenia w życiu mieszkańca wsi w okresie międzywojennym: Pakùrmiškis mš.22, por. lit. pãkuros ‘drewno opałowe, opałʼ. Człon opozycji słowotwórczej oznaczony (nazwa kawałków drewna pãkuros) ujawnia, że do tego lasu, rozciągającego się w pobliżu wsi, udawano się po wióry i korę do palenia. Zatem Pakùrmiškis – las zasobów opałowych. 17 Zob. także. LVŽ II 397–403. 18 TG – grupa tematyczna. 19 W ankiecie zapisano również więcej informacji związanych z określonym miejscem: czarnoziem; 0,5 ha; na północ od wsi Šeimyniškėliai; podmokłe, porośnięte krzewami. 20 Lit. kalnýnas ‘łańcuch górski, całokształt grzbietów górskich’. 21 W późniejszym opisie danych dotyczących denotatu z ankiety wsi Šeimyniškėliai (1961) stwierdza się, że Kačkalnis – bardzo stroma góra, w starożytności będąca obiektem obronnym; nieco mniejsza od Voruty, tuż przy rzece Šventoji. 22 Według danych ankiety, o powierzchni 0,5 ha; 1,5 km na północny wschód od wsi Šeimyniškėliai. DALIA SVIDERSKIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Agronimy utworzone od nazw strumieni płynących przez tereny wiejskie (obiekty znajdowały się w pobliżu); ich schemat: związek nieuzgodnionego przydawki ⇨ nazwa gruntu: Kiaũliupio peva pv. (przy gruncie Kiauliupio): *Kiaũliupis upl.47; Võlupio daržẽliai ar. ż., ogród. (0,5 ha): Võlupis upl., daržẽlis, por. dažas. (3) Nazwy geoobiektów od nazw gruntów. • Agronim i • helonim, derywaty prefiksalne, utworzone według schematu pa- + nazwa gruntu ⇨ nazwa gruntu: Pakačkalnė dr., pv. (przy Elmės, 0,3 km na północ od wsi): Kačkalnis ar. z. (zob. 2.2.); Pažalčpievis rst. (na północ od wsi, 0,3 km): *Žalčpievis pv.48. Derywaty z przedrostkiem oznaczają położenie jednych geoobiektów w pobliżu innych. • Reprezentant SG hodonimów o innej strukturze, wskazujący kierunek ruchu kaimo teritorijoje: Kapancų kelẽlis (‖ Karõso kelẽlis) kl. An (1 km į rytus nuo kaimo, į Piliakalnį); jo nominacinė schema nederinamojo pažyminio junginys ⇨ žemėvardis. Taigi buvusi vv. reikšmė vartosenoje – kelias, vedantis link senųku ich cmentarzowi, por. vv. odnotowane w kwestionariuszu. Kapancos (zob. 2.2.). • Odnotowano jednego reprezentanta opisowego typu motywacji Galù Dubs ravẽliai grv., utworzonego z konstrukcji przyimkowej Galù Dubs i derywowanego terminu ravẽliai, odpowiadającego schematowi wyrażenie przyimkowe + derywowany GNT ⇨ hydronim, por. lit. galù ‘oznaczające miejsce na końcu jakiegoś przedmiotu lub przy końcu’, nazwę góry Dub, odnotowaną na terytorium tej wsi; lit. ravẽlis, por. rãvas ‘rów; mały strumyk’. Dane z ankiety: dwa rowki wpadają do Piestupia; tylko wiosną płyną; opis wskazanego obiektu uzupełnia i wyjaśnia jego motywację. krzyża Świętemu Janowi) – z informacji podanych w ankiecie o (4) Geoobjektų vardai, kurių radimosi pamatas – kultūrinis statinys (kryžius šventajam). Agronimų SG reprezentantai, radęsi dėl objektų padėties kryžiaus Šventam Jonui atžvilgiu: Šveñto Jõno dirvà ar. ž. (netoli prie Piestupio denotacie wynika, że w użyciu ten onim skracano ze względów ekonomii językowej. Pełną, domniemaną i bardziej informatywną postacią mikrotoponimu jest Šveñto Jõno [krỹžiaus] dirvà ar. ż. W ankiecie zapisano jeszcze jedną „ekonomiczną” formę nazwy miejscowej Šveñto Jõno peva pv. (Piestupys bierze początek z tego bagna-łąki49), por. także dane dotyczące wcześniejszego zapisu mikrotoponimu: w ankiecie w pobliżu Piestupia znajduje się krzyż Świętemu Janowi. Zatem pełna forma nazwy łąki to – Šveñto Jõno [krỹžiaus] peva. 47 W sprawie hydronimów o wspólnym rdzeniu zob. także LHEŽ 155. Ten hydronim nie został odnotowany w oficjalnym wykazie nazw litewskich wód. 48 Agronim nie został zapisany w ankiecie wsi Šeimyniškėliai, dlatego jako podstawa słowotwórcza podawany jest ze znakiem rekonstrukcji. 49 Przez wieś Šeimyniškėliai płynie Piestupỹs, krótki lewy dopływ Šventoji. Strumień płynie przez tereny pagórkowate, głęboką doliną. W części lasku Biliūnasa wżyna się w dość głęboki rów porośnięty sosnami [...] (Kviklys 1965: 90). W sprawie tej nazwy wodnej zob. także LUEV 123; LHEŽ 257. Straipsniai / Articles 87 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis 2.2. Reprezentanci nominacji pośredniej. Przypadki toponimicznej metonimii50. Ten sposób powstawania toponimów jest szczególnie charakterystyczny dla nazw ziem. W toponimii jest on uznawany za jeden z rodzajów transonimizacji51, gdy obiektowi znajdującemu się w bliskim otoczeniu przenosi się nazwę innego obiektu, jednak jej znaczenie pozostaje niezmienione (schemat nazwa miejscowa ⇨ nazwa miejscowa)52. W dalszej części artykułu przedstawiono objaśnione, najbardziej typowe przypadki reprezentujące ten proces, zapisane w ankiecie z 1935 roku. Obiektowi agrarnemu przeniesiono nazwę drogi do przepędzania bydła: Ìšvara pv. (1 ha; na obrzeżu strumienia Elmė), por. lit. švara (išvarà) ‘droga do pędzenia bydła na pastwisko, pędzarnia, genetys, pastwisko’53; Lydmas ar. ż., las., por. lydmas ‘wycięty lub wypalony obszar w lesie, wyrąb, polanaʼ, por. także wyjaśnienie oparte na doświadczeniu ludzkim: Kur buvo girios, dabartės lydmai paliko (LKŽe). Jak wskazują odsyłacze do obiektu w ankiecie, tą samą nazwą określano zarówno las, jak i pole uprawne, rozciągające się w bliskim sąsiedztwie54; Plėšmas ar. ż. (czarny piasek; 6 ha; dawniej był tam las), por. plėšmas ‘zaorana ugorowa ziemia, nowizna, nowina’55. Przy nazywaniu uaktualniono ówczesne nowe przeznaczenie obszaru: ziemia uprawna w miejscu dawnego lasu. W ankiecie odnotowano jedną mnogą formę nazwy starych cmentarzy, jak napisano w ankiecie: Kapancos kp. (3,5 ha), w związku z czym por. białor. кaпанiца ‘(koryto rzeki; stare koryto rzeki, vorupė; (sztuczny) kanałʼ (BRS 377). Zależność nazwy miejscowej i wartościującego określenia obiektu stare cmentarzysko56, które nie jest eliminowane z semantyki nazwy, od różnych grup semantycznych pokazuje, że nazwa ta powstała w wyniku przeniesienia metonimicznego. Inny przypadek metonimii toponimicznej, odnotowany w VK w drugiej połowie ubiegłego wieku, potwierdza wspomnianą wersję powstania vv.: Kapanca – krzewy przy Sénvagės (starej gałęzi rzeczki) (rejon wiłkomierski, okolice Żemajtkiemisa, wieś Siesartis, ekspedycja z 1977 r.). Jeszcze więcej danych z różnych okresów, zapisanych na kartkach VK, dowodzi, że 50 W tej kwestii szerzej zob. TMOI 48. 51 Transonimizãcija – lingvistinis procesas, rodantis bet kurios klasės onimo perėjimą į toponimą (antroponimu w toponim, jednego toponimu w inny toponim) (na temat tego terminu zob. Podol’skaja 1978: 152). 52 Zob. także TMOI 46–50, 71, 151, 225. 53 Zob. także LVŽ IV 83. 54 W ankiecie zapisano także więcej informacji związanych z miejscem: piaszczysta gleba; 24 ha; las wspólnie zarządzany przez mieszkańców wsi; kamienisty bór sosnowy. 55 Por. także naujena ‘nowo zaorana ziemia; ugórʼ, plėšinỹs ‘nowo zaorany odłóg; [...]ʼ. 56 Por. kãpinės ‘miejsce pochówku zmarłych, grobyʼ, por. także lit. sénkapis ‘stary, opuszczony gróbʼ. Informacje o zabytku archeologicznym Šeimynišklių sénkapis zob. https://www.anykstenai.lt/vietoves/vietove. php?i651 [žiūrėta 2022-10-15]. DALIA SVIDERSKIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII gyvojoje kalboje funkcionavo ir kito tipo upių vagų, senvagių, upelių, griovių lub podobne nazwy, których znaczenie w użyciu było zbliżone do znaczenia odnośnika GNT reprezentującego oznaczenie obiektu: Kapanca – suchy rów na południe od wsi (rej. koszedarski, okolice Żyżmor, wieś Mediniai Strėvininkai, praca społeczna w 1986 r.); Kapanca odnoga rzeki Lėvuo, porośnięta wierzbami (gm. Pušalotas; karta PKk57), por. także hydronim Kapanca grv., upl. Brb, analizowaną w kontekście badań regionalnej toponimii innego obszaru, wiązaną z le. kopanica ‘rów, kanał, koryto rzekiʼ (SJP II 464)58. Nazwa grodziska przeniesiona na obiekt agro: Piliãkalnis ‖ Vóruta ar. ż. (glina piaszczysta; 2 ha; na działkach Grimašausków, 1,6 km na wschód od wsi Šeimyniškėliai; Voruta nazwana niedawno, ludzie nazywali ją tylko Piliakalnis; widać, że istniało grodzisko, znajdowane są kawałki cegieł i spalenizna; orane59). Według Kviklysa u zbiegu Elmė i Świętej znajduje się grodzisko Šeimyniškėliai, położone między dwoma parowami; podobno znajdowała się tam tama o wysokości 4 m oraz inne potężne urządzenia z rame iškyšulyje; piliakalnis nuo kitos iškyšulio dalies atskirtas perkasu. Tebėra išlitamtych czasów. Stoki mają około 25 m wysokości, miejscami wznoszą się pod kątem *60–70* (Kviklys 1965: 89). Patrząc z perspektywy lingwistycznej, w związku z nazwą miejscową por. lit. piliãkalnis ‘góra, na której stoi lub stał zamek, góra zamkowa’60; w związku z wariantem tego imienia Vóruta por. wspólnordzenny wyraz ogólny lit. vórupė ‘stare koryto rzeki, starorzecze’, hydronimy z leksemem motywującym vóras Vórupė up. Pabaiskas, gmina Raguvа, do jez. Žirnajai (LUEV 200), rzeka Vorupis. okręg mariampolski. gmina mariampolska. Kirkų k. 1935 r. (VK), rzeka Vórupė. Rsn, rzeka Vorupė. Gmb (LHEŽ 392). Ostatnie vv., opierając się na Williamie R. Šmolstigu, A. Vanagas wiązał z lit. vóras ‘staryʼ61. Orka, znajdująca się niegdyś obok dołu nazwanego według jego przeznaczenia (lit. mólduobė ‘dla duogów’62; zob. także Kviklys 1965: 89, gdzie napisano, że mieszkańcy wsi Šeimyniškėliai zajmują się rybołówstwem, przygotowywaniem i spławianiem tratew oraz innymi pracami leśnymi. Była to karta 57 z kartoteki PKk. bė, iš kurios kasamas ar kastas molis, dažnai pribėgusi vandens’), išsaugojo pastarosios vardą: Mólduobė ar. ž. (molis; 2 ha; akmenuota). Magaznas ar. ž., plg. magaznas istor. ‘sandėlis laikyti kokioms nors atsarKartoteka ta jest przechowywana w Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego; jest ona rezultatem zorganizowanej w latach 1935–1937 przez Komisję Nazwisk i Nazw Miejscowych oraz przeprowadzonej przez językoznawców akcji spisu nazw miejsc zamieszkanych i niezamieszkanych. 58 W sprawie ostatniego vv. zob. szerzej: Sviderskienė 2010: 343. 60 W sprawie grodzisk na Litwie zob. także: LE XXII 499–504. 61 W sprawie wieku grodzisk litewskich zob. także tamże, 504. 62 Por. objaśniające kontekst historyczny zdania ilustracyjne, zapisane na badanym 59 Dėl kultūrinio piliakalnio sluoksnio dar žr. Zabiela 1992; 1992a. obszarze: Wszystkie wsie na zapas na lata nieurodzaju już jesienią wsypywały do specjalnych spichlerzy, zwanych „magazynami”, ustaloną ilość wszystkich rodzajów zboża A. Vien. (LKŽe); Cały powiat wsypywał zboże do magazynu Pn (tamże). Artykuły / Articles 89 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis urządzone magazyny materiałów leśnych. Zatem nazwa pola zachowała nazwę stojącego obok budynku. W ankiecie zapisano dane dotyczące denotatu 0,5 km [długości]; od lasu państwowego Niūronys do rzeki Šventoji, na północ; ogrodzenie oddzielało pola, obecnie ogrodzenia już nie ma — wyjaśnia dwa obiekty nazywający toponim Priẽtvoris siena i ar. z. kolejność powstania. Dawniej Priẽtvoris oznaczał miejsce przy ogrodzeniu, gdzie stał znak graniczny wsi siena63, por. lit. tvorà ‘jakiekolwiek ogrodzenie wokół podwórza, zagrody, ogrodu lub innej działki, priẽ — najbardziej typowe wskazanie użycia dla wyrażania relacji przestrzennych LKŽe: używane przy wskazywaniu, że rodant, kad kas nors yra, būna kartu su kuo, dar plg. liet. sena šalutinę reikšmę ‘aukšta užtvara, pertvara ‖ vertikalus kieno nors šoninis paviršiusʼ. Hodonimas perėmė hidroobjekto vardą: Maciùko ravẽlis kl., coś znajduje się lub dzieje się obok przedmiotu ‖ używane nuplg. skrót od: Maciùkas (PDBe), litew. ravẽlis, por. rãvas ‘rówʼ. Obiekty rolne rozciągające się przy drodze nazwano tą samą nazwą zbocza nasypu drogowego: Patrass pakrita ar. ż., gn. (na północ od drogi z Niūronių i przy drodze), por. litew. patras, ponadto por. trasà ‘linia wyznaczona w terenie [...], określająca kierunek ruchu lub rozciągania sięʼ; termin fizjograficzny pakrita ‘stromy, urwisty, osypujący się brzeg lub zbocze góryʼ. Ogółem w ankiecie odnotowano ponad 30 przypadków toponimicznej metonimii (wraz z powtarzającymi się nazwami miejscowymi). Ze względu na ograniczenia objętości artykułu i wydania drukowanego zrezygnowano z opisania pozostałej części nazw miejscowych tego podzbioru. 3. NAZWY WEDŁUG ZWIĄZKU Z OSOBĄ (ZIEMI, DOMÓW SAVININKU, NAUJAKURIU AR PAN.) Reprezentant toponimii przestrzennej wsi Šeimyniškėliai o znaczeniu posesywnymtai, kurių įvardijimo pamatas gyvenvietės žmonių asmenvardžiai. • Agronimų SG reprezentantas: dūrinys, sudarytas pagal schemą avd. + NT ⇨ žemėvardis, Šléndaržis ar. ž.64: pvd. Šlenỹs (PDBe), dažas. Większa struktura utworzona według schematu związek nieuzgodnionego przydawki ⇨ nazwa gruntu: Sapkauskenės laũkas ar. ziem.: avd. Sapkauskenė, por. pvd. Sapkaũskas (PDBe), laũkas. 63 Według danych VK ścianą najczęściej nazywa się drogi lub granice oddzielające od siebie tereny osad, las od wsi itp. 64 W ankiecie zapisano także więcej informacji związanych z określonym miejscem i jego glebą: 1 ha; šilžemis, šaltažemis, por. lit. šlžemis ‘ziemia uprawna z domieszką piasku, białoz|iemia, gleba piaszczysto-gliniasta, piaszczysta gleba’, šaltãžemis ‘mokra, wolno nagrzewająca się, zwykle nieurodzajna gleba z przewagą piasku lub iłu; tylko len dobrze rodzi, nie ziemia ogrodowa’. DALIA SVIDERSKIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII W taki sam sposób powstało jeszcze kilka nazw miejscowych tej wsi: • helonim: Šlẽnio liūnẽlis liūn. (muł; 0,1 ha; przy rzece Šventoji; latem wysycha), por. pvd. Szlenỹs (PDBe), lit. liūnẽlis, por. linas; • hodonim (droga dawnej wsi): Karõso kelẽlis (‖ Kapancų kelẽlis) kl. (1 km na wschód od wsi, do grodziska): pvd. Karõsas (PDBe), lit. kelẽlis, por. kẽlias. • Inne obiekty liniowe – uliczki (ūlytėlės65). Nazwy te również utworzone są z połączeń nieuzgadnianego przydawki, których pierwszy człon wyrażony jest dopełniaczem nazwiska właściciela (pierwszego osadnika?) siedliska, przez które obiekt liniowy biegnie (ciągnie się) w przestrzeni wsi międzywojennej, drugi człon zaś – nazwą uliczki ūlytlė, por. lyčia, ūlyčià ‘droga, ulica dawnej wsi’: Grimašaũsko ūlytlė skgt.66: pvd. Grimašaũskas (PDBe); Kanapeckáičios ūlytlė gt. (uliczka; długość 50 m; ze wsi Šeimyniškėliai [prowadzi] do Piliakalnis; rytus): avd. Kanapeckáičia, plg. pvd. Kanapẽckas (PDBe); Navcko ūlytlė gt. na północ (uliczka; długość 200 m; z wsi na zachód; do brzegu rzeki Šventoji): pvd. Navckas (PDBe). • Nazwa obiektu kulturowego: Karõso krỹžius krž. (przy gościńcu do Svėdasai67), por. pvd. Karõsas (PDBe), krỹžius. UWAGI PODSUMOWUJĄCE 1. Eksplikacja wielowarstwowej toponomastycznej struktury społeczno-geograficznej przestrzeni wsi Šeimyniškėliai wykazała, że te onimy terytorialne – nazwy miejscowe – rejestrują, zachowują i odzwierciedlają fakty fizyczne, geograficzne, społeczne, historyczne i kulturowe w określonym stanie społeczeństwa, przynosząc uaktualnioną tematyczną informację o przeszłości dla teraźniejszości w różnorodnych postaciach językowych, możliwych do odczytania za pomocą kompleksowej analizy nazw miejscowych. 1.1. Reprezentanci nominacji bezpośredniej korelują z krajobrazem, Duobẽlė b. utworzona za fizinėmis-geografinėmis reljefo ypatybėmis, informaciją perteikdami atitinkamų geografinių nomenklatūrinių terminų pagalba vietų varduose Dirvónas, Linas ir kt. Nedidelį kaimo erdvės plotelį užimančių objektų pavadinimai Brastẽlė br., pomocą przyrostka -elė od terminów fizjograficznych brastà, duob. Fizyczne cechy obiektów wewnątrz osady oznaczają formy proste i określone 65 Jak napisano w leksykonie przedmiotowym, dla Auksztoty charakterystycznym typem tradycyjnych osad są wsie ulicówki, dominujące od XVI do połowy XX wieku (LEAE 93). Potwierdzają to również dane zawarte w tej ankiecie. W ankiecie nie podano, przez grunty czyich działek biegną ūlytėlės. 66 W ankiecie wskazanie obiektu – skersgatvelė. 67 Zob. oficjalną postać tego vv. Svėdasa mstl. (ATSŽ II 296). Artykuły / Articles 91 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis nazwy geograficzne powstałe na bazie przymiotników. Derywat z końcówką -ė Dub wskazuje na zagłębioną (pokrytą dołami) powierzchnię terenu. Równolegle do pasa nadbrzeżnego rozciągająca się łąka została nazwana Ilgóji, rozciągające się na zachód od wsi bagno – Ìlgasai linas, a wyróżniające się rozmiarem (1,5 ha) ugorowisko – Ddisai dirvónas itd. Czasownik elmti, oznaczający poziome przesuwanie się w kierunkowym ruchu, wybrano jako podstawę nazwy dla określenia właściwości wartkiej rzeki Elmės, płynącej hałaśliwie kamienistym korytem. Właściwości geograficzne obiektów: położenie w rzece o kamienistym dnie, miejsce rozwoju roślinności na danym obszarze, miejsce, w którym znajdują się kępy, wskazują odpowiednio derywaty z przyrostkiem -ynė Akmenỹnė, Karklỹnė, Kemsỹnė. 1.2. Z etnolingwistycznego punktu widzenia ważną część wiejskiej toponimicznej układanki stanowi warstwa reprezentantów nominacji pośrednich. Tutaj cecha geoobiektów wyrażana jest poprzez pośredników, typowych reprezentantów określonej cechy powierzchni ziemi (ciemności) (žỹdas, degùtas), należących do różnych grup tematycznych. Potwierdzają to derywaty z przyrostkiem -iškiai, należące do kategorii nazw posiadaczy cechy, oraz derywaty z końcówką -ė: Žỹdiškiai ar. ż., Degùtė ar. ż. Derywaty z przyrostkiem -iškis Kgiškis, Salùkiškis nazywają obszary gruntów ornych z wystającymi stożkami ziemnymi oraz lasu z wyniosłymi, porośniętymi sosnami polankami. 1.3. Inni reprezentanci porównawczego typu motywacji Miestẽlis ar. ż., s., Stakalizdis ar. ż. również należy oceniać jako zwerbalizowaną ludzką działalność poznawczą, zachowującą więź między różnymi bytami świata i wyrażającą stosunek do nich w utworzonych mieszanych nazwach MM: wyspę orną wznoszącą się na tle krajobrazu przyrównując do grupy budynków – miasteczka miestẽlis, a duży, okrągły, płaski twór powierzchni ziemi – stakalizdis. 1.4. Proces nominowania głębi Lõzoriaus sietuvà, związany z wyprowadzeniem pojęcia głębokości (wgłębienia) i wartościującą kategoryzacją głębi rzeki. W użyciu nazwa ta mogła oznaczać nieprzydatność miejsca dla ludzkich potrzeb – nieprzejezdne (nieprzebrną) miejsce w rzece. 2. Najliczniej poświadczona wynikami badań warstwa nazw miejscowych o znaczeniu lokalnym. Nazwy te odzwierciedlają system orientacji w przestrzeni osady. 2.1. Nazwy miejscowe zachowały utrwaloną informację o położeniu jednych obiektów topograficznych względem innych, przekazując ją za pomocą przedrostków pa-, prie- (Paélmis, Pakačkalnė, Pažalčpievis; Priẽtvoris) oraz odpowiednich terminów derywowanych (paup, prūdẽlis) (Paups darža, Paups pevos, Paups kẽlias, Prūdẽlio kálnas, Prūdẽlio pievẽlė). 2.2. W strukturze innych nazw miejscowych utrwalone zostały znane miejscowej ludności elementy topograficzne (Kiaũliupis, Võlupis, Dub), na podstawie których ustalano położenie tego czy innego obiektu we wsi lub w jej pobliżu: Kiaũliupio peva, Võlupio daržẽliai, Galù Dubs ravẽliai. 2.3. Stosunek nazw miejscowych w przestrzeni i czasie reprezentują nazwy wsi Šeimynškiai Šmn i Šeimyniškliai An. W odcinku nadrzecza Świętej wzajemny stosunek rozpościerających się obiektów ukazują nazwy miejsc wypasu Kulỹs i Kulẽliai, DALIA SVIDERSKIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII pievų vardai Lañkos ir Lankẽlė, piliakalnio ruožu tekėjusių upelių vardai Võlupis ir Voluplis. Distinktyvinę žemėvardžių funkciją atskleidžia ir antrieji agroobczłony nazw Paups darža i Võlupio daržẽliai, rozmieszczonych w różnych sektorach wsi (przy Świętej i przy nasypie ziemnym). 2.4. Utworzone z leksemami motywującymi kártis (katis?), pãkuros, võlas nazwy terenowe reprezentują różną treść, uwarunkowaną odmiennymi właściwościami przyrodzonymi nazywanych obiektów: góra Karčkalnis została nazwana według właściwości jej wierzchołka (kamienistego, z drzewami, rozciągającego się w przestrzeni wsi na północ), lasek Pakùrmiškis według jego przeznaczenia (las zasobów opałowych), strumień Võlupis według miejsca jego przepływu (przy wale). 2.5. W ankiecie odnotowano kilka obszerniejszych nazw miejsc typu opisowego, świadczących o ekonomii języka: Gyli [káimo pevos] brastà br., Šveñto Jõno [krỹžiaus] dirvà ar. ż., Šveñto Jõno [krỹžiaus] peva pv. Tutaj w nawiasach kwadratowych zaznaczono niezwokalizowaną w mowie część nazwy; z powodu jej pominięcia komunikacyjna funkcja nazw nie została zakłócona. 2.6. Z kilku wariantów nazw sąsiednich miejsc, funkcjonujących w żywej mowie, można uzyskać różne informacje. Warianty nazwy drogi Karõso kelẽlis ‖ Kapancų kelẽlis (prawdopodobnie używane tylko w granicach wsi) pozwalały orientować się w różnych odcinkach obiektu linearnego, zarówno w kierunku zagrody Karosa, obok której droga przebiegała, jak i w kierunku grodziska. Warto wspomnieć także o semantycznym przeznaczeniu współistniejących w żywym języku wariantów równoległych. Piliakalnis Vóruta ‖ Piliãkalnis ‖ Šeimynišklių pliakalnis jest nazywany w celu doprecyzowania charakterystyki tego obiektu rzeczywistości. W szerokim ujęciu warianty równoległe można definiować także jako proces zmiany (przemiany) w czasie nazwy obiektu o symbolicznym ładunku, istotnego dla grupy społecznej. 2.7. Pasy drogowe, podobnie jak odcinek brodu, są zorientowane od wnętrza osady na zewnątrz, co pokazują strukturalne elementy nazw – nazwy wsi znajdujących się w najbliższym otoczeniu (Gõjaus kẽlias, Staki kẽlias; Gyli brastà). 2.8. Niektóre nazwy terenowe pokazały, że przestrzeń osady sama w sobie jest būdas įvardijamų objektų padėčiai rastis. Prie upės juostos kampinę kaimo temiejscem wypasu zajmującym część terytorium, nazwanym Kulỹs, natomiast agroobiekty zajmujące pośrednie położenie przestrzenne między obiektami jednego rodzaju oraz między roślinami jednego rodzaju (lnem) nazwano Tarpùbaliai i Tarpùliniai. Według danych ankietowych šaltãžemis jest jednym z rodzajów gleby tego obszaru, dlatego właśnie tutaj rosły len. 3. Posesywne nazwy terenowe odzwierciedlają związek segmentów otoczenia wsi z człowiekiem. Podstawę ich nazewnictwa stanowią antroponimy mieszkańców osady (Karõsas, Šlenỹs i in., forma gwarowa Kanapeckáičia). Te nazwy miejscowe najczęściej powstawały na gruncie własności społecznej, wyrażane są zgodnie z dominującym schematem nominacyjnym: połączenie nieuzgadnianego przydawki ⇨ nazwa gruntowa. Straipsniai / Articles 93 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis 4. Badanie wykazało, że nazywane są społecznie istotne obiekty wiejskiej infrastruktury. Oprócz wspomnianych czynników onomastycznych i psychologicznych ważne miejsce w procesie nazywania zajmuje również wskaźnik społeczny. Było to uwarunkowane właściwością analizowanej przestrzeni polegającą na jej pierwotnym zasiedleniu. 5. Na podstawie przedstawionych wyników analizy uwidoczniła się jeszcze jedna ważna cecha nazw gruntowych – funkcjonują one jako łącznik orientacyjny w przestrzeni społeczno-geograficznej. ŠALTINIAI ATSŽ II – Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 2, par. Z. Noreika, V. Stravinskas, Vilnius: Mintis, 1976. BRS – Белорусско–русский словарь [Belorussko-russkij slovar’], Москва: Государс твенное издательство иностранных и национальных словарей [Moskva: Gosudarstvennoe izdatel’stvo innostrannych i nacional’nych slovarej], 1962. LE IX – Lietuvių enciklopedija 9, vyr. red. J. Girnius, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1956. LE XXII – Lietuvių enciklopedija 22, vyr. red. J. Girnius, Bostonas: Lietuvių enciklopedijos leidykla, 1960. LEAE – Lietuvos etnologijos ir antropologijos enciklopedija, sud. V. Savoniakaitė, Vilnius: LII leidykla, 2011. LHEŽ – Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius: Mokslas. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. LUEV – Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, atsak. red. E. Grinaveckienė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1963. LVKŽ5 – Lietuvių vardų kilmės žodynas, aut. K. Kuzavinis, B. Savukynas, 5-asis patais. ir papild. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LVŽ I – Lietuvos vietovardžių žodynas 1 (A–B), red. kolegija L. Balode, V. Blažek, G. Blažienė, V. Kardelis, A. Ragauskaitė, S. Temčinas, J. Udolph, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2008. DALIA SVIDERSKIENĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII LVŽ II – Słownik nazw miejscowych Litwy 2 (C–F), autorzy L. Bilkis, G. Blažienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, redaktor odpowiedzialny L. Bilkis, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2014. LVŽ III – Słownik nazw miejscowych Litwy 3 (G–H), autorzy V. Adamonytė, L. Bilkis, G. Blažienė, D. Kačinaitė-Vrubliauskienė, M. Norkaitienė, A. Ragauskaitė, M. Razmukaitė, D. Sviderskienė, atsak. red. L. Bilkis, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 2018. LVŽ IV – Lietuvos vietovardžių žodynas 4 (I–J), aut. L. Bilkis, G. Blažienė, A. Ragauskaitė, D. Sviderskienė, atsak. red. L. Bilkis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. PDBe – informacyjny system zasobów języka litewskiego Instytutu Języka Litewskiego „E. język”: Baza danych nazwisk. Dostęp online: http://ekalba.lt/pavardziu-duomenu-baze. PŽ – Klementina Vosilytė 2014: Słownik porównań, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. SJP II – Słownik języka polskiego 2 (H–M), Warszawa: Nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, 1902. VK – Kartoteka nazw miejscowych z żywego języka, zasób Centrum Badań Języków Bałtyckich i Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska, wersja elektroniczna, Wilno: leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: https://www.vle.lt. LITERATŪRA Balčiūnienė Asta, Petrošienė Lina 2020: Stereotipinės žydų ypatybės žemaičių wydawnictwo Nauki i Encyklopedii w tekstach gwarowych. – Res Humanitariae 28, 102–132. Blanár Vincent 2004: Pragmalinguistische Methoden der Namenforschung. – Ein Lehrbuch für das Studium der Onomastik, hrsg. A. Brendler, S. Brendler, Hamburg: Verlag Baar, 153–171. Butkus Alvydas 1995: Litewskie przezwiska. Kowno: Æsti. Jakaitienė Evalda 1980: Leksykologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Jakulis Erdvilas 2004: Czasowniki języka litewskiego typu tekėti, teka, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kviklys Bronius 1965: Nasza Litwa. Historyczne, geograficzne i etnograficzne cechy miejscowości regionu 2, redaktor językowy F. Kudirka, mapy opracował A. Karnius, Boston: Lietuvių enciklopedijos leidykla. Artykuły / Articles 95 Toponomastinio sluoksnio struktūra socialinėje-geografinėje Šeimyniškėlių kaimo erdvėje Žemės vardų anketos (1935) duomenimis LOFGN – Litauische Orts-, Flurund Gewässernamen im europäischen Kontext, hrsg. G. Blažienė, L. Bilkis, wiss. Red. H. Bichlmeier, Hamburg: Verlag Baar, 2019. LŽVI – Litewski leksykon nazw ziem. Instrukcja sporządzenia Litewskiego leksykonu nazw ziem, oprac. K. Alminauskis, Kłajpeda: spółka akcyjna „Ryto“, 1934. Mezenko Anna M. 2015: Мезенко, Анна М. Хортенсионимы в системе наименований топографических объектов в пределах поселения [Chortensionimy v sisteme naimenovanij topografičeskich objektov v predelach poselenija]. – Этнолингвистика. Onomastyka. Etymologia [Ètnolingvistika. Onomastika. Ètimologija], materiały III Międzynar. nauk. konf., Jekaterynburg, 7–11 września Jekaterynburg: Wydawnictwo Uralskiego 2015 г. [materialy III Meždunar. nauč., konf., Ekaterinburg, 7–11 sentebrja 2015 g.], uniwersytetu [Jekaterynburg: Wydawnictwo Uralskiego Uniwersytetu], 176–178. Mezenko Anna M. 2017: Mezenko, Anna M. Nazwy obiektów topograficznych w obrębie osady: aspekt porównawczy [Naimenovanija topografičeskich objektov]. – Biuletyn Państwowego Uniwersytetu w Kostromie [Vestnik Kostromskogo gosudarstvennogo universiteta] 23(S), 113–116. Mezenko Anna M., Vasil’eva Tat’jana J., Galkovskaja Julija M. 2017: Мезенко, Анна М., Васильева, Татьяна Ю., Галковская, Юлия М. Белорусское Pojezierze: kultura – onomastyka – społeczeństwo [Białoruskie Pojezierze: kultura – onomastyka – społeczeństwo], pod red. nauk. red. A. M. Mezenko [pod nauč. red. A. M. Mezenko], Vitebsk: VGU imeni P. M. Mašerova [Vitebsk: VGU imeni P. M. Mašerova]. Podol’skaja Natal’ja V. 1978: Podolskaja, Natalja V. Słownik rosyjskiej terminologii onomastycznej [Slovar’ russkoj onomastičeskoj terminologii], odp. red. A. V. Superanskaja [otv. red. A. V. Superanskaja], Moskwa: Nauka [Moskva: Nauka]. Razmukaitė Marija 1998: Lietuvos priesaginiai oikonimai: daktaro disertacija, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, Uniwersytet Witolda Wielkiego. Razumov Roman V. 2013: Razumov, Roman V. Osobliwości współczesnych российских систем виконимов (на примере Некоузского, Первомайского, Рыбинского, Тутаевского районов Ярославской области) [Osobenosti sovremennych rosijskich sistem vikonimov (na primere Nekouzkogo, Pervomajskogo, Rybinskogo, Tutaevskogo rajonov Jaroslavskoj oblasti)]. – Ярославский педагогический вестник [Jaroslavskij pedagogičeskij vestnik] 1, 145–149. Rutkowski Mariusz 2007: Nazwy własne w strukturze metafory i metonomii. Proces deonimizacji, Olsztyn: Wydawnictwo UWM. Sabaliauskas Algirdas 1990: Leksika języka litewskiego, Wilno: Mokslas.