Sozialer Stand und Identifizierung von Frauen im Preußen des 14.–16. Jhs. aufgrund der Dokumente des Deutschen Ordens

Straipsniai / Articles 11 DARIUS IVOŠKA Institut für litauische Sprache ORCID id: orcid.org/0000-0003-3898-0000 Wissenschaftliche Forschungsrichtungen: Historische Onomastik, Baltisch-slawisch-deutsche Sprachkontakte. DOI: doi.org/10.35321/all88-01 STATUS SPOŁECZNY I IDENTYFIKACJA KOBIET W PRUSACH W XIV–XVI W. NA PODSTAWIE DOKUMENTÓW ZAKONU NIEMIECKIEGO Prūsijos moterų socialinė padėtis ir jų identifikavimas XIV–XVI a. Vokiečių ordino dokumentuose ADNOTACJA Wymienianie i identyfikacja kobiet w źródłach historycznych, zwłaszcza w średniowiecznych dokumentach kancelaryjnych Zakonu Niemieckiego oraz we wczesnej epoce nowożytnej, stanowią zjawisko wymagające badań z punktu widzenia wielu dyscyplin naukowych. Temat ten jest przedmiotem badań nie tylko onomastyki, lecz dotyczy również językoznawstwa ogólnego, historii, socjologii, antropologii i in. W niniejszym artykule podjęto próbę rozpatrzenia tego zagadnienia w dwojakim ujęciu. Z jednej strony interesujące jest, czy kobiety w dokumentach historycznych można identyfikować na podstawie ewentualnie zapisanych w nich imion, z drugiej zaś pojawia się pytanie, jak ich status społeczny koreluje z wymienianiem i identyfikacją kobiet. SŁOWA KLUCZOWE: wzmiankowanie kobiet (imion kobiecych), wymienianie kobiet, średniowiecze, status społeczny. DARIUS IVOŠKA 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII ADNOTACJA The naming and identification of women in historical sources, especially in the chancery documents of the Teutonic Order (hereafter – DO) of the Middle Ages and the early modern period, constitutes a phenomenon that is in need of research from the point of view of many dyscypliny akademickie. Temat ten jest nie tylko przedmiotem badań onomastycznych, lecz także dotyczy językoznawstwa ogólnego, historii, socjologii, antropologii i innych dziedzin. W niniejszym artykule podjęto próbę ujęcia tego tematu na dwa sposoby. Z jednej strony interesujące jest sprawdzenie, czy kobiety w dokumentach historycznych można zidentyfikować na podstawie ewentualnie odnotowanych imion; z drugiej strony pojawia się pytanie, w jaki sposób ich status społeczny koreluje z nazywaniem lub identyfikowaniem kobiet. SŁOWA KLUCZOWE: wzmianka o kobietach (imionach), nadawanie imion kobietom, średniowiecze, status społeczny. I. WPROWADZENIE Przedmiot niniejszego badania stanowią osobliwości dotyczące kobiet i wzmiankowania ich imion jako cechy ich statusu społecznego w dokumentach historycznych Zakonu Niemieckiego (ZN). Ze względów pragmatycznych nie ograniczono się jednak wyłącznie do źródeł z okresu zakonnego, lecz uwzględniono również jedno źródło z czasów wczesnego księstwa Prus. Materiał empiryczny i jego źródła Do badania celowo wybrano rękopiśmienne i drukowane dokumenty historyczne ZN, a także dokumenty z okresu wczesnoksiążęcego Prus. Powody, dla których wybrano sporządzone w języku niemieckim i łacińskim dokumenty kancelarii zakonnej i książęcej, oraz rolę, jaką odgrywają one w badaniach onomastycznych, a także Prusy i Litwę oraz języki, w których sporządzono odpowiednie materiały, omawiano już bedarf es hier keiner speziellen Erklärung, weil die frühe Historiographie wielokrotnie (Blažienė 2017: 63; Ivoška 2016: 209; 2019: 98–99; 2020: 133–135). Główny korpus badanych źródeł stanowią przywileje zakonu krzyżackiego, wystawione pod koniec XIV – na początku XV w. – na początku XV w. w. W przeważającej mierze chodzi o sporządzone odręcznie w języku niemieckim i łacińskim dokumenty lokacyjne, krótkie wpisy w rejestrach finansowych, wzmianki o ubogich mieszkańcach miasta Królewca w wykazach kancelarii zakonnej, a także Straipsniai / Artykuły 13 wpisy dotyczące podlegających opodatkowaniu mieszkańców wschodniej części księstwa pruskiego w rejestrach podatku tureckiego1. Sozialer Stand und Identifizierung von Frauen im Preußen des 14.–16. Jhs. aufgrund der Dokumente des Deutschen Ordens Charakter i cel wyżej wymienionych dokumentów wskazują, jeszcze przed ich szczegółową analizą, że zawierają one wiele informacji o mieszkańcach Prus, ich wzajemnych stosunkach oraz relacjach z administracją zakonną, a także o ich warunkach zamieszkania i działalności. Der Charakter und Zweck der oben gennannten Dokumente weisen ohne ihre spezielle Auswertung darauf hin, dass sie viele Informationen über die Bewohner des Prußenlandes, deren Verhältnisse miteinander und mit der Ordensverwaltung sowie ihre Wohnund Tätigkeitsumstände bergen. Tak różnorodne zasoby informacyjne są interesujące i istotne dla badań licznych dziedzin. O przedsięwzięciu Już sam tytuł artykułu zdradza, że w gruncie rzeczy nie będzie w nim mowy o imionach kobiet, lecz o wzmiankach o kobietach oraz o wynikającej z nich częstotliwości wymieniania imion żeńskich w późnym średniowieczu i wkrótce potem. Autor artykułu wpadł na pomysł, aby spojrzeć na materiał historyczno-onomastyczny z takiej perspektywy po szczegółowej analizie kontekstu pozajęzykowego, w którym materiał ten się znajduje. Same imiona historyczne, ich częstotliwość wymieniania, wariantywność, dostosowanie do paradygmatów języka obcego itd. są wymownymi zjawiskami. Istnieje jednak wiele przypadków, gdy osoba jest wielokrotnie wzmiankowana w dokumentach historycznych, za każdym razem określana innymi apelatywami (prawdopodobnie częściowo w celach identyfikacyjnych), lecz nie jest nazywana imieniem. Właśnie takie zjawiska prowokują do alternatywnego spojrzenia, odmiennego od onomastycznej analizy wzmianek o kobietach jako oznak ich statusu społecznego w Prusach w XIV–XVI w. ustalone. 1 Opis źródeł znajduje się w rozdziale „Wzmianki o kobietach i imionach kobiet w dokumentach zakonu krzyżackiego i Forschungskern abtrennendes Forschungsvorhaben. Zum Ziel des vorliegenden Aufsatzes wird eine kritisch-überblickhafte księstwa pruskiego w XIV–XVI w. DARIUS IVOŠKA 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII II. WZMIANKI O KOBIETACH I IMIONACH KOBIET W DOKUMENTACH ZAKONU KRZYŻACKIEGO ZAKONU I KSIĘSTWA PRUS W XIV–XVI W. Mając na celu chronologiczne zbadanie problematyki wzmianek o imionach kobiet jako oznak ich roli społecznej, wybrano najpierw najstarsze źródła z XIV w. , a następnie późniejsze z XV i XVI w. 1. FOLIAŁY ZAKONNE NR. 105, 107 Do najwcześniejszych wzmianek o kobietach bądź imionach kobiet zalicza się przypadki udokumentowane w przywilejach ZK. Chodzi tu o folianty zakonne nr 105 i 107 (dalej – FZ). Oba folianty są zasadniczo zbiorami przywilejów. FZ 105 zawiera ponadto dokumenty innego rodzaju, takie jak wewnętrzne i zewnętrzne opisy granic państwa zakonnego, traktaty bądź porozumienia między ZK a biskupami sambijskim i warmińskim itd. Jednak to, co jest znacznie bardziej użyteczne dla badań onomastycznych i zostało dodane do FZ 105, nazywa się rejestrem wielkiego mistrza. Właśnie dokumenty lokacyjne (przywileje) są najlepszymi obiektami badań dla onomastów, ponieważ zawierają nie tylko nazwy miejscowości bądź zawierają nie tylko imiona osób, lecz także tworzą bardzo wartościowy kontekst z obszernymi dodatkowymi danymi. W ten sposób ujawniają się również relacje między uprzywilejowanymi, takie jak więzi pokrewieństwa, które okazały się szczególnie użyteczne dla niniejszego badania. W żadnym razie nie można powiedzieć, że wzmianki o kobietach w OF 105 i 107 są liczne. W OF 105 istnieją najwyżej dwa udokumentowane przypadki. Pierwsza wzmianka dotyczy bardzo skróconego dokumentu nadania, na podstawie którego marszałek ZK Ruther von Elner w roku 1373 nadał 2 Löcknicken, Kr. Gerdauen Brüdern Pimenen, Wisselgin und ihrem Neffen 6 Hoken Land zu Lekeniken2 (Gerullis 1922: 87). Artykuły / Articles 15 Sozialer Stand und Identifizierung von Frauen im Preußen des 14.–16. Jhs. aufgrund der Dokumente des Deutschen Ordens Rycina 1, OF 105 106v Bratanek jest określany jako ʃwest[er] ʃon Pimena i Wisselgina, jego imię nie jest wymienione, podobnie jak imię jego matki. Imiona osób płci męskiej są w takich dokumentach niemal zawsze zapisywane, z wyjątkiem imion niepełnoletnich następców i spadkobierców. Można zatem wnioskować, że rodzina siostry dwóch braci nie miała męskiego, pełnoletniego zwierzchnika rodziny. Ponieważ bratanek spełniał co najmniej jeden warunek stawiany przyszłemu spadkobiercy (był płci męskiej), trafił do Handfeste jako uprzywilejowany bezpośrednio po swoich wujach. Jego matkę wspomniano jedynie w celu wskazania relacji pokrewieństwa między wujami a bratankiem, ze względów identyfikacyjnych. Kobieta, jako podmiot pozbawiony praw dziedziczenia, nie została wymieniona z imienia, chociaż ewentualnie musiała pełnić rolę zwierzchnika rodziny. W OF 105 występuje również szczególny przypadek, w którym wspomniana jest kobieta, której imię także zostało udokumentowane. Dokument datowany na 1392 rok został z niejasnych powodów wstawiony między poprzedzające go dokumenty z 1262 roku a następujące po nim dokumenty z 1286 roku, zupełnie innego rodzaju. Czcigodna pani Gertruda wraz ze swoim synem Wernerem, którzy przyrzekli palić wieczną lampę w królewieckim szpitalu w dniu świętej Gertrudy ʒcu (OF 105 29r–29v, zob. ryc. 2) Rycina 2, OF 105 29r–29v Imię uhonorowanej kobiety jest w tym przypadku wymienione, ponieważ była ona bezpośrednią osobą kontaktową w umowie z rajcą miasta Królewca. Jest to jedna z najwcześniejszych wzmianek o imieniu kobiety w dokumentach DO. Nie napotyka się żadnych innych kobiet wzgl. wzmianek o ich imionach w OF 105. DARIUS IVOŠKA 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Ein anderer Ordensfoliant, der ungefähr dieselbe Zeitspanne umfasst, nämlich OF 107, überliefert auch einige Zeugnisse über Frauen. Zunächst geht es um 1396 erwähnte Kretschmers Hausfrau, die zusammen mit ihrem Mann als eine Begünstigte angegeben wird, ihr Name aber fehlt. Die Kretschmerfamilie soll mieszkali w Sambii w Girmow3 i otrzymali od sambijskiego wójta Johana von Loricha 20 mórg ziemi uprawnej (OF 107 301v, zob. ryc. 3) Rycina 3, OF 107 301v Imię karczmarza Hermanna jest jedynym udokumentowanym imieniem spośród wszystkich beneficjentów. Imion żony i pozostałych spadkobierców nie podano. Szczególnie rzuca się tu w oczy fakt, że gospodyni domowa została w ogóle współwymieniona, i to bezpośrednio po głównym beneficjencie – 1339 Item dedimǫ fidelibus noʃtriß nirwex et filio fratriß sui ihrem Mann. Üblicherweise werden in den Handfesten nur die Erben und Nachkommen männlichen Geschlechts genannt, von denen nur die, die bei der Privilegienausstellungsund dem Vergabeakt präsent gewesen waren, z.B. ʃurtheyken none vncoß in campo Girdewithigen4 [...] (OF 105 240r). W tym fragmencie widoczne jest, że poza główną beneficjentką nikt nie został wpisany do tekstu dokumentu lokacyjnego. Pominięto również należące do zwyczajowej formuły dokumentu lokacyjnego wymienienie prawowitych spadkobierców i potomków. Prawdziwym przykładem typowego dokumentu lokacyjnego w sensie wymienienia beneficjentów byłby zapis z 1376 r. [...] mit willen unʃir metegebiteg[er] vorlien vnd gebin unʃi[r]n getruwen Jacob Smalken vn wiʃʃekant den brud[er]n vnd ʃine rechten erben vn nochkomelingen drie hacke czu gauladin5 [...] (OF 105 68v). Wyraźnie zaznacza się czysto męska linia beneficjentów i potomków; imiona spadkobierców drugorzędnych mogły być zarówno wymieniane, jak i pomijane. Kobiety są w takich dokumentach wymieniane dodatkowo tylko wyjątkowo. 3 Germau, Kr. Fischhausen, Kirchspiel Germau (Blažienė 2000: 41). 4 Gerteniken, na Sambii (PUB III 234), błędnie odczytane przez Gerullisa (1922: 40) jako Girdenithigen. 5 Gauleden, pow. Wehlau (Blažienė 2005: 60). W OF 107 znajduje się jeszcze jeden osobliwy wpis, który został zapisany w roku 1388 i na podstawie którego [...] Bruder Johan von Lorich Voyt cʒu Samland haben gegeb[e]n Martyn eine frouwe cʒu Slakalaux6 mit ij hoken acker do ʃelbeʃt gelegen und haben daß getan vmb daß willen wenne do frowe arm waß und vorichten der acker wurde vorwuʃten vnd vnß do von kein dynʃt wurde getan vnd haben Im do cʒwene hoken gegeben cʒum ʃelben rechte alß ire handfeʃte ʃpricht di obir diß gut iʃt gegeben [...] (OF 107 183v, zob. il. 4). Straipsniai / Articles 17 Sozialer Stand und Identifizierung von Frauen im Preußen des 14.–16. Jhs. aufgrund der Dokumente des Deutschen Ordens Ilustracja 4, OF 107 183v Pomimo ubóstwa i niedoli kobiety, była ona w owym czasie jedyną właścicielką dóbr i wszystkich związanych z nimi praw. Nie było to jednak powodem, aby przy nadawaniu wszystkich praw własności panu Mertynowi podać imię byłej właścicielki. Należy podkreślić, że po nadaniu przywileju lokacyjnego w posiadanie Mertyna przeszły nie tylko dobra, lecz także sama kobieta. ]} is malformed? Need exact JSON no weird. Must preserve whitespace maybe final sentence no trailing weird. Also translate OF quote? Instruction every German to Polish, but quote archaic German likely translate? Need translate German all item, but preserve formulas? They expect quoted text perhaps translate? Scholarly translation likely translate prose and retain quoted original? Developer says translate every array item German to Polish preserve markup. Translate quote too, but names/place and sigla. Yet prior output left it. Need produce clean. Jest to wiarygodna wzmianka o statusie społecznym kobiet pod koniec średniowiecza. Ostatnie lakoniczne wpisy kancelarii zakonnej w OF 107 dotyczą wdowy, która około 1400 roku trafiła do krótkiego rejestru i wraz ze swoim synem została określona jako właścicielka dwóch łanów ziemi, na które nie posiadała dokumentu nadania (OF 107 1r, zob. ryc. 5). Rycina 5, OF 107 1r 6 Schlakalken, Kr. Fischhausen, parafia św. Wawrzyńca (Blažienė 2000: 144). DARIUS IVOŠKA 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII W związku z tym przewidziano wystawienie dokumentu nadania, sporządzając tytułopodobną wzmiankę Kyne wytwe mit Irem ʃone (OF 107 3v, zob. ryc. 6), jednak karta pozostała pusta. Rycina 6, OF 107 3v Przypadek ten jest nadzwyczajny, ponieważ określenie Ibidem Kyne eyne wittewe mit Ire[m] ʃone (OF 107 1r) zdaje się zawierać imię Kyne, co można również stwierdzić na podstawie danych Reinholda Trautmanna (1925: 45). Wśród innych wzmianek o imieniu Kynne autor przytoczył również nolens; powstaje tu pytanie, czy Kyne jest den vermeintlichen Frauennamen Kyne an, sparte aber beliebige Kommentare über den eventuellen geschlechtsorientierten Namengebrauch aus. Volens imieniem męskim, czy żeńskim? Wydaje się, że pytanie to nigdy wcześniej nie zostało postawione ani omówione. Jedyne uwagi i wzmianki wskazujące na jego żeńską naturę pochodzą od opracowującego i wydawcy „Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409”, dra Ericha Joachima, oraz od opracowującego „Kontenführungsbuchs der Elenden Bruderschaft von Königsberg-Löbenicht (1477–1523)”, Dietera Heckmanna. Na podstawie wpisów Joachima w indeksie osób i miejsc Tresslerbuchu – Judekynne = Żydówka (MTB 619) – nie ma wątpliwości, że uważa on oba słowa za synonimy. Por. także Kuwerkynnen = Kurinnen, kobiety kurońskie (MTB 624). Okazuje się, że -kynne jest traktowane jako sufiks lub samodzielny morfem, któremu przypisuje się znaczenie „kobieta”. Staje się to później widoczne także w wielu innych wzmiankach o kobietach. Heckmann (2000: 25) uważa -kynne jednoznacznie za „obcojęzyczny sufiks”, który według niego „miał być używany w imionach kobiet, takich jak np. Prewschkynne lub Lyttawekynne zamiast Prewszsche i Lyttawesche”. Uwagi te są bardzo trafne, co potwierdzają również fragmenty wpisów z księgi Tresslera, jak np. 1407 der frauwen Mackynnen Surwillen mumen (MTB 434). Jest to wprawdzie wiarygodne, ale rodzi pewne pytania w związku z wpisami w „Scriptores Rerum Prussicarum” (dalej – SRP). Straipsniai / Artykuły 19 Sozialer Stand und Identifizierung von Frauen im Preußen des 14.–16. Jhs. aufgrund der Dokumente des Deutschen Ordens W kronice Wiganda z Marburga wspomina się między innymi o przewodniku (przewodniczce?) imieniem Kynne: 1386 [...] Bunse, Rexa, Matryco, Kynne vnd Darge wellin füren von Mislo czü Susükendorf [...] (SRP II 668–669), Eykint vnd syn bruder, Mase, Skotz, Bunse, Kynne, 1386 [...] an der Wisle czwe mile obinwendig Ragnit dy wege gancz vs, als sy Darge, Rexa, Mateiko vnd Paül habin lasin czeichen [...] (SRP II 671), 1393 [...] Desin weg haben gegangen Preiwus, des comturs dyner czu Ragnit, Zanda und Kinnen von der Balge, Claus, Wirsemund vnd Lailicke von Ragnit [...] (SRP II 673), 1394 [...] Zanda vnd Kinne vs deme cmirampt czu Synthen im gebite Balge haben dese wege gegangn in dem xciiij jare ken Weduckeln [...] (SRP II 678), Czy wolno zatem przyjąć, że wśród wielu mężczyzn, którzy wskazywali braciom zakonnym drogi z Prus na Litwę, znajdowała się również jedna kobieta? Jest to prawie niemożliwe, ponieważ wzmianki o kobietach w dokumentach ZK zawsze zawierały pewne określenia wskazujące na ich płeć7. Czy jednak jest możliwe, aby mężczyzna nosił imię, które miało opierać się na apelatywnym znaczeniu ‘kobieta, żona’, to pytanie, na które trzeba jeszcze odpowiedzieć. 2. MARIENBURSKA KSIĘGA TRESLERA Z LAT 1399–1409 ORAZ WIELKA KSIĘGA CZYNSZOWA NIEMIECKIEGO ZAKONU RYCERSKIEGO Z LAT 1414–1438 Innym źródłem, które dostarcza stosunkowo licznych wzmianek o kobietach, jest „Marienburska księga treslera z lat 1399–1409” (dalej – MTB). Chodzi tu o drukowaną wersję foliału zakonnego nr 140 – jednego z nielicznych zachowanych do dziś zbiorów dokumentów finansowych ZK. W rejestrze dochodów i wydatków DO kobiety są wymieniane częściej niż wcześniej: W roku 1400 frauwe zu Tzippelynsdorff w komturii ostródzkiej [...] wraz ze swoimi dziećmi dała DO 15 marek (MTB 45). W 1403 roku Kunne Pauwil Ruszen wyp 7 Wskazówki dotyczące statusu społecznego lub stanu rodzinnego, jak w przypadkach Kyne eyne wittewe mit Ire[m] ʃone (OF 107 1r), deß metcʒeners hawʃʒffraw (OF 89K 19v), der frauwen Mackynnen Surwillen mumen (MTB 434) i in. towarzyszą niemal wszystkim wzmiankom o kobietach w średniowiecznych dokumentach DO. DARIUS IVOŠKA 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXVIII Blažienė Grasilda 2017: Imiona własne staropruskie jako źródło leksyki staropruskiej. – Spotkania Bałtystyczne w Pizie. Studia i eseje, Piza: Joker, 63–85. Diehlmann Hans Heinz Diehlmann Hans Heinz 2006: Die Türkensteuer im Herzogtum Preußen 1540/2, Memel – Tilsit, Hamburg: Verein für Familienforschung in Ostund Westpreußen. 2008: Podatek turecki w księstwie pruskim 1540/3, Ragnit – Insterburg – Georgenburg i Saalau, Hamburg: Verein für Familienforschung in Ostund Westpreußen. Gerullis Georg 1922: Staropruskie nazwy miejscowości, Berlin, Lipsk: Vereinigung wissenschaftlicher Verleger Walter de Gruyter & Co. GZB – Wielka księga czynszowa Zakonu Krzyżackiego (1414–138), wyd. P. G. Thielen, Marburg: N. G. Elwert Verlag, 1958. Heckmann Dieter 2000: Księga prowadzenia rachunków Bractwa Ubogich w Królewcu – Löbenicht (1477–1523), Kolonia, Weimar, Wiedeń: Böhlau Verlag. Ivoška Darius 2016: Uwagi dotyczące problematyki bałtyckich nazw miejscowości na zachód od Wisły. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 208–225. Ivoška Darius 2019: Litewskie historyczne imiona osobowe w malborskiej księdze podskarbiego z lat 1399–1409. – Acta Linguistica Lithuanica 81, 97–109. Ivoška Darius 2020: W kwestii bałtyckich nazw własnych obszaru Ragnit i Tylży w dokumentach zakonu z XIV–XV stuleci. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 132–150. MTB – Malborska księga podskarbiego z lat 1399–1409, wyd. przez radcę archiwalnego dr. Joachima, Królewiec w Prusach: Verlag von Thomas & Oppermann, 1898. OF – Foliały zakonne z Tajnego Archiwum Państwowego ,,Preußischer Kulturbesitz“ (w Tekst – OF 105, OF 107, OF 89k). PUB III – Preußisches Urkundenbuch, t. 3, z. 1: 1335–1341, wydany z polecenia Historycznej Komisji do spraw Badań nad Krajem Prus Wschodnich i Zachodnich, wyd. przez M. Heina, Marburg: N. G. Elwert Verlag, 1944. SRP II – Scriptores Rerum Prussicarum, Źródła dziejowe pruskiej przeszłości aż do upadku władzy zakonu, t. 2, wyd. przez T. Hirscha, dr. M. Töppena, dr. E. Strehlkego, Lipsk: Verlag von S. Hirzel, 1863. Trautmann Reinhold 1925: Die altpreußischen Personennamen, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.らга? ]} nå 彩票天天乐 Straipsniai / Articles 27 Sozialer Stand und Identifizierung von Frauen im Preußen des 14.–16. Jhs. aufgrund der Dokumente des Deutschen Ordens Prūsijos moterų socialinė padėtis ir jų identifikavimas XIV–XVI a. Vokiečių ordino dokumentuose SANTRAUKA Identyfikacja kobiet późnego średniowiecza i wczesnej epoki nowożytnej oraz ich identyfikowanie w źródłach historycznych, a zwłaszcza w dokumentach kancelaryjnych zakonu krzyżackiego, jest fenomenem interesującym niejedną dziedzinę nauki. W artykule analizuje się nie tylko określanie kobiet imieniem, lecz także relację imienia ze statusem kobiety w badanym okresie. Wybrany materiał empiryczny pozwala łatwo i konsekwentnie dostrzec dynamikę omawianej problematyki. Zauważono, że w okresie XIV–XVI w. nie nastąpiły zasadnicze identifikavime nevyksta. Kaip parodė chronologinis tyrimas, moterų vardai, kaip pagrindinis jų identifikavimo būdas – gana retas reiškinys, ypač lyginant su vyriškų vardų paminėjimu. Gausesni moterų vardų paminėjimai kai kuriuose dokumentuose nerodo tendencijos zmiany w określaniu kobiet imionami ani w ich zmianach w aspekcie czasowym; zależą one raczej od okoliczności ich wspomnienia oraz przeznaczenia dokumentów. Zauważono, że w dokumentach finansowych, zwłaszcza stwierdzających zobowiązania i zadłużenie, imiona kobiet wymieniane są częściej niż w przywilejach czy aktach płatności i darowizn. Ogólnie w dokumentach kobiety wymieniane są w przypadkach, gdy są jedynymi pozwanymi, albo ich imiona pomagają identyfikować mężczyzn we wzmiankach o charakterze opisowym, na przykład w 1373 roku, gdy braciom Pimenen i Wisselgin przydzielano ziemię bratankowi, został on zidentyfikowany jako syn siostry wspomnianych braci ʃwest[er] ʃon von Pimenen und Wisselgin OF 105 106v. Przeanalizowany materiał pozwala stwierdzić, że kobiety, podobnie jak mężczyźni, wymieniane są w przypadkach, gdy ich odpowiedzialność jest względnie taka sama jak odpowiedzialność mężczyzn, na przykład wdowa zarządzająca należącym do niej majątkiem, matka małoletniego (płci męskiej) spadkobiercy itp. W innych przypadkach mężczyźni byli głównymi stronami transakcji lub pozwanymi, dlatego właśnie oni są viduramžių visuomenėje bei katalikų bažnyčios laikysena moters atžvilgiu kalbamaisiais wymieniani w tych dokumentach. Oczywiście należy również pamiętać o tym, że ówczesna społeczna rola kobiet także przyczyniła się do dość powściągliwego wspominania o kobietach w dokumentach historycznych. Įteikta 2023 m. gegužės 22 d. DARIUS IVOŠKA Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius, Lietuva [email protected]