Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu

DAIVA MURMULAITYTĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3826-7272 Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfemika, leksykografia, leksykologia. DOI: doi.org/10.35321/all89-06 REFORMA NAZWISK KOBIET W ASPEKCIE SŁOWOTWÓRSTWA JĘZYKA LITEWSKIEGO Reforma nazwisk kobiet w języku litewskim z perspektywy słowotwórstwa ADNOTACJA Słowotwórstwo (a zatem także tworzenie nazw osobowych i nazwisk) jest częścią systemu językowego. Dlatego litewskie nazwiska kobiet muszą odpowiadać prawidłowościom przewidzianym przez ten system. Z ważnych przyczyn społeczno-kulturowych (nie tylko ze względów estetycznych), chcąc zreformować ten system, należy ocenić perspektywy rozwoju języka litewskiego i przewidzieć możliwe konsekwencje zmian. W artykule zwraca się uwagę na aspekty morfologii języka litewskiego (słowotwórstwa), które są przemilczane lub ignorowane w dyskusjach nad propozycją zalegalizowania litewskich nazwisk kobiet z zakończeniem −(i)a. Rozważana jest kwestia relacji między tradycją a systemowością. Tworzenie nazwisk kobiet nieoznaczających stanu cywilnego z zakończeniem −ė uznaje się za umotywowany wyjątek (ze względu na zbieżność form nazwisk kobiet i mężczyzn), lecz nie za precedens, na którym można się oprzeć, chcąc dalej reformować system nazwisk. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy osobowe, nazwiska kobiet, słowotwórstwo, zakończenie, systemowość. ADNOTACJA Tworzenie słów (a w konsekwencji także nazwisk) jest integralną częścią systemu językowego. Dlatego litewskie nazwiska kobiet muszą być zgodne z prawidłowościami tego systemu. Z ważnych przyczyn społeczno-kulturowych, nieopartych wyłącznie na względach estetycznych, konieczne jest ocenienie perspektyw rozwoju języka litewskiego Straipsniai / Articles 123 DAIVA MURMULAITYTĖ i przewidzieć potencjalne konsekwencje zmian przy reformowaniu mikrosystemu nazwisk. W artykule zwrócono uwagę na konkretne aspekty morfologii języka litewskiego (słowotwórstwa), które są często pomijane lub ignorowane w dyskusjach dotyczących propozycji zalegalizowania litewskich nazwisk żeńskich zakończonych na –(i)a. Omówiono relację między tradycją a systemowością. Użycie zakończenia -ė do tworzenia nazwisk żeńskich, które nie wskazują stanu cywilnego kobiety, uznaje się za umotywowany wyjątek (ze względu na zbieżność formy nazwisk żeńskich i męskich), a nie za precedens, na którym można oprzeć dalszą reformę systemu nazwisk. SŁOWA KLUCZOWE: imiona i nazwiska, nazwiska żeńskie, słowotwórstwo, zakończenie, systemowość. WPROWADZENIE 4 maja 2023 r. w Sejmie Republiki Litewskiej zarejestrowano, a 4 lipca po przedstawieniu skierowano do rozpatrzenia projekt ustawy nr XIVP-2700 o zmianie art. 3 ustawy nr XIV-903 o zapisie imienia i nazwiska osoby w dokumentach¹, którego celem jest zmiana systemu nazwisk żeńskich w taki sposób, aby kobiety mogły wybierać „nazwisko z zakończeniem –a lub –ia, tworzone od nazwiska męskiego mającego zakończenie –a lub –ia”. Wcześniej odbyło się niejedno spotkanie dyskusyjne, konferencja prasowa oraz pojawiły się wypowiedzi w prasie, radiu i telewizji, a także w mediach społecznościowych (odnośniki zob. w wykazie źródeł i literatury), w których przedstawiono argumenty „za” i „przeciw” tej propozycji. Początkowo inicjatorzy projektu zdawali się wsłuchiwać w uwagi lituanistów; przynajmniej w dokumentach oficjalnych proponowanej reformy nie uważa się już wyłącznie za kwestię pisowni nazwisk², lecz im dalej, tym mniej słyszy się argumenty specjalistów języka litewskiego. Ostatecznie zaczęto podkreślać, że inicjowana innowacja jest jedynie prawem człowieka do posiadania pożądanego nazwiska³, a w ję- ¹ Zob. https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/e557d8a0ea5611eda305cb3bdf2af4d8?jfwid=-bxdpcdur9 [dostęp: 2023-10-01]. ² Sam tytuł ustawy, którą proponuje się zmienić, może nieco wprowadzać w błąd, ponieważ w mediach słowotwórstwo nadal miesza się z pisownią: https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2022287/moteru-pavardziu-rasymo-projekto-pateikimas-atidetas-kitai-savaitei; https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/lietuva/vlkk-i-pakarklytes-iniciatyva-del-moteru-pavardziu-skatina-nedarnia-teisėku-ra-56-2049000; https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/01/26/news/sarkiene-galetu-tapti-sarka-siulymas-keisti-moterisku-pavardziu-rasyba-sulauke-priestaringu-reakciju-25930477 i in. [dostęp: 2023-08-10]. ³ „[I]mię jest nieodłączną częścią tożsamości człowieka. Jednostka powinna mieć prawo wybrać to imię i nazwisko, z którym czuje się komfortowo”. (https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/01/26/news/sarkiene-galetu-tapti-sarka-siulymas-keisti-moterisku-pavardziu-rasyba-sulauke-priestaringu-reakciju-25930477 [dostęp: 2023-08-10]). Szczególnie dobitnie tylko jako 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu opinii językoznawców w tej kwestii nie trzeba uwzględniać, ponieważ nie jest to „gramatyka”. Socjolingwistka wypowiadająca się podczas dyskusji przy okrągłym stole „Nazwisko osoby – wybór osoby?” zrównała nazwisko w ogóle z emblematem lub etykietą, do których prawa języka jako systemu zatem się nie odnoszą⁴. Nie rozwijając dalej dyskusji z politykami, specjalistami w dziedzinie praw człowieka, równych szans, psychologii, socjolingwistyki i prawa na temat imion i nazwisk jako wskaźnika i wyrazu tożsamości człowieka, trzeba jednak zatrzymać się przy językoznawstwie, ponieważ nie można tu pominąć tej nauki. Imiona i nazwiska, jakkolwiek przedstawiciele wymienionych dziedzin mogliby na nie patrzeć⁵, są słowami, tworzą język. Ten zaś niewątpliwie jest systemem. Nazwiska są elementem systemu językowego – nie tylko gramatyki, lecz także wymowy i innych dziedzin. I kto, jeśli nie specjaliści językowi (w tym przypadku przede wszystkim lituaniści, badacze litewskiego zasobu imion i nazwisk oraz słowotwórstwa, morfolodzy), najlepiej zna strukturę tego systemu, prawa jego funkcjonowania i historię oraz, uwzględniając to wszystko, może przewidzieć perspektywy rozwoju i konsekwencje podobnych reform. Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na aspekty słowotwórstwa i morfologii języka litewskiego, które są pomijane lub ignorowane w debacie publicznej dotyczącej propozycji zalegalizowania litewskich nazwisk żeńskich z zakończeniem –(i)a, oraz uzasadnienie na ich podstawie negatywnej oceny takich nazwisk⁶. W tym celu wyznaczono następujące zadania: przeanalizować publicznie ogłaszane argumenty (w prezentacjach projektu ustawy, dyskusjach, artykułach specjalistów językowych, dokumentach i wyjaśnieniach Państwowej Komisji Języka Litewskiego), które popierają tworzenie litewskich nazwisk żeńskich z zakończeniem –(i)a od nazwisk męskich mających analogiczne zakończenie lub którymi tę propozycję jako część tożsamości człowieka (w oderwaniu od elementarnej wiedzy językowej) traktują nazwisko przedstawicielka Centrum Rozwoju Równych Szanshttps://www.youtube.com/watch?v=I678BYMkntg, mniej więcej od 4:30 nagrania oraz znaczna część innych uczestników dyskusji. Fakt, że „[N]azwiska są dziedzictwem kulturowym należącym nie tylko do właścicielki nazwiska, lecz także do narodu, państwa, wspólnoty i rodu” (Garšva 2012: 221), jest w ogóle ignorowany. ⁴ „Imiona w ogóle możemy pojmować jako emblemat. [...] To zasadniczo emblemat tożsamości, a nie gramatyka. [...] Możemy zgodnie z gramatyką przyjąć to imię jako nieodmienne, w zasadzie, jeśli matce potrzeba, z męskim zakończeniem, i będzie ono jak etykieta. Žvirblis. Lina. Viškas. Język litewski sobie poradził. Nikt go nie przyjął”. (https://www.youtube.com/watch?v=I678BYMkntg, mniej więcej od 59:00 nagrania [dostęp: 2023–08–10]). ⁵ Por. także stwierdzenie, które padło podczas prezentacji projektu, analogiczne do wspomnianego stwierdzenia socjolingwistki: „Kwestia nazwisk nie jest kwestią gramatyki języka litewskiego i w żaden sposób nie wchodzi w zakres tej gramatyki” (https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35826&p_k=1&p_a=media_object_viewer&guid=4B73D31A-AF71-4D4C-8D76-9FC73E0B3717 mniej więcej w 56:40 nagrania). ⁶ Pod koniec opracowywania artykułu opublikowano negatywne opinie Rady Naukowej Instytutu Języka Litewskiego oraz Państwowej Komisji Języka Litewskiego dotyczące tego projektu, w których przedstawiono więcej ważkich argumentów przeciwko propozycji zalegalizowania nazwisk żeńskich z zakończeniem –(i)a (odnośniki zob. w wykazie źródeł i literatury). Straipsniai / Articles 125 DAIVA MURMULAITYTĖ sprzeciw wobec propozycji; omówiono funkcjonalność słowotwórczą końcówek –(i)a i –ė, koncentrując się na słowotwórstwie synchronicznym, ale uwydatniając także aktualne aspekty historycznego tworzenia nomina feminima oraz tendencje neologizacyjne; omówiono problem różnicy między tradycją a systemowością w ocenie innowacji językowych. Metody badawcze – analiza morfologiczna, słowotwórcza i semantyczna. 1. KOŃCÓWKA SŁOWOTWÓRCZA –(i)a 1.1. Mówiąc o wyrazach pospolitych i ich słowotwórstwie, należy przypomnieć, że we współczesnym języku litewskim istnieje 7 homonimicznych końcówek –(i)a⁷, za pomocą których tworzy się: • nazwy czynności, na przykład: trauka (: traukti), apklausa (: apklausti); apkalta ‘procedura parlamentarna stosowana wobec najwyższych urzędników lub członków parlamentu, którzy naruszyli konstytucję lub złamali przysięgę (: apkaltinti), atodėka (: atsidekoti), dreba (: drebėti), perdava (: perduoti), persamda (: persamdyti), prieskyra ‘instytucja wskazywana przez autora, której poświęcona jest publikacja’ (: priskirti) i in. (LKG 1965: 303–304; DLKG 2006: 99; ND); • nazwy cech, na przykład: drąsa (: drąsus, –i), gausa (: gausus, –i); judra (: judrus, –i), tv ara (: tvarus, –i), nejauka (: nejaukus, –i) i in. (LKG 1965: 316; DLKG 2006: 104; ND); • nazwy wykonawców lub posiadaczy cechy czasownikowej, na przykład: žliumba (: žliumbti); nuokvaka ‘osoba, która zwariowała, zgłupiała; stary głupiec’ (: nukvakti), sąžvėra ‘osoba, która zamknęła się w sobie’ (: s užvėrėti), šmeža ‘ktoś, kto wciąż pojawia się i znika (migocze)’ (: šmėžuoti) i in. (LKG 1965: 338; DLKG 2006: 112–113; ND); • nazwy posiadaczy cechy odrzeczownikowej, na przykład: bailia ‘tchórz’ (: bailus, –i) i in. (LKG 1965: 367; DLKG 2006: 124)⁸; • nazwy miejsc, na przykład: prieglauda (: pri(si)glausti), pervalka (: pervilkti); nuovaža (: nuvažiuoti), nuožulna ‘pochyłe miejsce (może być specjalnie urządzone, np. dla transportu)’ (: nuožulnus, –i) i in. (LKG 1965: 405; DLKG 2006: 137; ND); • nazwy rezultatów czynności, na przykład skalda (: skaldyti); išruva ‘to, co wpływa strumieniem’ (: įsrūti), išdauža ‘wybite miejsce na powierzchni (drogi, ściany itp.)’ (: išdaužti, išdaužyti), išgirda ‘to, co usłyszane’ (: išgirsti), išspauda ‘to, ⁷ Więcej o homonimii środków słowotwórczych zob. Murmulaitytė 2022. ⁸ Neologizmów tej kategorii słowotwórczej, utworzonych za pomocą omawianej końcówki, w Bazie danych neologizmów (ND) najwyraźniej jeszcze nie odnotowano [dostęp: 2023–10–02]. 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu co zwięźle przedstawiono na podstawie dostępnych informacji’ (: išspausti), nuopūta ‘spadek poziomu wody w zbiorniku i odsłonięcie brzegu wskutek kierunku wiatru od brzegu’ (: nupūsti) (LKG 1965: 378–379; DLKG 2006: 128; ND) oraz • nazwy narzędzi, na przykład: saga (: segti), pakaba (: pakabinti), įmova (: įmauti) itd. (LKG1965: 395; DLKG 2006: 132–133)⁹. Należy zwrócić uwagę, że derywaty należące do pięciu kategorii słowotwórczych są rzeczownikami rodzaju żeńskiego, natomiast dwie kategorie — nazwy wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej (žliumba) oraz nazwy posiadaczy cechy rzeczownikowej (baila) — są rzeczownikami rodzaju wspólnego. Te substantiva communia mogą oznaczać osoby, zwierzęta, personifikowane istoty itd. zarówno płci żeńskiej, jak i męskiej. O tym, jakiej płci jest dany desygnat, informuje rodzaj gramatyczny innych wyrazów, z którymi derywat na –(i)a łączy się składniowo, por.: Vaikystėje buvau didelė [didelė] žliumba (BLKŽ); Tokis baila, tai ir savo šešėlio bijosi (LKŽė). Współczesny język litewski nie tworzy nazw wskazujących na różnicę płci za pomocą końcówki –(i)a. Do tej kategorii słowotwórczej należą derywaty, których znaczenie słowotwórcze to ‘osoba lub inna żywa istota odmiennej płci niż osoba lub istota żywa oznaczana przez wyraz podstawowy’. Tworzy się je za pomocą kilku przyrostków i jednej końcówki –ė. Spośród przyrostków w języku ogólnym występują tylko –ienė, –(i)uvienė, na przykład karalienė (: karalius), dėdžiuvienė (: dėdžius), sukčiuvienė (: sukčius), oraz –inas, na przykład lapinas (: lapė), a także –ėnas, na przykład tetėnas (: teta); więcej o tej kategorii zob. LKG 1965: 416–418; DLKG 2006: 142–143. 1.2. Saulius Ambrazas, który badał rozwój kategorii słowotwórczych litewskich rzeczowników, twierdzi, że „rzeczownikowych derywatów z końcówką –a bezpośrednio oznaczających płeć żeńską pozostały jedynie resztki” i podaje zaledwie kilka przykładów ze starych pism — drauga ‘przyjaciółka’, sėbra ‘towarzyszka’, gaida ‘śpiewaczka’, a także kilka derywatów opartych na rzeczownikach z przyrostkami: draugala ‘żona’, paleistuvė (: draugalas ‘przyjaciel; zalotnik; kochanek; cudzołożnik, rozpustnik’), guluova ‘żona’ (: guluovas ‘mąż’), kaimyna, patina ‘samica’, tetulėna ‘córka ciotki’ (: tetulėnas ‘syn ciotki’). Później takie derywaty zostały wyparte przez odpowiednie derywaty z końcówką –ė (draugė, sėbrė, guluovė, kaimynė itd.), która w języku litewskim jest najważniejszym środkiem słowotwórczym nazw osób i zwierząt płci żeńskiej (Ambrazas 2000: 71–72, 79). Pranas Skardžius, który również badał litewskie słowotwórstwo z perspektywy historycznej, mówiąc o „samogłoskowym przyrostku –a”, również ⁹ Jak się wydaje, ND również nie odnotowuje nowych nazw narzędzi utworzonych z końcówką –a [dostęp: 2023-10-22]. Chyba że jako nazwę środka służącego do zapamiętania czegoś można rozumieć neologizm atmena ‘ściąga — notatka zawierająca zwięzłe informacje o jakiejś rzeczy lub wydarzeniu albo wyjaśnienia, jak coś zrobić’ (: atmintі). Straipsniai / Articles 127 DAIVA MURMULAITYTĖ również wspomina niektóre z tych przykładów, ale nie pisze, że nazwy żeńskie utworzono od nazw męskich, i nie przedstawia graficznie, że zachodzi między nimi opozycja słowotwórcza (Skardžius 1996 [1943]: 36–37). Wyraz tetulėna uważa on za derywat z przyrostkiem –ėna i nie wiąże go bezpośrednią relacją słowotwórczą (jak derywatu z wyrazem podstawowym) z tetulėnas (Skardžius 1996 [1943]: 238–239). Z synchronicznego punktu widzenia tę ostatnią parę terminów pokrewieństwa można by pod względem semantycznym uznać za rzeczownik mobilny (więcej o substantiva mobilia zob. rozdz. 3), którego formy męska i żeńska są bezpośrednio związane z rzeczownikiem podstawowym tetulė. Jeśli uznać wyraz tetulėna za nominum femininum, tj. derywat z końcówką –a od tetulėnas, trudno byłoby sformułować jego znaczenie słowotwórcze. Jeśli jest to nazwa wynikająca z różnicy płci, od wyrazu podstawowego tetulėna powinna różnić się jedynie semem płci żeńskiej, jednak ‘córka’ nie jest ‘synem płci żeńskiej’. Prawdopodobnie żeńska forma rzeczownika mobilnego powinna jednak mieć końcówkę –ė (por. seserėnas ‘syn siostry’, seserėnė ‘córka siostry’ (LKŽe)). Z drugiej strony LKŽe nie wskazuje na żywe użycie wyrazu tetulėna; jest on odnotowany tylko w kilku starych słownikach, dlatego bez spójnych kontekstów żywej mowy trudniej oceniać jego relacje semantyczne ze słowami należącymi do tego samego gniazda słowotwórczego. W każdym razie są to jedynie teoretyczne spekulacje; diachronicznego słowotwórstwa nie należy mieszać z synchronicznym. Tak samo nie powinno się opierać proponowanych reform współczesnego języka na fakcie, że niegdyś w języku litewskim nomina feminina tworzono z końcówką –a, ani na kilku historycznych, dziś nieaktualnych derywatach z tą końcówką10. Tym bardziej że wymieniane przez historyków słowotwórstwa drauga itd. nomina feminina nie opierały się na wyrazach podstawowych o identycznej formie (por. draugas), a zatem nie można byłoby mówić o odrodzeniu tego typu słowotwórczego. 1.3. Nie odnotowano również neologizmów z końcówką –(i)a, które oznaczałyby wyłącznie osobę, zwierzę, personifikowaną istotę itd. różniące się jedynie płcią żeńską od osoby, zwierzęcia, personifikowanej istoty itd. określanych wyrazem podstawowym. Jedyny neologizm žmoga (Murmulaitytė 2021: 57–58; Aleksaitė 2022: 233; Miliūnaitė 2022: 292–294) z tą końcówką został celowo utworzony nie tyle po to, by wyodrębnić kobiety spośród ludzi, tj. nadać wyrazowi podstawowemu žmogus sem żeńskości, ile by stworzyć wyraz, który właśnie nie wskazywałby na przynależność do żadnej płci. Por. uzasadnienie autorki neologizmu, Daivy Repečkaitė11: 10 „Na słowotwórstwo (konstruowanie neologizmów) [...] nie mogą mieć żadnego wpływu genetyczne, pierwotne [...] relacje słowotwórcze, gdy synchronicznie już się nie przejawiają, tj. nie pokrywają się z aktualnymi relacjami słowotwórczymi” (Urbutis 2009: 41). 11 Tutaj i dalej cytaty oraz przykłady użycia wyrazów są podawane bez korekty; występujące w nich nazwy osobowe zastąpiono inicjałami, a miejsca pominiętego tekstu oznaczono za pomocą [...]. 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu „Czasami zastanawiałem się, jak dostroić swój słownik, aby odzwierciedlał niektóre moje wartości. Mówiąc konkretniej – mam problem ze słowem „człowiek”, ponieważ jest ono wyraźnie rodzaju męskiego. [...] Jednak któregoś dnia wymyśliłem, że mogę po prostu mówić „człowieka”.¹⁰ [...] Jest to zasadniczo słowo elastyczne pod względem rodzaju, utworzone według analogicznych litewskich słów „neklaũžda”, „pikčiurna”, „vepla”, „pirdyla”, „nenuorama”, „rašėiva” (nie wiedzieć czemu wymyśliłem tylko negatywne). Również rzeczowniki rodzaju męskiego odmieniane jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego są częste w niektórych wariantach dialektu aukštockiego (podobnie jak słynne „bratka”). Tak więc powiedziałbym „on jest dobrym człowieka” i „ona jest dobrą człowieka“¹². A zatem poszukiwano nie rodzaju żeńskiego, lecz nowotworu rodzaju wspólnego, nadającego się do nazwania osób obu płci (substantivum commune), dlatego człowieka nie należy uważać za nazwę utworzoną ze względu na różnicę płci. Nie mógłby on należeć do tej kategorii słowotwórczej także dlatego, że nie odpowiada właściwemu wszystkim jej derywatom wspomnianemu znaczeniu słowotwórczemu „osoba lub inna istota żywa odmiennej płci niż osoba lub istota żywa oznaczona wyrazem podstawowym”, ponieważ wyraz podstawowy człowiek w ogóle nie ma semu płci¹³ Zdaniem Rity Miliūnaitė (2022: 293) czasami dąży się do „[...] wyrażenia różnicy płci za pomocą form człowiek–człowieka (człowieka wiąże się z innymi rzeczownikami rodzaju żeńskiego obywatelka, profesjonalistka, koleżanka)”, jednak w jedynym przytaczanym przykładzie użycia¹⁴ człowieka, jak się zdaje, jest używana właśnie w celu zneutralizowania semantyki płciowej, rodzaju gramatycznego męskiego użytego wcześniej słowa ludzie, poprzez doprecyzowanie, że mowa o osobach obu płci, a neologizm jest konsekwentnie używany jako słowo rodzaju wspólnego, którym został stworzony. Oczywiście nie można całkowicie wykluczyć, że człowieka może być rozumiana i używana również w znaczeniu „człowiek płci żeńskiej”, ale najczęściej dzieje się tak jedynie wtedy, gdy sam neologizm budzi oburzenie i nie zna się okoliczności ani motywacji jego powstania, a nie podczas naturalnego używania go we własnym języku. Jakkolwiek by było, czas pokaże, czy ten neologizm wyjdzie poza swoje wąskie i stylistycznie nacechowane ¹² Cytowane z ND (zob. https://ekalba.lt/naujazodziai/%C5%BEmoga?paieska=%C5%BEmoga&i=566420fd-308c-4036-8452-0e6f494dc614 [dostęp: 2023-09-03]). ¹³ Nawiasem mówiąc, nie należy się dziwić, że przy poszukiwaniu analogii przychodzą do głowy tylko słowa o negatywnych konotacjach – pejoratywna semantyka jest cechą większości wymienionych wyżej typów słowotwórczych (przyrostków -la, -eiva, derywatów z sufiksem -a nazywających wykonawców czynności, nosicieli cechy czasownikowej lub nosicieli cechy rzeczownikowej) (por. opisy tych środków słowotwórczych w ŽDV). ¹⁴ „Zgodnie z obecnie dominującym na Litwie poglądem kobiety nadal postrzegane są i same siebie postrzegają przede wszystkim jako przedstawicielki płci – kobiety, żony, potencjalne kochanki, matki, a nie jako ludzie, człowieka – obywatelki, profesjonalistki, koleżanki. [...]” (15min.lt, 2015–12–14, cytowane z ND: zob. https://ekalba.lt/naujazodziai/%C5%BEmoga?paieska=%C5%BEmoga&i=566420fd-308c-4036-8452-0e6f494dc614 [dostęp: 2023-09-03]). Straipsniai / Articles 129 DAIVA MURMULAITYTĖ granic użycia ani czy rozszerzy się jego struktura semantyczna. Oczywiste jest jednak, że człowieka jest okazjonalizmem, nietypowym, nieregularnym zarówno pod względem formy, jak i semantyki neologizmem. Już sam fakt, że jest taki, w żaden sposób nie świadczy o tym, że jedna z kategorii słowotwórczych języka litewskiego – nazwy tworzone ze względu na różnicę płci – wzbogaciła się o nowy środek słowotwórczy, końcówkę -(i)a (por. Aleksaitė 2022: 231–233, 239). A zatem zamiaru zreformowania systemu litewskich nazwisk nie można również oprzeć na tym przykładzie z punktu widzenia słowotwórstwa (neologizacji). 1.4. A zatem we współczesnym języku litewskim nie istnieje taki typ słowotwórczy, który obejmowałby derywaty nazywające ludzi, zwierzęta, istoty uosobione itp. płci żeńskiej, utworzone za pomocą końcówki słowotwórczej –(i)a od odpowiednich nazw ludzi, zwierząt, istot uosobionych itp. płci męskiej. Dotyczy to zarówno wyrazów pospolitych, jak i mikrosystemów nazwisk. Należy zwrócić uwagę także na to, że w przypadku proponowanej reformy nazwisk (przynajmniej na jej początkowym etapie, ponieważ nie ukrywa się zamiaru jej rozszerzenia) wyraz podstawowy i derywat są pod względem formy całkowicie identyczne. Końcówka zarówno nazwiska męskiego, jak i żeńskiego byłaby –(i)a. Litewski system słowotwórczy również, jak się zdaje, nie ma przypadków, w których końcówkę wyrazu podstawowego zastępowano by analogiczną końcówką. W kwestii końcówki -ė zob. w tym aspekcie rozdz. 2.2. 2. KOŃCÓWKA SŁOWOTWÓRCZA -ė 2.1. Podstawowym środkiem słowotwórczym dla nomina feminina jest końcówka -ė (LKG 1965: 417–418; DLKG 2006: 142–143; por. Ambrazas 2000: 79). Na podstawie już istniejących opozycji słowotwórczych15 vilkė: vilkas, balandė: balandis itp. (do tej kategorii słowotwórczej należały wcześniej głównie nazwy samic) tworzy się nowe wyrazy, różniące się od podstawowych semem rodzaju żeńskiego: budelė (: budelis), piratė (: piratas), popiežė (: popiežius), patrulė (: patrulis). W neologizmach robotė (: robotas), kūdikė (: kūdikis), lavonė (: lavonas), elitė (: elitas) rzeczowniki podstawowe, mając gramatyczną formę rodzaju męskiego, nie są semantycznie związane nawet z płcią męską. Jednak gdy zachodzi potrzeba zaznaczenia lub podkreślenia płci (żeńskości), sięga się po zwyczajny do tego celu środek słowotwórczy – końcówkę ¹⁵ Zasada analogii w słowotwórstwie ma zasadnicze znaczenie (Urbutis 2009: 327–328). Jeden typ słowotwórczy tworzą wyrazy powiązane słowotwórczo, utworzone za pomocą tego samego formantu słowotwórczego od wyrazów podstawowych należących do tej samej części mowy i mające to samo znaczenie słowotwórcze; w omawianym przypadku za pomocą końcówki –ė od rzeczowników tworzy się wyrazy oznaczające osobę, zwierzę, istotę uosobioną itp. odmiennej (żeńskiej) płci. 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu –e16. Prawdopodobnie najbardziej konsekwentnie w ten sposób tworzy się „żeńskie” nazwy zawodów, tytułów itp., które wcześniej były właściwe wyłącznie mężczyznom (więcej o tej i innych grupach semantycznych takich neologizmów zob. Miliūnaitė 2022: 290–292). W przypadkach, gdy rzeczownik rodzaju męskiego będący podstawą ma końcówkę –a (na przykład viršila), jego żeński odpowiednik również prawidłowo tworzy się z końcówką –ė, na przykład: (1) Na mocy rozkazu komendanta Głównego Komisariatu Policji Okręgu Utena V. V. odznaką policyjną trzeciego stopnia „Za zasługi” odznaczeni zostali starszy śledczy Wydziału Reagowania Komisariatu Policji Rejonu Anykščiai, komisarz inspektor R. S., oraz starsza patrolowa viršilė Wydziału Reagowania Komisariatu Policji Rejonu Anykščiai V. K.;17 (2) Komendant Głównego Komisariatu Policji Okręgu Kłajpeda za nienaganne i wzorowe wykonywanie obowiązków służbowych oraz z okazji Dnia Aniołów Stróżów – święta policji – odznaczył odznaką policyjną trzeciego stopnia „Za zasługi” starszą posterunkową Wydziału Policji Kryminalnej Komisariatu Policji Miejskiej w Połądze, viršilę A. C. [...]18. 2.2. Przeprowadzona przed dwiema dekadami reforma litewskich nazwisk, na mocy której zalegalizowano tworzenie nazwisk kobiet nieujawniających stanu cywilnego z końcówką –e19. Dziś reformę tę można zapewne uznać za umotywowaną i udaną z przyczyn socjokulturowych. Kobiety, podobnie jak każdy człowiek, mają prawo nie ujawniać swoich danych osobowych; w tym przypadku – nie wskazywać swoim nazwiskiem statusu społecznego. Wcześniej takie pragnienie mogłoby wydawać się dziwne, obecnie wydaje się naturalne i rzeczywiście istnieje potrzeba posiadania takiego środka słowotwórczego, który pozwalałby, aby nazwisko nie ujawniało stanu cywilnego. 26 czerwca 2003 r. Państwowa Komisja Języka Litewskiego, 16 Ponieważ jest to typowy i produktywny nomina feminina środek słowotwórczy, można byłoby, opierając się na wyrazie podstawowym, który nie ma semu płci, uznać to za nową tendencję słowotwórczą, wskazującą na utrzymującą się, a nawet rosnącą funkcjonalność końcówki –ė – oznaczania, wyrażania lub podkreślania kobiecości osoby bądź rzeczy określanej przez derywat, jej związku z płcią żeńską. Inaczej jest w przypadku końcówki –a, która nie ma nic wspólnego z wyrażaniem różnicy płci (por. rozdz. 1.3). 17 Zob. https://www.anyksta.lt/anyksci-policijos-pareigun-veikla-ivertino-ir-policijos-generalinis-komisaris/ [dostęp: 2023-07-10]. 18 Z okazji Dnia Policji – nagrody dla funkcjonariuszy. – Palangos tiltas, 2014–10–06; dostęp online: https://www.palangostiltas.lt/policijos+d dienos+proga++apdovanojimai+pareigunams,7,2,5170.html [dostęp: 2023-07-10]. 19 Po upływie dekady R. Miliūnaitė zbadała ilościowo i jakościowo społeczne postawy językowe wobec takich nazwisk oraz opracowała obszerne studium naukowe ukazujące ówczesny stosunek społeczeństwa do nazwisk kobiet i przemiany w ich użyciu (Miliūnaitė 2013). Straipsniai / Articles 131 DAIVA MURMULAITYTĖ „po rozważeniu opinii wyrażanych przez społeczeństwo oraz propozycji Urzędu Kontrolera ds. Równych Szans Kobiet i Mężczyzn” postanowiła, że „w przypadkach, gdy chce się mieć (nadać) formę nazwiska, która nie wskazywałaby na stan cywilny, nazwisko żeńskie od nazwiska męskiego można utworzyć z końcówką –ė, np.: Alminė (od Alminas), Talmantė (od Talmantas), Butkė (od Butkus) [...]. Gdy nazwisko męskie ma końcówkę –ė, nazwisko żeńskie pozostaje niezmienione, np.: Lapė, Kregždė”.20 Ostatnie stwierdzenie sformułowano niejasno, dwuznacznie21. Czy należy rozumieć, że nazwisko żeńskie już takie było? Czy że kobieta otrzymuje takie samo nazwisko jak mężczyzna? W takim przypadku wynikałoby, że kobieta otrzymuje niezmienione nazwisko mężczyzny i że nie jest to słowotwórstwo? Taką interpretację można dostrzec również w przeglądzie obowiązujących aktów prawnych na stronie VLKK, gdzie o omawianym przypadku powiedziano (podkreślenie w cytacie – aut. past.): „4 maja 2023 r. posłanka I. P. Riegistravo zarejestrowała projekt ustawy o zmianie art. 3 ustawy Republiki Litewskiej nr XIV-903 o zapisie imienia i nazwiska osoby w dokumentach [...]. Zgodnie z nim przewiduje się wyjątek dotyczący formy litewskich nazwisk żeńskich – nazwiska stałyby się niewyprowadzone i nie tylko z końcówką –ė, lecz także z –a, –ia.”22 Jednak w przypadku nazwisk Lapė, Kregždė, Paukštė, Dirse, Gaulė i podobnych, z końcówką –ė, można dostrzec również opozycję słowotwórczą, np. Kregždė (nazwisko mężczyzny): Kregždė (nazwisko kobiety), ponieważ w tym przypadku końcówki nazwisk męskiego i żeńskiego są analogiczne jedynie formalnie. Z punktu widzenia słowotwórstwa końcówka –ė w nazwisku mężczyzny i jego żony / córki nie jest taka sama. Nazwisko mężczyzny po prostu ją ma; jest to końcówka fleksyjna, natomiast nazwisko kobiety być może tworzy się za jej pomocą; byłaby to końcówka słowotwórcza, dodająca do wyrazu podstawowego (nazwiska mężczyzny) znaczenie płci przeciwnej. Zasadniczo byłyby to więc dwie końcówki –ė: fleksyjna i słowotwórcza; logiczne byłoby zastąpienie pierwszej (którą ma nazwisko mężczyzny) drugą, aby nadać neologizmowi, jego derywatowi, sem płci żeńskiej i rodzaj gramatyczny żeński. Formalnie jakby nic się nie zmienia, lecz nazwisko kobiety wraz z końcówką słowotwórczą –ė uzyskuje paradygmat rodzaju żeńskiego: ta pani / panna Kregždė jest całkiem miła, dawno nie widziałem starszej Kregždė, udziela się głosu profesor Kregždei, w klatce schodowej spotykamy sąsiadkę Kregždė, wychowawczyni nie znalazła jeszcze wspólnego języka z małą Kregžde itd. Końcówka –(i)a, jak wspomniano, nie pełni takiej funkcji słowotwórczej i ²⁰ Uchwała VLKK nr N–2(87) z 26 czerwca 2003 r. Została zaktualizowana 27 kwietnia 2023 r. (nr N–1 (199)), lecz punkt, z powodu którego ją wydano, a mianowicie dotyczący nazwisk z końcówką –ė, pozostał niezmieniony. ²¹ Zdaniem Kazimierasa Garšvy sama uchwała jest pochopna, a to, „że nowatorskie nazwisko żeńskie w pewnych przypadkach nie będzie różnić się od nazwiska męskiego (gdy ma ono końcówkę –ė: Bložė, Gervė, Kielė, Kregždė, Mitė, Ropė, Skrebė, Vegelė, Žagrė i in.)”, jest podobno przeoczeniem (Garšva 2012: 220). ²² Zob. https://vardai.vlkk.lt/teises-aktai-reglamentuojantys-asmenvardziu-klausimus [dostęp: 2023-08-11]. 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu nie nadaje semu żeńskości – nie istnieje grupa tak utworzonych wyrazów ani typ słowotwórczy, przez analogię do którego można by tworzyć nowe wyrazy, nie może więc być uznawana za środek słowotwórczy tworzenia nazw ze względu na różnicę płci. Naturalny rozwój języka nie wskazuje na skłonność ku takiemu nowemu typowi słowotwórczemu, a jego sztuczne, niemotywowane, niewynikające z samego języka stworzenie może mieć nieprzewidywalne konsekwencje. Jeśli zatem końcówka –(i)a nie jest środkiem słowotwórczym, Šarka (nazwisko mężczyzny): Šarka (nazwisko kobiety) nie stanowi opozycji słowotwórczej. A zatem pojawienie się wyrazu oznaczającego kobietę nie jest słowotwórstwem. 3. SUBSTANTIVA MOBILIA Niekiedy próbuje się uzasadniać rzekome słowotwórstwo wyrazów zawierających sem żeńskości, utworzonych z końcówką –a, przykładami tak zwanych rzeczowników mobilnych (substantiva mobilia): mokytojas – mokytoja, veikėjas – veikėja i in.²³ Ogólnie rzecz biorąc, w odniesieniu do rzeczowników mobilnych (na poziomie teoretycznym) nie ma pełnej jasności ani jednomyślności – czy są to różne wyrazy, czy też formy morfologiczne jednego wyrazu, tzn. czy rzeczownik rodzaju żeńskiego tworzy się od odpowiadającego mu rzeczownika rodzaju męskiego (veikėja – od veikėjo), czy też oba opierają się na tym samym wyrazie podstawowym (veikėjas, veikėja – od veikti). Od interpretacji wzajemnego związku tych wyrazów / form zależy, czy związek ten uznaje się za słowotwórstwo, czy za fleksję (szerzej na ten temat oraz literaturę zob. Murmulaitytė 2021: 60–63). Nie można ignorować, że substantiva mobilia są nietypowymi rzeczownikami, ponieważ mają cechy przymiotników i rzeczowników (Judžentis 2012: 34). Niemniej jednak w gramatykach języka litewskiego stwierdza się, że formy dwóch rodzajów tworzą tu jeden wyraz – rzeczownik mający formy dwóch rodzajów (por. LKG 1965: 416–417; DLKG 2006: 142). Jest to logiczne i zrozumiałe, gdy uwzględnia się znaczenie słowotwórcze (por. w odniesieniu do wyrazów z końcówką –ė także Urbutis 2009: 200, 202). Jak to przebiega (motywacja i logika słowotwórcza), można sobie wyobrazić na jednym przykładzie. Artojas jest nazwą wykonawcy czynności, utworzoną za pomocą przyrostka –tojas, –a od czasownika arti (aria, arė). Od dawna realizowana i szeroko używana była jedynie forma rodzaju męskiego tego rzeczownika, ponieważ forma żeńska nie była potrzebna; orką zazwyczaj ²³ Częściej jest to charakterystyczne dla dyskursu nienaukowego, jednak takie traktowanie formy rodzaju żeńskiego – jako utworzonej od formy rodzaju męskiego – spotyka się również w publikacjach filologów (por. Jezukevičienė 2023: 21) i specjalistów językowych (Paulauskienė 1994: 48; 2007: 72; Ambrazas 2000: 79 i in.). W ekspertyzie dotyczącej możliwości rozwoju nazwisk żeńskich (zob. rozdz. 4) stwierdza się, że „systemowym zjawiskiem jest tworzenie nazw osób rodzaju żeńskiego od rodzaju męskiego za pomocą końcówek i przyrostków: draugas / draugė, klasiokas / klasiokė, uošvis / uošvė / uošvienė, sargas / sargienė, karalius / karalienė [...]”; wyraz klasiokė najwyraźniej uznaje się za derywat wyrazu podstawowego klasiokas, utworzony za pomocą końcówki –ė (zob. https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/e557d8a0ea5611eda305c-b3bdf2af4d8?jfwid=-bxdpcdur9, załącznik 3, s. 2 [dostęp: 2023–09–28]). Straipsniai / Articles 133 DAIVA MURMULAITYTĖ zajmują się mężczyźni. Potencjalna, tj. przewidziana przez system słowotwórczy, forma rodzaju żeńskiego artoja została odnotowana w kartotece uzupełnień LKŽ na podstawie dawnych słowników (Dionizasa Poški Lenkisktaj–lietuviškaj žodynaj, Simonasa Daukantasa Didysis lietuvių–lenkų kalbų žodynas (1850–1856)). Oczywiste jest, że wobec braku takiej potrzeby nie została ona zrealizowana w żywej praktyce językowej; LKŽ, DLKŽ i inne słowniki podają jedynie formę rodzaju męskiego artojas. Gdy zaistniała potrzeba nazwania kobiety orzącej, w odniesieniu do współczesnych realiów pojawiła się forma artoję: (3) Ci, którzy nie odważyli się rywalizować z doświadczonymi oraczami, mieli możliwość sprawdzenia swoich sił w zawodach orki dla mieszkańców miasta Miestelėnai i wiejskich parobków. Wszyscy chętni mogli zaorać bruzdę i w ten sposób zetknąć się z dawnymi tradycjami rolniczymi związanymi z orką. […] Zwyciężczynią tych zawodów została tytułująca się „wiejską dziewczyną” artoję z Kapčiamiestis B. S.²⁴; (4) Jedyna artoje zdobyła „brąz”. […] Uczestnicząc po raz pierwszy w zawodach orki, jedyna artoje N. R. zajęła trzecie miejsce²⁵; (5) Artoję Ž. […] Nie zdobyła wyróżniających miejsc, jednak była jedyną artoje kobietą i za to otrzymała nagrodę. […] Po raz pierwszy w ciągu pięciu lat święta w Trumpiškiai odważyła się również stanąć do rywalizacji artoję, czyli Z. S. z naszego rejonu²⁶; (6) Austria miała czteroosobową drużynę, która pomagała swoim kobietom artojėms²⁷; (7) Nie należy też przesadzać. Lubię dowcip, ale nie wulgarność. Zachowanie równowagi, znalezienie złotego środka nie jest proste – łatwo może pojawić się albo milcząca piękność, która boi się powiedzieć słowo, albo niczym artoję od pługa…²⁸. ²⁴ Święto pierwszej bruzdy – z tradycyjnymi obrzędami i wiosennym jarmarkiem. – AlytusPlius.lt, 2017–05–03; dostęp w internecie: https://m.alytusplius.lt/naujienos/pirmosios-vagos-svente-su-tradicinemis-apeigomis-ir-pavasariniu-jomarku [dostęp: 2023–07–09]. ²⁵ Najlepsi oracze rejonu – młodzi rolnicy. – Šiaulių kraštas, 2007–06–23; dostęp w internecie: http://old.skrastas.lt/?data=2007–06–23&rub=1144745056&id=1182533319 [dostęp: 2023–07–09]. ²⁶ Po święcie „Zawodów pierwszej bruzdy”. – Lokalna grupa działania rejonu rakiszkiego, dostęp w internecie: http://senas.rokiskiovvg.lt/index.php/en/news/67-po-pirmosios-vagos-varytuvi-vents [dostęp: 2023–07–09]. ²⁷ Audronė Puišienė, Z Kanady – z nowym doświadczeniem i wrażeniami. – Vakarų Lietuva, 2013–08–06; dostęp w internecie: https://www.pajurionaujienos.com/?act=exp&sid=9890 [dostęp: 2023–07–09]. ²⁸ R. Velijevaitė: nie chcę kochać na ślepo. – Moters savaitė, 2011–11–22; dostęp w internecie: https://www.tv3.lt/naujiena/zmones/r-velijevaite-nenoriu-myleti-aklai-n566733 [dostęp: 2023–07–09]. 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu Zatem, gdy zaszła potrzeba nazwania nowego pojęcia – kobiety orzącej –, postanowiono nie realizować potencjalnej formy artoja, podobnie jak artojas opierającego się na czasowniku arti, lecz utworzyć nowe słowo artoje za pomocą przyrostka słowotwórczego -ė, nadającego semantykę rodzaju żeńskiego, za podstawę słowotwórczą przyjmując zwyczajowy rzeczownik rodzaju męskiego artojas. Oczywiste jest (na podstawie odmiennego zakończenia), że nie jest to morfologiczna forma mobilnego rzeczownika artojas, -a, lecz samodzielny derywat, odrębne słowo artoje, związane z wyrazem podstawowym artojas relacjami słowotwórczymi. Szczególnie 7. przykład użycia pokazuje, że jego semantyka jest związana z czasownikiem arti jedynie pośrednio i dość odlegle. Widać, że w tym przypadku artoje opiera się nawet nie na podstawowym, lecz na przenośnym znaczeniu wyrazu podstawowego arto­jas, mianowicie nie „człowiek orzący, uprawiający ziemię”, lecz „człowiek niekulturalny, niewykształcony, »wieśniak«”. Zatem rzeczownik rodzaju żeńskiego bez wątpienia należy traktować jako derywat rzeczownika artojas, a nie jako derywat pierwotnego słowa gniazda słowotwórczego – czasownika arti. Artojas obok podstawowego znaczenia „człowiek orzący” ma w różnych kontekstach także inne dodatkowe semy – por. jeść, pić jak oracz, tj. dużo, do syta, aby mieć siłę potrzebną oraczom podczas ciężkiej pracy fizycznej, orania (8–10); być zmęczonym jak oracz po ciężkiej pracy (11); pić jak oracz, tj. dużo, bez umiaru (12); ogólnie wyglądać i zachowywać się niekulturalnie (13) itd. Jak wynika z przykładów, w takich mniej lub bardziej skostniałych połączeniach wyrazowych nawet w odniesieniu do kobiet znacznie częściej używa się rzeczownika rodzaju męskiego: (8) [...] ji buvo apibarta dėl liesumo. Merginą tai labai suerzino, nes ji liekna iš prigimties, nors valgo kaip artojas²⁹; (9) Miestietis valgo kaip artojas sėjos metu, o kalorijų sudegina ne daugiau nei viduramžių ponas, laiką leidęs pataluose³⁰; (10) Jedna z najbardziej czarujących aktorek ubiegłego wieku, Szwedka Greta Garbo, była nieprzewidywalna nie tylko na ekranie, lecz także w życiu codziennym: czasami wykwintna gospodyni i smakoszka, a czasami lubiąca užkirsti kaip artojas i zupełnie nieporadna w kuchni...³¹; ²⁹ Zob. https://books.google.lt/books?id=g8E0DwAAQBAJ&pg=PT66&lpg=PT66&dq=%22kaip+arto­jas%22&source=bl&ots=Onqxw8zppP&sig=ACfU3U1EI-m2c9PM7FcQZOg11jQKdo-74tA&hl=lt&sa=X&ved=2ahUKEwi-6azXr8-AAxWfhf0HHQ48BJY4HhDoAXoECB4QA-w#v=onepage&q=%22kaip%20artojas%22&f=false [dostęp: 2023–08–09]. ³⁰ Zob. https://www.savaite.lt/ar-zinai-kad/verta-zinoti/2352-didmiescio-sindromas-arba-kai-miestas-tampa-zudiku.html [dostęp: 2023–08–09]. ³¹ Zob. https://zmones.15min.lt/naujiena/mitybos-taisykles-pagal-greta-garbo-7y5yYr0A58O [dostęp: 2023–08–09]. Straipsniai / Articles 135 DAIVA MURMULAITYTĖ (11) [...] sėdžių susimąsčius kaip artojas, nusiplūkės po dienos arimų³²; (12) [...] skiemenų skaičius ir rimas vingiuojantis. kaip artojas po burnelės³³; (13) [...] į klubą jūsų niekas neįleis, jeigu atrodysite, kaip artojas, pasiruošęs išgerti pačią pigiausią degtinę, susimusti su kitais [...] lankytojais³⁴. 4. TRADYCJA VS. SYSTEM Chociaż inicjatorzy projektu i zwolennicy propozycji zalegalizowania litewskich nazwisk kobiet z końcówką –(i)a podkreślają, że opinia specjalistów językowych na temat tego zamysłu nie jest istotna, to jednak przy składaniu propozycji zadbano o ekspertyzę (wyjaśnienie specjalisty dotyczące możliwości rozwoju nazwisk kobiet) (zob. załącznik 3 omawianego projektu)³⁵. Po przedstawieniu obecnego stanu litewskich nazwisk kobiet oraz perspektyw zmian ich systemu, omówieniu naturalnego rozwoju języka i potrzeby normowania oraz uwzględniania okoliczności społeczno-kulturowych, a także relacji między tradycją a gramatyką, ekspert odchodzi od tematu nazwisk i podsumowując, rozważa paradygmaty rzeczowników litewskich oraz rodzaje gramatyczne. Powstaje ogólne wrażenie, jak gdyby propozycji zalegalizowania w języku litewskim nazwisk kobiet z końcówką –(i)a nie sprzeciwiano się (co więcej, na s. 2 mówi się, że systemowi języka nie sprzeciwiają się również określenia kobiet za pomocą słów zakończonych na –is oraz –uo (por. Žuvis, Sesuo), prawda, w tym kontekście wspomina się tylko pseudonimy, nie nazwiska). Jednak niektóre twierdzenia można interpretować lub logicznie rozwinąć, dochodząc do przeciwnego wniosku. Zatem zapewne nie należałoby przyjmować opinii eksperta jako jedynej i bezspornie słusznej; z autorem wyjaśnienia można i należy dyskutować, w nauce bowiem prawdy zwykło się szukać właśnie w ten sposób. Na przykład najpierw można by zapytać, na jakich kryteriach opiera się ekspert, oddzielając tradycję od gramatyki (systemu). Czy zawsze można / należy tak kategorycznie je rozgraniczać? Jak rzecz się ma z końcówką –a, która dotychczas w języku litewskim nie pełniła takiej funkcji roboczej, jaką niniejszy projekt próbuje jej narzucić, ³² Zob. https://www.google.com/search?q=%22kaip+artojas%22&rlz=1C1GCEB_enLT1039L-T1039&sxsrf=AB5stBizs2pE9QXHbTN982c4GL0uK4hVjw:1691576208837&ei=kGfTZNHN-MqSM9u8Px4e-2AU&start=30&sa=N&ved=2ahUKEwjR1aa4rM-AAXUkhv0HHceDD1s4FB-Dy0wN6BAgPEAk&biw=1468&bih=783&dpr=1.25 [dostęp: 2023–08–09]. ³³ Zob. https://www.rasyk.lt/kuriniai/249099.html [dostęp: 2023–08–09]. ³⁴ Zob. https://tomasgluosnistyla.com/2014/09/29/gyvenimas-dar-pries-akis/ [dostęp: 2023–08–09]. ³⁵ Zob. https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/e557d8a0ea5611eda305cb3bdf2af4d8?jfwid=-bxdpcdur9 [dostęp: 2023–09–28]. 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu i na jakiej podstawie należałoby tę funkcję sztucznie jej przypisać? Czy rzeczywiście litewskie słowa „tworzy się” przez zmianę wyłącznie znaczenia (nie mówimy o przeniesieniu znaczenia, np. od galva ‘organ ciała’ do galva ‘zwierzchnik’), ponieważ w przypadku Šurka (mężczyzna) – Šurka (kobieta – żona, córka), przy przekształceniu pierwszego nazwiska w drugie formalnie nic się nie zmienia? Po co zmieniać istniejącą końcówkę na inną końcówkę o dokładnie takim samym kształcie, czy rzeczywiście jest ona inna, jakimi przykładami żywego języka można by poprzeć takie słowotwórstwo? Jeśli nie dawniej odnotowanymi, to może przynajmniej neologizmami — może przeoczono jakąś nową tendencję słowotwórczą? Czy już usankcjonowane pary nazwisk Kiaunė (mężczyzna) – Kiaunė (żona, córka), Dirsė (mężczyzna) – Dirsė (żona, córka) są analogiczne do wspomnianych par nazwisk z końcówką –(i)a, czy te przypadki, opierając się na funkcji słowotwórczej końcówki –ė polegającej na nazywaniu osób według różnicy płci, można traktować jako opozycje słowotwórcze? Ponadto można byłoby doprecyzować, czy słowo klasiokė rzeczywiście utworzono od klasiokas, jak napisano we wniosku? Czy nie oba pochodzą od słowa klasė? Wtedy wynikałoby, że klasiokė oznacza ‘żeńskiego kolegę z klasy’ (właśnie taką funkcję pełni końcówka –ė — oznaczanie według różnicy płci), a nie ‘koleżankę z klasy, uczennicę uczącą się w tej samej klasie’. Trudno byłoby zgodzić się z tym, że osoby nazywa się według wykonywanej czynności siuvėju i rašytoju, a nie *siūtoju i *rašėju, dlatego że taka jest tradycja i z jakiegoś powodu tak się ukształtowało. Jest to jednak prawidłowość słowotwórcza języka litewskiego — derywaty z przyrostkami –ėjas, –a opierają się na czasownikach podstawowych, pozbawionych przyrostków (siuvėjas, –a: siūti, siuva, siuvo), natomiast przyrostki –tojas, –a — na czasownikach zawierających przyrostki (rašytojas, –a: rašyti); wyjątki są rzadkie, na przykład wcześniej analizowany artojas (LKG 1965: 320, 317; DLKG 2006: 106, 105). Zatem jest to system, a nie (wyłącznie) tradycja. W tym wyjaśnieniu stwierdza się, że „[...] tego, co w języku jest gramatyczne i systemowe, lepiej nie ruszać, bo nie wiadomo, od poruszenia której cegły zawali się cała budowla języka, natomiast to, co jest leksykalne i tylko tradycyjne, można bez trudu dostosować do zmieniających się socjokulturowych potrzeb życia”. Z tezą o (gramatycznej) systemowości i niebezpieczeństwie jej naruszania można się tylko zgodzić. Jednak na podstawie kilku przykładów (niektórych wątpliwych i spornych) nie dla każdego jest jasne, co w tym przypadku jest tradycją, a co systemem, czy można te kwestie rygorystycznie rozdzielić i co zrobić, jeśli te same zjawiska mogą być zarówno tradycyjne, jak i systemowe³⁶. Można zgodzić się, że tradycją jest przekazywanie nazwiska rodowego w linii męskiej, ale litewskie 36 Tradycyjnie przynajmniej częściowo można by zapewne zaliczyć do niej kwestie ortografii, które w pewnym sensie są kwestią umowy. Na przykład przez długi czas słowa z rodziny słowotwórczej piauti, spjauti, bjaurus zapisywano z –i–: piauti, spiauti, biaurus. W 1976 r. wprowadzono ich zapis z –j– (zgodnie z wymową); wyrosło już kilka pokoleń, dla których jest to całkowicie naturalne, a starsi z łatwością to pamiętają. Jednak nawet w tej dziedzinie, reformując coś, trzeba dobrze rozważyć wszystkie zalety, wady i konsekwencje. Na przykład próba reformy ortografii z lat 1929–1933 — rezygnacja z tradycyjnych elementów (np. znaków nosowych), ujednolicenie oznaczania samogłosek długich, konsekwentniejsze zachowanie zasady morfologicznej — zakończyła się niepowodzeniem (https://www.vle.lt/straipsnis/rasyba/ [dostęp: 2023-08-15]). Straipsniai / Articles 137 DAIVA MURMULAITYTĖ Słowotwórstwo nazwisk jest systemem opartym historycznie na prawidłowościach, regułach i formalnych środkach, a nie jedynie tradycją. Autorzy omawianego projektu ustawy nie ukrywają, że inicjatywa dotycząca tej końcówki -(i)a jest dopiero początkiem reformy nazwisk. Następnie dążono by do tak zwanego „anglosaskiego” modelu nazwisk, tj. tego samego nazwiska dla całej rodziny. W takim przypadku reforma objęłaby nie tylko niewielką część nazwisk (mających tę końcówkę), lecz już cały system nazwisk. Usankcjonowanie końcówki -(i)a otworzyłoby drogę do takiego modelu, a konsekwencje byłyby takie, że nazwiska kobiet, formalnie nieróżniące się od nazwisk mężczyzn w mianowniku (por. Ragauskas, Petronis, Mackevičius i in. (mężczyźni) – Ragauskas, Petronis, Mackevičius i in. (odpowiednie żony / córki)), stałyby się nieodmienne. W ten sposób naruszony zostałby morfologiczny i syntaktyczny system języka litewskiego, nie wspominając już o tym, że komunikowanie się stałoby się znacznie trudniejsze — trzeba byłoby szukać dodatkowych przydawek, określeń, zaimków lub innych środków sygnalizujących płeć osoby, o której mowa — pan Ragauskas, starsza Petronis, ta Mackevičius itd. To, że litewskie nazwiska wskazują płeć człowieka, jest zarówno kwestią systemu (słowotwórstwa, fleksji, czyli morfologii, a także składni), jak i tradycji. Jest to również wyjątkowa cecha języka litewskiego, którą, troszcząc się o język ojczysty, należałoby pielęgnować, a nie niszczyć, zakłócając w ten sposób naturalny rozwój języka. UWAGI KOŃCOWE 1. Nazwiska są słowami, czyli częścią leksyki, a zatem należą do systemu języka. Dlatego nie można kategorycznie twierdzić, że ich reformy (zwłaszcza zasadniczo oparte na czynnikach subiektywnych, a nie uwarunkowane naturalnym rozwojem języka) są wyłącznie kwestią praw człowieka, a nie językoznawstwa. 2. Tego, że współczesne litewskie nazwiska kobiet wiążą się z wyrażaniem płciowości i relacji rodzinnych, nie należy kategorycznie oceniać jako przebrzmiałej tradycji. Nie można ignorować systemowości tej warstwy leksyki, jej wzajemnych powiązań oraz prawidłowości właściwych słowotwórstwu, morfologii, składni itd. 3. Potrzeba zreformowania systemu nazwisk powinna być oparta na bardzo ważnych przesłankach, a środki jej realizacji — wszechstronnie rozważone poprzez modelowanie możliwych zmian systemu języka i ocenę zagrożeń dla jego rozwoju. W omawianym przypadku potrzeba ta opiera się głównie na kryteriach estetycznych i subiektywnych („ładne”, „chcę”), a szkoda dla języka może być zasadnicza. Przede wszystkim z powodu naruszenia systemu morfologicznego, a po drugie — i to jeszcze ważniejsze — z powodu możliwej dalszej reformy systemu nazwisk i jego „anglosaskiego” modelu, czyli utożsamienia nazwisk mężczyzn i kobiet. Ta „potrzeba” otwarcie pobrzmiewa już w nieusankcjonowanej jeszcze końcówce -(i)a jako sposobie tworzenia nazwisk kobiet (?) 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu środki i właśnie on niewątpliwie zburzyłby system litewskich nazwisk i zniszczył ich swoistość. 4. W języku litewskim do tworzenia nazw według różnicy płci zwykle stosuje się inne środki słowotwórcze; w przypadku wyrazów oznaczających płeć żeńską, nie licząc przyrostków, jest to końcówka -ė. Od dawna za pomocą tej końcówki tworzono nazwy samic (vilk-ė: vilkas, baland-ė: balandis itd.), a z badań nad neologizmami wynika, że semantyka wyrazów podstawowych derywatów się rozszerza (viršil-ė: viršila, kūdik-ė: kūdikis itd.). Jest to najbardziej uniwersalny środek tworzenia nazw według różnicy płci żeńskiej, wskazujący wyłącznie na przynależność do tej płci. W mikrosystemie nazwisk do tej samej kategorii słowotwórczej należą również derywaty z przyrostkami -ienė, -uvienė; -aitė, -ytė, -(i)utė itd., jednak oprócz płci wskazują one także więzi rodzinne kobiety i zazwyczaj jej status społeczny – czy jest zamężna, czy niezamężna. 5. Reformę litewskich nazwisk z 2003 r., na mocy której zalegalizowano tworzenie nazwisk kobiet niewskazujących stanu cywilnego za pomocą końcówki –ė, mając na uwadze jej wymienione przyczyny społeczno-kulturowe, można dziś, patrząc z perspektywy 20 lat, uznać za udaną. Należy jednak przyznać, że stworzyła ona również jeden wyjątek – gdy nazwiska mężczyzn mają końcówkę –ė (np. Bložė, Gaulė, Lapė, Paukštė itd.), nazwiska kobiet niewskazujące stanu cywilnego są z nimi identyczne pod względem formy. Nawet dostrzegając opozycję słowotwórczą między nazwiskami męskimi i żeńskimi, tj. uznając nazwiska kobiet za derywaty od nazwisk mężczyzn z końcówką –ė, tego wyjątkowego przypadku w systemie litewskich nazwisk nie można uznać za precedens i nie należy powoływać się na ten wyjątek przy dalszym rozszerzaniu reformy nazwisk kobiet. 6. Opozycję słowotwórczą między formalnie identycznymi nazwiskami męskimi i żeńskimi, z pewnymi zastrzeżeniami, można dostrzec właśnie tylko w przypadkach, gdy mają one końcówkę –ė. Podstawą jest wspomniana robocza funkcja końcówki –ė: za pomocą tej końcówki w ogólnym języku litewskim tworzy się nazwy według różnicy płci, a konkretniej – nomina feminina. W przypadku nazwisk z końcówką -(i)a (Šarka, Dausa, Biekša, Pajeda, Mulia itd.) taka opozycja słowotwórcza nie może występować, ponieważ końcówka -(i)a nie pełni tej funkcji słowotwórczej – nie oddziela derywatu od wyrazu podstawowego pod względem płci żeńskiej. 7. Propozycja zalegalizowania tworzenia nazwisk kobiet za pomocą końcówki –(i)a jest nienaukowa, nieoparta na badaniach słowotwórstwa ani użycia językowego, nie odzwierciedla żadnych tendencji w tworzeniu nowych nazwisk i wyrazów pospolitych oraz jest sprzeczna z prawidłowościami słowotwórstwa języka litewskiego. Straipsniai / Articles 139 DAIVA MURMULAITYTĖ ŹRÓDŁA I LITERATURA Aktualne akty prawne. Dostęp online: http://vardai.vlkk.lt/teises-aktai-reglamentuojantys-asmenvardziu-klausimus/ [dostęp: 2023–08–10]. Aleksaitė Agnė 2022: Nowe nazwy tworzone według różnicy płci. – Acta Linguistica Lithuanica 87, 224–244. Dostęp online: https://journals.lki.lt/actalinguisticalthuanica/article/view/2193/2297 [dostęp: 2023–07–29]. Ambrazas Saulius 2000: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników 2: Derywaty od nazw w języku litewskim, Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Dyskusja przy okrągłym stole „Nazwisko osoby – wybór osoby?” – Atviras Seimas, 2023–05–31. Dostęp online: https://www.youtube.com/watch?v=I678BYMkntg [dostęp: 2023–07–25]. Bilkis Laimutis 2023: Sava ar svetima? Dėl siūlymo leisti vartoti lietuvių moterų pavardes su galūne -a. – Lrt.lt, 2023–02–22. Prieiga internete: https://www.lrt.lt/naujienos/nuomones/3/1920190/laimutis-bilkis-sava-ar-svetima-del-siulymo-leisti-vartoti-lietuviu-moteru-pavardes-su-galune-a [žiūrėta 2023–07–10]. BLKŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego, kolegium redakcyjne: D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritėnienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys, redaktor naczelna D. Liutkevičienė, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 2013–2022. Dostęp online: https://ekalba.lki.lt/bendrinės-lietuvių-kalbos-žodynas [dostęp: 2022–08–15]. DLKG – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas, wyd. 4., poprawione, Vilnius: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2006. DLKŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego, redaktor naczelny St. Keinys, wyd. 8., poprawione i uzupełnione, wersja elektroniczna, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Dostęp online: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. Garšva Kazimieras 2012: Nazwiska litewskich kobiet bez przyrostków (o łotewskim typie słowotwórczym). – Kultura języka 85, 216–224. Jezukevičienė Rima 2023: W sprawie nazwisk kobiet. – Język ojczysty 5, 21–22. Judžentis Artūras 2012: Kategorie gramatyczne języka litewskiego, Wilno: wydawnictwo VU. Kiseliūnaitė Dalia 2023: Jeszcze raz o bańce nazwisk kobiet. – 15min.lt, 2023–06–06. Dostęp w internecie: https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/nuomones/dalia-kiseliunaite-dar-karta-apie-moteru-pavardziu-burbula-18-2064732 [dostęp 2023–07–10]. LKG – Gramatyka języka litewskiego 1, red. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1965. 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu Opinia Rady Naukowej Instytutu Języka Litewskiego „W sprawie projektu ustawy o zmianie art. 3 ustawy Republiki Litewskiej nr XIV-903 o pisowni imienia i nazwiska osoby w dokumentach”. Przygotował zespół roboczy: dr Laimutis Bilkis, akad. prof. habil. dr Grasilda Blažienė (kierowniczka zespołu), prof. dr Dalia Kiseliūnaitė, dr Rita Miliūnaitė, dr Daiva Murmulaitytė. Dostęp w internecie: http://lki.lt/lietuviu-kalbos-instituto-mokslo-tarybos-nutarimas-del-isvados-lietuvos-respublikos-as-mens-vardo-ir-pavardes-rasymo-dokumentuose-istatymo-nr-xiv-903-3-straips-nio-pakeitimo-istatymo-projekto/ [dostęp 2023–09–15]. Projekt ustawy o zmianie art. 3 ustawy Republiki Litewskiej nr XIV-903 o pisowni imienia i nazwiska osoby w dokumentach, nr XIVP-2700. Dostęp w internecie: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/e557d8a0ea5611eda305cb3bdf2af4d8?jfwid=-bxdpcdur9 [dostęp 2023–06–25]. Posiedzenie Sejmu Republiki Litewskiej z 4 lipca 2023 r. Dostęp w internecie: https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35826&p_k=1&p_a=media_object_viewer&gui-d=4B73D31A-AF71-4D4C-8D76-9FC73E0B3717, mniej więcej od 54:45 czasu nagrania [dostęp 2023–08–10]. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelna G. Naktinienė, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2018). Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. Miliūnaitė Rita 2013: Co sądzisz o nazwiskach kobiet bez przyrostków? Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Miliūnaitė Rita 2022: Zróżnicowane i nowe zjawiska języka litewskiego na początku XXI wieku: systematyka i kierunki zmian, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Miliūnaitė Rita 2023: Język nie jest koncertem życzeń, czyli co gramatyka mówi o Šarkas? – Respublika.lt, 2023–02–07; przedruk: RaseiniaiTV.lt, 2023–02–10. Dostęp w internecie: http://raseiniaiTV.lt/kalba-nera-pageidavimu-koncertas-arba-ka-gramatika-sako-apie-sarkas/ [dostęp 2023–08–01]. Miliūnaitė Rita 2023a: Chce się tak poplątać język litewski, aby stał się odpychający. – Alkas.lt, 2023–07–26. Dostęp w internecie: https://alkas.lt/2023/07/26/r-miliunaite-norima-sujaukti-lietuviu-kalba-taip-kad-ji-taptu-atgrasi/#comments [dostęp 2023–08–01]. Murmulaitytė Daiva 2021: Litewskie neologizmy w aspekcie wyrażania płci. – Język litewski 16, 51–69. Dostęp w internecie: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/article/view/24927/24771 [dostęp 2023–07–10]. Murmulaitytė Daiva 2022: Homonimiczność formantów słowotwórczych i jej oznaczanie w leksykonie słowotwórczym. – Acta Linguistica Lituanica 87, 200–223. Dostęp Straipsniai / Articles 141 DAIVA MURMULAITYTĖ w internecie: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/2192/2296 [dostęp: 2023–09–20]. Murmulaitytė Daiva 2023: Gotowała, gotowała kaszę, czyli jeszcze raz o nazwiskach „z a na końcu”. – Delfi.lt, 2023–08–11. Dostęp w internecie: https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/daiva-murmulaityte-vire-vire-kose-arba-dar-syki-apie-pavardes-su-a-pabaigoje.d?i=d=94130745&fbclid=IwAR31vsiw su12YtMt3ASqobpHfJHk2gkrW3wRNFAJgY6cT-ojndAdlWrvNxpk [dostęp: 2023–08–11]. ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza neologizmów języka litewskiego [ciągłe źródło internetowe od 2011 r.], red. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/naujazodziai/ [dostęp: 2023–07–03]. Paulauskienė Aldona 1994: Morfologia języka litewskiego: wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Paulauskienė Aldona 2007: Podstawy morfologii języka litewskiego, Kowno: Technologija. Konferencja prasowa posła na Sejm Stasysa Tumėnasa „Czy trzeba kłócić się z gramatyką i zmieniać utrwalone tradycje tworzenia nazwisk kobiet?”. – Atviras Seimas, 2023–05–17. Dostęp w internecie: https://www.youtube.com/watch?v=MxT4yQfp_ds [dostęp: 2023–05–18]. Skardžius Pranas 1996 [1943]: Pisma wybrane 1: Słowotwórstwo języka litewskiego, wydanie fototypiczne, oprac. A. Rosinas, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, wydanie 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego w sprawie tworzenia nazwisk kobiet nr N–2(87) (26 czerwca 2003 r.). Dostęp w internecie: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.214783 [dostęp: 2023–09–03]. Opinia Państwowej Komisji Języka Litewskiego w sprawie projektu zmiany ustawy o imionach i nazwiskach. Dostęp w internecie: https://www.vlkk.lt/naujienos/komisijos-posedziai/vlkk-pateike-seimui-isvada-del-asmenvardziu-istatymo-pakeitimo-projekto [dostęp: 2023–09–30]. ŽDV – Murmulaitytė Daiva, Aleksaitė Agnė. Przewodnik słowotwórczy [zasób elektroniczny], Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/zodziu-darybos-vedlys/ [dostęp: 2023–09–03]. 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu Reforma nazwisk kobiet w języku litewskim z perspektywy słowotwórstwa STRESZCZENIE Imiona i nazwiska obejmują więcej niż tylko tożsamość jednostki; nazwisko nie powinno być uznawane za wyłączną własność osoby. Jako warstwa leksykalna imiona i nazwiska należą do systemu językowego. Dlatego reformy nazwisk, zwłaszcza motywowane względami subiektywnymi, a nie naturalnym rozwojem języka, dotyczą nie tylko praw człowieka, lecz także kwestii językowych. Tradycyjne litewskie nazwiska kobiet odzwierciedlają relacje płci i rodziny. Z tego powodu nie należy ich jednak kategorycznie uznawać za przestarzałą tradycję. Nie można pomijać systemowości tej warstwy leksykalnej, wzajemnych zależności ani właściwych jej prawidłowości słowotwórczych, morfologicznych, składniowych itd. Ze względu na istotne przyczyny społeczno-kulturowe, wykraczające poza samą estetykę, przy reformowaniu tego systemu należy ocenić perspektywy rozwoju języka litewskiego i przewidzieć możliwe konsekwencje zmian. W artykule zwrócono uwagę na określone aspekty morfologii języka litewskiego (słowotwórstwa), które są często pomijane lub ignorowane w dyskusjach dotyczących propozycji zalegalizowania litewskich nazwisk żeńskich zakończonych –(i)ą. Propozycję tę uznaje się za nienaukową, nieopartą na badaniach nad słowotwórstwem i użyciem języka oraz nieodzwierciedlającą żadnych nowych tendencji słowotwórczych — ani w odniesieniu do nazwisk, ani wyrazów pospolitych. Jest ona sprzeczna z prawidłowościami słowotwórstwa litewskiego. Potrzeba wprowadzenia omawianych nazwisk opiera się głównie na subiektywnych kryteriach (estetycznych itp.), jednak potencjalne szkody, jakie ta innowacja mogłaby wyrządzić językowi litewskiemu, są znaczne. Przede wszystkim z powodu zakłócenia systemu morfologicznego języka litewskiego. Po drugie, i co ważniejsze, prawdopodobnie doprowadzi ona do dalszej reformy systemu nazwisk i przyjęcia modelu „anglosaskiego”, tj. zrównania nazwisk męskich i żeńskich. To właśnie ten model niewątpliwie osłabiłby litewski system nazwisk i zniszczył jego wyjątkowość. W języku litewskim do tworzenia nomina generis tradycyjnie stosuje się inne środki derywacji. W mikrosystemie nazwisk nomina feminina obejmuje derywaty z przyrostkami -ienė, -uvienė; -aitė, -ytė, -(i)utė. Oprócz płci nazwiska te wskazują również status społeczny kobiety — czy jest ona zamężna, czy niezamężna. Jeśli chodzi nie tylko o nazwiska, uniwersalnym środkiem tworzenia nomina feminina jest zakończenie -ė. W 2003 roku zalegalizowano używanie tego zakończenia w nazwiskach kobiet, które nie wskazują ich stanu cywilnego. Z perspektywy 20 lat tę umotywowaną reformę można prawdopodobnie uznać za sukces. Stworzyła ona jednak jeden wyjątek: gdy nazwiska męskie mają zakończenie -ė (np. Bložė, Gaulė, Lapė, Paukštė itd.), nazwiska kobiet, które nie wskazują ich stanu cywilnego, są z nimi formalnie identyczne. Straipsniai / Articles 143 DAIVA MURMULAITYTĖ Jedynym sposobem dostrzeżenia, z pewnymi zastrzeżeniami, opozycji derywacyjnej między takimi formalnie identycznymi nazwiskami męskimi i żeńskimi jest funkcja słowotwórcza zakończenia -ė — jest to zakończenie używane do tworzenia nomina feminina w standardowym języku litewskim. Niemniej jednak, nawet jeśli nazwiska żeńskie uznać za derywaty nazwisk męskich, tego wyjątkowego przypadku nie można uznać za precedens i wykorzystać do dalszego rozwijania reformy nazwisk żeńskich. W przypadku nazwisk zakończonych na -(i)a (np. Šarka, Dausa, Biekša, Pajeda, Mulia itd.) taka opozycja derywacyjna nie jest możliwa, ponieważ zakończenie -(i)a nie pełni tej funkcji słowotwórczej — nie odróżnia derywatu od wyrazu podstawowego pod względem rodzaju (żeńskiego). Wpłynęło 4 października 2023 r. DAIVA MURMULAITYTĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, Vilnius, LT-10308, Litwa [email protected] 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX