Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu

Straipsniai / Articles 123 DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3826-7272 Kierunki badań naukowych: słowotwórstwo, morfemika, leksykografia, leksykologia. DOI: doi.org/10.35321/all89-06 REFORMA NAZWISK KOBIET W ASPEKCIE SŁOWOTWÓRSTWA JĘZYKA LITEWSKIEGO Reforma nazwisk kobiet w języku litewskim from the Perspective of Word Formation ANOTACIJA Słowotwórstwo wyrazów (a zatem także imion własnych i nazwisk) jest częścią systemu języka. Dlatego litewskie nazwiska kobiet muszą odpowiadać prawidłowościom przewidzianym przez ten system. Ze względu na istotne przyczyny społeczno-kulturowe (nie tylko motywy estetyczne), chcąc zreformować ten system, należy ocenić perspektywy rozwoju języka litewskiego i przewidzieć możliwe konsekwencje zmian. W artykule zwraca się uwagę na aspekty morfologii języka litewskiego (słowotwórstwa), które są przemilczane lub ignorowane w dyskusjach nad propozycją prawnego usankcjonowania litewskich nazwisk kobiet z końcówką -(i)a. Rozpatrywana jest kwestia relacji między tradycją a systemowością. Tworzenie nazwisk żeńskich nieujawniających statusu rodzinnego z końcówką -ė uważa się za umotywowany wyjątek (ze względu na zbieżność form nazwisk żeńskich i męskich), jednak nie za precedens, na którym można się opierać, chcąc dalej reformować system nazwisk. SŁOWA KLUCZOWE: antroponimy, nazwiska kobiet, słowotwórstwo, końcówka, systemowość. ADNOTACJA Tworzenie wyrazów (a w konsekwencji także nazwisk) stanowi integralną część systemu językowego. Dlatego litewskie nazwiska kobiet muszą być zgodne z prawidłowościami tego systemu. Ze względu na istotne przyczyny społeczno-kulturowe, a nie wyłącznie na podstawie względów estetycznych, konieczna jest ocena perspektyw rozwoju języka litewskiego DAIVA MURMULAITYTĖ 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX oraz przewidywanie potencjalnych konsekwencji zmian podczas reformowania mikrosystemu nazwisk. Artykuł podkreśla konkretne aspekty morfologii języka litewskiego (słowotwórstwa), które są często pomijane lub ignorowane w dyskusjach dotyczących propozycji zalegalizowania litewskich nazwisk kobiet zakończonych na -(i)a. Analizuje on relację między tradycją a systemowością. Użycie końcówki -ė do tworzenia nazwisk żeńskich nieukazujących stanu cywilnego kobiet uważa się za umotywowaną systemowość. exception (due to the overlap in the form of female and male surnames) rather than a precedent to further reforming the surname system. KEYWORDS: personal names, female surnames, word formation, ending, WSTĘP 4 maja 2023 r. w Sejmie Republiki Litewskiej zarejestrowano, a 4 lipca po przedstawieniu przyjęto do rozpatrzenia projekt ustawy nr XIVP-2700 dotyczący zmiany artykułu 3 ustawy Republiki Litewskiej nr XIV-903 o pisowni imienia i nazwiska w dokumentach, którego celem jest zmiana systemu nazwisk żeńskich w taki sposób, aby kobiety mogły wybierać „nazwisko z końcówką -a lub -ia, tworzone od nazwiska męskiego mającego końcówkę -a lub -ia”. Do tego czasu odbyło się niejedno dyskusyjne spotkanie, konferencja prasowa, pojawiały się wypowiedzi w prasie, radiu i telewizji, a także w mediach społecznościowych (odnośniki zob. w wykazie źródeł i literatury), w których przedstawiono argumenty „za” i „przeciw” tej propozycji. Na początku zdawało się, że inicjatorzy projektu próbowali wsłuchać się w uwagi lituanistów, przynajmniej w oficjalnych dokumentach proponowana reforma nie jest już traktowana wyłącznie jako kwestia pisowni nazwisk2, jednak im dalej, tym mniej słyszy się argumentów specjalistów języka litewskiego. Ostatecznie zaczęto podkreślać, że inicjowana innowacja jest jedynie prawem człowieka do posiadania pożądanego nazwiska3, a w kal1 Zob. https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/e557d8a0ea5611eda305cb3bdf2af4d8?jfwid= -bxdpcdur9 [dostęp: 2023-10-01]. 2 Prawdopodobnie nieco myląca jest nazwa samej proponowanej do zmiany ustawy, ponieważ w mediach słowotwórstwo nadal jest mylone z pisownią: https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2022287/moterupavardziu-rasymo-projekto-pateikimas-- atidetas-kitai-savaitei; https://www.15min.lt/naujiena/ aktualu/lietuva/vlkk-i-pakarklytes-iniciatyva-del-moteru-pavardziu-skatina-nedarnia-teisekura-56-2049000; https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/01/26/news/sarkiene-galetu-tapti-sarka-siulymas-keisti-moterisku-pavardziu-rasyba-sulauke-priestaringu-reakciju-25930477 i in. [dostęp: 2023-08-10]. 3 „[I]mię jest nieodłączną częścią tożsamości człowieka. Jednostka powinna mieć prawo wybrać to imię i nazwisko, z którymi czuje się komfortowo.“ (https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/01/26/news/sarkiene-galetu-tapti-sarka-siulymas-keisti-moterisku-pavardziu-rasyba-sulauke-priestaringu-reakciju-25930477 [dostęp: Artykuły / Articles 125 Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu 2023-08-10]). Nie ma potrzeby szczególnie podkreślać, że w tej kwestii należy brać pod uwagę wyłącznie opinię binistów, ponieważ nie jest to „gramatyka”. W dyskusji przy okrągłym stole bėjusi sociolingvistė pavardę apskritai prilygino emblemai ar etiketei, kuriai kalbos, kaip sistemos, dėsniai, vadinasi, negalioja4. Nebeplėtojant diskusijų su „Nazwisko osoby – wybór osoby?” z udziałem polityków językowych, specjalistów w dziedzinie praw człowieka, równych szans, psychologii, socjolingwistyki i prawa, poświęconej nazwom osobowym jako wskaźnikowi i wyrazowi tożsamości człowieka, trzeba jednak zatrzymać się przy językoznawstwie, ponieważ tej dziedziny nauki nie można tu pominąć. Nazwy osobowe, jakkolwiek žodžiai, jie sudaro kalbą. O pastaroji neabejotinai yra sistema. Pavardės yra kalwyglądałyby w oczach przedstawicieli wymienionych dziedzin5, są kwestią systemu językowego – nie tylko gramatyki, lecz także wymowy i innych dziedzin. I któż, jeśli nie specjaliści językowi (w tym przypadku przede wszystkim lituaniści, badacze litewskiego zasobu imiennego i słowotwórstwa, morfolodzy), najlepiej zna strukturę tego systemu, prawa jego funkcjonowania i historię, a po uwzględnieniu tego wszystkiego może przewidzieć perspektywy rozwoju oraz konsekwencje podobnych reform. Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na aspekty słowotwórstwa i morfologii języka litewskiego, które są przemilczane lub ignorowane w dyskusjach społecznych dotyczących propozycji zalegalizowania litewskich nazwisk kobiet z końcówką -(i)a, oraz uzasadnienie nimi negatywnej oceny takich nazwisk6. W tym celu wyznaczono następujące zadania: przeanalizować publicznie (w prezentacjach projektu ustawy, dyskusjach, artykułach specjalistów językowych, dokumentach i wyjaśnieniach Państwowej Komisji Języka Litewskiego) publikowane argumenty, za pomocą których popiera się tworzenie litewskich nazwisk kobiet z końcówką -(i)a od nazwisk męskich mających analogiczną końcówkę, lub za pomocą których nazwiska – będące częścią tożsamości człowieka (wbrew elementarnej wiedzy językowej) – traktowane są przez przedstawicielkę Centrum Rozwoju Równych Szans (https://www.youtube.com/watch?v=I678BYMkntg, mniej więcej od 4:30 czasu nagrania) oraz znaczną część innych uczestników dyskusji. To, że „[N]azwiska są dziedzictwem kulturowym należącym nie tylko do właścicielki nazwiska, lecz także do narodu, państwa, wspólnoty i rodu” (Garšva 2012: 221), jest w ogóle ignorowane. 4 „W ogóle możemy pojmować nazwy jako emblemat. […] Zasadniczo jest to emblemat tożsamości, a nie gramatyka. […] Zgodnie z gramatyką możemy zasadniczo wziąć tę nieodmienną nazwę, jeżeli jest potrzebna kobiecie, z męską końcówką, i będzie ona jak etykieta. Wróbel. Lina. Wszystko. Język litewski sobie poradził. Nic się nie zmieniło.” (https://www.youtube.com/watch?v=I678BYMkntg, mniej więcej od 59:00 czasu nagrania [dostęp 2023-08-10]). 5 Zob. także stwierdzenie wygłoszone podczas prezentacji projektu, analogiczne do wspomnianego stwierdzenia socjolingwistki: „Kwestia nazwisk nie jest kwestią gramatyki języka litewskiego i w żaden sposób nie zmienia tej gramatyki” (https:// www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35826&p_k=1&p_a=media_object_viewer&guid=4B73D31AAF71-4D4C-8D76-- 9FC73E0B3717 mniej więcej w 56:40 czasu nagrania). 6 Pod koniec opracowywania artykułu opublikowano negatywne wnioski Rady Naukowej Instytutu Języka Litewskiego oraz Państwowej Komisji Języka Litewskiego dotyczące tego projektu, w których przedstawiono więcej ważkich argumentów przeciw poparciu propozycji legalizacji nazwisk kobiet z końcówką -(i)a (odnośniki zob. w wykazie źródeł i literatury). DAIVA MURMULAITYTĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX sprzeciwia się tej propozycji; omówiono słowotwórczą funkcjonalność końcówek -(i)a i -ė, koncentrując się na słowotwórstwie synchronicznym, lecz uwydatniając także aktualne aspekty historycznego słowotwórstwa nomina feminina oraz tendencje neologizacyjne; omówiono tradycję i systemiškumo skirties problema vertinant kalbos inovacijas. Tyrimo metodai – morfologinė, žodžių darybos, semantinė analizės. 1. KOŃCÓWKA SŁOWOTWÓRCZA -(i)a 1.1. Mówiąc o wyrazach pospolitych i ich słowotwórstwie, należy przypomnieć, że we współczesnym języku litewskim występuje 7 homonimicznych końcówek -(i)a7, za pomocą których tworzy się: • nazwy czynności, na przykład: trauka (: traukti), apklausa (: apklausti); apkalta ‘procedura parlamentarna stosowana wobec najwyższych urzędników lub członków parlamentu, którzy naruszyli konstytucję lub złamali przysięgę’ (: apkaltinti), atodėka (: atsidėkoti), dreba (: drebėti), perdava (: perduoti), persamda (: persamdyti), prieskyra ‘wskazana przez autora instytucja, której poświęcona jest publikacja’ (: priskirti) i in. (LKG 1965: 303–304; DLKG 2006: 99; ND); • nazwy cech, na przykład: drąsa (: drąsus, -i), gausa (: gausus, -i); judra (: judrus, -i), tvara (: tvarus, -i), nejauka (: nejaukus, -i) i in. (LKG 1965: 316; DLKG 2006: 104; ND); • nazwy wykonawców czynności lub posiadaczy cechy czasownikowej, na przykład: žliumba (: žliumbti); nuokvaka ‘ktoś, kto zdziwaczał, zgłupiał; stary głupiec’ (: nukvakti), sąžvėra ‘zbestwiony człowiek’ (: sužvėrėti), šmėža ‘ten, kto wciąż się pojawia i znika (šmėžuoja)’ (: šmėžuoti) i in. (LKG 1965: 338; DLKG 2006: 112–113; ND); • nazwy posiadaczy cechy rzeczownikowo-przymiotnikowej, na przykład: bailia ‘tchórz’ (: bailus, -i) i in. (LKG 1965: 367; DLKG 2006: 124)8; • nazwy miejsc, na przykład: prieglauda (: pri(si)glausti), pervalka (: pervilkti); nuovaža (: nuvažiuoti), nuožulna ‘pochyłe miejsce (może być specjalnie urządzone, np. dla transportu)’ (: nuožulnus, -i) i in. (LKG 1965: 405; DLKG 2006: 137; ND); • nazwy rezultatów działania, na przykład, skalda (: skaldyti); įsruva ‘to, co wpływa strumieniem’ (: įsrūti), išdauža ‘wybite miejsce na powierzchni (drogi, ściany itp.)’ (: išdaužti, išdaužyti), išgirda ‘to, co usłyszane’ (: išgirsti), išspauda ‘to, co w sposób skoncentrowany przedstawiono na podstawie posiadanych informacji’ (: išspausti), nuopūta ‘spadek poziomu wody w zbiorniku i odsłonięcie brzegu wskutek kierunku wiatru od strony brzegu’ (: nupūsti) (LKG 1965: 378–379; DLKG 2006: 128; ND) oraz Murmulaitytė 2022. 8 Šios darybos kategorijos naujadarų, padarytų su aptariamąja galūne, Naujažodžių duomenyne (ND), regis, dar nefiksuota [žiūrėta 2023-10-02]. Artykuły / Articles 127 Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu • nazwy narzędzi, na przykład: saga (: segti), pakaba (: pakabinti), įmova Należy zwrócić uwagę, że derywaty pięciu kategorii słowotwórczych są rzeczownikami rodzaju żeńskiego, natomiast derywaty dwóch kategorii – nazw wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej (žliumba) oraz nazw posiadaczy cechy imiennej (bailia) – są rzeczownikami rodzaju wspólnego. (: įmauti) ir kt. (LKG1965: 395; DLKG 2006: 132–133)9. Te substantiva communia mogą określać osoby, zwierzęta, istoty uosobione itp. zarówno płci żeńskiej, jak i męskiej. Płeć podmiotu, o którym mowa, wskazuje rodzaj gramatyczny innych wyrazów, z którymi derywat zakończony na -(i)a jest składniowo uzgadniany, por. ]}_天天啪 hilaha мухбир tshama ҿыц_output? We need valid. Need missing source first item continuation issue. Translate order exact 7 items. We have accidentally 8? Let's count source 7: item1 long ending : W dzieciństwie byłem/byłam wielkim [wielką] beksą (BLKŽ); Taki tchórzliwy, że boi się nawet własnego cienia (LKŽe). Nazwy według różnicy płci we współczesnym języku litewskim nie są tworzone z końcówką -(i)a. Do tej kategorii słowotwórczej należą derywaty, których znaczenie słowotwórcze to „osoba lub inna żywa istota płci przeciwnej niż osoba lub istota oznaczona wyrazem podstawowym”. Tworzy się je za pomocą kilku przyrostków i jednej jedynej końcówki -ė. Spośród przyrostków do języka ogólnego należą tylko -ienė, -(i)uvienė, na przykład, karalienė (: karalius), dėdžiuvienė (: dėdžius), sukčiuvienė (: sukčius), oraz -inas, na przykład, lapinas (: lapė), a także -ėnas, na przykład, tetėnas (: teta); więcej o tej kategorii zob. LKG 1965: 416–418; DLKG 2006: 142–143. 1.2. Saulius Ambrazas, który badał rozwój kategorii słowotwórczych rzeczowników języka litewskiego, twierdzi, że „derywaty rzeczownikowe z końcówką -a, bezpośrednio oznaczające płeć żeńską, są jedynie pozostałościami”, i podaje zaledwie kilka przykładów z dawnych pism – drauga ‘przyjaciółka’, sėbra ‘druhna’, wątpliwe gaida ‘śpiewaczka’, a także kilka derywatów opartych na rzeczownikach z przyrostkami: draugala ‘żona’; ‘nierządnica’ (: draugalas ‘przyjaciel; drużba; kochanek; cudzołożnik, rozpustnik’), gulova ‘żona’ (: gulovas ‘mąż’), kaimyna, patina ‘samica’, tetulėna ‘córka ciotki’ (: tetulėnas ‘syn ciotki’). Później takie derywaty wyparły odpowiednie derywaty z końcówką -ė (draugė, sėbrė, gulovė, kaimynė itd.), która w języku litewskim jest najważniejszym środkiem słowotwórczym nazw osób i zwierząt płci żeńskiej (Ambrazas 2000: 71–72, 79). Pranas Skardžius, który również badał słowotwórstwo języka litewskiego w aspekcie historycznym, mówiąc o „samogłoskowym przyrostku -ā”, w ten sposób 9 Zdaje się, że nazw nowych narzędzi utworzonych z końcówką -a ND również nie odnotowuje [dostęp: 2023-10-22]. Chyba że jako nazwa środka służącego do zapamiętania czegoś można by uznać za neologizm atmena ‘ściąga – pismo zawierające zwięzłe informacje o jakiejś rzeczy lub wydarzeniu albo wyjaśnienia, jak coś zrobić’ (: atminti). DAIVA MURMULAITYTĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX pat mini kai kuriuos iš šių pavyzdžių, bet nerašo, kad moterų pavadinimai patworzyć z nazw mężczyzn i graficznie nie wskazuje, że zachodzi między nimi opozycja słowotwórcza (Skardžius 1996 [1943]: 36–37). Uważa on słowo tetulėna za derywat z przyrostkiem -ėna i nie wiąże go bezpośrednią relacją słowotwórczą (jako derywatu ze słowem podstawowym) z tetulėnas (Skardžius 1996 [1943]: 238–239). Synchronicznie ta ostatnia para terminów pokrewieństwa wyglądałaby pod względem semantycznym bardziej na rzeczownik mobilny (więcej o substantiva mobilia zob. rozdz. 3), którego formy męska i żeńska są bezpośrednio związane z rzeczownikiem podstawowym tetulė. Traktując słowo tetulėna jako nominum femininum, tj. derywat od tetulėnas z końcówką -a, trudno byłoby sformułować žodžio tetulėna turėtų skirtis tik moteriškosios lyties sema, tačiau ‘duktė’ nėra ‘moteriškosios lyties sūnus’. Bet tikėtina mobiliojo daiktavardžio moteriškosios jego znaczenie słowotwórcze. Jeśli jest to nazwa utworzona ze względu na różnicę płci, to forma od podstawowego giminės prawdopodobnie powinna mieć końcówkę -ė (por. seserėnas ‘syn siostry’, seserėnė ‘córka siostry’ (LKŽe)). Z drugiej strony LKŽe nie wskazuje na żywe użycie słowa tetulėna, jest ono odnotowane tylko w kilku starych słownikach, zatem bez spójnych kontekstów żywej mowy trudniej ocenić jego związki semantyczne ze słowami z tego samego gniazda słowotwórczego. W każdym razie są to jedynie teoretyczne spekulacje; diachronicznego słowotwórstwa nie należy mieszać z synchronicznym. Podobnie nie należałoby opierać proponowanych reform współczesnego języka10 na fakcie, że niegdyś w języku litewskim nomina feminina tworzono za pomocą końcówki -a, ani na zaledwie kilku historycznych, już nieaktualnych derywatach z tą końcówką. Tym bardziej że przywoływane przez historyków słowotwórstwa drauga i inne nomina feminina nie były oparte na wyrazach podstawowych o identycznej formie (por. draugas), a zatem nie można byłoby mówić o ożywieniu tego typu słowotwórstwa. 1.3. Nie odnotowano również neologizmów z końcówką -(i)a, które oznaczałyby wyłącznie osobę, zwierzę, personifikowaną istotę itp. różniące się płcią żeńską od osoby, zwierzęcia, personifikowanej istoty itp. określanych wyrazem podstawowym. Jedyny neologizm żmoga (Murmulaitytė 2021: 57–58; Aleksaitė 2022: 233; Miliūnaitė 2022: 292–294) z tą końcówką został celowo utworzony nie tyle po to, by spośród ludzi wyodrębnić słowo, ile by stworzyć słowo, które właśnie nie wskazywałoby na przynależność do skirti moteris, t. y. suteikti pamatiniam žodžiui žmogus moteriškumo semą, kiek jakiejkolwiek płci. Por. motywację autorki neologizmu Daivy Repečkaitė11: 10 „Na tworzenie słów (konstruowanie neologizmów) […] nie mogą mieć żadnego wpływu genetyczne, pierwotne […] relacje słowotwórcze, gdy synchronicznie już się nie przejawiają, tj. nie pokrywają się z aktualnymi relacjami słowotwórczymi” (Urbutis 2009: 41). 11 Tu i dalej cytaty oraz przykłady użycia słów podawane są bez poprawek, występujące w nich imiona i nazwiska zastąpiono inicjałami, miejsca pominięcia tekstu oznaczono […]. Straipsniai / Articles 129 Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu „Czasami wciąż myślałam, jak podrasować swój słownik, żeby odzwierciedlał niektóre z moich wartości. Mówiąc konkretniej – mam problem ze słowem „žmogus” [człowiek], ponieważ jest ono ewidentnie rodzaju męskiego. [...] Jednak onegdaj wpadłam na pomysł, że mogę po prostu mówić „žmoga” :} [...] Jest to zasadniczo elastyczne pod względem rodzaju słowo, utworzone według analogicznych litewskich słów „neklaužada”, „pikčiurna”, „vėpla”, „pirdyla”, „nenuorama”, „rašeiva” (z jakiegoś powodu przychodzą mi do głowy tylko negatywne). Również rzeczowniki rodzaju męskiego odmieniające się jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego są częste w niektórych wariantach dialektu auksztaickiego (podobnie jak słynne „bratka”). A zatem powiedziałabym „jis geras žmoga” [on jest dobrym człowiekiem] i „ji gera žmoga” [ona jest dobrym człowiekiem]12. A zatem poszukiwano nie neologizmu rodzaju żeńskiego, lecz neologizmu rodzaju wspólnego, odpowiedniego do nazywania osób obu płci (substantivum commune), dlatego žmoga nie należy uznawać za nazwę wskazującą na różnicę płci. Nie mógłby on należeć do tej kategorii słowotwórczej także dlatego, że nie odpowiada wspomnianemu znaczeniu słowotwórczemu charakterystycznemu dla wszystkich jej derywatów: „osoba lub inna żywa istota płci przeciwnej niż ta oznaczana przez wyraz podstawowy”, ponieważ wyraz podstawowy žmogus w ogóle nie ma semu płci13. Zdaniem Rity Miliūnaitė (2022: 293) czasami dąży się do tego, by „[…] za pomocą form žmogus–žmoga wyrazić różnicę płci (žmoga wiąże się z innymi rzeczownikami rodzaju żeńskiego pilietė, profesionalė, kolegė)”, jednak w jedynym przytoczonym przykładzie użycia14 žmoga, jak się zdaje, jest właśnie używane w celu zneutralizowania semantyki płci, doprecyzowując rodzaj gramatyczny męski użytego wcześniej słowa žmonės, że mowa o osobach obu płci, a neologizm jest konsekwentnie używany jako słowo rodzaju wspólnego, którym też został utworzony. Oczywiście nie można całkowicie zaprzeczyć, że žmoga może być rozumiane i używane również w znaczeniu „człowiek płci żeńskiej”, lecz najczęściej dzieje się tak jedynie w oburzeniu na sam neologizm i z niewiedzy o okolicznościach oraz motywacji jego powstania, a nie w wyniku naturalnego używania go we własnym języku. Jakkolwiek by nie było, czas pokaże, czy ten neologizm wyjdzie poza swoją wąską i stylistycznie nacechowaną 12 Cytowane z ND (zob. https://ekalba.lt/naujazodziai/%C5%BEmoga?paieska=%C5%BEmoga&i= 566420fd-308c-4036-8452-0e6f494dc614 [dostęp 2023-09-03]). -la, -eiva, cecha derywatów z końcówką -a, 13 Beje, nereikėtų stebėtis, kad ieškant analogijų, į galvą ateina tik neigiamos konotacijos žodžiai – menkinamoji semantika yra būdingas daugumos citatoje paminėtų žodžių darybos tipų (priesagų nazywających wykonawców czynności, posiadaczy cechy czasownikowej lub posiadaczy cechy imiennej) (por. opisy tych środków słowotwórczych w ŽDV). profesionales, koleges. [...] kobiety są przede 14 „Pagal šiuo metu Lietuvoje vyraujantį požiūrį moterys vis dar suvokiamos ir pačios save suvokia pirmiausia kaip lyties atstoves – moteris, žmonas, potencialias meilužes, motinas, o ne žmones, žmogas – pilietes, wszystkim ludźmi, žmogami, obywatelkami, których potrzeby i opinie powinny być uwzględniane w takim samym stopniu jak potrzeby i opinie mężczyzn [...]“. (15min.lt, 2015-12-14, cytowane za ND: zob. https://ekalba. lt/naujazodziai/%C5%BEmoga?paieska=%C5%BEmoga&i=566420fd-308c-4036-8452-0e6f494dc614 [dostęp 2023-09-03]). DAIVA MURMULAITYTĖ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX granic użycia ani tego, czy jego struktura semantyczna będzie się rozszerzać. Jednak oczywiste jest, że żmoga jest okazjonalizmem, nietypowym, nieregularnym neologizmem zarówno pod względem formy, jak i semantyki. Będąc czymś takim i występując jako pojedynczy przykład, w żaden sposób nie wskazuje, że jedna z kategorii słowotwórstwa języka litewskiego – nazwy według różnicy płci – wzbogaciła się o nowy środek słowotwórczy, końcówkę -(i)a (por. Aleksaitė 2022: 231–233, 239). Zatem zamiaru zreformowania systemu litewskich nazwisk z pozycji słowotwórstwa (neologizacji) również nie można oprzeć na tym przykładzie. 1.4. Tak więc we współczesnym języku litewskim nie istnieje taki typ słowotwórczy, który tworzyłyby derywaty nazywające osoby płci żeńskiej, zwierzęta, twory uosobione itp., utworzone za pomocą końcówki słowotwórczej -(i)a od odpowiednich nazw osób płci męskiej, zwierząt, tworów uosobionych itp. Dotyczy to zarówno mikrosystemów wyrazów pospolitych, jak i mikrosystemów nazwisk. Należy tu jeszcze zwrócić uwagę na to, że w przypadku proponowanej reformy nazwisk (przynajmniej jej początkowego etapu, ponieważ nie ukrywa się zamiaru jej rozszerzenia) wyraz podstawowy i derywat pod względem formy całkowicie się pokrywają. Zarówno nazwiska męskie, jak i żeńskie miałyby końcówkę -(i)a. Litewski system słowotwórczy, jak się zdaje, również nie zna takich przypadków, w których końcówka wyrazu podstawowego byłaby zastępowana analogiczną końcówką. W kwestii końcówki -ė w tym aspekcie zob. 2.2 rozdz. 2. KOŃCÓWKA SŁOWOTWÓRCZA -ė 2.1. Podstawowym środkiem słowotwórczym nomina feminina jest końcówka -ė (LKG 1965: 417–418; DLKG 2006: 142–143; por. Ambrazas 2000: 79). Opierając się na już istniejących opozycjach słowotwórczych15 vilkė : vilkas, balandė : balandis itp. (do tej kategorii słowotwórczej wcześniej należały głównie nazwy samic), tworzy się nowe wyrazy, różniące się od podstawowych semem płci żeńskiej: budelė (: budelis), piratė (: piratas), popiežė (: popiežius), patrulė (: patrulis). W neologizmach robotė (: robotas), kūdikė (: kūdikis), lavonė (: lavonas), elitė (: elitas) rzeczowniki podstawowe, mając gramatyczną formę rodzaju męskiego, semantycznie nie są nawet związane z płcią męską. Jednak gdy zachodzi potrzeba zaznaczenia lub podkreślenia płci (kobiecości), sięga się po zwykły do tego celu środek słowotwórczy – końcówkę 15 Zasada analogii w słowotwórstwie jest zasadnicza (Urbutis 2009: 327–328). Słowa podstawowe należące do jednego typu słowotwórczego i mające to samo znaczenie słowotwórcze, w omawianym przypadku za pomocą końcówki -ė z rzeczowników sudaro darybiškai susiję žodžiai, su tuo pačiu darybos formantu padaryti iš tai pačiai kalbos daliai tworzy się wyrazy oznaczające osobę, zwierzę, uosobioną istotę płci przeciwnej (żeńskiej) itp. Artykuły / Articles 131 Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu -ė16. Prawdopodobnie najbardziej konsekwentnie w ten sposób tworzy się „żeńskie” nazwy zawodów, tytułów itp., które wcześniej były właściwe wyłącznie mężczyznom (więcej o tej i innych grupach semantycznych takich neologizmów zob. Miliūnaitė 2022: 290–292). W przypadkach, gdy podstawowy rzeczownik rodzaju męskiego ma końcówkę -a (na przykład viršila), odpowiednik rodzaju żeńskiego również prawidłowo tworzy się za pomocą końcówki -ė, na przykład: (1) rozporządzeniem komendanta Naczelnego Komisariatu Policji Okręgu Uciańskiego V. V. odznaką policyjną III stopnia „Za zasługi” odznaczeni zostali starszy śledczy Wydziału Reagowania Komisariatu Policji Rejonu Onikszty komisarz inspektor R. S. oraz starsza patrolowa Wydziału Reagowania Komisariatu Policji Rejonu Onikszty starszy sierżant V. K.17; (2) komendant Naczelnego Komisariatu Policji Okręgu Kłajpedzkiego za nienaganne i wzorowe wykonywanie obowiązków służbowych oraz z okazji Dnia Aniołów Stróżów – święta policji odznaczył odznaką policyjną III stopnia „Za zasługi” starszą posterunkową, starszego sierżanta A. C. z Wydziału Policji Kryminalnej Komisariatu Policji Miasta Połągi […]18. 2.2. Dwa dziesięciolecia temu przeprowadzono reformę litewskich nazwisk, na mocy której zalegalizowano tworzenie nazwisk kobiet nieujawniających stanu cywilnego, z końcówką -ė19. Dziś reformę tę można chyba uznać za umotywowaną i udaną ze względów społeczno-kulturowych. Kobiety, podobnie jak każdy człowiek, mają prawo nie ujawniać swoich danych osobowych, w tym przypadku – nie wskazywać nazwiskiem swojego statusu społecznego. Wcześniej takie pragnienie wydawałoby się dziwne, obecnie wydaje się naturalne i rzeczywiście istnieje potrzeba posiadania takiego środka słowotwórczego, który pozwala nie ujawniać nazwiskiem stanu cywilnego. 26 czerwca 2003 r. Państwowa Komisja Języka Litewskiego, 16 Ponieważ jest to typowy i produktywny środek tworzenia nomina feminina, oparcie się na wyrazie podstawowym, który nie ma semu płci, można by uznać za nową tendencję słowotwórczą, z której wynika utrzymująca się, a nawet rosnąca funkcjonalność końcówki -ė – wskazywanie, wyrażanie lub podkreślanie kobiecości przedmiotu oznaczanego przez derywat, jego związku z płcią żeńską. Czym innym jest wyrażanie neturinčios galūnės -a atveju (plg. 1.3 sk.). 17 Žr. https://www.anyksta.lt/anyksci-policijos-pareigun-veikla-ivertino-ir-policijos-generalinis-ko różnicy płci, niemające nic wspólnego z misaras/ [dostęp: 2023-07-10]. 18 Policijos dienos proga – apdovanojimai pareigūnams. – Palangos tiltas, 2014-10-06; prieiga internete: https://www.palangostiltas.lt/policijos+dienos+proga++apdovanojimai+pareigunams,7,2, 5170.html [dostęp: 2023-07-10]. 19 Po upływie dziesięciolecia R. Miliūnaitė zbadała ilościowo i jakościowo językowe postawy społeczeństwa wobec takich nazwisk i opracowała obszerne studium naukowe ukazujące ówczesny stosunek społeczeństwa do nazwisk kobiet oraz przemian w ich użyciu (Miliūnaitė 2013). DAIVA MURMULAITYTĖ 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX tworzenie nazwisk jest historycznie opartym na prawidłowościach, regułach i formalnych środkach systemem, a nie jedynie tradycją. Autorzy omawianego w dyskusjach projektu ustawy nie ukrywają, że ta inicjatywa dotycząca końcówki -(i)a jest zaledwie początkiem reformy nazwisk. Następnie dążono by do tak zwanego „anglosaskiego” modelu nazwisk, tj. do takiego samego nazwiska dla całej rodziny. W takim przypadku reforma objęłaby nie tylko niewielką część nazwisk (mających tę końcówkę), lecz już cały system nazwisk. Legalizacja końcówki -(i)a otworzyłaby drogę do takiego modelu, a konsekwencje byłyby takie, że nazwiska kobiet, formalnie nieróżniące się od nazwisk mężczyzn w mianowniku (por. Ragauskas, Petronis, Mackevičius i in. (mężczyźni) – Ragauskas, Petronis, Mackevičius i in. (odpowiednio żony / córki)), stałyby się nieodmienne. W ten sposób zostałby naruszony morfologiczny i syntaktyczny system języka litewskiego, nie wspominając już o tym, że komunikowanie się stałoby się znacznie trudniejsze – należałoby poszukiwać dodatkowych przydawek, określeń, zaimków lub innych środków sygnalizujących płeć nazywanej osoby – pan Ragauskas, starsza Petronis, ta Mackevičius itp. To, że litewskie nazwiska wskazują na płeć człowieka, jest zarówno kwestią systemu (słowotwórstwa, fleksji, czyli morfologii, a także składni), jak i tradycji. Jest to również wyjątkowa cecha języka litewskiego, którą, troszcząc się o język ojczysty, należałoby pielęgnować, a nie niszczyć, zakłócając w ten sposób naturalny rozwój języka. UWAGI KOŃCOWE 1. Nazwiska są wyrazami, czyli częścią leksyki, a zatem należą do systemu językowego. Dlatego nie można kategorycznie twierdzić, że ich reformy (zwłaszcza zasadniczo oparte na czynnikach subiektywnych, a nie uwarunkowane naturalnym rozwojem języka) są wyłącznie kwestią praw człowieka, a nie językoznawstwa. 2. Tego, że współczesne litewskie nazwiska kobiet wiążą się z wyrażaniem płci i stosunków rodzinnych, nie należałoby kategorycznie oceniać jako przeżytku tradycji. Nie można nie dostrzegać systemowości tej podwarstwy leksyki, jej wzajemnych powiązań, charakterystycznych prawidłowości słowotwórczych, morfologicznych, składniowych itd. 3. Potrzeba reformy systemu nazwisk powinna być oparta na bardzo ważkich motywach, a środki jej realizacji – wszechstronnie rozważone, przy modelowaniu możliwych zmian systemu językowego i ocenie zagrożeń dla jego rozwoju. W omawianym przypadku potrzeba opiera się głównie na kryteriach estetycznych i subiektywnych („ładne”, „chcę”), a szkoda dla języka może być zasadnicza. Po pierwsze z powodu zachwiania systemu morfologicznego, a po drugie, i to jest jeszcze ważniejsze, z powodu możliwej dalszej reformy systemu nazwisk i jego „anglosaskiego” modelu, tzn. utożsamienia nazwisk mężczyzn i kobiet. Ta „potrzeba” już otwarcie brzmi, zanim jeszcze zalegalizowano końcówkę -(i)a jako środek tworzenia nazwisk kobiet (?) Straipsniai / Articles 139 Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu środki i właśnie on niewątpliwie zrujnowałby system nazwisk litewskich i zniszczyłby ich swoistość. 4. W języku litewskim do tworzenia nazw według różnicy płci zwykle używa się innych środków słowotwórczych; w przypadku wyrazów oznaczających płeć żeńską, nie licząc przyrostków, jest to końcówka -ė. Od dawna za pomocą tej końcówki tworzono nazwy samic (vilk-ė : vilkas, baland-ė : balandis itd.), a z badań nad neologizmami wynika, że semantyka wyrazów bazowych formacji się rozszerza (viršil-ė : viršila, kūdik-ė : kūdikis itd.). Jest to najbardziej uniwersalny środek tworzenia nazw według różnicy płci čiai, nerodanti. Pavardžių mikrosistemoje tai pačiai darybos kategorijai dar priklauso vediniai su priesagomis -ienė, -uvienė; -aitė, -ytė, -(i)ūtė ir kt., tażeńskiej; poza przynależnością do tej płci, niczego innego za jej pomocą nie oznacza się bez wskazania płci, a ponadto ukazywane są więzi rodzinne kobiety i, najczęściej, jej status społeczny – czy jest zamężna, czy niezamężna. 5. Reformę litewskich nazwisk z 2003 r., na mocy której zalegalizowano tworzenie nazwisk kobiet niewskazujących stanu cywilnego za pomocą końcówki -ė, mając na uwadze te jej przyczyny społeczno-kulturowe, można dziś, patrząc z perspektywy 20 lat, chyba uznać za uzasadnioną. Należy jednak przyznać, że stworzyła ona również jeden wyjątek – gdy nazwiska mężczyzn mają końcówkę -ė (np. Bložė, Gaulė, Lapė, Paukštė itd.), nazwiska kobiet niewskazujące stanu cywilnego są z nimi zbieżne pod względem formy. Nawet dostrzegając opozycję między tworzeniem nazwisk męskich i żeńskich, tj. uznając nazwiska kobiet za derywaty od nazwisk mężczyzn utworzone za pomocą końcówki -ė, tego wyjątkowego przypadku w systemie nazwisk litewskich nie można uznać za precedens i nie należałoby powoływać się na ten wyjątek przy dalszym rozszerzaniu reformy nazwisk kobiet. 6. Opozycję słowotwórczą między formalnie zbieżnymi nazwiskami męskimi i żeńskimi, z pewnymi zastrzeżeniami, można byłoby dostrzec właśnie tylko w tych przypadkach, gdy mają one końcówkę -ė. Podstawą jest wspomniana słowotwórcza funkcja końcówki -ė; w ogólnolitewskim języku nazwy skirtumą, konkrečiau – nomina feminina. Pavardžių su galūne -(i)a atveju tworzone według płci (Šarka, Dausa, Biekša, Pajeda, Mulia i in.) nie mogą wykazywać takiej opozycji słowotwórczej, ponieważ końcówka -(i)a nie pełni w tym tworzeniu funkcji polegającej na odróżnieniu derywatu od wyrazu podstawowego w aspekcie płci (żeńskiej). 7. Propozycja usankcjonowania tworzenia nazwisk kobiet z końcówką -(i)a jest nienaukowa, nieoparta na badaniach słowotwórstwa ani użycia językowego, nie odzwierciedla żadnych tendencji nowotwórstwa nazwisk i wyrazów pospolitych oraz jest sprzeczna z prawidłowościami słowotwórstwa języka litewskiego. DAIVA MURMULAITYTĖ 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX ŠALTINIAI IR LITERATŪRA Obowiązujące akty prawne. Dostęp w Internecie: http://vardai.vlkk.lt/teises-aktai-reglamentuojantys-asmenvardziu-klausimus/ [dostęp: 2023-08-10]. Aleksaitė Agnė 2022: Nowe nazwy według różnicy płci. – Acta Linguistica Lithuanica 87, 224–244. Dostęp w Internecie: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/2193/2297 [dostęp: 2023-07-29]. Ambrazas Saulius 2000: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników 2: Derywaty odimienne języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Dyskusja przy okrągłym stole „Nazwisko osoby – wybór osoby?” – Otwarty Sejm, 2023-05-31. Dostęp online: https://www.youtube.com/watch?v=I678BYMkntg [dostęp: 2023-07-25]. Bilkis Laimutis 2023: Swoja czy obca? W sprawie propozycji zezwolenia na używanie litewskich nazwisk kobiet z końcówką -a. – Lrt.lt, 2023-02-22. Dostęp w internecie: https://www.lrt.lt/naujienos/nuomones/3/1920190/laimutis-bilkis-sava-ar-svetima-del-siulymo-leisti-vartoti-lietuviu-moteru-pavardes-su-galune-a [dostęp: 2023-07-10]. BLKŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego, kolegium redakcyjne D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritėnienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys, redaktor naczelna D. Liutkevičienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2013–2022. Dostęp online: https://ekalba.lki.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas [dostęp: 2022-08-15]. DLKG – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. V. Ambrazas, 4. popraw. wydanie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2006. DLKŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego, red. nacz. St. Keinys, 8. popraw. i uzup. wydanie, wariant elektroniczny, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Dostęp online: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. Garšva Kazimieras 2012: Niesufiksalne nazwiska kobiet litewskich (o derywacji łotewskiej). – Kalbos kultūra 85, 216–224. Jezukevičienė Rima 2023: W kwestii nazwisk kobiet. – Gimtoji kalba 5, 21–22. Judžentis Artūras 2012: Kategorie gramatyczne języka litewskiego, Wilno: wydawnictwo VU. Kisieliūnaitė Dalia 2023: Jeszcze raz o bańce nazwisk kobiet. – 15min.lt, 2023-06-06. Dostęp online: https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/nuomones/ dalia-kiseliunaite-dar-karta-apie-moteru-pavardziu-burbula-18-2064732 [žiūrėta 2023-07-10]. LKG – Gramatyka języka litewskiego 1, red. K. Ulvydas, Wilno: Mintis, 1965. Artykuły / Articles 141 Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu Opinia Rady Naukowej Instytutu Języka Litewskiego „W sprawie projektu ustawy nr XIVP-2700 o zmianie art. 3 ustawy Republiki Litewskiej nr XIV-903 o zapisywaniu imienia i nazwiska osoby w dokumentach”. Opracował zespół roboczy: dr Laimutis Bilkis, akad. prof. hab. dr Grasilda Blažienė (kierowniczka zespołu), prof. dr Dalia Kiseliūnaitė, dr. Rita Miliūnaitė, dr. Daiva Murmulaitytė. Prieiga internete: http://lki.lt/lietuviu-kalbos-instituto-mokslo-tarybos-nutarimas-del-isvados-lietuvos-respublikos-asmens-vardo-ir-pavardes-rasymo-dokumentuose-istatymo-nr-xiv-903-3-straipsnio-pakeitimo-istatymo-projekto/ [dostęp: 2023-09-15]. Projekt ustawy nr XIVP-2700 o zmianie art. 3 ustawy Republiki Litewskiej nr XIV-903 o zapisywaniu imienia i nazwiska osoby w dokumentach. Dostęp online: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAP/e557d8a0ea5611eda305cb3bdf2af4d8?jfwid=-bxdpcdur9 [dostęp: 2023-06-25]. Posiedzenie Sejmu Republiki Litewskiej 04 lipca 2023 r. Dostęp online: https:// www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=35826&p_k=1&p_a=media_object_viewer&guid=4B73D31A-AF71-4D4C-8D76-9FC73E0B3717, mniej więcej od 54:45 czasu nagrania [dostęp 2023-08-10]. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002), kolegium redakcyjne: G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, redaktor naczelny. G. Naktinienė, wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2018). Dostęp online: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. Miliūnaitė Rita 2013: Co sądzicie o bezsufiksowych nazwiskach kobiet? Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Miliūnaitė Rita 2022: Zmieniające się i nowe zjawiska języka litewskiego na początku XXI wieku: systematyka i kierunki zmian, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Miliūnaitė Rita 2023: Język nie jest koncertem życzeń, czyli co gramatyka mówi o Šarkasach? – Respublika.lt, 2023-02-07; przedruk: Raseiniaitv.lt, 2023-02-10. Dostęp w internecie: http://raseiniaitv.lt/kalba-nera-pageidavimu-koncertas-arba-ka-gramatikasako-apie-sarkas/ [dostęp: 2023-08-01]. Miliūnaitė Rita 2023a: Chce się tak pogmatwać język litewski, aby stał się odrażający. – Alkas.lt, 2023-07-26. Dostęp w internecie: https://alkas.lt/2023/07/26/r-miliunaite-norima-sujaukti-lietuviu-kalba-taip-kad-ji-taptu-- atgrasi/#comments [dostęp: 2023-08-01]. Murmulaitytė Daiva 2021: Neologizmy języka litewskiego w aspekcie wyrażania płci. – Lietuvių kalba 16, 51–69. Dostęp w internecie: https://www.zurnalai.vu.lt/lietuviu-kalba/ article/view/24927/24771 [dostęp: 2023-07-10]. Murmulaitytė Daiva 2022: Homonimia formantów słowotwórczych i jej oznaczanie w leksykonie słowotwórczym. – Acta Linguistica Lithuanica 87, 200–223. Dostęp DAIVA MURMULAITYTĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX online: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/2192/2296 [dostęp: 2023-09-20]. Murmulaitytė Daiva 2023: Gotowała, gotowała kaszę, czyli jeszcze raz o goje“. – Delfi.lt, 2023-08-11. Prieiga internete: https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/ daiva-murmulaityte-vire-vire-kose-arba-dar-syki-apie-pavardes-su-a-pabaigoje.d?inazwiskach „z a pabaid=94130745&fbclid=IwAR31vsiwsu12YtMt3ASqobpHfJHk2gkrW3wRNFAJgY6cToJndAdlWrvNxpk [dostęp: 2023-08-11]. ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Baza danych neologizmów języka litewskiego [ciągły internetowy leksykon od 2011 r.], oprac. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/naujazodziai/ [dostęp 2023-07-03]. Paulauskienė Aldona 1994: Morfologia języka litewskiego: wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Paulauskienė Aldona 2007: Podstawy morfologii języka litewskiego, Kowno: Technologija. Konferencja prasowa posła na Sejm Stasysa Tumėnasa „Czy trzeba kłócić się z gramatyką i zmieniać utrwalone tradycje tworzenia nazwisk kobiet?” – Otwarty Sejm, 2023-05-17. Dostęp online: https://www.youtube.com/watch?v=MxT4yQfp_ds [dostęp 2023-05-18]. Skardžius Pranas 1996 [1943]: Pisma wybrane 1: Słowotwórstwo języka litewskiego, wydanie fototypiczne, oprac. A. Rosinas, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Urbutis Vincas 2009: Teoria słowotwórstwa, wydanie 2, Wilno: Instytut Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych. Uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego w sprawie tworzenia nazwisk kobiet nr N-2(87) (26 czerwca 2003 r.). Dostęp online: https://e-seimas.lrs.lt/portal/ legalAct/lt/TAD/TAIS.214783 [dostęp: 03.09.2023]. Opinia Państwowej Komisji Języka Litewskiego w sprawie projektu nowelizacji ustawy o imionach i nazwiskach. Dostęp online: https://www.vlkk.lt/naujienos/komisijos-posedziai/vlkk-pateike-seimu-isvada-del-asme2023-09-30]. nvardziu-istatymo-pakeitimo-projekto [dostęp: ŽDV – Murmulaitytė Daiva, Aleksaitė Agnė. Przewodnik słowotwórczy [zasób elektroniczny], Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021. Dostęp online: https://ekalba.lt/zodziu-darybos-vedlys/ [dostęp: 03.09.2023]. Artykuły / Articles 143 Moterų pavardžių reforma lietuvių kalbos žodžių darybos aspektu Reforma nazwisk kobiet w Lithuanian Language from the Perspective of Word Formation PODSUMOWANIE Imiona i nazwiska obejmują więcej niż tylko tożsamość jednostki; nazwisko nie powinno być uważane za wyłączną własność osoby. Jako warstwa leksykalna imiona i nazwiska należą do systemu językowego. Dlatego reformy nazwisk, w szczególności te motywowane względami by subjective reasons rather than natural language evolution, involve not only matters of praw człowieka, ale także względami językowymi. Tradycyjne litewskie nazwiska kobiet odzwierciedlają relacje płci i rodziny. Jednak z tego powodu nie należy ich kategorycznie uznawać za przestarzałą tradycję. Nie można pomijać systemowości tej warstwy leksykalnej, wzajemnych powiązań oraz właściwych jej wzorców słowotwórczych, morfologicznych, składniowych itd. Z istotnych powodów społeczno-kulturowych, wykraczających poza samą estetykę, przy reformowaniu tego systemu należy ocenić perspektywy rozwoju języka litewskiego i przewidzieć potencjalne konsekwencje zmian. Artykuł podkreśla określone aspekty morfologii języka litewskiego (słowotwórstwa), które są często pomijane lub ignorowane w dyskusjach dotyczących propozycji zalegalizowania litewskich nazwisk żeńskich zakończonych na -(i)a. Propozycję tę uznaje się za nienaukową, nieopartą na badaniach nad słowotwórstwem i użyciem języka oraz nieuwzględniającą żadnych nowych tendencji słowotwórczych, zarówno w odniesieniu do nazwisk, jak i wyrazów pospolitych. Jest ona sprzeczna z prawidłowościami litewskiego słowotwórstwa. Potrzeba wprowadzenia omawianych nazwisk opiera się głównie na kryteriach subiektywnych (estetycznych itp.), natomiast potencjalne szkody, jakie ta innowacja mogłaby wyrządzić językowi litewskiemu, są znaczne. Przede wszystkim ze względu na zakłócenie systemu morfologicznego języka litewskiego. Po drugie, i co ważniejsze, prawdopodobnie doprowadzi to do dalszej reformy systemu nazwisk i przyjęcia modelu „anglosaskiego”, tj. zrównania nazwisk męskich i żeńskich. To właśnie ten model niewątpliwie osłabiłby litewski system nazwisk i zniszczyłby jego wyjątkowość. W języku litewskim do tworzenia nomina generis zwyczajowo stosuje się inne środki derywacji. W mikrosystemie nazwisk nomina feminina obejmują derywaty z sufiksami -ienė, -uvienė; -aitė, -ytė, -(i)ūtė. Oprócz płci takie nazwiska wskazują również na status społeczny kobiety – na to, czy jest zamężna, czy niezamężna. Jeśli chodzi nie tylko o nazwiska, uniwersalnym środkiem tworzenia nomina feminina jest końcówka -ė. W 2003 roku zalegalizowano stosowanie tego zakończenia w odniesieniu do nazwisk kobiet, które nie wskazują ich stanu cywilnego. Z perspektywy 20 lat tę umotywowaną reformę można prawdopodobnie uznać za sukces. Stworzyła ona jednak jeden wyjątek: gdy nazwiska męskie mają końcówkę -ė (np. Bložė, Gaulė, Lapė, Paukštė itd.), nazwiska kobiet nieukazujące ich stanu cywilnego są formalnie z nimi identyczne. DAIVA MURMULAITYTĖ 144 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX The only way to see a derivational opposition between such formally identical męskich i żeńskich nazwisk, z pewnymi zastrzeżeniami, jest funkcja słowotwórcza końcówki -ė – jest to końcówka używana do tworzenia nomina feminina w standardowym języku litewskim. Niemniej jednak, nawet jeśli nazwiska żeńskie uznaje się za derywaty nazwisk męskich, tego wyjątkowego przypadku nie można uznać za precedens i wykorzystać do dalszego rozwijania reformy nazwisk żeńskich. W przypadku nazwisk zakończonych na -(i)a (np. Šarka, Dausa, Biekša, Pajeda, Mulia itp.) nie może występować tego rodzaju opozycja słowotwórcza, ponieważ zakończenie -(i)a nie pełni tej funkcji słowotwórczej – nie różnicuje derywatu od wyrazu podstawowego pod względem rodzaju (żeńskiego). Złożono 4 października 2023 r. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, Wilno, LT-10308, Litwa [email protected]