Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje

LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2196-8937 Kierunki badań naukowych: morfoskładnia, walencja, semantyka, typologia. DOI: doi.org/10.35321/all89-04 ATVIRauti, ATVIRAVIMAS WALENCJA WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU LITEWSKIM Walencja czasownika atvirauti i rzeczownika atviravimas we współczesnym języku litewskim ADNOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu jest czasownik atvirauti i jego derywat rzeczownikowy – atviravimas. Celem jest, na podstawie materiału Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT), zbadanie łączliwości tych słów z perspektywy walencji. Badanie wykazało, jaki wpływ na walencję atvirauti (-avimas) wywierają semantyka i gramatyka przymiotnika atviras oraz predykatów z minimalnego leksykalnego pola semantycznego. Okazało się, że atvirauti (-avimas) charakteryzuje się trojaką walencją. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik atvirauti, rzeczownik odczasownikowy, walencja, leksykalne pole semantyczne. ANNOTATION Przedmiotem niniejszego artykułu jest czasownik atvirauti i jego derywat rzeczownikowy atviravimas. Celem jest zbadanie ich łączliwości z perspektywy walencji, na podstawie danych z Korpusu współczesnego języka litewskiego. Wyniki badań wskazują, że na walencję atvirauti (atviravimas) wpływają semantyka i gramatyka przymiotnika atviras oraz predykatów należących do jego minimalnego leksykalnego pola semantycznego. Zaobserwowano, że czasownik atvirauti (rzeczownik atviravimas) wykazuje trojaką walencję. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik atvirauti, rzeczownik odczasownikowy, walencja, leksykalne pole semantyczne. Straipsniai / Articles 75 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 1. UWAGI WSTĘPNE Celem niniejszego artykułu jest, w oparciu o koncepcję modelu zdania werbocentrycznego i zasady teorii walencji, ustalenie walencji czasownika atvirauti i jego abstraktu (atviravimas). Badanie opiera się na materiale empirycznym zebranym z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT), opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie (zob. część 2). Aby osiągnąć cel, sformułowano następujące zadania: a) krótko omówić walencję słów wchodzących w minimalne leksykalne pole semantyczne czasownika atvirauti (–avimas) (zob. dalej część 1); b) na podstawie przykładów z DLKT (zob. część 2) przeanalizować walencję różnych form atvirauti (–avimas) i rozważyć, jaki wpływ wywierają na nią walencje słowa bazowego (atviras) oraz predykatów z leksykalnego pola semantycznego (zob. część 3). Na koniec uogólnić całość (zob. część 4). O ile wiadomo, w takim aspekcie atvirauti (–avimas) nie było dotąd analizowane. Zastosowana metoda badawcza obejmuje interpretację, analizę opisowo-analityczną, gramatyczną i semantyczną. Podejmując analizę atvirauti (atviravimas), należy krótko powiedzieć, że walencja to uwarunkowana znaczeniem słowa właściwość otwierania określonej liczby wolnych miejsc, które w zdaniu lub wyrażeniu zajmują słowa o określonym znaczeniu i ich formy albo ich odpowiedniki (por. Sližienė 1994: 16; Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 19, 46 i cytowaną tam literaturę). Walencję wiąże się z trzema poziomami: abstrakcyjnym poziomem semantyki logicznej oraz dwoma konkretnymi poziomami języka – składni i semantyki leksykalnej. Na poziomie semantyki logicznej ustala się liczbę wolnych miejsc słowa i semantyczne funkcje ich możliwych aktantów; na poziomie składni ustala się formę gramatyczną aktantów walencyjnych oraz ich obligatoryjność lub fakultatywność; na poziomie semantyki leksykalnej ustala się semantykę aktantów walencyjnych. Oprócz walencyjnych aktantów składniowych, których obligatoryjność i fakultatywność ustala się w zdaniu, wyróżnia się człony wolne – słowa zdania, które nie są uwarunkowane znaczeniem słowa i nie należą do jego walencji. Człony wolne nie wypełniają wolnych miejsc otwartych przez predykat; ich powiązanie z predykatem wynika z właściwej mu, jako określonej części mowy, zdolności gramatycznej do przyłączania innych słów i ich form (Sližienė 1994: 35). Obligatoryjnych aktantów składniowych nie można w zdaniu opuszczać, ponieważ po ich pominięciu zdanie staje się niegramatyczne. Obligatoryczne aktanty składniowe opisują tę część sytuacji, która jest najważniejsza i najbardziej aktualna dla znaczenia słowa (Sližienė 1994: 31). Fakultatywne aktanty składniowe to takie, które można w zdaniu pominąć, a zdanie pozostaje gramatyczne i zrozumiałe. Zdania bez aktantów fakultatywnych znaczą mniej więcej to samo co zdania z nimi, ponieważ aktanty fakultatywne są implikowane w samym znaczeniu słowa (Sližienė 1994: 35). Przyjmuje się, że nie ma ścisłej granicy między aktantami obligatorycznymi i fakultatywnymi a członami wolnymi (Hentschel, Weydt 1994: 345). 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje Leksem atvirauti nie jest podawany w podstawowych litewskich słownikach objaśniających: w Słowniku ogólnego języka litewskiego (BLKŽ), Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽė) oraz w akademickim Słowniku języka litewskiego (LKŽė). Jednak atvirauti ‘być otwartym’ odnotowano w Kartotece uzupełnień Słownika języka litewskiego (LKŽPapK) (zob. 1). Osobnym hasłem atvirauti ‘być otwartym, otwarcie się zwierzać’ włączono do Bazy neologizmów języka litewskiego (ND) (zob. 2). W ND podano również hasła słów spokrewnionych z atvirauti (paatvirauti, paatviravimas) wraz z przykładami (zob. 3). 1) Podejrzewając, że atvirauti – jest nieostrożnie, zapytała: – To kupujecie czy nie? („Švyturys” 1982-12-18) 2) V. Adamkus w książce zwierza się na temat zdrowia swojego i A. Adamkienė [nagłówek] (delfi.lt) 3) Johnas Hobermanas, pracujący w Voice Film, paatviravo, że po wyjściu z premiery filmu w Cannes czuł się „rozświetlony, odnowiony i niewyobrażalnie szczęśliwy”. (bernar-dinai.lt (z: „Naujasis židinys-Aidai”) Od przymiotnika atviras, –a¹ utworzony atvirauti ‘być otwartym, otwarcie się zwierzać’ wiąże się ze znaczeniem atviras ‘3. mówiący o wszystkim, szczery’ (DLKŽė), ‘9. mówiący o wszystkim, niemający tajemnic’ (LKŽė) (zob. 4, 5). 4) On zawsze był wobec mnie atviras, mówił mi wszystko rš. (LKŽė) 5) Ekspeditor był atviras wobec mnie, a ja także niewiele przed nim ukrywałem J.Dov. (LKŽė) Z opisu Walencji litewskich przymiotników wynika, że na podstawie posiadanego materiału empirycznego aktant przymiotnika atviras ‘szczery, mówiący o wszystkim’, odpowiadający podmiotowi, oznaczany jest mianownikiem lub innym przypadkiem zależnym od wyznacznika uzgodnienia³, natomiast aktant odpowiadający dopełnieniu pośredniemu może być wyrażony celownikiem oraz konstrukcją przyimkową su (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79, 87). W zdaniu aktant składniowy pełniący funkcję dopełnienia pośredniego, oznaczany wariantowo, jest fakultatywny (w przytaczanych przykładach 6–9 zapisywany w nawiasach). W obu ¹ W dalszej części artykułu, mówiąc ogólnie o różnych rodzajach tego lub innego przymiotnika, podaje się tylko rodzaj męski – nieoznaczony rodzaj przymiotnika. ² Semantyczny związek przymiotników nuoširdus i atviras widoczny jest również w Systemowym słowniku języka litewskiego Jonasa Paulauskasa (SisŽė): oba przymiotniki należą do pola szczerości, w którym wymienia się także: prosty, prostoduszny, mówiący wprost, bezpośredni, otwartosercy, otwartego serca itd. ³ Więcej o uzgodnieniu, pojęciu wyznacznika i odbiorcy uzgodnienia, na którym opiera się niniejsza praca, zob. Semėnienė (2003: 38–42). Straipsniai / Articles 77 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ wypadkach semantyczna walencja atviras jest taka sama: podmiot odpowiada percipientowi⁴, a dopełnienie pośrednie – beneficjentowi⁵ (zob. 4–7). Krótko mówiąc, składniowa walencja dwuwalentnego atviras ma postać Nom, Dat / suInstr⁶, a semantyczna – [Pcp, B]. Z semantycznego punktu widzenia przymiotnik ten, podobnie jak nuoširdus itd., należy do grupy przymiotników określających sympatie, przychylność lub antypatie jednej osoby względem innej (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79, 87, 99). Przykłady 6–9 pokazują, że semantyczna i składniowa walencja przymiotników atviras i nuoširdus jest podobna. Widać to również w DLKŽ, gdzie przymiotnik nuoširdus zdefiniowano jako ‘życzący dobra; atviras’. 6) On (wobec wszystkich) był otwarty i szczery. (cytowane za Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 80) 7) Joniukas, zawsze tak dziecinnie otwarty (wobec swojej matki), teraz nic jej już nie mówi. (cytowane tamże, 87) 8) A pan, panie Piotrze, teraz (wobec mnie) nie jest pan szczery. (cytowane tamże, 88) 9) W tej rzadkiej chwili otwartości był wobec niej szczery. (cytowane tamże, 35) Porównując przykłady 1–3 z 4–7, widać, że treść mówienia (pasakyti) wyeksplikowana w znaczeniu przymiotnika atviras – kontentyw⁷ – jest członem wolnym (zob. 4, 7), który, jak się wydaje, zostaje włączony do walencyjnej struktury atvirauti (zob. 2, 3; zob. dalej). Czy wolny człon kontentywu wpływa na wyrażanie dopełnienia pośredniego w zdaniach z atviras i jak (lub czy) mogłoby się to wiązać z hipotezą Vilmy Ágel (2000: 211–212) – że składniowe aktanty predykatu mogą być zleksykalizowanymi, zgramatykalizowanymi członami wolnymi – to temat wymagający osobnego badania. W niniejszym artykule stawia się pytania: jaka jest składniowa i semantyczna walencja atvirauti oraz jaki (lub czy) wpływ wywierają na nią walencje słowa bazowego (atviras) i leksemów blisko z nim związanych semantycznie (nuoširdus, pasakyti, pasakoti itd.). Podstawę dla tego ostatniego pytania daje badanie walencji prieraišus (-umas) (Vaičiulytė-Semėnienė ⁴ Percipient [Pcp] – funkcja doświadczającego stanu psychicznego, właściwa istotom żywym, które postrzegają elementy rzeczywistości, mają wobec nich określone nastawienie i reagują na nie psychologicznie (Sližienė 1994: 21; Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32). ⁵ Beneficjent [B] – funkcja adresata, posiadacza, właściwa głównie istotom żywym, zwłaszcza osobom, na których korzyść lub niekorzyść coś zachodzi lub się staje (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32, por. Sližienė 1994: 21). ⁶ Z punktu widzenia normy językowej konstrukcja przyimkowa su jest pobocznym (częściowym) wariantem normy i w razie potrzeby może być używana w języku ogólnym. Pierwszeństwo przyznaje się jednak podstawowemu (neutralnemu) wariantowi normy – celownikowi (zob. KP2 S2 2003: 98; Miliūnaitė 2022: 535). ⁷ Kontentyw [Con] – funkcja treści stanu lub właściwości, właściwa różnym przedmiotom i zjawiskom (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32, por. Sližienė 1994: 22). 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje 2023), w którym wykazano wpływ semantyki i gramatyki predykatów z leksykalnego pola semantycznego na walencję. Szukając odpowiedzi na te pytania, oprócz wspomnianego już nuoširdus, należy również odnieść się do słownikowych definicji pa(si)sakyti, pasakoti(s) oraz ich walencji. Na przykład w DLKŽe od leksemu pasisakyti odsyła się do pierwszego znaczenia pasakyti (tj. pasakyti – ‘1. wyrazić myśl lub opinię słownie (albo pisemnie)’), natomiast inne znaczenie pasisakyti definiuje się jako ‘2. przyznać się⁸’. Z akademickiego LKŽe wynika, że formy zwrotne pasakyti mogą być używane w kilku znaczeniach: ‘12. zwierzyć się’ (zob. 10), ‘13. przyznać się’ (zob. 11), ‘14. wyznać’ (zob. 12), ‘15. ogłosić się; rozgłosić o sobie, oświadczyć’ (zob. 13) lub ‘16. książk. wyrazić swoje stanowisko’ (zob. 14). 10) Ma ona prawie nikogo, komu mogłaby pasisakyti o swoich troskach I.Simon. (LKŽe) 11) On jej pasisakė, że ją kocha KII28. (LKŽe) 12) Oczywiście, niektórym bardzo się podobało, że nie będą już musieli pasisakyti księdzu swoich grzechów Blv. (LKŽe) 13) Pasisakau wobec pana, że jestem Żmudzinem Jn. (LKŽe) 14) Gdy rozmowa zeszła na temat powstania, Bytautas otwarcie pasisakė, że nie popiera idei powstania V.Myk-Put. (LKŽe) Zarówno w DLKŽe, jak i w LKŽe pierwsze znaczenie czasownika pasakoti podaje się jako ‘opowiedzieć o jakimś wydarzeniu, zdarzeniu’ (zob. 15, 16, por. 3). 15) On nikomu nie nesipasakojo o swoich kłopotach. (DLKŽe) 16) Prawdę opowiada pasakoja ten starzec Jsv. (LKŽe) Z Słownika łączliwości litewskich czasowników (LKVJŽ) (Slėžienė 1998: 130) wynika, że czasownik pasisakyti, używany w znaczeniach ‘1. zwierzyć się’ (zob. 17), ‘2. a) przekazać ustnie, oświadczyć; przedstawić się; b) przyznać się’ (zob. 18), jest trójwalentny, natomiast w znaczeniu ‘3. wyrazić swoje stanowisko, poprzeć albo nie poprzeć’ (zob. 19) – dwuwalentny. Zatem pasisakyti obejmuje również (część) semantyki i gramatyki pasakoti(s) (zob. dalej). 17) Ma ona prawie nikogo, komu [ona] mogłaby pasisakyti o swoich troskach (por. o swoich troskach). (cytowane za Slėžienė 1998: 130) 18) Dziecko pasisakė matce, że stłukło kubeczek / że stłukło kubeczek (o zagubionej gąsce). (cytowane tamże, 130) 19) Za proponowanym kandydatem (przeciwko proponowanemu kandydatowi) pasisakė wszyscy mówcy. (cytowane tamże, 130) ⁸ Walencję czasownika prisipažinti ‘1. wyrazić swoją winę’, ‘2. powiedzieć prawdę o sobie’ omówiono szerzej w LKVJŽ (Slėžienė 1998: 257), np. Nikomu nie przyznałaby, że jej się podoba. Straipsniai / Articles 79 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Z przykładu 17 wynika, że pasisakyti wymaga podmiotu agentywnego9 oznaczonego mianownikiem, dopełnienia pośredniego wyrażonego celownikiem, odpowiadającego funkcji beneficjenta, oraz – wariantowo – dopełnienia (bezpośredniego) kontentywu oznaczonego biernikiem, konstrukcją przyimkową apie lub zdaniem podrzędnym. Zgodnie z drugim znaczeniem pasisakyti aktanty walencyjne w przykładzie 18 wyrażone są przez podmiot agentywny oznaczony mianownikiem, dopełnienie pośrednie beneficjenta wyrażone celownikiem oraz – wariantowo – kontentyw oznaczony konstrukcją przyimkową apie, imiesłowem, półimiesłowem lub zdaniem podrzędnym. Aktant odpowiadający beneficjentowi jest fakultatywny. Przykład 19 pokazuje, że podmiot dwuwalentnego pasisakyti również jest agentywny, a dopełnienie oznaczone konstrukcją przyimkową už lub prieš odpowiada kontentywowi. Na podstawie LKVJŽ (Sližienė 1998: 123–124) i podanych w nim przykładów (zob. 20–22) czasownik pasakoti wymaga podmiotu agentywnego oznaczonego mianownikiem, dopełnienia pośredniego beneficjenta wyrażonego celownikiem oraz – wariantowo – dopełnienia (bezpośredniego) kontentywu oznaczonego biernikiem, konstrukcją przyimkową apie, biernikiem z imiesłowem lub półimiesłowem, imiesłowem, półimiesłowem albo zdaniem podrzędnym. Podobnie jak w przypadku pasisakyti aktant oznaczony celownikiem jest fakultatywny. 20) Virpša bez skrępowania opowiada jej pasakoja cyniczne anegdoty. (cytowane za Sližienė 1998: 124) 21) Moja ciotka często opowiadała nam pasakodavo o przeszłości. (cytowane tamże, 124) 22) Opowiedz, jak tam było. (cytowane tamże, 124) W Słowniku synonimów Antanasa Lyberysa (SŽe) widać, że pasakoti jest jednym z synonimów kalbėti10 ‘opowiedzieć o jakimś wydarzeniu, zdarzeniu, przedstawić myśli’. Na tej podstawie można sądzić, że czasownik atvirauti fakultatywnie wymaga celownika beneficjenta, natomiast obligatoryjny aktant pełniący funkcję kontentywu może być oznaczany w sposób bardziej zróżnicowany, niż zilustrowano w ND. 2. MATERIAŁ BADAWCZY Większość DLKT stanowią teksty języka pisanego, często redagowane, należące do różnych gatunków (literatury publicystycznej, pięknej, niebeletrystycznej lub administracyjnej). Przykładów języka mówionego jest tam wyraźnie mniej. Przykłady z 9 Agent [A₁] – funkcja inicjatora lub wykonawcy czynności, właściwa istotom żywym (Sližienė 1994: 19). 10 Więcej o walencji kalbėti zob. LKVJŽ (Sližienė 1994: 330–331). 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje formy różnych analizowanych w artykule słów wyszukiwano w DLKT11, wpisując w polu wyszukiwania rozszerzonego atvira i wybierając kryterium środek słowa. W tabeli 1 pokazano, jak znalezione 303 formy (in)finitive atvirauti rozkładają się według gatunków. Widać, że większość przykładów (251, czyli 83%) pochodzi z publicystyki, znacznie mniej z literatury pięknej (41, czyli 14%), a pojedyncze przypadki (10, czyli 3%) – z literatury niebeletrystycznej. W języku mówionym znaleziono zaledwie 1 przykład, natomiast w języku administracyjnym nie znaleziono żadnego. TABELA 1. Różne formy atvirauti w korpusie DLKT 11 Przykłady z DLKT zebrano do badania w maju 2023 r. Straipsniai / Articles 81 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Część korpusu | Forma atvirautiLiczba użyć | Łączna liczba użyć Publicystyka | atvirauji 2; atviraukime 1; atvirauti 43; atviravo 103; atviravome 1; atviravęs 1; neatviraudavo 1; neatvirauja 5; neatvirauk 1; neatvirauti 1; neatviravo 3; paatviraukite 1; paatvirausiu 1; paatvirauti 5; paatviravo 4; paatviravęs 1 | 251 Język mówiony | atviravo | 1 | 1 Ogółem | | 303 | 303 W DLKT znaleziono 39 przykładów z używanymi formami czasownikowego abstraktu (zob. tabela 2). Podobnie jak w przypadku atvirauti, przykładów nie ma w języku administracyjnym. Nie znaleziono również przykładów języka mówionego. Najwięcej przykładów form atviravimas pochodzi z publicystyki (21, czyli 54%), znacznie mniej z literatury niebeletrystycznej (12, czyli 31%) i pięknej (6, czyli 15%). ² TABELA 2. Różne formy atviravimas w korpusie DLKT Część korpusu | Forma atviravimasLiczba użyć | Łączna liczba użyć Literatura piękna | atviravimas 2; atviravimo 2; atviravimų 1; paatviravimas 1 | 6 Literatura niebeletrystyczna | atviravimai 2; atviravimas 2; atviravimo 5; atviravimui 1; atviravimą 1; paatviravimai 1 | 12 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje Część korpusu | Forma atviravimas | Liczba użyć | Łączna liczba użyć Publicystyka | atviravimai 7; atviravimas 4; atviravimo 2; atviravimu 1; atviravimui 1; atviravimus 3; atviravimą 1; atviravimų 1; paatviravimų 1 | 21 Ogółem | 39 | 39 Zatem różne formy atvirauti (atviravimas) w zdaniu są najczęściej używane w publicystyce, do której, zgodnie z DLKT¹², zalicza się: prasę ogólną, prasę popularną, prasę naukową, książki (autobiografie, wspomnienia, pamiętniki, kroniki, roczniki, dzienniki, listy, eseje, szkice i in.) itd. W dalszej części przykłady nie są omawiane osobno według stylów funkcjonalnych. 3. WALENCJA RÓŻNYCH FORM ATVIRАUTI (-IMAS) Przed przystąpieniem do analizy semantyki i gramatyki atvirauti na podstawie DLKT należy zaznaczyć, że w tym korpusie można znaleźć również pojedyncze przykłady z innym derywatem przymiotnika atviras – atvirėti (-ėjimas) ‘stawać się otwartym’ (zob. 23, 24). To, że przymiotnik atviras ulega werbalizacji, pokazują również przykłady łatwo znajdowane w przeglądarce Google, zarówno z formami atvireti (zob. 25, 26), jak i atvirauti (zob. 27, 28)¹³. 23) Konkurs pokazał, że uczniowie chcą być aktywnymi członkami otwierającego się naszego społeczeństwa. 24) Jakie, Państwa zdaniem, procesy otwierania się społeczeństwa są ostatnio zauważalne? ¹² Sprawdzono [2023-10-10] tutaj: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/menu?page=about. ¹³ Por. opinię VLKK: „Słowa atvirauti zapewne nie unikniemy, nie należy jednak przekształcać go w wyświechtany szablon wypierający inne środki wyrazu: otwarcie opowiadać, otwarcie mówić, być otwartym itd.” (cytowane za: https://vlkk.lt/konsultacijos/4226-atvirauti). Straipsniai / Articles 83 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 25) Dziś chrześcijanin ma otwierać się na Chrystusa i świat¹⁴. 26) Kultura i w ogóle życie społeczne otwiera się¹⁵. 27) Wobec otoczenia lub członków rodziny nie bardzo się zwierzam. Tylko najlepszej przyjaciółce krótko raportuję, czy w tym tygodniu się przyjaźnimy, czy nie¹⁶. 28) Powinni Państwo bardziej wybierać, z kim mogą Państwo atvirauti, a z kim – nie¹⁷. Przykłady z DLKT z formami atvirauti (-avimas) pokazują, że adresat, któremu i/lub z którym się zwierzamy, zwykle wynika z kontekstu (zdania) (zob. 29, 30). Istnieją przykłady, w których adresat jest wyrażony w zdaniu (zob. 31–33). Na pierwszy rzut oka wydaje się, że w przykładzie 33 można go oznaczyć nie tylko konstrukcją przyimkową su, lecz także celownikiem (zob. dalej). 29) Od tamtej pory nasze stosunki stały się chłodne, może nie chłodne, lecz zamknięte. Zamknąłem się, ona również nie zaczęła atvirauti (por. mnie, ze mną). 30) – Mężczyźni, uratowaliście mnie – zwierzyła się członkini klubu Edna. 31) – Kalentovas jest dla mnie jak ojciec – zwierzył się nowy osadnik nowym sąsiadom. 32) I zaczął przecierać powieki. Potem zakrył twarz dłońmi, opierając łokcie na stole. Spojrzał na mnie przez palce. Ogarnął mnie śmiech. Co ja tu robię? Zwierzam się zmęczonemu typowi, który udaje zainteresowanego. – Wcale mnie to nie interesuje. Obrzydliwe. 33) Chociaż oczywiście istnieją rzeczy, których nie można wybaczyć, lepiej więc o nich nie mówić. Ważne, z kim (por. komu) i w jakim otoczeniu zwierzasz się. Treść zwierzenia również może wynikać z kontekstu (zdania) (por. 30, 31, 33, 34). Z punktu widzenia walencji znacznie ważniejsze są przykłady 35–38, w których widać, że kontentyw wyrażany jest nie tylko konstrukcją apie (zob. 35) lub zdaniem podrzędnym (zob. 36, 37), lecz także konstrukcją imiesłowową (zob. 38). Takie wyrażenie kontentywu można nazwać narzędnikiem treści (zob. 39). 34) Przez całe życie rzadko odwiedzał lekarzy. Dopiero przed trzema laty zawał serca powalił go z nóg. Jeszcze żywotny, sympatyczny gospodarz zwierzył się (por. zwierzył się, że przed trzema laty miał zawał serca), a jego wypowiedź była nasycona wieloma poważnymi faktami i datami. 35) Nie był skłonny zwierzać się na temat odbytych negocjacji, lecz wskazał, że gdyby tylko związek zawodowy sobie tego zażyczył – wynagrodzenia nie wzrosłyby. ¹⁴ Cytowane z: http://laiskailietuviams.lt/index.php/1963m-1-sausis/1769-atviroji-dvasia-ir-krikscionybe. ¹⁵ Cytowane z: https://www.bernardinai.lt/2019-09-23-pogrindis-egzistuoja-visur-ir-visada-rasytoja-verteja-a-fominaite-kalbina-a-jakuciunas/. ¹⁶ Cytowane z: https://www.tevu-darzelis.lt/forums/topic/draugas-nekelia-bendru-nuotrauku-i-fb-kodel/page/4. ¹⁷ Cytowane z: https://lnk.lt/straipsniai/visi/savaites-horoskopas-deretu-labiau-atsirinkti-su-kuo-galite-atvirauti/208700. 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje 36) [Į] zaprosił na wystawę prac malarskich w foyer na drugim piętrze pałacu. Ta niespodzianka pięknie zilustrowała tradycję, tym bardziej że aktorka przedstawiająca swoją twórczość malarską zwierzyła się, że obrazy są jak monodramy, które tworzy podczas bezsennych nocy, gdy napięcie odczuwane na scenie jeszcze nie opadło. 37) Silni, wiele osiągający ludzie mogą być także zadziwiająco wrażliwi. Co druga modelka, która zdobyła uznanie na całym świecie modelka, podczas udzielania wywiadu zwierza się (por. przyznaje), że w dzieciństwie uważała się za wyjątkowo brzydką. 38) Często po wykładach podchodzą do mnie dziewczęta i opowiadają, że doświadczyły przemocy seksualnej, zwierzają się, że chcą uciec z domu albo wspominają, że ich przyjaciółki cierpią na anoreksję lub nadużywają alkoholu. 39) Dziennikarz przekonał się, że kierownicy centrów handlowych nie są zbyt skłonni zwierzać się na ten temat (por. na ten temat). Porównując dostępne przykłady 30, 31, 40–43 z, powiedzmy, 44–46, można prześledzić, jak z wyrażenia otwarcie (po)wiedzieć, opowiadać (s)formowała się atvirauti walencja o znaczeniu „otwarcie (po)wiedzieć, opowiadać (się)” jest związana ze wspomnianym pa(si)sakyti, pasako-ti(s). Mówiąc dokładniej, trójwalencyjne atvirauti wymaga podmiotu o charakterze agentywnym, dopełnienia pośredniego beneficjenta oraz dopełnienia treściowego, wyrażanego przyimkiem apie, konstrukcją imiesłowową albo zdaniem podrzędnym. Beneficjent oznaczany syntaktycznie celownikiem jest fakultatywny (por. 30–32 i 36–39). Taka sama semantyczna i syntaktyczna walencja atvirauti występowałaby także w przypadkach, gdy omawiany predykat poprzez pasisakyti zbliża się do semantyki i gramatyki prisipažinti „2. powiedzieć prawdę o sobie” (por. 37, 47–49, zob. także przypis 9). 40) „Wtedy czuję, że naprawdę jestem na urlopie” – zwierza się kobieta, która codziennie sumiennie gotuje obiady na Litwie kobieta. 41) Z dumą spojrzał na swoją babcię. Po grozie – szczęśliwe zakończenie. Po otrząśnięciu się ze zmęczenia podróżą i zjedzeniu obiadu babcia Vaida, mówiąc po żmudsku, zwierzyła się: „Brakuje mi słów, jaki cud się tu wydarzył. Po takim koszmarze takie szczęśliwe zakończenie”. 42) Wszystko trzeba będzie zrobić bardzo pilnie – zwierza się minister. 43) Samo to wyrażenie jest chytrą grą – zwierza się 27-letni koordynator ds. public relations Jaunius¹⁸. 44) – Och, gdybym był młody!.. Młoda uwiodłaby mnie, mówię ci otwarcie (por. zwierzam ci się). 45) Kowieński handlarz narkotyków otwarcie opowiedział „Lietuvos rytas” (por. zwierzał się) o swojej działalności. ¹⁸ Por. także przykład z DLKT: Kierowcy niechętnie zwierzają się i podają powody, dla których wracają na Litwę. Straipsniai / Articles 85 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 46) Kiedy spotkany R. Šarmaitis zapytał, jak się czuję, opowiedziałem mu otwarcie wszystko. 47) Zapewne dlatego, że później rzeczywiście spełniła swoją groźbę: przyłapała dziewczynę z pewnym lekarzem – Antanasem, jej pocieszycielem i przyjacielem domu – i otwarcie wyznała mężowi wszystko: chciała zostać matką19. 48) Sprzedajemy bilety na przeprawy promowe także przez internet. Około 30% klientów stanowią Estończycy i Łotysze, chętniej korzystają z internetu niż Litwini – zwierza się pan Vasiliauskas. Przedsiębiorca przyznaje, że mógłby jeszcze zwiększyć obroty tej działalności, jednak na razie zbyt mało reklamuje usługi. 49) – Tyle presji odczuwałem również podczas prac jury, – przyznał przewodniczący jury krajowego konkursu Darius Užkuraitis. Jednak później nie chciał on zwierzać się jeszcze20. Zdania z formami atvirauti (–avimas), w których dopełnienie pośrednie oznaczone jest konstrukcją przyimkową su, mogą być związane z otwarcie rozmawiać (rozmawiać) (por. 50–52), a dokładniej z semantyką i gramatyką kalbėti(s). W DLKT znajduje się jeden przykład, w którym w zdaniu formalnie wyrażony jest zarówno adresat, jak i treść zwierzania się (zob. 53). Na podstawie walencji kalbėti(s) podanej w LKVJŽ (Sližienė 1994: 330–331) można stwierdzić, że w przykładzie 53 konstrukcja su oznacza dopełnienie pośrednie odpowiadające komitatywowi21, natomiast konstrukcja apie – kontentyw. Aktant syntaktyczny komitatywu jest wymagany, a kontentywu – fakultatywny (zob. 54, 55). 50) Z przyjaciółkami dość otwarcie rozmawiała o wszystkim, przecież rano miała mnóstwo czasu, a zarówno rodzice, jak i Arnas byli w pracy. 51) Zgodziła się, a ja jeszcze nigdy tak nie jadłem kolacji. Rozmawiała ze mną bardzo otwarcie i nagle zrzuciłem całą swoją zbroję. Ogarnęła mnie wolność; zniknął strach, bo bałem się tego spotkania; przestały mnie dręczyć wyrzuty sumienia. 52) – Porozmawiam całkiem otwarcie, jak z braćmi. Przychodził do nas także posłaniec Mendoga. 53) Na przykład FESTINA LENTE! Albo MEA CULPA, też nieźle. Z czasem wpadłby jakiś nieznany poeta, i porozmawialibyśmy z nim otwarcie o ugorach twórczości. Tylko wiem: ani karczmy zakładać, ani nie będę się zwierzał nieznajomemu; a może po prostu coś sobie zapiszę bez żadnych pretensji! 19 Por. także przykład z DLKT: Przyznam otwarcie, że niewiele rzeczy na świecie, a może nic, wzbudziło we mnie tyle szacunku i podziwu, tyle entuzjazmu, co Władysławas Studnickis. 20 Por. także przykład z DLKT: Dopóki zraniona dusza krwawi, nie odważa się na spowiedź, zwierzanie się. 21 Komitatyw [Com] – funkcja drugorzędnego agensa, pacjensa, percypienta lub beneficjenta, występująca obok odpowiedniej funkcji głównej i w zdaniu najczęściej odpowiadająca konstrukcji przyimkowej suInstr (LKVJŽ 1994: 22). 86 Acta Linguistica Lituanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje 54) Oczywiście, później, gdy zdobędziesz prawdziwych przyjaciół, możesz zwierzać się z nimi (por. 50). 55) Nawiasem mówiąc, był jednym z pierwszych wychowanków B. L. Laugalienė, którzy powiedzieli o niegodziwościach kwitnących w tej rodzinie. D. Šliužas, który z domu opiekunki musiał uciekać z powodu zwierzania się dziennikarzom, mimo wszystko później wrócił zamieszkać u B. L. Laugalienė. To, że wyrażenie dopełnienia pośredniego konstrukcją komitatywną w przykładach 53–55 może być związane z wzajemnym mówieniem, pokazuje także przykład 56, w którym o wyborze konstrukcji przyimkowej decyduje walencja rzeczownika pokalbis. Oczywiście zdarzają się przypadki niejasne lub podatne na pomylenie. Załóżmy, że na podstawie kontekstu przykładu 57 mniej nacechowany byłby celownik dopełnienia pośredniego, którym wyrażano by jednokierunkowe mówienie, tj. wypowiedź urzędników skierowaną do społeczeństwa, podobnie jak w przykładach 58 i 59. Z drugiej strony na wyrażenie dopełnienia pośredniego w przykładzie 57 mógłby wpływać także inny aspekt znaczenia atvirauti (-avimas) – „być otwartym” (zob. dalej). 56) Brytyjskie zwierzenia wysłannika w rozmowie z K. Bizauskiem (por. zwierzenia wysłannika z K. Bizauskiem) sprowokowały nielojalne wobec własnego rządu słowa tego ostatniego podczas demarche. 57) Odpowiednie ustawy litewskie przyjęte kilka lat temu nakazują co roku publicznie deklarować swoje interesy. Jednak nie wszyscy urzędnicy zwierzają się społeczeństwu. Z opublikowanych tabel wynika, że zaledwie około 150–200 urzędników wyższego szczebla wpisało coś do różnych rubryk tego oświadczenia. 58) Eglė jest bardziej zamknięta. Jeśli wiedzie jej się gorzej, nie powie mi. Może nie chce mnie martwić ani zasmucać. Córki niektórych moich przyjaciółek bardzo otwarcie zwierzają się matkom, wtedy te strasznie się martwią i nie śpią nocami. 59) – Dlaczego mówi pani o śmierci swojej córki, przecież to pani jej nienawidzi. Dlaczego tak zwierza mi się pani, przecież nawet mnie pani nie zna, dopiero co mnie pani spotkała! – Nie mówię o jej śmierci, tylko podejrzewam. Dostępny przykład 60 pokazuje wyrażanie przez atvirauti aspektów mówienia jednokierunkowego ((pa)sakyti (kam)) i wzajemnego (kalbėtis, šnekėtis (su kuo)). Uznając przypadki niejasne lub semantycznie splecione, można stwierdzić, że aspekty otwartego mówienia wpływają na wybór oznaczenia dopełnienia pośredniego (niem. Markierung). Załóżmy, że w kontekście przykładu 61, mówiąc, że zwierzają się sobie nawzajem ze swojego życia, jak gdyby nie było kamery, aktualizowalibyśmy ich wzajemne rozmawianie o życiu, natomiast mówiąc, że zwierzają się ze swojego życia, na przykład nam, w opisanej sytuacji podkreślilibyśmy nie uczestniczących w rozmowie (protagonistów filmu), lecz słuchających (oglądających) ich zza kamery. Jeśli tak, to kontekst przykładów 62–64 ogranicza wyrażanie przez atvirauti mówienia wzajemnego, a kontekst 65 – mówienia jednostronnego. 60) Z jedną kobietą z Vilnius zwierzałyśmy się sobie nawzajem… Straipsniai / Articles 87 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 61) Oglądając filmy Burai („Mama”, „Dziennik”), dziwimy się, jak potrafi nawiązać tak bliski kontakt z protagonistami swojego filmu, że na ekranie zwierzają się z swojego życia, jak gdyby kamery w ogóle nie było. Bohaterowie filmu „Na Krecie” wiedzą, że kamera ich obserwuje – zmusza ich to do „spięcia się”. 62) Dlaczego znam historie życia tak wielu ludzi? Dlaczego wielu rozmawia ze mną, rozmawia i zaczyna się zwierzać, dzielić się najskrytszymi myślami? Chociaż mnie samej trudno się otworzyć, opowiedzieć o sobie nawet wtedy, gdy naprawdę jest to potrzebne. 63) Tylko mruczy: Wiesz... powiem ci. Tobie, tobie powiem... słyszysz?! Jeszcze bardziej beznadziejnie czułem się wtedy, gdy o swoich nieludzkich cierpieniach zaczynał zwierzać się jakiś człowiek – autor, wykonawca, aktor, nieważne. 64) Słowo, drugie – łączniczka partyzancka zrozumiała, jaki ptaszek do niej wleciał. Jeszcze szybciej nauczyła się obchodzić z tym stworzeniem: gdy tylko szpieg zaczynał się zwierzać (por. jej, *z nią) o partyzantach, Lukevičiūtė całym sercem pogrążała się w modlitwach. 65) Weneckie tajne służby, które przetrwały trudny okres, skrywały czyny i sprawki. Mnóstwo ukochanych i kochanek, którym zwierzali się wpływowi, „pracowało” dla Casanovy niczym sieć agentów (por. 50, 54). W przykładach 66–68 mocniej podkreślony jest związany ze szczerością aspekt atvirauti (-avimas) – „być otwartym”. Możliwe, że przez analogię do atviras dopełnienie pośrednie takiego atvirauti mogłoby być wyrażane celownikiem oraz konstrukcją przyimkową su (por. 69, 70). Jednak w dostępnych zdaniach ten fakultatywny aktant atvirauti „być otwartym” nie został wyrażony. 66) Kęstutis jest zatwardziałym samotnikiem. „Nie chcę się nigdzie mieszać, nie lubię zwierzać się (por. nie lubię być otwarty)” – przyznaje chłopak. 67) Sąsiadka, do której w wiosce Vaišvilos najczęściej zaglądała Žydrūnė, martwiła się tragicznym losem dziewczynki. „Ma bardzo zamknięty charakter, nie lubiła zwierzać się. Czułam, że było jej ciężko w domu, gdzie matka i ojczym, nie mając stałych dochodów, często się upijali” – opowiadała emerytka. 68) Rozmowy – o piłce nożnej. Inne – o kobietach. W przerwach między rozmowami o piłce nożnej i kobietach porozmawiajmy o pracy. Nieprawdą jest, że wszyscy mężczyźni niechętnie się zwierzają. Ja nie odczuwam wielkiej potrzeby wylewania uczuć, ale niektórzy moi przyjaciele stosunkowo chętnie opowiadają o sobie. 69) Kobiety szukają identyfikacji z samymi sobą, przyglądają się sobie, swoim uczuciom, odczuciom, relacjom z mężczyznami. Otwartość (nie zwierzanie się) sobie jest najtrudniejszą próbą. Otwartość jest trudna do zniesienia. 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje 70) Inną zniechęcającą rzeczą są zwierzenia, wylewanie serca nie najbliższym przyjaciołom. Swoimi kompleksami i emocjonalnym obnażeniem możemy odstraszyć nawet najbardziej tolerancyjnych ludzi²². Wreszcie wspomniane zdania, w których formy atvirauti są używane obok antonimu slapukauti. Przykłady 71, 72 pokazują podkreślony w zdaniu semantyczny związek atvirauti (lub jego derywatów) z mówieniem prawdy²³, który jest wyraźny w kontekstach przykładów 73, 74 lub wyczuwalny w kontekście przykładu 67. 71) Także o jego przyjacielu gnijącym na pagórku – również. Gučka obserwował go, jakby z góry wszystko przewidział. Sam zarówno zwierzał się, jak i ukrywał prawdę, nie przebierając w słowach, a ty, nowicjuszu, choć zmuszony, kiwaj głową. 72) „Otwartość mi szkodzi” – mówisz, zakładając maskę. Ale czy zawsze? – zapytała Virginija Rimkuvienė zwierzających się i ukrywających prawdę. Tak mówi Julius Girdvainis, dziennikarz: „Człowiek całkowicie otwarty zginąłby. Szczególnie ostrożnym trzeba być w miejscach publicznych”. 73) Zawsze można udawać, że to nie ona, lecz tylko żart, dowcip, niewiążąca gra słów. Dokładnie takie same są współczesne rozmowy w różnych programach telewizyjnych i czasopismach bulwarowych, nazywane „zwierzaniem się”, choć z prawdziwą otwartością mają niewiele wspólnego, ponieważ „osoba zwierzająca się” ukrywa się… 74) Šatrijos Ragana nie była skłonna do otwartości jako zwierzania się, choć w liście do P. Augustaitisa z 16 lutego 1907 r. mówiła: „Zawsze lubię otwartość”. Tutaj otwartość oznacza raczej bezpośredniość. 4. PODSUMOWANIE I WNIOSKI Analiza 340 przykładów z DLKT z różnymi formami atvirauti (atviravimas) pokazuje, że na ich walencję wpływają semantyka i gramatyka wyrazu podstawowego oraz predykatów z jego leksykalnego pola semantycznego. Badanie wykazało, że uogólnione znaczenie predykatu atvirauti (-avimas) to „być otwartym; otwarcie mówić (ze sobą)”. Z punktu widzenia walencji można je podzielić na: „1. być otwartym”, „2. otwarcie (po)wiedzieć, opowiadać (o sobie), przyznać się” oraz „3. otwarcie mówić (ze sobą), rozmawiać”. Dwa ostatnie różnią się między sobą kierunkiem mówienia. ²² Por. także przykład z DLKT: Wielu z nas jest zmuszonych codziennie odgrywać określone role społeczne, w których scenariuszach najczęściej nie ma miejsca na szczere zwierzanie się. Zjawisko to coraz bardziej dominuje w społeczności akademickiej. ²³ Por. wyróżniony w ŠŽe szereg synonimów atviras (neturintis paslapčių): atviraširdis, atlap­aširdis, grynaširdis, tiesus, tiesiaširdis, tiesiakalbis, tiesmukas. Straipsniai / Articles 89 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Trójwalencyjne atvirauti „3. otwarcie mówić (ze sobą), rozmawiać” wymaga podmiotu o charakterze agentywnym oraz dopełnień pośrednich odpowiadających funkcjom komitatywu i kontentywu. W zdaniu komitatyw wyrażany jest obowiązkową konstrukcją przyimkową su, natomiast kontentyw może być fakultatywnie wyrażony konstrukcją przyimkową apie. Trójwalencyjne atvirauti „2. otwarcie (po)wiedzieć, opowiadać (o sobie), przyznać się” w zdaniu wymaga podmiotu o charakterze agentywnym oraz dopełnień pośrednich odpowiadających funkcjom beneficjenta i kontentywu. Beneficjent wyrażany jest fakultatywnie celownikiem, natomiast kontentyw może być wariantowo oznaczany obowiązkową konstrukcją przyimkową apie albo konstrukcją imiesłowową, zdaniem podrzędnym. Gdy dwuwalencyjne atvirauti używane jest w znaczeniu „być otwartym”, jego aktanty syntaktyczne, przez analogię do atviras, wyrażane są obowiązkowym mianownikiem podmiotu oraz fakultatywnie celownikiem dopełnienia pośredniego albo konstrukcją przyimkową su. Podmiot odpowiada agensowi percypientywnemu²⁴, a wariantowo oznaczane dopełnienie pośrednie – beneficjentowi. W DLKT nie znaleziono przykładów, w których w zdaniu wyrażony byłby fakultatywny aktant tego znaczenia atvirauti. Dostępny materiał empiryczny pozwala przypuszczać, że w ten sposób dąży się raczej do wyraźniejszego oddzielenia atvirauti „być otwartym” od atvirauti „otwarcie mówić (ze sobą)”, gdyż w pierwszym przypadku celownik i konstrukcja su odpowiadają jednej funkcji semantycznej, a w drugim – te same formy wskazują na różną semantykę. Badanie wykazało, że do struktur walencyjnych atvirauti (-avimas) „otwarcie mówić (ze sobą)” z wolnych członów dwuwalencyjnego atviras „szczery, mówiący wszystko” włączony jest kontentyw (treść (po)wiedzenia, mówienia (ze sobą)) z własnym sposobem wyrażania. ŠALTINIAI BLKŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, red. kolegija D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritenienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013–2022. Prieiga internete: https://ekalba.lt/bendrinės-lietuvių-kalbos-žodynas/. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. DLKŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, 8-asis patais. ir papild. leidimas, vyr. red. St. Keinys, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. ²⁴ Apie dvisluoksnes semantines funkcijas plačiau žr. Druktein­is (2009). 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje LKŽPapK – „Lietuvių kalbos žodyno“ Papildymų kartoteka, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/lkz-papildymu-kartoteka/. SisŽe – Paulauskas Jonas. Sisteminis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslas, 1987, e. variantas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/sisteminis-lietuviu-kalbos-zodynas/perziura. SŽe – Lyberis Antanas. Lietuvių kalbos sinonimų žodynas, 2-asis patais. leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2002, e. variantas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/sinonimu-zodynas/. LITERATŪRA Ágel Vilmos 2000: Valenztheorie, Tübingen. Drukteinis Albinas 2009: Semantinės sakinių struktūros su sinkretinės reikšmės predikatais. – Res Humanitariae 6, 24–41. Hentschel Elke, Weydt Harald 1994: Handbuch der deutschen Grammatik, 2. Aufl., Berlin, New York: De Gruyter. KP2 S2 – Kalbos patarimai 2: Sintaksė 1. Prie linksnių ir polinksnių vartojimas, sud. R. Miliūnaitė, vyr. red. A. Pupkis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003. Miliūnaitė Rita 2022: Įvairuojantys ir nauji lietuvių kalbos reiškiniai XXI a. pradžioje: sistematika ir pokyčių kryptys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DOI: doi.org/10.35321/e-pub.42.lietuviu-kalbos-pokyciai. Semėnienė Loreta 2003: Būdv ardžių derinimas. – Sintaksinių ryšių tyrimai. Lietuvių kalbos gramatikos darbai 1, red. A. Holvoet, A. Judžentis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 37–66. Sližienė Nijolė 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Sližienė Nijolė 1998: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 2(1), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2001: Lietuvių kalbos būdvardžių valentingumas: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2023: Prieraišus, prieraišumas valentingumas dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje. – Acta Linguistica Lithuanica 88, 181–205. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/2245/2338. Straipsniai / Articles 91 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Valency of the Verb atvirauti and Noun atviravimas in Contemporary Lithuanian Language SUMMARY The analysis of 340 examples with different forms of atvirauti and atviravimas drawn from the Corpus of Contemporary Lithuanian Language reveals that their valency is influenced by the semantics and grammar of the adjective atviras and predicates from the minimal lexical-semantic field. The research shows that the generalised meaning of the predicate atvirauti is ‘to be open; to speak openly’. In terms of valence, this meaning can be subdivided into ‘1. to be open’, ‘2. to say, to tell openly; to confess’, and ‘3. to talk, to converse openly’. The latter two meanings differ from each other in the direction of speech. The trivalent atvirauti ‘3. to talk, to converse openly’ requires the agentive subject, the indirect objects corresponding to the comitative and the contentive. The comitative is expressed by the necessary construction of the preposition su, while the contentive can be expressed facultatively by constructing the preposition apie. The trivalent atvirauti ‘2. to say, to tell openly; to confess’ in a sentence requires an agentive subject and indirect objects, which correspond beneficiary and contentive. The beneficiary is expressed facultatively in the dative of the indirect object. In contrast, the indirect object contentive can be marked as necessary by constructing the preposition apie, or with a participial construction, a subordinate clause. When the bivalent atvirauti is used in the meaning of ‘1. to be open’, its syntactic actants are, by atviras analogy, said in the necessary subject nominative and optionally in the dative or construction of the preposition su of the indirect object. The subject corresponds to the percipient agent and the variantly marked indirect object to the beneficiary. The study shows that the valency structures of atvirauti ‘to speak openly’ include a contentive with expression from the free elements of the adjective atviras. Įteikta 2023 m. spalio 11 d. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva [email protected] 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX