Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje

Straipsniai / Articles 75 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-2196-8937 Kierunki badań naukowych: morfosyntaksa, walencja, semantyka, typologia. DOI: doi.org/10.35321/all89-04 ATVIRAUTI, ATVIRAVIMAS WALENCJA WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU LITEWSKIM Valency of the Verb atvirauti and Noun atviravimas in Contemporary Lithuanian Language ADNOTACJA Przedmiotem tego artykułu jest czasownik atvirauti i jego derywat – rzeczownik atviravimas. Cel – na podstawie materiału Litewskiego Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (DLKT) ustalić łączliwość tych wyrazów w aspekcie walencyjnym. Badanie wykazało, jaki wpływ na walencyjność czasownika atvirauti (rzeczownika odczasownikowego atviravimas) wywierają semantyka i gramatyka przymiotnika atviras oraz predykatów z minimalnego leksykalnego pola semantycznego. Okazało się, że czasownik atvirauti (rzeczownik odczasownikowy atviravimas) charakteryzuje się trojaką walencyjnością. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik atvirauti, rzeczownik odczasownikowy, walencyjność, leksykalne pole semantyczne. ADNOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu jest czasownik atvirauti i jego derywat rzeczownikowy atviravimas. Celem jest zbadanie ich łączliwości z perspektywy walencji, z wykorzystaniem danych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego. Wyniki badań wskazują, że na walencję czasownika atvirauti (atviravimas) wpływają semantyka i gramatyka przymiotnika atviras oraz predykatów należących do jego minimalnego pola leksykalno-semantycznego. Zaobserwowano, że czasownik atvirauti (rzeczownik atviravimas) wykazuje walencję trójwartościową. SŁOWA KLUCZOWE: czasownik atvirauti, rzeczownik odczasownikowy, walencyjność, leksykalne pole semantyczne. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 76 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX 1. UWAGI WSTĘPNE Celem tego artykułu jest – na podstawie koncepcji modelu zdania werbocentrycznego – oraz walencyjność (atviravimas). Badanie opiera się valentingumo teorijos principais nustatyti veiksmažodžio atvirauti ir jo abstrakto na materiale empirycznym zebranym w celu omówienia walencji słów Kauno VDU Kompiuterinės lingvistikos centro sudaryto Dabartinės lietuvių kalbos tekstyno (DLKT) (žr. 2 dalį). Tikslui pasiekti keliami uždaviniai: a) trumpai wchodzących w minimalne leksykalne pole semantyczne czasownika atvirauti (-avimas) (zob. dalej część 1); b) na podstawie przykładów z DLKT (zob. część 2) przeanalizować walencję różnych form atvirauti (-avimas) i rozważyć, jaki wpływ wywierają na nią walencje słowa podstawowego (atviras) oraz predykatów z leksykalnego pola semantycznego (zob. część 3). Na koniec całość podsumować (zob. część 4). W takim aspekcie, o ile wiadomo, atvirauti (-avimas) nie było analizowane. Zastosowana metoda badawcza – interpretacja, opisowo-analityczna, analiza gramatyczna i semantyczna. Pasirinkus nagrinėti atvirauti (atviravimas), trumpai pasakytina, kad valentingumas – tai žodžio reikšmės lemiama ypatybė atverti tam tikrą skaičių wolnych miejsc, które w zdaniu lub połączeniu wyrazowym zajmują słowa o określonym znaczeniu oraz ich formy lub ich odpowiedniki (zob. Sližienė 1994: 16; VaičiulytėSemėnienė 2001: 19, 46 i cytowaną tam literaturę). Walencja wiąże się z trzema poziomami: abstrakcyjnym poziomem semantyki logicznej oraz dwoma konkretnymi poziomami języka – składni i semantyki leksykalnej. Na poziomie semantyki logicznej ustala się liczbę wolnych miejsc słowa oraz semantyczne funkcje ich możliwych aktantów, na poziomie składni ustala się formę gramatyczną aktantów walencyjnych oraz ich obligatoryjność lub fakultatywność, a na poziomie semantyki leksykalnej ustala się semantykę aktantów walencyjnych. Oprócz walencyjnych aktantów syntaktycznych, których konieczność i fakultatywność ustala się w zdaniu, wyróżnia się człony klauso jo valentingumui. Laisvieji nariai neužpildo predikato atvertų laisvų viewolne – wyrazy zdania, które nie są uwarunkowane znaczeniem wyrazu i nie [przyłączają się?], a ich związek z predykatem określa właściwa mu, jako określonej części mowy, czysto gramatyczna zdolność do przyłączania innych juos praleidus sakinys pasidaro negramatiškas. Būtinaisiais sintaksiniais aktantais nusakoma ta situacijos dalis, kuri žodžio reikšmei yra svarbiausia ir akwyrazów oraz ich form (Sližienė 1994: 35). Konieczne aktanty syntaktyczne w rie sakinyje gali būti praleidžiami, o sakinys lieka gramatiškas ir suprantamas. zdaniu nie mogą być pomijane, ponieważ [nieczytelny fragment] (Sližienė 1994: 31). Fakultatywne aktanty syntaktyczne to te, któSą zdania bez aktantów fakultatywnych znaczą mniej więcej to samo, co zdania z nimi, ponieważ aktanty fakultatywne są implikowane w samym znaczeniu wyrazu (Sližienė 1994: 35). Przyjmuje się, że nie ma ścisłej granicy między aktantami koniecznymi i fakultatywnymi a członami wolnymi (Hentschel, Weydt 1994: 345). Artykuły / Articles 77 Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje Leksem atvirauti nie jest podawany w głównych objaśniających słownikach języka litewskiego: w Słowniku ogólnego języka litewskiego (BLKŽ), we kalbos žodyne (DLKŽe) ir akademiniame Lietuvių kalbos žodyne (LKŽe). Tačiau współczesnym języku litewskim atvirauti ‘być otwartym’ odnotowano w kartotece uzupełnień Słownika języka litewskiego (LKŽPapK) (zob. 1). Jako osobne hasło atvirauti ‘być otwartym, otwarcie opowiadać’ włączono do Bazy danych neologizmów języka litewskiego (ND) (zob. 2). W ND podano również hasła wyrazów spokrewnionych z atvirauti (paatvirauti, paatviravimas) wraz z przykładami (zob. 3). 1) Podejrzewając, że zwierzenia – to nieostrożność, zapytała: – To kupicie czy nie. („Švyturys“ 1982-12-18) 2) V. Adamkus knygoje atvirauja apie savo ir A. Adamkienės sveikatą [antraštė] (delfi.lt) 3) Voice Film dirbantis Johnas Hobermanas paatviravo, kad išėjęs iš filmo premjeros Kanuose jautėsi „šviesus, atsinaujinęs ir nesuvokiamai laimingas“. (bernardinai.lt (z: „Naujasis židinys-Aidai“) Iš būdvardžio atviras, -a1 padarytas atvirauti ‘būti atviram, atvirai pasakotisʼ yra związany ze znaczeniem atviras ‘3. mówiący wszystko, szczeryʼ (DLKŽe), ‘9. mówiący o wszystkim, niemający tajemnicʼ (LKŽe) (zob. 4, 5). 4) On zawsze jest przede mną otwarty, wszystko mówi rš. (LKŽe) 5) Ekspedytor był ze mną otwarty, a ja również niewiele przed nim ukrywałem J.Dov. (LKŽe) Z opisu walencji litewskich przymiotników wynika, że na podstawie zgromadzonego materiału empirycznego aktant przymiotnika atviras ‘szczery2, mówiący wszystkoʼ odpowiadający podmiotowi jest oznaczany mianownikiem lub innym przypadkiem zależnym od wykładnika uzgodnienia3, natomiast odpowiadający dopełnieniu pośredniemu może być wyrażony celownikiem; ir prielinksnio su konstrukcija (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79, 87). Sakinyje składniowy aktant pełniący funkcję dopełnienia pośredniego, oznaczany wariantywnie, jest fakultatywny (w cytowanych przykładach 6–9 jest ujmowany w nawiasach). W obu 1 W dalszej części artykułu, mówiąc o różnych rodzajach gramatycznych tego czy innego przymiotnika, podaje się w sposób uogólniony jedynie rodzaj męski – nienacechowany rodzaj przymiotnika. 2 Związek semantyczny przymiotników nuoširdus i atviras widoczny jest również w Systematycznym kalbos žodyne (SisŽe): abu būdvardžiai patenka į nuoširdumo lauką, kuriame taip pat minimas tiesłowniku synonimów języka litewskiego Jonasa Paulauskasa: sus, tiesiaširdis, tiesiakalbis, tiesmukas, atviraširdis, atlapaširdis i in. 3 Szerzej o uzgodnieniu, pojęciu wykładnika uzgodnienia i odbiorcy uzgodnienia, na których opiera się niniejszy opis, zob. Semėnienė (2003: 38–42). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 78 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX przypadkach walencja semantyczna atviras jest jednakowa: podmiot odpowiada percipientowi4, a dopełnienie pośrednie – beneficjentowi5 (zob. 4–7). Krótko mówiąc, otwarta walencja syntaktyczna przymiotnika dvivalentis to Nom, Dat / suInstr6, a przykłady semanti6–9 pokazują, że nis – [Pcp, B]. Semantiniu aspektu šis būdvardis, panašiai kaip nuoširdus ir kt., patenka į būdvardžių, kurie nusako vieno asmens simpatijas, palankumą ar antipatijas kito asmens atžvilgiu, grupę (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 79, 87, 99). otwarta walencja semantyczna i syntaktyczna przymiotników atviras i nuoširdus jest podobna. Widać to również w DLKŽe, gdzie przymiotnik nuoširdus zdefiniowano jako ‘życzący dobra; otwartyʼ. 6) On (dla wszystkich) był otwarty i szczery. (cytowane za Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 80) 7) Joniukas, zawsze będąc tak dziecinnie otwartym (wobec swojej mamusi), teraz niczego jej już nie mówi. (cytowane tamże, 87) 8) A pan, panie Piotrze, teraz (wobec mnie) nie jest szczery. (cytowane tamże, 88) 9) Šią retą atvirumo valandėlę jis buvo (jai) nuoširdus. (cituojama iš ten pat, 35) Porównując przykłady 1–3 z 4–7, widać, że treść (wy)powiedzi (powiedzieć) eksplikowana w znaczeniu przymiotnika atviras – kontentyw7 – jest członem wolnym (zob. 4, 7), który, jak się wydaje, zostaje włączony do struktury walencyjnej atvirauti (zob. 2, 3; zob. dalej). jaka jest Ar kontentyvo laisvasis narys turi įtakos netiesioginio objekto raiškai atviras sakiniuose ir kaip (ar) tai galėtų būti susiję su Vilmos Ágel (2000: 211–212) hipoteze – predikato sintaksiniai aktantai gali būti leksikalizuoti, gramatikalizuoti laisvieji nariai – atskiro tyrimo verta tema. Šiame straipsnyje keliami klausimai: walencja syntaktyczna i semantyczna czasownika atvirauti i (lub) jaki wpływ mają na nią walencje wyrazu podstawowego (atviras) oraz leksemów blisko z nim związanych semantycznie (nuoširdus, pasisakyti, pasakoti itd.). Podstawę dla tego ostatniego pytania daje badanie walencji prieraišus (-umas) (Vaičiulytė-Semėnienė 4 Percipientas [Pcp] – funkcja doświadczającego stanu psychicznego, właściwa istotom żywym postrzegającym rzeczywistość, mającym określone nastawienie wobec niej i psychologicznie na nią rea5 Benefiecientas [B] – funkcja adresata, guojančioms (Sližienė 1994: 21; Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32). posiadacza, właściwa głównie istotom żywym, zwłaszcza osobom, na których korzyść lub niekorzyść coś jest albo się dzieje (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32, por. Sližienė 1994: 21). 6 Z punktu widzenia normy językowej konstrukcja z przyimkiem su jest pobocznym (częściowym) wariantem normy i w razie potrzeby może być używana w języku ogólnym. Pierwszeństwo przyznaje się jednak głównemu (neutralnemu) wariantowi normy – celownikowi (zob. KP2 S2 2003: 98; Miliūnaitė 2022: 535). 7 Kontentyvas [Con] – funkcja treści stanu lub właściwości, właściwa różnym przedmiotom i zjawiskom (Vaičiulytė-Semėnienė 2001: 32, por. Sližienė 1994: 22). Artykuły / Articles 79 Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje 2023), w którym pokazano wpływ semantyki i gramatyki predykatów z leksykalnego pola semantycznego na walencję. Szukając odpowiedzi na pytania, oprócz wspomnianego już nuoširdus, ważne jest również odwołanie się do definicji czasowników referuoti, pa(si)sakyti, pasakoti(s) w słownikach oraz ich walencji. Na przykład w DLKŽe od leksemu pasisakyti odsyła się do pierwszego znaczenia pasakyti (tj. pasakyti – ‘1. wyrazić słowami (ustnie lub pisemnie) myśl albo opinięʼ), natomiast inne znaczenie pasisakyti definiuje się jako ‘2. przyznać się8ʼ. Z akademickiego LKŽe wynika, że zwrotne formy pasakyti mogą być używane w kilku znaczeniach: ‘12. opowiedzieć o sobieʼ (zob. 10), ‘13. przyznać sięʼ (zob. 11), ‘14. wyznaćʼ (zob. 12), ‘15. oświadczyć się; rozgłosić, oznajmićʼ (zob. 13) albo ‘16. książ. wyrazić swoje stanowiskoʼ (zob. 14). 10) Ona prawie nie ma człowieka, któremu mogłaby wyjawić swoje troski I.Simon. (LKŽe) 11) Jis jai pasisakė, kad jis ją mylįs KII28. (LKŽe) 12) Oczywiście, niektórym bardzo się spodobało, że nie będzie już trzeba wyznawać księdzu swoich grzechów Blv. (LKŽe) 13) Oświadczam ci, że jestem Żmudzinem Jn. (LKŽe) 14) Gdy rozmowa zeszła na temat powstania, Bytautas otwarcie powiedział, że nie popiera idei powstania V. Myk-Put. (LKŽe) Zarówno w DLKŽe, jak i w LKŽe pierwsze znaczenie czasownika pasakoti podawane jest jako „opowiedzieć o jakimś wydarzeniu, zdarzeniu” (zob. 15, 16, por. 3). 15) Nikomu nie opowiadał o swoich kłopotach. (DLKŽe) 16) Ten starzec opowiada prawdziwą prawdę Jsv. (LKŽe) Z Słownika łączliwości czasowników języka litewskiego (LKVJŽ) Nijolė Sližienė (Sližienė 1998: 130) wynika, że czasownik pasisakyti, używany w znaczeniach ‘1. opowiedzieć (zob. 17), ‘2. a) przekazać ustnie, oznajmić; przedstawić się; b) przyznać się’ (zob. 18), jest trójwalencyjny, natomiast w znaczeniu ‘3. wyrazić swoje stanowisko, opowiedzieć się za lub przeciw’ (zob. 19) – dwuwalencyjny. Zatem pasisakyti obejmuje zarówno (część) semantyki, jak i gramatyki czasownika pasakoti(s) (zob. dalej). 17) Ma ona prawie nikogo, komu [ona] mogłaby opowiedzieć o swoich troskach (por. o swoich troskach).2025-02-04 00:00:00.0000000 +0000 UTC 999 source { : } 2025-02-04 00:00:00.0000000 +0000 UTC 999 source { : } 2025-02-04 00:00:00.0000000 +0000 UTC 999 source { : } 2025-02-04 00:00:00.0000000 +0000 UTC 999 source { : (cytowane za Sližienė 1998: 130) 18) Dziecko powiedziało matce, stłukłszy kubek / że stłukło kubek (o zagubionym gąsiątku). (cytowane z tego samego miejsca, 130) 19) Wszyscy mówcy opowiedzieli się za zaproponowanym kandydatem (przeciwko zaproponowanemu kandydatowi). (cytowane z tego samego źródła, 130) 8 Czasownik prisipažinti ‘1. przyznać się do winyʼ, ‘2. powiedzieć prawdę o sobieʼ szerzej zob. LKVJŽ (Sližienė 1998: 257), np. Nie przyznałaby się nikomu, że on jej się podoba. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 80 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Iš 17 pavyzdžio matyti, kad pasisakyti reikalauja vardininku žymimo agentyvaus9 podmiotu, dopełnieniem pośrednim wyrażanym celownikiem, pełniącym funkcję beneficjenta, oraz wariantywnie konstrukcją z biernikiem i przyimkiem apie, kontentivem (dopełnieniem bezpośrednim) oznaczanym członem zdania podrzędnego. Zgodnie z drugim znaczeniem czasownika pasisakyti, walencyjne aktyanty w przykładzie 18 wyrażane są przez agentywny podmiot oznaczany mianownikiem, obiekt pośredni beneficjenta wyrażany celownikiem oraz wariantywnie – przez konstrukcję z przyimkiem apie, imiesłów, imiesłów przysłówkowy lub zdanie podrzędne – kontentiv oznaczany przez te formy. Aktant odpowiadający beneficjentowi jest fakultatywny. Przykład 19 pokazuje, że podmiot dwuwalentnego czasownika pasisakytitas taip pat yra agentyvus, o prielinksnio už arba prieš konstrukcija žymimas objektas atliepia kontentyvą. Opierając się na LKVJŽ (Sližienė 1998: 123–124) oraz podanych w nim przykładach (zob. 20–22), czasownik pasakoti wymaga agentywnego podmiotu oznaczanego mianownikiem, pośredniego obiektu beneficjenta wyrażanego celownikiem oraz wariantywnie – obiektu kontentywnego (bezpośredniego) oznaczanego biernikiem, konstrukcją z przyimkiem apie, biernikiem z imiesłowem lub imiesłowem przysłówkowym, imiesłowem, imiesłowem przysłówkowym lub zdaniem podrzędnym. Podobnie jak w przypadku pasisakyti, aktant oznaczany celownikiem jest fakultatywny. 20) Virpša bez skrępowania opowiada jej cyniczne anegdoty. (cytowane z Sližienė 1998: 124) 21) Moja ciotka często opowiadała nam o przeszłości. (cytowane stamtąd, 124) 22) Opowiedz, jak tam było. (cytowane stamtąd, 124) W Słowniku synonimów Antanasa Lyberisa (SŽe) widać, że czasownik pasakoti jest jednym z synonimów czasownika kalbėti10 ‘opowiedzieć o jakimś wydarzeniu, zdarzeniu, przedstawiać myśliʼ. Na podstawie tego, co powiedziano, można sądzić, że czasownik atvirauti fakultatywnie wymaga celownika beneficjenta, natomiast aktant pełniący niezbędną funkcję kontentywu mógłby być oznaczany w sposób bardziej zróżnicowany niż zilustrowano w ND. 2. MATERIAŁ BADAWCZY Didžiąją DLKT dalį sudaro rašytinės, dažnai redaguotos, skirtingų žanteksty językowe (publicystyczne, literatury pięknej, literatury niepięknej lub literatury administracyjnej). Przykładów języka mówionego jest tam wyraźnie mniej. Przykłady z 9 Agent1 [A1] – funkcja inicjatora lub wykonawcy działania, właściwa istotom żywym (Sližienė 1994: 19). 10 Więcej o walencji zob. LKVJŽ (Sližienė 1994: 330–331). Straipsniai / Articles 81 Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje wpisując w polu wyszukiwania rozszerzonego DLKT czasownika rinkti11 w różnych formach analizowanych w artykule słów atvira i wybierając kryterium środka słowa. W tabeli 1 pokazano, jak znalezione 303 formy (in)finitiwne czasownika atvirauti rozkładają się według gatunków. Widać, że większość przykładów (251, czyli 83 proc.) pochodzi z publicystyki, znacznie mniej z literatury pięknej (41, czyli 14 proc.), a pojedyncze przypadki (10, czyli 3 proc.) – z literatury niepięknej. W języku mówionym znaleziono zaledwie 1 przykład, natomiast w języku administracyjnym nie było ich wcale. TABELA 1. Różne formy czasownika atvirauti w korpusie DLKT Tekstynodalis Atvirauti forma Pavartojimo skaičius Łączne użycie skaičius Literatuliteratuwyznajwyznaje wyznaje wyznająwyznajewyznaję wyznawwyznawra piękna ra neatvirauti wyznał 1 się 1 zacząć paatvirautume paatviravau zwierzać paatviravęs ąc 1 4 się 1 ce 1 cie 1 1 będę się ać 1 ać 10 nie 7 szczera 1 1 zaczyna zwierzać się 1 1 1 zaczął się zwierzać 6 1 41 Literatura niepiękna 1 wyznaje atvirauti zacząć się wyznając wyznawał 3 wyznał 2 3 zwierzać 1 1 10 Publicistika wyznając wyznawał 72 my 1 ych 1 1 1 wyznaje wyznajewyznając251 11 Przykłady z DLKT zebrane do badania w maju 2023 r. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Tekstynodalis Atvirauti forma Pavartojimo skaičius Łączne użycie skaičius Publicistika zwierzazwierzazwierzać zwierzył zwierzalzwierzy1 nie się 1 nie się 5 nie neatvirauti się 1 nie się 3 ie się 1 się 1 się paatviravęs sz się 2 jmy się 1 się 43 się 103 iśmy się 1 wszy się zwierzał zwierza zwierzaj 1 zwierzył zwierzczwierzę zacząć zwierzać 5 zaczął się zwierzać 4 1 251 Język mówiony zwierzył się 1 1 Łącznie 303 303 W DLKT znaleziono 39 przykładów z formami abstraktu czasownika kalbamojo 2 lentelę). Panašiai kaip atvirauti atveju, pavyzdžių nėra administracinėje kalbo- (zob. je. Nie znaleziono również przykładów języka mówionego. Najwięcej przykładów z formami atviravimas pochodzi z publicystyki (21, czyli 54 proc.), znacznie mniej z literatury faktu (12, czyli 31 proc.) i pięknej (6, czyli 15 proc.). TABELA 2. Różne formy atviravimas w korpusie DLKT Tekstynodalis Atviravimas forma Pavartojimo skaičius Bendraspavartojimo skaičius Literatumo 2 atviravira piękna atviravipaatviramas 2 atviravimų 1 vimas 1 6 Literatumo 5 atviraviatviravira faktu atviraviatviravimą paatviramai 2 mas 2 atviravimui 1 1 vimai 1 12 Artykuły / Articles 83 Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje Tekstynodalis Atviravimas forma Pavartojimo skaičius Bendraspavartojimo skaičius Publicysotwarcia otwarcie otwarcia otwarcityka dla otwarcia atviravimą 1 rć 1 7 4 2 em 1 otwarto3 otwarć 1 pootwaści 1 21 Ogółem 39 39 Tak więc różne formy atvirauti (atviravimas) w zdaniu są najczęściej używane w publicystyce, do której, zgodnie z DLKT12, zalicza się: periodykę ogólną, periodykę popularną, periodykę naukową, książki (autobiografie, pamiętniki, wspomnienia, kroniki, roczniki, dzienniki, listy, eseje, szkice i in.) i in. Poniższe przykłady według stylów funkcjonalnych nie są omawiane oddzielnie. 3. RÓŻNE FORMY ATVIRAUTI (-IMAS) VALENTINGUMAS Przed przystąpieniem do analizy semantyki i gramatyki atvirauti na podstawie DLKT należy zaznaczyć, że w tym korpusie można również znaleźć pojedyncze przykłady z innym derywatem przymiotnika atviras – atvirėti (-ėjimas) ‘stawać się otwartymʼ (zob. 23, 24). O tym, że przymiotnik atviras przechodzi do kategorii czasowników, świadczą również przykłady z atvirėti (zob. 25, 26) oraz z atvirauti (zob. 27, 28) formami13. 23) Konkurs pokazał, że uczniowie chcą być aktywnymi członkami otwierającego się naszego społeczeństwa. 24) Jakie, Państwa zdaniem, procesy otwierania się społeczeństwa można zaobserwować w ostatnim czasie? 12 Oglądano [2023-10-10] tutaj: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/menu?page=about. 13 Por. opinię VLKK: „Prawdopodobnie nie unikniemy słowa atvirauti, nie należałoby jednak przekształcać go w wyświechtany szablon wypierający inne środki wyrazu: otwarcie opowiadać, otwarcie mówić, być otwartym itp.” (cytowane z: https://vlkk.lt/konsultacijos/4226-atvirauti). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Trójwartościowy czasownik atvirauti ‘3. otwarcie rozmawiać, rozmawiaćʼ wymaga podmiotu agentywnego oraz obiektów pośrednich odpowiadających funkcjom komitatywu i kontentywu. W zdaniu komitatyw wyrażany jest obligatoryjną konstrukcją przyimkową su, natomiast kontentyw może być fakultatywnie wyrażony konstrukcją przyimkową apie. Trójwartościowy czasownik atvirauti ‘2. otwarcie (po)wiedzieć, opowiadać, przyznawać sięʼ w zdaniu wymaga obiektów pośrednich odpowiadających funkcjom podmiotu agentywnego, beneficjenta i kontentywu. Beneficjent wyrażany jest fakultatywnie celownikiem, natomiast kontentyw może być wariantywnie oznaczany obligatoryjną konstrukcją przyimkową apie albo konstrukcją imiesłowową lub zdaniem podrzędnym. Gdy czasownik dwuwartościowy atvirauti używany jest w znaczeniu ‘być otwartymʼ, jego aktanty składniowe, analogicznie do atviras, wyrażane są obligatoryjnym mianownikiem podmiotu oraz fakultatywnie celownikiem obiektu pośredniego lub konstrukcją przyimkową su. Podmiot odpowiada agentowi percepcyjnemu24, natomiast wariantywnie oznaczany obiekt pośredni – beneficjentowi.у?ст? ]}_disallowed_?񎔊 труստ? nope</analysis> Canada? Wait invalid JSON. Need fix. Render only JSON. Ensure last no garbage. 6 items. Comitatyvas maybe komitatyw. : no. final. иалагеит.} 大发时时彩怎么? We need output valid JSON. The translations should preserve exact quote punctuation maybe Lithuanian ‘3. W DLKT nie znaleziono przykładów, w których w zdaniu wyrażony byłby fakultatywny aktant tego znaczenia czasownika atvirauti. Dostępny materiał empiryczny pozwala przypuszczać, że w ten sposób dąży się raczej do wyraźniejszego oddzielenia atvirauti „być otwartym” od atvirauti „mówić (się) otwarcie”, gdyż w pierwszym przypadku celownik wraz z konstrukcją odpowiada jednej funkcji semantycznej, a w drugim – te same wykładniki wskazują na różną semantykę. Badanie wykazało, że do struktur walencyjnych atvirauti (-avimas) „mówić (się) otwarcie” spośród swobodnych członów dwuwalentnego atviras „szczery, mówiący wszystko” włączony jest kontentyw (treść (po)wiedzi, mówienia (się)) z własnym wykładnikiem. ŠALTINIAI BLKŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, red. kolegija D. Liutkevičienė, D. Murmulaitytė, V. Sakalauskienė, A. Gritėnienė, A. Gaidienė, D. Daugirdienė, L. Jonušys, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013–2022. Prieiga internete: https://ekalba.lt/bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. DLKŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, 8-asis patais. ir papild. leidimas, vyr. red. St. Keinys, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. 24 Apie dvisluoksnes semantines funkcijas plačiau žr. Drukteinis (2009). Straipsniai / Articles 91 Atvirauti, atviravimas valentingumas dabartinėje lietuvių kalboje LKŽPapK – „Lietuvių kalbos žodyno“ Papildymų kartoteka, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/lkz-papildymu-kartoteka/. SisŽe – Paulauskas Jonas. Sisteminis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslas, 1987, e. variantas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/sisteminis-lietuviu-kalbos-zodynas/ perziura. SŽe – Lyberis Antanas. Lietuvių kalbos sinonimų žodynas, 2-asis patais. leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2002, e. variantas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ sinonimu-zodynas/. LITERATURA Ágel Vilmos 2000: Valenztheorie, Tübingen. Drukteinis Albinas 2009: Semantinės sakinių struktūros su sinkretinės reikšmės predikatais. – Res Humanitariae 6, 24–41. Hentschel Elke, Weydt Harald 1994: Podręcznik gramatyki niemieckiej, wyd. 2. Berlin, Nowy Jork: De Gruyter. KP2 S2 – Porady językowe 2: Składnia 1. Użycie przyimków i postpozycji, oprac. R. Miliūnaitė, red. nacz. A. Pupkis, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2003. Miliūnaitė Rita 2022: Zmieniające się i nowe zjawiska języka litewskiego na początku XXI w.: systematyka i kierunki zmian, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. DOI: doi.org/10.35321/e-pub.42.lietuviu-kalbos-pokyciai. Semėnienė Loreta 2003: Uzgadnianie przymiotników. – Badania związków syntaktycznych. Prace z gramatyki języka litewskiego 1, red. A. Holvoet, A. Judžentis, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 37‒66. Sližienė Nijolė 1994: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 1, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Sližienė Nijolė 1998: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2(1), Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2001: Walencja przymiotników języka litewskiego: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2023: Walencja słów prieraišus, prieraišumas we współczesnym litewskim języku (pisanym). – Acta Linguistica Lithuanica 88, 181–205. Dostęp online: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/view/2245/2338. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Valency of the Verb atvirauti and Noun atviravimas in Contemporary Lithuanian Język STRESZCZENIE Analiza 340 przykładów z różnymi formami czasownika atvirauti i rzeczownika atviravimas, zaczerpniętych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, ujawnia, że na ich walencję wpływają semantyka i gramatyka przymiotnika atviras oraz predykatów z minimalnego pola leksykalno-semantycznego. Badania pokazują, że uogólnione znaczenie predykatu atvirauti to „być otwartym; mówić otwarcieʼ. Pod względem walencji znaczenie to można podzielić na „1. być otwartymʼ, ‘2. mówić, powiedzieć otwarcie; wyznaćʼ, oraz ‘3. mówić, do dopełnień pośrednich converse openlyʼ. The latter two meanings differ from each other in the direction of speech. The trivalent atvirauti ‘3. to talk, to converse openlyʼ requires the agentive subject, the odpowiadających komitatywowi i kontentywowi. Komitatyw wyraża się za pomocą obligatoryjnej konstrukcji przyimka su, podczas gdy kontentyw może być wyrażany fakultatywnie za pomocą konstrukcji przyimka apie. Czasownik trójwartościowy atvirauti ‘2. mówić, powiedzieć otwarcie; „Wyznawać” w zdaniu wymaga podmiotu sprawczego oraz dopełnień pośrednich, które odpowiadają beneficjentowi i treści. Beneficjent jest wyrażany fakultatywnie celownikiem dopełnienia dalszego. W przeciwieństwie do tego dopełnienie dalsze typu contentive można oznaczyć jako konieczne, konstruując przyimek apie lub stosując konstrukcję imiesłowową bądź zdanie podrzędne. Gdy dwuwartościowe „atvirauti” jest używane w znaczeniu „1. „być otwartym”, jego akty walencyjne są, przez analogię do atviras, wyrażane w koniecznym mianowniku podmiotu oraz opcjonalnie w celowniku lub konstrukcji z przyimkiem su dopełnienia pośredniego. Przedmiot odpowiada temu, że badanie pokazuje, iż percipient agent and the variantly marked indirect object to the beneficiary. struktury walencyjne atvirauti „mówić otwarcie” obejmują argument treściowy z wyrażeniem pochodzącym od swobodnych elementów przymiotnika atviras. Złożono 11 października 2023 r. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]