Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis)

Straipsniai / Articles 251 SERHII VASKO The Department of Germanic and Finno-Ugric Filologia na Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Lingwistycznym ORCID id: orcid.org/0000-0002-9748-0754 Obszary badań: semioza frazemiczna, semantyka kognitywna, modulacja semantyczna, kwantytatywność frazemiczna. DOI: doi.org/10.35321/all90-10 KOMPOZYCJA SEMICZNA MODULACJE KWANTYFIKATORÓW W FRAZEMACH JĘZYKA ANGIELSKIEGO (METODYCZNE PRAKTYKI ANALIZY) Kiekybinių rodiklių seminės kompozicijos moduliacijos anglų kalbos frazėse (analizės metodinės praktikos) ADNOTACJA W artykule przeanalizowano proces i rezultat modulacji semantycznej angielskich kwantyfikatorów, której nieuchronnie podlegają one pod wpływem kontekstu frazemowego. Doprecyzowano definicję pojęcia modulacji semantycznej na tle procesów derywacji semantycznej i transpozycji semantycznej. Zaproponowano nową kompleksową metodologię analizy zmian modulacyjnych w kwantyfikatorach frazemowych języka angielskiego, która oprócz tradycyjnych metod rozkładania znaczenia na komponenty i wykrywania semów (integralnych, różnicowych i gradacyjnych) obejmuje zautomatyzowane narzędzia programu komputerowego „Acrobat Reader” do wyszukiwania badanych jednostek w elektronicznych słownikach języka angielskiego. Uzasadniono zasadność przestrzegania metodologicznych zasad antropocentryzmu i izomorfizmu języka i kultury w celu badania zmian w strukturze semantycznej kwantyfikatorów frazemowych. Przeprowadzono analizę komponentową struktury semantycznej kwantyfikatorów oraz ujawniono charakter redystrybucji komponentów semowych w jej obrębie pod wpływem kontekstu frazemowego, który SERHII VASKO 252 Acta Linguistica Lithuanica XC ujawniono. Ustalono korelację między aktywnością kwantyfikatorów frazemowych a procesami modulacji semantycznej. SŁOWA KLUCZOWE: frazemy języka angielskiego, ilościowy komponent semantyki, technika analizy komponentowej, sem, modulacja semantyczna kwantyfikatorów, kwantyfikatory o semantyce liczenia, ilość i pomiar. ANOTACJA Straipsnyje aptariamas anglų kalbos kiekybinių žodžių semantinės moduliacijos, kurią nieuchronnie na nie oddziałuje, proces i rezultat. Metodyka analizy zmian semantycznych, która moduliacijos sąvokos apibrėžtis paaiškinama semantinės derivacijos ir semantinio perkėlimo procesų fone. Pristatoma nauja išsami anglų kalbos frazeminių kiekybinių moduliacijos oprócz tradycyjnych metod rozkładu znaczenia na komponenty i wyodrębniania semów (integralnych, dyferencjalnych i gradacyjnych) obejmuje zautomatyzowane narzędzia programu komputerowego „Acrobat Reader”, przeznaczone do wyszukiwania badanych jednostek w elektronicznych słownikach języka angielskiego. Uzasadnia się celowość przestrzegania metodologicznych zasad antropocentryzmu oraz izomorfizmu języka i kultury w badaniu zmian struktury semantycznej frazemowych słów ilościowych. Przeprowadzono komponentową analizę struktury semantycznej znaczeń ilościowych i ujawniono charakter reorganizacji komponentów semicznych w jej obrębie pod wpływem kontekstu frazemowego. Ustalono związek frazemowych procesów aktywności i modulacji semantycznej słów ilościowych. SŁOWA KLUCZOWE: frazemy języka angielskiego, ilościowy komponent semantyki, metoda analizy komponentowej, sem, semantyczna modulacja znaczeń ilościowych, ilościowe wskaźniki semantyki liczenia, ilości i miary. WPROWADZENIE Współczesna semantyka frazemów nadal poszukuje optymalnych podejść do analizy znaków frazematycznych (Brenier, Michaelis 2005), których wykorzystanie i zastosowanie przybliży badaczy do zbudowania spójnej i efektywnej klasyfikacji tych jednostek. Obecnie dostępne taksonomie zasobów frazeologicznych języków narodowych wymagają znacznego dostosowania, szczególnie w zakresie doprecyzowania zasad i kryteriów identyfikowania (Howarth 1998) stałych połączeń obrazowych, które różnią się pod względem źródeł motywacji językowej i kulturowej oraz chronologii frazeologizacji. Dyskusja naukowa (Mikola V. Gamziuk (2000), Iryna F. Zavarins’ka (2022), Marija O. Šutova (2016) itd.) na temat kryteriów identyfikowania znaków frazematycznych Artykuły / Articles 253 Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis) jest daleka od zakończenia. Jest ona przede wszystkim związana z potrzebą zbadania możliwości kombinatorycznych słowa w obrębie jednostek frazeologicznych/frazematycznych (tak zwanego komponentu jednostki frazeologicznej) oraz ujawnienia natury zachowywania potencjalnych relacji z jego znaczeniami leksykograficznymi poza kontekstem frazeologicznym. Ostatnio stopień kontrowersji wokół semantycznej samowystarczalności kluczowego of phraseologists that under the influence of phraseological context, the latent meanings of the key component of phrasemes are necessarily actualized, no komponentu frazemów znacznie się zmniejszył, a pogląd ten nie budzi już can be reconstructed by “semantic description of phraseological units through kategorycznych zastrzeżeń. Po pierwsze, podkreśla się, że takie znaczenia polegają na identyfikacji niezmiennika formy wewnętrznej ich komponentów i utrwaleniu tego niezmiennika w modelu znaczenia idiomu” (Baranov, Dobrovol’skij 2009: 21). Forma wewnętrzna komponentu frazemu koduje potencjalne możliwości tworzenia nowych znaczeń, w tym znaczeń przenośnych. W rezultacie analizy zmian w semantyce kwantyfikatorów języka angielskiego, które wiążą się z redystrybucją składników semowych między archisemami liczenia, ilości i miary pod wpływem kontekstu frazemowego, możliwe będzie potwierdzenie założenia, że modulacja semantyczna jako mechanizm kognitywny odzwierciedla zdolność rodzimego użytkownika języka angielskiego do przenośnego rekonceptualizowania tych archisemów i generowania ich wariantów (LSV) jako komponentów znaczeń związanych frazeologicznie. Na przykład komponent kwantytatywny penny w składzie znaków frazemowych, np. to cost a pretty penny – ‘dużo kosztować’, ‘uderzyć po kieszeni’; ‘nie mieć ani grosza’; turn an honest penny – ‘uczciwie dorobić’ nabywa nowe LSV (znaczenie związane frazeologicznie), ale jednocześnie nie traci związku ze swoim znaczeniem leksykograficznym ‘mała suma pieniędzy’, które aktualizuje się w archisemie ‘ilość’ oraz w semie integralnym ‘niedokładna/nieokreślona ilość’ . Dla bardziej przekonującego dowodu wspomnianego założenia wymagane są specjalne metody analizy frazemicznej (w tym przypadku frazem z ilościowym komponentem semantyki), ponieważ do tej pory, zgodnie ze Stefanem Griesem (2008: 18), głównym problemem w tej kwestii pozostaje brak jednomyślności poglądów wśród frazeologów, w szczególności co do tego, które metody są najbardziej odpowiednie: klasyczne czy nowe, albo ich połączenie. W związku z tym istnieje potrzeba opracowania specjalnego, adekwatnego, złożonego i kompleksowego zespołu technik badania przesunięć semantycznych angielskich kwantyfikatorów, którym ulegają one, wchodząc w skład frazemów języka angielskiego pod wpływem kontekstu frazemicznego. SERHII VASKO 254 Acta Linguistica Lithuanica XC Celem artykułu jest zastosowanie metody analizy komponentowej w połączeniu z technikami poszukiwań etymologicznych i badań lingwokulturowych practices to reveal the mechanisms of semic redistribution in the quantitatives języka angielskiego w zakresie semantyki liczenia, ilości i miary pod wpływem kontekstu frazeologicznego. Zadania artykułu – uzasadnić celowość opracowania nowej specjalnej metody analizy zmian semantycznych angielskich kwantyfikatorów pod wpływem kontekstu frazemicznego; – zaproponować specjalną metodologię niezmienniczo-wariantową do badania modulacji semantycznej kwantyfikatorów w składzie angielskich frazemów na podstawie zasad antropocentryzmu i izomorfizmu słowników językowych, praktyk and culture, which, in addition to the techniques of traditional componential analysis, includes methods of automated search for the studied units in electronic poszukiwań etymologicznych oraz procedur lingwokulturowych; – dowieść, że nowa technika zastosowania podejścia niezmienniczo-wariantowego do badania przesunięć w semantyce kwantyfikatorów – od archisemu jako niezmiennika znaczenia do semów integralnych, dyferencjalnych i gradacyjnych jako jego wariantów, aktualizowanych w angielskich frazemach – jest istotna i obiecująca dla dalszych badań. 1. ANALIZA ZMIAN MODULACYJNYCH METODOLOGIA W FRAZEMICZNYCH KWANTYFIKATORACH JĘZYKA ANGIELSKIEGO Semantyka znaków frazemicznych z kwantyfikatorami odzwierciedla ogólnoludzkie wyobrażenia o obiektach i przedmiotach, które tworzą ilość oraz podlegają liczeniu i mierzeniu. Jednostki te zachowują pradawne tradycje, ponieważ zostały ukształtowane przez różne pokolenia przedstawicieli określonej lingwokultury. W procesie frazeosemiozy zachodzą zmiany w strukturach semantycznych kwantyfikatorów na poziomie ich znaczeń, ich leksykosemantycznych wariantów (dalej LSV), a także na poziomie komponentów semicznych ich znaczeń. Przesunięcia semantyczne na poziomie komponentów semicznych są zwykle rozpatrywane przez pryzmat teorii modulacji semantycznej, która koreluje z klasycznymi teoriami derywacji semantycznej, tj. sposobami tworzenia nowych znaczeń na podstawie znaczenia wyjściowego/pierwotnego, lub transpozycji semantycznej, tj. mechanizmami tworzenia metafory i metonimii (Demiančuk 2021). Z biegiem czasu wszystkie te teorie wzbogaciły się o nowe założenia teorii integracji konceptualnej (Fauconnier, Turner 2006). Każda ze wspomnianych teorii ma własne metodyczne praktyki badania materiału faktograficznego, w szczególności zmian Straipsniai / Artykuły 255 Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis) material, which, in our opinion, can be combined and adapted for the study of frazeologicznych o charakterze semantycznym w frazemicznych kwantyfikatorach języka angielskiego. Zaproponowana w niniejszym artykule nowa specjalna kompleksowa metodologia analizowania modulacji semów angielskich kwantyfikatorów pod wpływem kontekstu frazemicznego obejmuje optymalne metody i procedury oraz uzasadnia logikę ich sekwencyjnego, a czasami równoległego stosowania. Opracowana metodologia opiera się na podejściu inwariantno-wariantowym. Praktyczność wdrożenia podejścia inwariantno-wariantowego do identyfikacji szerokiego zakresu powszechnie używanych jednostek frazeologicznych na podstawie wyżej wymienionych teorii The invariant-variant approach implies two fundamental points: while the uzasadnia Marija Omazić (2008: 67–81). teoria metafory umożliwia różnicowanie znaków frazemicznych w wyniku transpozycji semantycznej jego kluczowego komponentu, a tym samym ustalenie nowego znaczenia lub nowego LSV w strukturze semantycznej słowa inwariantnego; z kolei teoria integracji konceptualnej operuje między innymi mechanizmami modulacji semantycznej, odzwierciedlającymi proces przeorganizowania znaków semicznych w strukturze semantycznej słowa przy zachowaniu archisememu. Granica modulacji semantycznej wyznaczana jest przez zmianę, w której archiseme realizuje się w co najmniej jednej cesze określonego znaczenia lub jego LSV. Jeśli chodzi o modulację semantyczną kwantyfikatorów w kontekście frazemicznym, kwestia ta powinna być rozpatrywana w związku z structure of the quantitative, e.g., two main features ‘precise quantityt’ and ‘imprecise quantity’, which are allocated to the archiseme ‘quantity’. In this case, the archisemes of quantitative meanings fulfill the role of an invariant, while przeorganizowaniem w strukturze semantycznej; ich modulacje semantyczne działają jako warianty. Początkowy etap specjalnej złożonej metodologii obejmował automatyczny wybór (za pomocą programu komputerowego „Acrobat Reader”) angielskich kwantytatywów (nazw liczb, nazw zbiorów, nazw miar ilości, liczebników, zaimków, rzeczowników, przysłówków itp. o semantyce liczenia, ilości i miary) z elektronicznych słowników objaśniających (POAD 2008; LDOCE 2015), a następnie analizę ich znaczeń i LSW. W tym celu zastosowano procedurę analizy definicyjnej. Liczba kwantytatywów wybranych do analizy w niniejszym artykule wynosi 100 jednostek. Na drugim etapie kontynuowano wykorzystywanie narzędzi programu komputerowego „Acrobat Reader” do automatycznego wyszukiwania fraz z ilościowym komponentem semantyki w elektronicznych anglojęzycznych źródłach frazeologicznych (ODOI 2004). W ten sposób zidentyfikowano wysoce produktywne kwantytatywy frazemotwórcze (15 procent całej próby), rzadko produktywne kwantytatywy frazemotwórcze, które sporadycznie uczestniczą w tworzeniu frazemów (60 procent całej próby), a także całkowicie nieproduktywne/nieaktywne (25 procent całej próby). SERHII VASKO 256 Acta Linguistica Lithuanica XC The third stage is related to the study of the mechanisms of modulatory oraz zmiany semantyczne w komponentach ilościowych angielskich frazemów. Stosując metodę analizy komponentowej, zbadano modulacje niezmiennych archisemetów liczenia, ilości i miary w kierunku ich przekształcenia w semy integralne, dystynktywne i gradacyjne. Procedura analizy komponentowej jest tradycyjna i sprawdzona w wielu badaniach naukowych, w tym współczesnych (Noricks 2009; Dewiyanti, Suryani 2017). Analiza komponentowa już w połowie XX wieku została opisana w pracach przedstawicieli amerykańskiej szkoły etnolingwistyki (Warda Hudynafa i Floyda Lounsbury’ego), którzy uzasadnili skuteczność wykorzystania tej techniki do rozkładu polisemantycznego słowa na komponenty semantyczne (semy); w celu zademonstrowania tej techniki proponuje się różne algorytmy oparte na terminach pokrewieństwa (Widyastuti 2010). Zademonstrujemy metodę languages. Since then, componential analysis has become a mandatory technique for studying various aspects of word semantics. Even today, there are studies where terms of kinship, previously worked out by scientists in the same przeprowadzania analizy komponentowej na przykładzie rozkładu struktury semantycznej leksemu ilościowego one. Procedurę przeprowadzono według następującego scenariusza. W elektronicznym objaśniającym słowniku Longman Dictionary of Contemporary English (LDOCE), za pomocą narzędzi programu „Acrobat Reader”, wybrano wszystkie istniejące definicje leksemu ilościowego one, skopiowano je do osobnego pliku oraz wyodrębniono charakterystyczne semy ich znaczeń i dostępnych LSW. Następnym krokiem jest zbudowanie macierzy zawierającej ogólną listę semów występujących w definicjach leksemu ilościowego one. Następnie za pomocą znaku „+” w macierzy odnotowuje się obecność w każdym konkretnym znaczeniu i LSW odpowiedniego archisemu „ilość”, a także semów integralnych, dyferencjalnych i gradacyjnych. Tak więc na przykład w elektronicznym objaśniającym słowniku LDOCE ustalono następujące nabyte definicje leksemu ilościowego one: zidentyfikowano „ilość” oraz sem integralny „mała/mała ilość”; b) jako zaimek (one2, liczba mnoga ones) – 24 znaczenia, ich LSW z powiązaniami sieciowymi a) the actual numeral (one1) – 3 meanings without LSVs, where the archiseme dla archisemu „ilość”; dla 4 semów integralnych („wskazanie dużej ilości”, „wskazanie już znanej ilości”, „wskazanie kolejności działań, wydarzeń, obiektów”, „wskazanie zbioru jako mnogości”); dla 9 semów różnicujących; oraz dla 3 semów gradacyjnych („wskazanie stopnia przejawiania się dużej ilości” (obecność jednego graduatora za dużo); „wskazanie stopnia niepewności dużej liczby, stopnia przejawiania się cechy wieku” (małych dzieci) (obecność graduatora little ones). manifestation” (the presence of the graduator a difficult one); “indication on the Straipsniai / Artykuły 257 Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis) Na etapie końcowym odnotowano zmiany w semowej kompozycji kwantyfikatora, odkryte na podstawie znaczeń i LSV zarejestrowanych w LDOCE, a także w składzie frazemów wybranych z elektronicznego słownika The Oxford Dictionary of Idioms (ODOI). Uzyskane wyniki opisano w paragrafie 3 niniejszego artykułu. Jednocześnie zastosowano techniki analizy lingwokulturowej w celu wyjaśnienia mechanizmów reinterpretacji figuratywnej znaczeń i LSV kwantyfikatorów, które wpłynęły na proces redystrybucji semowej. Jeśli uzna się to za konieczne, warto odwołać się do wersji etymologicznych. Skuteczność praktyk poszukiwań etymologicznych została omówiona w paragrafie 2 niniejszego artykułu. 2. ZASADY METODOLOGICZNE I KONTEKST FRAZEMICZNY PRAKTYKI BADANIA STRUKTURY SEMANTYCZNEJ KWANTYFIKATORÓW W Kategoria ilości, po raz pierwszy wyodrębniona przez Arystotelesa jako uniwersalna forma myślenia, jest wynikiem ludzkiego poznania ilościowego rozumienia zjawisk istnienia, wyrażanego we wszystkich językach świata (Akulenko 1982; Ivčenko 1955; Taranec’ 1999; itd.). Na podstawie przeglądu prac badawczych poświęconych rozwojowi ogólnej metodologii badania ilościowości w ogóle (kategorii ilości, kategorii liczby, sposobów i środków ich nominacji itd.) oraz ilościowości frazeologicznej w szczególności przedstawimy uwagi dotyczące głównych zasad kognitywnych stanowiących jej podstawę. zgodnie z tą zasadą obowiązkową metodologiczną techniką badacza jest analizowanie jednostek obciążonych symbolicznie w korelacji z osobą, świadomością, myśleniem i różnymi rodzajami ludzkiej działalności. Ponieważ obraz liczby jest podstawowym symbolem używanym przez ludzi, kategorię ilości i ściśle z nią związaną kategorię ilościowości uznaje się za swoiste struktury kognitywne, 1. The key principle of anthropocentrism is focused on the study of the linguistic world model and its fragments, one of which is quantitative. Following zobiektywizowane w leksyce, zgodnie z którymi komponenty kognitywne kategorii ilościowości są…}]} 弘鼎eriwa? nope.娱乐彩票注册 Russian? Need valid JSON. Error I accidentally included. Need final proper. Context says translation item ends ? Need exact: grammatical systems of the world languages (Talmi 2000). According to Svetlana A. Žabotinskaja’s (1992), the most characteristic function of numbers, SERHII VASKO 258 Acta Linguistica Lithuanica XC w pełni ujawniona jest funkcja ilości. Obecność tej funkcji w kognitywnej kategorii kwantytatywności pozwala wyróżnić wśród jej struktur pojęcia ILOŚCI, LICZENIA, MIARY, werbalizowane w różnych kombinacjach kontekstów frazemowych przez rodzajniki a/an, the, zaimki wskazujące this, these, that, those, określenia ilości some, several, many, few itd., rzeczowniki oznaczające agregaty, takie jak group, herd, couple itd., przymiotniki parametryczne big, small, long, short itd., przysłówki stopniujące more, most, less, least itd., terminy rekurencyjne, takie jak father, grandfather, great grandfather, oraz liczebniki (zob. Žabotinskaja 1992: 263). Kolejną ważną zasadą metodologiczną, bezpośrednio związaną z epistemologią problemu badanego w niniejszym artykule, jest zasada izomorfizmu języka i kultury, zgodnie z którą frazy z ilościowymi komponentami semantycznymi definiuje się jako werbalne znaki kultury i wiąże się je z odwołaniem do danych etymologicznych, zrekonstruowanych archetypów i kodów kultury. Interesujące praktyki metodologiczne proponują studenci i następcy ukraińskiej szkoły frazeologii ilościowej (Anochina 2018; Baranova, Kobiakova, Švačko 2007 i inni), założonej przez profesor Switłanę O. Švačko (2008). W wyniku długotrwałych obserwacji badacze doszli do wniosku, że modyfikacje semantyczne elementów ilościowych w kontekście frazeologicznym, przy pełnym lub częściowym zachowaniu ogólnej treści ilościowej, a także treści związanej z liczeniem i mierzeniem, realizują zarówno znaczenia ogólnokulturowe, jak i narodowokulturowe. Proces modyfikacji badanych jednostek odzwierciedla ewolucję ich rozwoju semantycznego, retrospektywny ruch od znaczenia przedmiotowego do ilościowego, cyklicznie powtarzający się na jakościowo nowym etapie, zwłaszcza w warunkach narodowych i kulturowych. Na przykład, odwołując się do etymologicznych wersji angielskiego słowa brace, profesor S. O. Švačko w pracy metodologicznej The quantitative units of the English language: translation aspects (Švačko 2008: 57–63) ujawnia jednostki miary w wielu kulturach językowych, o czym świadczą paralele semantyczne w starofrancuskim brace, brase exceptional role of the hand that it played in the processes of quantity, counting, – „dwie ręce” oraz łacińskim brachium, brachia – „ręka”, „ręce”; stamtąd trafiły one do większości języków europejskich, a w kontekście frazeologicznym pierwotna semantyka została wykorzystana do rozwinięcia znaczeń przedmiotowych i including English, in their original meaning of “two hands”. Later, mostly in ilościowych. Przez długi czas słowo brace funkcjonowało równolegle ze słowem fathom: They have built a tomber [...] a brace and a half high i ostatecznie zostało przez nie zastąpione. W późniejszych pracach, w szczególności w artykule „Means of expressing the concept of duality in English” (2010), profesor S. O. Švačko i Iryna K. Kobiakova, odwołując się do tych samych paraleli etymologicznych, wskazują nie tylko na ich związki z łączeniem w pary w procesie liczenia przedmiotów, lecz także z dualnością. Straipsniai / Artykuły 259 Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis) Na podstawie powyższych etymologii S. O. Švačko sugeruje, że znaczenie przedmiotowe słowa brace było pierwotne, podstawowe, na którego podstawie rozwinęły się znaczenia wtórne (Švačko 2008: 57). Badacz przedstawia derywację semantyczną słowa brace w następującym schemacie: „uprząż dla psów” → „psy w uprzęży” → „dwa zwierzęta” → „dwa”. W starożytnym Rzymie miarą gruntu było łacińskie jugum. Nazwa ta powstała w wyniku skojarzeniowych powiązań między narzędziem pracy a działką gruntu, którą zaorano w ciągu jednego dnia. Z czasem słowo to nabrało znaczenia „dwa” (Švačko 2008: 57). Podobny sposób rozwoju semantycznego: od znaczenia przedmiotowego do ilościowego, jest również charakterystyczny dla formacji takich jak Mod. angielskie yoke; span: por. staroangielskie ġeoc – ‘urządzenie do sprzęgania zwierząt pociągowych za pomocą szyi; para tak sprzężonych zwierząt; fig. poddaństwo, ucisk’ (ODOEE 1966: 1020), por. materiał genetyczny dotyczący yoke, który wykazuje bliskie więzi semantyczne ze starosaksońskim juc, staro-wysoko-niemieckim joh; staroskandynawskie ok; gockie juk, łacińskie jugum, starosłowiańskie igo; litewskie jùngiu – ‘uprząż’; sanskryckie yoga; hetyckie jugan (tamże). Słowo span – ‘uprząż, jarzmo (np. do pojazdu)’ przeszło podobną ewolucję: sem ‘łączenia w pary’ różnicuje się w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych Ameryki i Republice Południowej Afryki, gdy odnosi się do liczby byków, koni i słoni. We współczesnym języku angielskim sem ten jest częściej rozróżniany w znaczeniach słów couple, pair, ponieważ kwantyfikatory span, yoke, brace mają ograniczony zakres użycia i są uznawane za rzadkości. Główny wniosek wyciągnięty przez S. O. Švačko (2008) jest ważny dla ogólnego badania procesów semiozy językowej kwantyfikatorów. W tych przypadkach, gdy słowa o znaczeniu ilości, liczenia i o znaczeniu ilościowym. measurement (quantitatives like mile) are derived from numerals, their semantic structure does not etymologize the subject meaning, if they appeared later (Švačko 2008: 59) than numerals, their evolution can be traced from the subject 3. ANALIZA KOMPONENTOWA I JEJ SKUTECZNOŚĆ W WYKRYWANIU ZMIAN MODULACJI W STRUKTURZE SEMANTYCZNEJ KWANTYFIKATORÓW FRAZEMATYCZNYCH Kwantyfikatory w kontekście frazematycznym balansują między dwoma biegunami korelacji denotacyjnej: z jednej strony odzwierciedlają związek z konkretnymi obiektami liczenia, ilości i pomiaru, co zapewnia jego jednoznaczność; z drugiej strony, SERHII VASKO 266 Acta Linguistica Lithuanica XC problemów), a kwantyfikator w tym kontekście aktualizuje sem różnicujący „oszczędzanie zasobów”. W tym przykładzie obserwujemy modulację semantyczną archisemu „ilość” dla dwóch kwantyfikatorów – one i two. Takie przykłady nie są rzadkością w słownikach angielskich idiomów. Warto również odnotować aktywność kwantytatywnego two jako aktualizatora semu gradacyjnego we frazemach cross as two sticks, as thick as two short planks, gdzie funkcjonuje on zarówno jako intensyfikator jakości, jak i wykładnik stopnia jej przejawiania się, charakteryzując obiekt jako „bardzo zły, niegodziwy i całkowicie głupi”. Sem gradacyjny jest również obecny w comparative-quantitative phrasemes such as be like as two eggs/like two peas in a pod, where component two enhances the degree of similarity of the objects being compared. Wysoka aktywność semantyczna kwantytatywnego three opiera się na pozytywnym znaczeniu tej liczby w różnych kulturach. Liczba three symbolizuje ideę doskonałości i dobra oraz realizuje semantykę akcjonalną we frazach three is the magic number; three is a charm. Frazemy three in One, three foundations, których językowymi i kulturowymi źródłami motywacji są mitologia i religia, utrwalają TRÓJCĘ i ustanawiają ją jako fundamentalną podstawę wszechświata. Poza tym kwantytatywne three nie zawsze aktualizuje pozytywne konotacje we frazemach. Na przykład w znaczeniu frazemu two is a company, three is a crowd archisemia „ilość” i sema integralna „precyzyjna ilość” aktualizują semy różnicujące „zniszczenie zwykłego porządku”, „brak równowagi w przeciwieństwie do harmonii”, zakodowane w znaczeniach LSW ilościowej liczebnika two. Modulacja semy integralnej „precyzyjna liczba” w kierunku ilościowej three opiera się z jednej strony na utracie jej podstawowego znaczenia we frazemie three may keep a secret if two of them are dead, w wyniku czego aktualizuje się nowa sema integralna „nieokreślona/nieprecyzyjna liczba” (kilka osób nie może dochować tajemnicy). Z drugiej strony precyzyjna liczba jest wymagana do wykonania operacji arytmetycznej, której znaczenie polega na tym, że tajemnica pozostanie tajemnicą tylko wtedy, gdy zna ją jedna osoba, ponieważ ilościowa two, jak zauważono powyżej, ze swoją pełną równowagą i balansem, wywołuje możliwość konfliktu. Ilościowa seven wykazuje wysoką aktywność frazemiczną, która w naiwnym obrazie świata użytkowników różnych języków, jak pokazuje materiał angielski, wiąże się również z magią, wiecznością i tajemną wiedzą. Wyjaśnia to redystrybucję między semą integralną „precyzyjna ilość” a semą integralną „nieprecyzyjna/nieokreślona ilość”: a fool may ask more questions in an hour than a wise man can answer in seven years. Straipsniai / Articles 267 Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis) Najwyraźniej liczebnik porządkowo-ilościowy seventh należy prawdopodobnie zaklasyfikować jako aktywny w kontekście frazemicznym, ponieważ aktualizuje on w swojej strukturze semantycznej semę gradacyjną „wyższy stopień przyjemności/rozkoszy”: to be in your seventh heaven. Oprócz realizacji semy integralnej „nieprecyzyjna ilość” i semy gradacyjnej „najwyższy stopień przejawiania się cechy” w kontekście frazemicznym liczebników ilościowych seven/seventh należy zwrócić uwagę na czynniki pozajęzykowe związane z religijnymi i mitologicznymi źródłami ich motywacji, w których realizują one semę integralną „precyzyjna ilość”: to commit the seventh (commandment); the seven wonders of the world. Pozostałe liczebniki ilościowe z pierwszej dziesiątki, począwszy od czterech, a zwłaszcza pięciu i sześciu, and nine, demonstrate low phrasemic-forming activity, modelling integral gradational semes in the phrasemic context, in particular, ‘of an inexact amount (many)’: a stitch in time saves nine. Liczebnik ilościowy cztery w kontekście frazemowym zachowuje integralny sem liczby „precyzyjnej”, aktualizując go poprzez kosmogoniczne wyobrażenia o czterech stronach świata, czterech żywiołach itd., w których zachowane jest jego rzeczywiste dokładne znaczenie w symbolicznym postrzeganiu. Analiza wybranych frazemów z liczebnikami ilościowymi zawierającymi liczby pięć i sześć pokazuje ich niewielką aktywność, przy czym mają one tendencję do zachowywania związku z liczbą precyzyjną. Liczba pięć w kontekście frazemowym wiąże się z symboliką ręki – pięciu (pięciu palców, własnej ręki). Identyfikacja tej liczby z ręką stanowi podstawę motywacyjną frazemu to give smb. five, oznaczającego uścisk dłoni. Liczba sześć realizuje swoje znaczenie ilościowe za pomocą liczebnika porządkowego sixth w wyrażeniu sixth sense, używanym do oznaczania wyostrzonej ponadzmysłowej zdolności osobistej do intuicyjnego postrzegania i odgadywania czegoś (jako uzupełnienie pięciu zmysłów). Jeśli chodzi o liczebnik ilościowy nine, jego aktywność frazemotwórcza jest niewielka, a frazem mainly associated with the actualization of the gradational seme, for example, the cats have nine lives oznacza wysoki stopień przejawiania się danej cechy i symbolicznie podkreśla niezwykłą żywotność kotów. Sem ‘wykazywać się wyjątkowymi umiejętnościami’ jest również modelowany w innych znakach frazemowych, takich jak to be on cloud nine; to touch it off to the nines. Wśród różnorodnych aktywności liczb z pierwszej dziesiątki (liczebników głównych i porządkowych, które służą jako komponenty ilościowe w tworzeniu frazemów) na tym etapie badań w wybranym materiale nie znaleziono przykładów z liczbą osiem. Niemniej jednak dobór materiału jest kontynuowany. SERHII VASKO 268 Acta Linguistica Lithuanica XC CONCLUSIONS To summarize, we note that quantitatives of English are symbolic signs that kodować logiczne, matematyczne i naiwne rozumienie świata oparte na procedurach liczenia, ilości i pomiaru. W sferze kultury narodowej i naiwnej świadomości językowej takie operacje mogą być przekazywane poprzez obrazowe reinterpretowanie irracjonalnych właściwości obiektu, podmiotu, substancji, przestrzeni itp. we frazemach z ilościowym komponentem semantyki. Wyniki badań pokazują, że funkcjonowanie kwantyfikatorów we frazemach języka angielskiego oraz ich struktura semantyczna podlegają różnym zmianom: derywacji semantycznej, transpozycji semantycznej i modulacji semantycznej. To ostatnie wiąże się z mechanizmami przegrupowania komponentów semantycznych w strukturze semantycznej kwantyfikatorów – od archisemów do semów gradacyjnych. W procesie analizy modulacji kompozycji semantycznej kwantyfikatorów we frazemach języka angielskiego ustalono, że granicę przejściową tego zjawiska stanowią zmiany, w których archisem realizuje się w co najmniej jednej cesze (integralnej, dyferencjalnej lub gradacyjnej) głównego znaczenia kwantyfikatora lub jego LSV. Dowiedziono, że aktywność frazemotwórcza kwantyfikatorów, aktualizowana przez czynniki wewnątrzjęzykowe i pozajęzykowe, bezpośrednio wpływa na stratyfikację ich struktury semantycznej, a w konsekwencji na redystrybucję jej komponentów semantycznych. ŹRÓDŁA LEKSYKOGRAFICZNE POAD – Pocket Oxford American Dictionary, Oxford: Oxford University Press, 2008. ODOEE – Oxford Dictionary of English Ethymology, Oxford: Clarendon Press, 1966. ODOI – The Oxford Dictionary of Idioms, red. J. Siefring, New York: Oxford University Press, 2004. LDOCE – Longman Dictionary of Contemporary English, red. Ch. Fox, R. Combley, Harlow: Pearson Education, 2015. Available at: https://www.ldoceonline.com/ dictionary/airplane. REFERENCES Akulenko Liudmila G. 1982: Акуленко, Людмила Г. Выражение неопределенно большого и неопределенно малого количества в немецком языке [Vyraženie neopredelenno bol’šogo i neopredelenno malogo količestva v nemeckom jazyke]: диссертация кандидата филолологических наук [dissertacija kandidata filologičeskich Straipsniai / Articles 269 Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis) nauk], Харьков: Харьковский ордена Трудового Красного Знамени и ордена дружбы народов государственный университет им. А. И. Горького [Char’kov: Char’kovskij ordena Trudovogo Krasnogo Znameni i ordena družby narodov gosudarstvennyj universitet im. A. I. Gor’kogo]. Anochina Tetiana O. 2018: Анохіна, Тетяна О. Корпусний лакунікон англомовної та україномовної картин світу [Korpusnyj lakunikon anhlomovnoji ta ukrajinomovnoji kartyn svitu], Суми: Видавництво СумДУ [Sumi: Vydavnyctvo SumDU]. Baranov Anatolij N., Dobrovol’skij Dmitrij O. 2009: Баранов, Анатолий Н., Добровольский, Дмитрий О. Принципы семантического описания фразеологии [Principy semantičeskogo opisanija frazeologii]. ‒ Вопросы языкознания [Voprosy jazykoznanija] 6, 21–34. Baranova Svitlana V., Kobiakova Iryna K., Švačko Svitlana O. 2007: Баранова, Світлана В., Кобякова, Ірина К., Швачко, Світлана О. Засоби квантифікації: лінгвокогнітивні аспекти [Zasobi kvantyfikaciji: linhvokohnityvni aspekty]. Суми: Видавництво СумДУ [Sumy: Vydavnytstvo SumDU]. Brenier Jason M., Michaelis Laura A. 2005: Optimization via syntactic amalgam: Syntax-prosody mismatch and copula doubling. – Corpus Linguistics and Linguistic Theory 1(1), 45–88. Cooper Jean C. 1987: An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols, London: Thames and Hudson Ltd. Demiančuk Oleh V. 2021: Демянчук, Олег В. Семантична деривація лексики ментальних девіацій [Semantyčna derivacija leksyky mental’nych deviacij]. ‒ Лінгвістичні студії [Linhvistični studiji] 41, 24–35. Dewiyanti Sri, Suryani Hani 2017: Using Componential Analysis to Evaluate Translation Results. – Jurnal Bahasa Inggris Terapan 3(2), 45–51. Fauconnier Gilles, Turner Mark 2006: Mental Spaces: Conceptual Integration Networks. – Cognitive Linguistics: Basic Readings, ed. by D. Geeraerts, Berlin: Walter de Gruyter, 303–372. Gak Vladimir G. 1972: Гак, Владимир Г. К проблеме семантической синтагматики [K probleme semantičeskoj sintagmatiki]. – Проблемы структурной лингвистики [Problemy strukturnoj lingvistiki], отв. ред. С. К. Шаумян [otv. red. S. K. Šaumian], 367–395. Gamziuk Mykola V. 2000: Гамзюк, Микола В. Емотивний компонент значення у процесі створення фразеологічних одиниць (на матерiалi німецької мови) [Emotyvnyj SERHII VASKO 270 Acta Linguistica Lithuanica XC komponent značennia u procesi stvorennia frazeolohičnich odynyc’ (na materiali nimec’koji movy)], Київ: Видавничий центр КНЛУ [Kyjiv: Vydavnyčyj centr KNLU]. Greimas Algirdas J. 1966: Semantiqiue structurale. Recherche de méthode, Paris: Larousse. Gries Stefan Th. 2008: Phraseology and Linguistic Theory: A Brief Survey. – Phraseology: an Interdisciplinary Perspective, eds. by S. Granger, F. Meunier, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 4–25. Hjelmslev Louis 1961: Prolegomena to a Theory of Language, 2nd edition, Madison: University of Wisconsin Press. Howarth Peter 1998: Phraseology and Second Language Proficiency. – Applied Linguistics 19(1), 24–44. Ivčenko Makar P. 1955: Івченко, Макар П. Числівники української мови [Čislivnyky ukrajins’koji movy], Київ: Видавництво Київського державного університету ім. Т. Г. Шевченка [Kyjiv: Vydavnyctvo Kyjivs’koho deržavnoho universytetu im. T. H. Ševčenka]. Noricks Jay S. 2009: Testing for Cognitive Validity: Componential Analysis and the Question of Extensions. – American Anthropologist 89(2), 424–438. Omazić Marija 2008: Processing of Idioms and Idiom Modifications: A View from Cognitive Linguistics. – Phraseology: an Interdisciplinary Perspective, eds. by S. Granger, F. Meunier, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 67–81. Šutova Marija O. 2016: Шутова, Марія О. Етнокультурні стереотипні портрети англійців і українців (когнітивно-ономасіологічна реконструкція фразеоформул) [Etnokul’turni stereotypni portrety anhlijciv i ukrajinciv (kohnityvno-onomasiolohična rekonstrukcija frazeoformul)], Київ: Видавничий центр КНЛУ [Kyjiv: Vydavnyčyj centr KNLU]. Švačko Svitlana O. 2008: Швачко, Світлана О. Квантитативні одиниці англійської мови: перекладацькі аспекти [Kvantytatyvni odynyci anhlijskoji movy: perekladac’ki aspekty], Вінниця: Нова книга [Vinnycia: Nova knyha]. Švačko Svitlana, Kobiakova Irina 2010: Швачко, Светлана, Кобякова, Ирина. Средства выражения понятия двойственности в английском языке [Sredstva vyraženija poniatija dvojstvennosti v anglijskom jazyke]. – Наукові записки [Naukovi zapysky] 89(3), cер. Філологічні науки [ser. Filolohični nauky], 15–19. Talmy Leonard 2000: Toward a Cognitive Semantics, 2 vols, Cambridge, Mass.: MIT Press. Straipsniai / Articles 271 Semic Composition Modulations of Quantitatives in the Phrasemes of English (Methodical Practices of Analysis) Taranec’ Valentyn H. 1999: Таранець, Валентин Г. Походження поняття числа і його мовної реалізації (до витоків індоєвропейської прамови) [Pochoždennia poniattia čysla i joho movnoji realizaciji (do vytokiv ndoèvropejs’koji pramovy)], вид. 2, перероб. і доп. [vyd. 2, pererob. i dop.], Одеса: АстроПринт [Odesa: AstroPrynt]. Tresidder Jack 1997: The Hutchinson dictionary of symbols, Ser. Helicon Arts and Music, Oxford: Helicon. Widyastuti Susana 2010: Componential Analysis of Meaning: Theory and Applications. – Journal of English and Education (JEE) 4(1), 116–128. Zavarins’ka Iryna F. 2022: Заваринська, Ірина Ф. Фразеологiзми з онімним компонентом в англійській, польській та українській мовах: лінгвокультурологічний aspekt [Frazeologizmy z komponentem onimicznym w języku angielskim, polskim i ukraińskim: aspekt lingwokulturologiczny], Tarnopol: Osadca J. V. [Tarnopol: Osadca J. V. ]. Žabotinskaja Svetlana A. 1992: Żabotinskaja, Swietłana A. Kognitywne и номинативные аспекты класса числительных (на материале современного aspekty angielskiego języka) [Kognitywne i nominatywne aspekty klasy liczebników (na materiale współczesnego języka angielskiego)]: rozprawa doktorska z nauk filologicznych [dysertacja doktorska nauk filologicznych], Moskwa: Moskiewski Państwowy Uniwersytet Lingwistyczny [Moskwa: Moskiewski Państwowy Uniwersytet Lingwistyczny]. Kiekybinių rodiklių seminės kompozicijos moduliacijos anglų kalbos frazėse (analizės metodinės praktikos) STRESZCZENIE W artykule przedstawiono specjalną metodykę invariantów-wariantów, przeznaczoną do analizy zmian semantycznych angielskich słów ilościowych, których doświadczają one pod wpływem kontekstu frazemowego. Zmiany semantyczne słów ilościowych w angielskich frazach odzwierciedlają taki proces jak modulacja semantyczna, która wiąże się z mechanizmami przegrupowania komponentów semantycznych w znaczeniach ilościowych: od archisemów do semów gradacyjnych. Na początkowym etapie opracowywania specjalnej metodyki w sposób zautomatyzowany (z wykorzystaniem programu komputerowego „Acrobat Reader”) wyodrębniano ilościowe wskaźniki języka angielskiego (nazwy liczb, nazwy przyrządów, nazwy jednostek miary, liczebniki, zaimki, rzeczowniki, przysłówki i in. o semantyce liczenia, ilości i miary) z SERHII VASKO 272 Acta Linguistica Lithuanica XC elektroninių aiškinamųjų žodynų su vėlesne jų reikšmių ir angl. LSV (frazeologiškai susieanalizą) W drugim etapie kontynuowano zautomatyzowane wyszukiwanie fraz zawierających ilościowy komponent semantyczny w elektronicznych źródłach frazeologicznych oraz zidentyfikowano jednostki ilościowe o wyjątkowo wysokiej produktywności, mało produktywne, uczestniczące w tworzeniu frazem jedynie sporadycznie, a także całkowicie nieproduktywne, które formują frazemy. Na podstawie konkretnego materiału faktograficznego dowiedziono skuteczności zastosowania nowej praktyki metodologicznej – podejścia inwariant–wariant – do badania ilościowej modulacji semantycznej: od archisememu jako inwariantu znaczenia ilościowego po rozwijanie semów integralnych, dyferencjalnych i gradacyjnych w wariantach leksykalnych i semantycznych. Stwierdza się, że proces formowania fraz przez słowa ilościowe, aktualizowany przez wewnętrzne czynniki językowe i pozajęzykowe, bezpośrednio wpływa na stratyfikację ich struktury semantycznej, a zatem także na przeorganizowanie jej komponentów semantycznych. Įteikta 2024 m. kovo 14 d. SERHII VASKO Kyiv National Linguistic University ul. Velyka Vasylkivska 73 03150, Ukraina, Kijów [email protected]