Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung

70 Acta Linguistica Lithuanica XC JÜRGEN UDOLPH Centrum Badań nad Nazwami – Getynga Dolnosaksońska Akademia Nauk w Getyndze Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-8475-7857 Dziedziny badań naukowych: lingwistyka historyczna, nazwy hydronimiczne, nazwy miejscowości, nazwiska. DOI: doi.org/10.35321/all90-03 NAZWA LEIPZIG I PRZESUNIĘCIE GERMAŃSKIE Imię Lepcigo i germańska przesuwka spółgłoskowa FONETYCZNE PRZYPIS Niniejszy artykuł dotyczy etymologii nazwy miejscowej Lipsk. Przez długi czas przyjmowano, że podstawą była słowiańska forma lipa ‘lipa’. Dokładniejsze uwzględnienie historycznych zapisów, takich jak Libzi i in., przede wszystkim u Thietmara z Merseburga, który władał językiem słowiańskim, doprowadziło do korekty etymologii. Nie uwzględniono jednak dotychczas, czy plemiona germańskie poznały tę nazwę przed działaniem pierwszej, czyli germańskiej, przesuwki głoskowej, czy po nim. Jest to jednak decydujące dla kwestii, którą indoeuropejską grupę wyrazową można uznać za podstawę nazwy miejscowej. SŁOWA KLUCZOWE: Lipsk, nazwy miejscowe, germańska przesuwka głoskowa, etymologia. ADNOTACJA Artykuł dotyczy etymologii nazwy miejscowej Lipsk. Początkowo powszechnie uważano, że jej podstawę stanowiło słowiańskie słowo lipa ‘drzewo lipowe’. Jednak bliższa analiza historycznych zapisów, zwłaszcza tych przytoczonych przez Thietmara von Merseburga, który biegle władał językiem słowiańskim, takich jak Libzi i inne, skłoniła do ponownego rozważenia tej kwestii. Niemniej dotychczas nie poświęcono uwagi temu, czy plemiona germańskie przejęły tę nazwę przed wystąpieniem germańskiej przesuwki głoskowej, czy po nim. Aspekt ten ma kluczowe znaczenie dla ustalenia, którą grupę wyrazów indoeuropejskich można uznać za podstawę nazwy miejscowej. SŁOWA KLUCZOWE: Lipsk, nazwy miejscowe, germańska przesuwka głoskowa, etymologia, język indoeuropejski. Straipsniai / Articles 71 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung WPROWADZENIE1 Przez dziesięciolecia utrzymywano pogląd, że nazwa miejscowa Lipsk wywodzi się od słowiańskiego *Lip-sk i może być łączona z doskonale poświadczonym w językach słowiańskich słowem lipa ‘lipa’. Teza ta przenikała badania nad nazwami i naukę o historii od początku naukowego zainteresowania nazwami geograficznymi i była podtrzymywana jeszcze (1999: 180). Ten ostatni bis zum Ende des 20. Jahrhunderts vertreten. Man denke nur stellvertretend an die Arbeiten von Ernst Eichler, Hans Walther (1986: 165) und Dieter Berger podsumowuje tę interpretację następująco: „Nazwa 1459 Leipczigk, 1350 Lipzcik, 1213 Lipzc, Lipz jest zgermanizowaną formą słowiańskiego *Lipć wzgl. *Lip´sk[o], nazwy osady łużyckiej (1012/18 in urbe Libzi vocata = w mieście nazwanym Libzi. Nazwa ta należy do połabskiego lipa ‘lipa’ i oznacza ‘miejsce, gdzie rosną lipy’.” Zwrot w tym poglądzie nastąpił, gdy dokładniej zwrócono uwagę na najstarsze poświadczenia nazwy miejscowej, przede wszystkim zaświadczone u Thietmara z Merseburga (975/76-1018), który najwyraźniej dysponował znajomością języka (języków) słowiańskiego (słowiańskich). 1. POŚWIADCZENIA THIETMARA I KOREKTA DOTYCHCZASOWEGO POGLĄDU Zarysowany tu pogląd obowiązywał bezspornie aż do około 25 lat temu. Zwrot nastąpił, gdy dokładniej przyjrzano się najstarszemu przekazowi nazwy: należy do niego również poświadczenie z 1012/18 Libzi, wspomniane przez D. Bergera, które pochodzi od Thietmara z Merseburga, któremu przypisuje się dobrą znajomość języków słowiańskich. Historyczne poświadczenia z -b doprowadziły do rewizji słowiańskiej etymologii lipa/Linden. Ta rozpowszechniona dziś rewizja dawnego wyjaśnienia Lipa, w której wychodzi się od podstawy Lib-, a nie Lip(a)-, opiera się na starannym 1 Przemyślenia dotyczące nazwy miejscowej Lipska, gdzie przez prawie dziesięć lat mogłem zajmować się onomastyką, skierowały mnie również z powrotem do tamtego okresu. Były to dla mnie pod względem naukowym najbardziej satysfakcjonujące lata, które również dzięki owocnej współpracy z wciąż żyjącymi lipskimi badaczami nazw miejscowych Dietlind Kremer (której w szczególnej mierze pozostaję zobowiązany wdzięcznością), Karlheinzem Hengstem i Walterem Wenzelem mogły zostać tak pomyślnie ukształtowane. JÜRGEN UDOLPH 72 Acta Linguistica Lithuanica XC Uwzględnienie historycznych poświadczeń nazwy miejscowej, które zestawił Berndt Koenitz (2016: 443–446). Przytaczam z nich najstarsze: 1015 (1015/18) in urbe Libzi vocatur (Thietmar VII 25) 1017 (1017/18) aecclesia in Libzi (Thietmar VII 66) 1017 (10/17/18) in urbe Libizi vocatur (Thietmar/Corveyer Handschrift VII 25) 1021 (kopia około 1300, późniejsze całkowite fałszerstwo) oppidum Libziki (UB Merseburg 60) 1050 (kopia 1427–30) in burcuardo Libizken (UB Merseburg 71) 1080 (kopia około 1150) usque Libiz (Annales Pegavienses 241) 1088/89 (kopia około 1150) Libiz oppidum (Annales Pegavienses 266) 1165/70 (Kopie um 1215) Lipz (Codex diplomaticus Saxoniae I 2,372; II 8,2) 1185 Albertus de Libz et frater suus burzlaus (Codex diplomaticus Saxoniae I 2,510) 1190 (Actum et datum) in Lipz (Codex diplomaticus Saxoniae I 2,560) 1195 in Lipzk (Codex diplomaticus Saxoniae I 2,561) 1200 in civitate nostra Lipz (Codex diplomaticus Saxoniae I 3,48) 1210 (kopia około 1229) civitatem Lipczk (Codex diplomaticus Saxoniae I 3,148) 1212 apud Libuiz fundavit (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,1) 1213 in Lipz, Lipzc (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,2; II 9,3) 1215 in Lipz (Codex diplomaticus Saxoniae I 3,207) 1216 Lipzenses, -ium, -ibus (Codex diplomaticus Saxoniae II 8,3) 1216 Johannes miles de Lipzc (UB Merseburg 162) 1217 in civitate Lipzc (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,4) 1219 quod ipse apud Lybzek fundavit (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,6) 1220 Lipz (2x) (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,7) przed 1221 Lipzensi, in Lipzc (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,8) 1221 advocatus de Lipz (Codex diplomaticus Saxoniae I 3,289) 1221 in Lipzc (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,8) 1222 in Lipck (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,8) 1222 de Lipzk (Codex diplomaticus Saxoniae II 1,92) 1224 Eckehardus prepositus de Lipz (UB Merseburg 185) około 1225 Libzke, Lipzke (Eike von Repgau, Zwierciadło saskie) 1229 civitas Lipczk (Codex diplomaticus Saxoniae I 3,148) 1231 in Lipz (Codex diplomaticus Saxoniae II 10,3) 1232 Lipzic (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,10) 1236 Lipzk, Lipzc (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,11) 1240 Lipizk (3x) (Codex diplomaticus Saxoniae II 9,13) 1248 Lipzc (Codex diplomaticus Saxoniae II 10,10) Artykuły / Articles 73 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung 1252 in Lipzk (Codex diplomaticus Saxoniae II 1,162) 1255 in Lipzk (Codex diplomaticus Saxoniae II 8,4) 1259 civitas Lipz (Codex diplomaticus Saxoniae II 10,12) 1268 Lypzk (Codex diplomaticus Saxoniae II 8,6 i n.) Tu można przerwać. Późniejsze przekazy wykazują tylko od czasu do czasu pisownię z -b. To zestawienie zasadniczo odpowiada pozycjom 12‒14) oraz Eichlerowi, Waltherowi (2010: 129 i n.). ebenfalls umfassenden Sammlungen historischer Belege bei Walther (2009: Nowy pogląd na te kwestie był początkowo reprezentowany przede wszystkim przez E. Eichlera i K. Hengsta. Poniżej przedstawiam zarys Korrekturen, die vor allem von Leipziger Namenforschern vorgenommen przebiegu, które zostały. W wykładzie K. Hengst wygłoszonym w 2000 roku w Lipsku (wskazówka Eichlera 28, Anm. 26; auch näher ausgeführt bei Hengst 2010: 134) auf die Bedeutung 2001: zwrócił uwagę na zapisy z -bi później przedstawił to również na piśmie (Hengst 2003: 165 i n.): „Dzisiejszy stan badań jest inny: Wczesne dokumentowe poświadczenia dotyczące Lipska po dokładnym sprawdzeniu wskazują raczej na pierwotną przed­słowiańską formę nazwy wodnej wywodzącą się od ide.-staro­europejskiego Podstawa *leibh- […] hin […] Szczegółowo na temat tego rdzenia por. Udolph 1990, 136–139.“ W tym kontekście K. Hengst wskazuje na przyczynek E. Eichlera (2001: 28 n.), w którym ten ostatni, również na podstawie wczesnych form z -b-, dochodzi do wniosku o przedsłowiańskiej podstawie *Libьcь > Lib’c, wymawianej Lip’c. „który można połączyć z indogermańskim staroeuropejskim rdzeniem *leb/*lība i który ostatecznie wywodzi się od ie. *le-/lē- ‘lać, płynąć, kapać’ wskazuje.” E. Eichler, podobnie jak K. Hengst, odsyła w odniesieniu do apelatywnego zasobu tego rdzenia do Jürgena Udolpha 1990: 136 i n. Poglądy te znalazły następnie wyraz także w 2001 roku w Historycznym słowniku nazw miejscowych Saksonii (HONBS I 577 i n.): „Najstarsze zapisy z *Libmogą wskazywać na aeur. (idg.) rdzeń *le(b)- ‘lać, płynąć’, a tym samym opierać się na hydronimie *Le-b, który został zeslawizowany do *Lib i rozszerzony za pomocą słowiańskich sufiksów, takich jak -c- (-ьc lub -ica). Nazwa miejscowości zostałaby wówczas przekształcona za pomocą słowiańskiego sufiksu ьsk i upodobniona do słowiańskiego *lipa ‘lipa’: aso. *Lip´sk(o) od *lipa „lipa” + suf. -sk- – „Lindenort” Najstarsze poświadczenia dopuszczają jednak również inną formę podstawową o tym samym znaczeniu, mianowicie aso. *Lip´c, starsze *Lipьcь. W wyniku dyftongizacji i w sylabie rdzennej oraz wstawienia i między spółgłoski syczące a przyrostek -k powstała dzisiejsza oficjalna nazwa.” Pogląd ten następnie szeroko się rozpowszechnił; został szczegółowo uzasadniony u Walth­era (2009: 14), przy czym przyjmuje się, że „zmiana nazwy z *Lib(i)z > *Lip´sknastąpiła dopiero w ostatniej tercji XII. wieku, JÜRGEN UDOLPH 74 Acta Linguistica Lithuanica XC n.e., po założeniu miasta około 1165 r., nastąpić [ma].” Pogląd ten znajduje się również w odpowiednim haśle w Deutsches Ortsnamenbuch (2012: 359) oraz u Eichlera (2007: 82), którzy podkreślają: „Ponieważ Thietmar z Merseburga bardzo starannie oddaje słowiańskie brzmienia, a najstarsze zapisy wykazują -b, należy liczyć się ze starą nazwą wodną *Lib, która także poza tym jest rozpowszechniona w Europie jako nazwa wód i która może występować również tutaj, podobnie jak nazwy wód na tym obszarze, takie jak Luppe, Parthe, Pleiße itd., najwyraźniej ide. pochodzenia.” Zarys dyskusji w Lipsku, w której przede wszystkim E. Eichler i K. Hengst rozwinęli dotychczasowe wyjaśnienie, oparte głównie na zapisach nazw zawierających -p, a na podstawie und H. Walther beteiligt waren, gibt Walther 2009. Man korrigierte die wczesnych źródeł zawierających -b opracowali wspomnianą już wyżej etymologię, prowadzącą do rdzenia *leibh (podejście to wymaga jednak uzupełnienia w zakresie wygłosu rdzenia, zob. niżej), a także kilka dalszych nowych aspektów przedstawiają wreszcie Walther 2009 oraz Eichler, Walther Eine ausführliche Darlegung der Problematik des Namens einschließlich (2010: 129–133). Ci ostatni przypuszczają, że za podstawą Lib[i]z kryje się nie tyle nazwa wody, ile raczej „bogaty w wody rzeczne, śliski, gliniasty obszar”, i zdecydowanie wskazują na obfitość wód na obszarze Lipska. Kilka stron dalej również Hengst (2010: 135) wskazał na „bogaty w cieki wodne lipski krajobraz” . 2. KONTRRUCH: KANN Z UWZGLĘDNIENIEM -B-OPISY JEDNAK NIE ETYMOLOGIA SŁOWIAŃSKA CZY UCZYNIĆ PRAWDOPODOBNYM? Oczywiście można próbować – i rzeczywiście próbowano – wyjaśnić nazwę Lipsk, uwzględniając dawne poświadczenia z -b, takie jak Libzi, Libizi itd. wyjaśnić ze słowiańskiego. Tę możliwość K. Hengst omawiał i odnotował już wcześnie (Hengst 2010: 135): „Powstaje więc ponownie pytanie, czy język słowiański w ogóle stwarza możliwość wyjaśnienia form z bwe wczesnej tradycji nazwy miejscowej Lipsk.” Omawia liczne rdzenie słowiańskie, które w pewnych okolicznościach mogłyby wchodzić w rachubę, ostatecznie jednak stwierdza (2010: 137): „Nazwa miejscowa Lipsk oznacza przypuszczalną formę wyjściową aso. *Lib-cim aso. W obszarze językowym absolutnie odosobnioną.” Straipsniai / Articles 75 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung Taki sam pogląd wyrażał Walter Wenzel (2017: 171): „Ponieważ w języku słowiańskim nie udało się wykazać rdzenia *lib, który mógłby wchodzić w rachubę dla tej nazwy, […] Karlheinz Hengst zrekonstruował germańską nazwę *Lībja ‘miejsce na obszarze obfitującym w wodę rzeczną’.” Według W. Wenzla Słowianie przejęli tę nazwę, „przy czym włączyli ją do słowiańskiego systemu nazewniczego i opatrzyli prasłowiańskim sufiksem *-ьskъ. W ten sposób powstało *Libьskъ, po wypadnięciu zredukowanych samogłosek *Libsk, a następnie wskutek upodobnienia b do s *Lipsk” (tamże). Przeciwko tym i podobnym poglądom B. Koenitz (2016) stanowczo zaprotestował w „Namenkundliche Informationen”, co wyraźnie wynika już z tytułu jego artykułu: „Leipzig – pochodzenie tej nazwy jest czysto słowiańskie!”. Koenitz – zgodnie z nowszymi badaniami – wychodzi od poświadczeń zawierających -bi widzi w nich starołużycką formę podstawową *Libci/*Libce, utworzoną jako liczba mnoga nazwy mieszkańca na podstawie *libc ‘chudy, słaby, mizerny człowiek’. Próbuje uzasadnić to wyjaśnienie z jednej strony szeregiem podobnie zbudowanych i porównywalnych semantycznie czeskich nazw miejscowych, z drugiej zaś historycznymi poświadczeniami rdzenia *lib w kilku językach słowiańskich. Ponadto Koenitz podaje w wątpliwość, czy późniejsze formy nazwy zawierające -zik-, -zk, -zigiusw. odzwierciedlają pierwotnie przyrostek -sk. Miałaby to być raczej wczesna alternatywna forma zdrobniała *Libcky, która rozszerza charakter toponimu jako przezwiska, przy czym formy Lipsk, Lipsko we współczesnym języku polskim, łużyckim i czeskim są prawdopodobnie wynikiem interpretacji (pisanych i mówionych) zgermanizowanych form z XIV wieku. Szczegółowo 5 punktów przemawia przeciwko interpretacji opartej na -b-: 1. Dwukrotny zapis Thietmara <Libzi> nie pozwala wnioskować o formie nazwy *Libc. 2. Poświadczenia Libziki, Libizken u Thietmara wyglądają bardzo na słowiańskie formy liczby mnogiej. 3. Możliwość etymologii słowiańskiej odrzucono jedynie bardzo pobieżnie (germańskiego) wyrazu oznaczającego wodę. 4. Najwyraźniej również poszukiwania w słowiańskim zasobie językowym od początku ograniczono do aspektu potencjalnie nadającego nazwę terenu – przede wszystkim terenu „bogatego w wody rzeczne”. 5. Nie rozważano wyprowadzenia od określenia osoby bądź imienia geprüft und vorschnell zugunsten eines vorslawischen, nur rekonstruierten osobowego. Jak już wspomniano, własna propozycja Koenitza polega na powiązaniu nazwy miejscowej z (słowiańskim) określeniem osoby.} lub imieniem osobowym.и? No, must exact. Koenitz’ eigene Vorschlag besteht, wie schon angemerkt, darin, den Ortsnamen mit einer (slavischen) Personenbezeichnung in Verbindung zu bringen.]} аԥсуаа]} pc蛋蛋 爱赢. noted invalid. Need correct JSON only. Viel. JÜRGEN UDOLPH 76 Acta Linguistica Lithuanica XC Koenitz’ eigene Vorschlag besteht, wie schon angemerkt, darin, den Ortsnamen mit einer (slavischen) Personenbezeichnung in Verbindung zu bringen. Libzi należy wyjaśniać jako Libci i łączyć z pierwotnym mianownikiem liczby mnogiej *Libci ze starosorbskiego *libc < *libьcь ‘chudy, słabowity [lub coś podobnego] człowiek’ itp. połączyć. Według Koenitza nazwę porównawczą stanowi czeska nazwa miejscowa Slabce < *Slabьcь/*Slabьce wobec czes. slabec „słabeusz”. K. Hengst niedługo później odniósł się do tego poglądu i najpierw podkreślił, że „w słowiańskiej toponimii od Rugii po Morze Czarne oraz między Uralem a północno-wschodnią Bawarią […] nie znaleziono żadnej porównywalnej nazwy geograficznej z podstawą *lib, i dlatego prawdopodobne jest, że Słowianie przejęli tę nazwę, a nie ją stworzyli” (Hengst 2016: 462). W dalszym ciągu swojego artykułu omawia on kwestię, czy można znaleźć słowiańską nazwę geograficzną lub nazwę osady z historycznym przekazem, za pomocą której można by udowodnić występowanie słow. *libim można poświadczyć w zakresie toponimii. Prasłowiański rdzeń *libъ o migotliwym znaczeniu ‘słaby, niepozorny, chudy, niskotłuszczowy’, a także z różnymi reprezentacjami w poszczególnych językach słowiańskich, jest od około stulecia dobrze znany jako dziedzictwo z czasów prasłowiańskich. „Czego jednak nadal brakuje, to toponimu dokładnie odnoszącego się do tego *libъ. Jeśli badaniom uda się taki toponim ustalić, gwałtownie wzrasta prawdopodobieństwo, że można z nim połączyć również pierwotną słowiańską formę nazwy naszego dzisiejszego Lipska, a tym samym mamy do czynienia z pierwotnie słowiańskim nazewnictwem” (tamże: 463). Jednak mimo tego zastrzeżenia K. Hengst zasadniczo akceptuje propozycję B. Koenitza i widzi w niej „wiarygodną słowiańską formę wyjściową dla nazwy miejscowej Lipsk” (tamże: 475). krótki przyczynek. Wraz z B. Koenitzem uważa za wątpliwe Dieser Auffassung folgt im Wesentlichen auch W. Wenzel (2016) in einem przyjęcie germańskiego i/lub słowiańskiego złożenia *Libьcь lub *Libьsk(o) ‘miejsce na obszarze z obfitą wodą rzeczną’ i akceptuje jego starołużycką podstawę *Lib´cě ‘osada słabeuszy, cherlaków’, wywodzącą się od prasłowiańskiej podstawy *libъ ‘słaby, chudy, chorowity’ lub też ‘osada jednej rodziny’ Lib´c´, z *Libьcь jako nazwą osobową. Interpretację tę dodatkowo wspierają rosyjskie nazwiska Liba, Libov, a także czeskie nazwy miejscowe Studce, Trubce, Chylec itd. należy raczej przyjąć podstawę *Libcě ‘osada słabeuszy’ jako przezwisko niż ‘osada rodziny Libc´’ . Powstaje jednak pytanie: czy słowiańska etymologia z podstawą *Libprzekonuje? Das ist mit hoher Wahrscheinlichkeit deshalb fraglich, weil Vergleichsnamen fehlen. Mit Recht hat Koenitz (2016: 441 darauf verwiesen, dass die früher Artykuły / Articles 77 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung powszechnie akceptowane powiązanie nazwy Lipsk ze słowiańskim lipa ‘lipa’ zostało poparte „wystarczająco licznymi innymi nazwami miejscowości w słowiańskim otoczeniu (czeskimi, polskimi, górnoi dolnołużyckimi, połabskimi, por. Hey 1893: 250)”. Trzeba jednak również zapytać, czy odnosi się to także do Lipska (wywodzonego od podstawy z -b-). I dlatego również wielokrotnie ze strony innych autorów wskazywano na brak przekonujących słowiańskich nazw porównawczych, por. Hengst 2010: 137 i Wenzel 2017: 171. B. Koenitz próbował zmierzyć się z tym problemem, odwołując się do możliwych paraleli nazw. Aby dojść do rozstrzygającej odpowiedzi, warto zajrzeć do dostępnego bezpłatnie w Internecie od około 2 lat zbioru nazw geograficznych. Wielokrotnie wskazywałem na ten zbiór około 450 000 nazw, z których znaczna część ma pochodzenie słowiańskie (por. np. Udolph 2021, 2022, 2022a, 2023). Jest on dostępny w Internecie na stronie https://adw-verwaltung. uni-goettingen.de/ortsnamen/images_lightbox.php. Zaleca się wyszukiwanie tam słowiańskich nazw geograficznych, które mogłyby wskazywać na podstawę Lib i tym samym zawierać przesłanki dla możliwej etymologii słowiańskiej. Zbiór jest pokaźny. Oto wykaz większości wymienionych tam nazw: Lib, Libá/Libava, Libče/Libči, Libec, Libeč, Liběč, Liběchov/Libín, Libeň, Libchava/Libchavy, Libice/Libici, Libkov, Libno, Libouň, Liban, Libanovo, Libanja, Libarna/Livorno/Liburni/Liburnia, Libawa, Libbehne/Libenow, Libbich, Libčice, Libčany, Libě, Liběchovka, Libeč, Libědice, Libehna, Libelicě, Libějice, Libelose, Libelj, Libenica, Libenka, Libenize, Libenicza, Libera, Libeř, Liberec, Liberk, Liběšice, Libeš, Libešovice, Libetova, Libětice, Libhošt´, Libiąż/Libiązka/Libiąz/Libienz, Libice, Libić, Libice, Libič, Libichowa, Libingen, Libina, Libiszka, Libišany, Libiš, Libovište, Libovia, Libow See/Libowe See, Libová, *Libovl, Libow See, Libovje, Liboviža, Libovište, Libra, Libražd, Librantowa, Librówka, Libřice, Libiv, Libitz, Libnitz, Libniza, Liboń, Liboměřice, Libosváry, Libova, Libouchec, Libri, Libuchova/ Libuchovka, Libusza/Libuszka, Libuše, Libušin. Na tym kończy się wykaz nazw odnotowanych we wspomnianym pliku internetowym. Obfitość tych nazw wyraźnie pokazuje, że założenie, iż nazwa miejscowa Leipzig może wywodzić się od słowiańskiej podstawy z -b, dotychczas bynajmniej nie jest zgodne z wielokrotnie wspominanym plikiem internetowym i należy go uwzględnić. Bliższa analiza licznych nazw wykazuje jednak, że liczba tych, które można wiązać z dem zur Verfügung stehenden Ortsnamenmaterial geprüft worden ist. Die hier hipotetycznym słowiańskim — przedstawienie tu kompletnej analizy wszystkich nazw nie jest możliwe, można jednak wyodrębnić różne grupy, które z całkowicie odmiennych powodów Ansatz für Leipzig stehen könnten, erheblich schrumpft. Es ist nicht möglich, JÜRGEN UDOLPH 78 Acta Linguistica Lithuanica XC nie mogą być wiązane z propozycją *Lib´cě ‘osada słabeuszy, cherlaków’ lub ‘osada pewnej rodziny’ Lib´c´ z *Libьcь jako nazwą osobową. Przy zestawieniu nazw nie podaję dokładnych informacji o źródłach; wszystkie można znaleźć i zweryfikować w pliku internetowym. Można wyróżnić następujące grupy: 1. Następujące nazwy utworzono za pomocą innych przyrostków, tak że ich związek jest mało prawdopodobny: Libanovo, nazwa miejscowości w Macedonii (Vasmer 1970: 206); Liebelose, Libelose, nazwa akwenu w Horst (Pomorze Wschodnie), 1180, 1208 Niflose, 1618 LeweloseFluss (Bosse 1939). 2. Następujące nazwy mają inne pochodzenie lub wywodzą się od nazw osobowych Nazwy: Libbich, nazwa niemiecka (Gansleweit 1982: 190 i n.); Liberec/Reichenberg, Liberk (Profous 1949: 582 i n.); Libochová Dolní i Horni, nazwy miejscowości na Morawach, 1350 villam Lubchov, 1366 Lybochau itd. (Hosák, Šrámek 1970: 527); Libochovice, Libuchová, Libuchovka, Libusza, Libuše, Libušin i podobne są wyraźnie wyprowadzone od imion osobowych; również Liebieżka, Libiszka, nazwy wodne na obszarze Warty, należy wywodzić od imion osobowych (Rieger, WolniczPawłowska 1975: 78); dotyczy to również Libišany, nazwy miejscowości koło Pardubic (Czechy), 1436 Libšany (Profous 1949: 591), Libív, nazwy miejscowości na północ od Czech. Budziejowic, 1484 z Liběvi, 1485 z Libievi itd. (tamże), Lubiana, niem. Libbehne, 1337 Llaben, 1352 Libene itd. (zob. NMP VI 189 n.), Libražd, nazwa miejscowości i okręgu w Albanii (Zaimov 1967: 179); Librantowa, nazwa miejscowości w południowej Polsce, 1347 Parambam Elbrandi, 1350 de Poramba, ursprünglich Poręba Elbranda oder Hildebranda (NMP VI 100 n.), Librówka, nazwa miejscowości koło Nowego Sącza, derywat od imienia Liber (Pawłowski 1975: 52). Nazwa terenowa Liban´ na Ukrainie Karpackiej wywodzi się, według M. V. Banka (1971: 65), z formy *Lebán´ja. Libějice, nazwa miejscowości w Czechach, jest poświadczona w XIII, XIV i XV w. jako Lubějovici i Libějovici; według Antonína Profousa 1949: 580 należy ją wywodzić od *Libějovice. Innego pochodzenia jest również Libouchec, nazwa miejscowości i cieku wodnego na północ od Ústí nad Labem, 1169 Lupuhce (Profous 1949: 600 i n.). 3. Częste są w krajach zamieszkiwanych obecnie i dawniej przez Słowian nazwy miejscowości i cieków wodnych, których późniejsze formy z Lib wywodzą się od rozwoju formy L(j)ub — wspominał o tym już Hengst 2009: 26). Hier können genannt werden: Liběchov, także Libín, góra koło Prachatice, gdzie również występuje nazwa cieku Liběchovka, prawdopodobnie do połączenia z nazwą miejscowości Libín. Według Profousa 1949: 590 wywodzi się ona od imienia Liba, dla Artykuły / Articles 85 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung 9. L’ba, prawy dopływ Obszy (→ Meža → Dźwina Zachodnia/ Dvina), pol. Lba, Łba (WdrG III 155). Nie jest mi znana żadna interpretacja. 10. Lìbė, Libe, nazwy rzek na Litwie i Łotwie, według Aleksandrasa Vanagasa (1981: 188) prawdopodobnie wywodzą się od *Lĭbia. Przypuszcza on związek z litewskim liba ‘jąkała, osoba jąkająca się’ oraz łotewskim libis ‘leń, kłamca, gaduła’. Dziwna propozycja mogła odnosić się do określonych odgłosów wody. Uważam za bardziej zasadne przyporządkować tę nazwę wraz z wymienionymi tutaj nazwami należącymi do niżej wskazanej grupy wyrazów greckiemu λείβω ‘kapać, lać, wylewać libację’. Inne formacje ze stopniem zaniku samogłoski, które często występują przy derywatach na -r – lecz w nazwach wód bynajmniej nie zawsze można je znaleźć, jak Aller, Oder, Eder i in. – występują przede wszystkim w Europie Zachodniej: 11. Libra, nazwa rzeki koło Reims, (około 950) ex villa, que vocatur Canoella (uwaga wydawców: Być może Caurel), secus Libram rivolum sita […] largiter effluens, pro eo quod tantumdem fuerit emptus, Libra vocacitur (MGH SS(f) XXXVI 119, 12). Libre, nazwa rzeki na obszarze Aude (na 449). południowy wschód od Tuluzy) (Dauzat, Deslandes, Rostaing 1978: 60). 13. Liver, rzeka w Szkocji, nowogael. Libhir < goidelskie *Liberā, nazwa rzeki w Szkocji (Förster 1941: 410, ze wskazaniem, że -e jako samogłoska wstawna mogło również powstać wtórnie). 14. Według Jacques’a Astora (1984: 23) w nazwie wody Libron, 972 Lebrontis, w południowej Francji występuje formacja na -r rozszerzona o „suffixe [...] prélatin“. Odnośnie do podstawy derywacyjnej u Alberta D Spannungauzata, Gastona Deslandesa i Charles’a Rostainga (1978: 60) czytamy: „Racine obscure“. 15. J. Astor (1984: 23) wskazuje w tym kontekście również na Lioure, dwie nazwy rzek na obszarze Drôme oraz nazwę groty koło Claviers. 16. Być może także przekazana w Tabula Peutingeriana nazwa miejscowa *Libri, ad Libros (przy drodze Salona-Argentaria), odnosi się do nazwy rzeki (dostęp: https://omnesviae.org/#!iter_TPPlace2110_ TPPlace1707 [dostęp 16.1.2024]), i należy ją tu uwzględnić. 17. Llyfni, rzeka w północnej Walii, najwyraźniej wspomniana u Ptolemeusza jako Λιβνίου ποταμου έкβολαι (Holder 1904: 205; Förster 1941: 397), derywat z -n, podobnie jak również poświadczona u Ptolemeusza nazwa miejscowa Λοιβάνα. Nazwę tę szczegółowo omawia Eilert Ekwall (1968: 251), który również utożsamia ją ze wspomnianą u Ptolemeusza nazwą rzeki i uwzględnia także angielskie warianty nazw rzecznych, takie jak Lyne, Leven i in. O etymologii pisze on: „The British name may belong tot he root (s)leib- ‘to drip &c.’ found in Lat. lībo ‘to pour out’, Gk. λίβω to samo lub, co bardziej prawdopodobne, do dawniej JÜRGEN UDOLPH 86 Acta Linguistica Lithuanica XC identycznego rdzenia (s)leib- ‘ślizgać się, być śliskim itd.’, występującego w OIr sliab ‘wzgórze’, łac. lībo ‘lekko dotykać, smakować’ [i in.].“ Do tej dotychczas pomijanej etymologii powrócę po zakończeniu zestawienia nazw wodnych należących do *leib-, *loib-, *lĭb-, *līb- . 18. Prawdopodobnie również nazwa miejscowa Leiva w regionie La Rioja, dawniej Libia43, wspomniana przez Alfreda Holdera (1904: 205), przy dolnym biegu Rio Tirón, zawiera krótką samogłoskę (stąd być może dawna nazwa odcinka rzeki). 19. Szczólne znaczenie dla przypuszczalnej etymologii Leipzig to nazwa hydrograficzna Leppe, rzeka w dorzeczu Sieg w powiecie Oberbergischer Kreis, w 1555 roku Leppe, tam również nazwa miejscowości Leppe, 13. w. de Leppe, 1373 van der Leppe, 1413 Leepp, którą Greule (2014: 311) omówił i w której – odwołując się do Udolpha (1990: 139–141) – widzi derywację z przyrostkiem -j od germańskiego *lipaus, indoeuropejskiego *leib- ‘lać, płynąć, mokry’. Przy tym ważne jest, że należy założyć ślad pierwszej, czyli germańskiej przesuwki spółgłoskowej (*-b- > -p-). Jeśli teraz – co się zarysowuje – również Lipsk chciałoby się tutaj dołączyć, to jest to możliwe tylko przy założeniu, że w przypadku Lipska zakładana przesuwka głoskowa nie wystąpiła. d) *-ī-: Ewentualnie można przypuszczać w: Ľubica jest nazwą prawego dopływu Popradu o długości ok. 20 km w Zips/Spiš, 1269 fl. Lubicha, zgermanizowana jako Leibitz, Leibitzbach, 1294 Lubicha, Wenige Lewbicz, także Libitza, Lybicha (Šmilauer 1932: 280 z założeniem formy podstawowej *Ľubica i zmianą od Ľu > Li). Ponownie trzeba zapytać, dlaczego miałoby dojść do zmiany Lu > Li, skoro droga odwrotna jest o wiele bardziej przekonująca (od nieznanej w języku słowackim podstawy Lib- > Ľub-). Ponownie w przypadku tej nazwy wodnej należy zapytać, czy nie bardziej przekonujące jest przypuszczenie o jej związku z grupą wyrazową, która szczególnie dobrze nadaje się do tworzenia hydronimów. Na tym kończy się zestawienie nazw wodnych (które częściowo mogą również – co wielokrotnie poświadczono – zachować się w nazwach miejscowości). Wykaz tych i dalszych nazw (Udolph 1990: 140) uzupełniono jeszcze uwagą: „Na marginesie wspomnę tylko o formacjach na -rn, takich jak Liburni w Karyntii, dawniej Teurnia, ex oppido Tiburniae, Liburnia, in Liburnia itd. ; Livorno, dawniej Libarna, Libarnum, nazwa Völkerbezeichnung und Name eines Landstriches an der Adria; den Lurngau miejscowości w Toskanii; Libarna, obecnie Serravalle, nazwa miejscowości w Ligurii.“ Niektóre z tych nazw mogą należeć do omawianej tu rodziny, czego jednak w tym miejscu nie należy dalej dyskutować. Ważne jest coś innego. Artykuły / Articles 87 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung Es ist die Frage, welche appellativische Basis diesen doch recht zahlreichen leży u podstaw nazw hydrograficznych. Właściwą drogę obrał – również dotychczas przeze mnie niezauważony – już chyba Ekwall (1968: 252), zajmując się brytyjską nazwą akwenu Lyne. E. Ekwall pisze: „Brytyjska nazwa może należeć do rdzenia (s)leib- ‘kapać’ itd., występującego w łac. lībo ‘wylewać’, gr. λείβω ‘to samo’, lub, co bardziej prawdopodobne, do formalnie identycznego rdzenia (s)eib- ‘ślizgać się, być śliskim’ itd., występującego w stirl. sliab ‘wzgórze’, łac. lībo ‘lekko dotykać, smakować’, stwniem. slīfan itd. […].“ Ponieważ chodzi o nazwy zbiorników wodnych, o wiele bardziej przekonujące jest uwzględnienie wielokrotnie już wspominanej greckiej rodziny wyrazów wokół *leibh, do której wprawdzie sporadycznie się odwoływano (E. Eichler, K. Hengst i in.), jednak bez przytaczania materiału (częściowo także błędnie: *leibh-). Warto zalecić je tutaj jeszcze raz, por. Udolph 1990: 139, do wymienienia: gr. λείβω, aoryst λειψαι (głównie poetycko od „Iliady”) „kropić, wylewać, wylewać libacje”; Derywaty λειβνος · ó Λιóνυσος, λείβηθpον (λίß-) ‘okap; miejsce, w którym woda kapie’, λείβδην ‘kroplami’; z ablaute: λοιβή ‘ofiara płynna, dar’, λοιβείον ‘naczynie do składania darów’; ze stopniem zanikowym: *λίψ, poświadczone jedynie w dopełniaczu λιβóς, bierniku λίßα ‘ofiara płynna, krople’, λιβηpóς ‘wilgotny’, λίψ, λιβóς ‘ten, który skrapla’ (nazwa przynoszącego deszcz ‘wiatru południowo-zachodniego/ zachodniego’); od λίψ: λιβάς, -άδος ‘wylew, strumień źródlany itd.’, także λιβάδιοί ‘wilgotna łąka’, λιβάζω, -ζομαι ‘(wylewać się)’, λίβος ‘wylew, strumień źródlany itd.’21; do tego należy zapewne także greckie λιβpóς, określenie λóς (‘mętna ciecz’), do ίýî i in. (Frisk 1970: 96–97). H. Frisk rozważa – z pewnością słusznie – związek z łacińskim lībō ‘wylewam, ofiarowuję, składam w ofierze, poświęcam’ < *loibāiō (prawdopodobnie denominalne), na poziomie zanikowym dēlibūtus ‘zwilżony lub posmarowany (tłustą) wilgocią’, także w przenośni ‘übergossen, triefend’. Zu weiteren Anschlüssen und der entsprechenden Literatura, por. Udolph (1990: 139). Szczególne znaczenie ma fakt, że grecka rodzina wyrazów wykazuje trzy stopnie oboczności samogłoskowej *leib-, *loib-, *lĭb-, zupełnie odpowiadające przedstawionemu wyżej zestawieniu nazw wód. O tym, że chodzi o starą indoeuropejską grupę wyrazową, świadczy również to, że rdzeń jako *leH- (H = hipotetyczny laryngal), o znaczeniu ‘wylewać’, przyjmuje się także w LIV, przy czym wymienia się również gr. λείβω. Nie może niemal być wątpliwości, że zestawione wyżej nazwy wód – przypadki sporne zawsze się zdarzają – właśnie tutaj znajdują swoją etymologię. Jeśli dokładniej przyjrzeć się geograficznemu rozpowszechnieniu zestawionych wyżej nazw, rzuca się w oczy, że na obszarze bałtyckim, słowiańskim i przylegającym do niego od zachodu występują formacje typu *Lĭbā/Leibava lub niekoniecznie można wnioskować, że chodzi o formacje *Lībava vorherrschen, -r-Ableitungen (mit der typischen Schwundstufe in der JÜRGEN UDOLPH 88 Acta Linguistica Lithuanica XC Wurzel) begegnen dagegen vor allem im keltischen Gebiet (woraus allerdings właściwe poszczególnym językom, celtyckie), podczas gdy pozostałe derywaty (Lebrontis, Λιβνíóυ ποταμου, Λίβηθpα, Λίβηθpον, Λοιβανα itd.) wprawdzie również spotyka się na obszarze pierwotnie celtyckim (Francja, Hiszpania), ale także we Włoszech i w Ilirii. Jeśli północnopolska nazwa rzeki Łeba/Leba wywodzi się od *Loibā, to należy ją zaliczyć do tej grupy nazw. Przy przyjęciu podstawy *Lēba (co ze względu na rozwój fonetyczny również byłoby możliwe) etymologia tej nazwy pozostaje nierozwiązana. Za omówioną wyżej możliwość połączenia nazwy rzeki z praindoeuropejskim rdzeniem *leibzu moim zdaniem może przemawiać także fakt, że związek polskich nazw wodnych z greckimi apelatywami udało się już wielokrotnie stwierdzić (por. Cybava – τιφος, Bzura – φpέαp, Drama – δpóμος i Udolph 1990: 336 n.), tak że kolejna paralela (por. przede wszystkim grec. λοιβή) nie byłaby zaskakująca. Ponadto istnieje wiele greckich apelatywów, które pozostawiły swoje ślady w europejskich nazwach wodnych; szczególnie pięknym przykładem jest rodzina wyrazów wokół greckich λιμήν ‘port’, λιμνή ‘jezioro, staw’, λειμών ‘wilgotna łąka’, którą można odnaleźć w licznych nazwach, między innymi także w Lac Léman, po niemiecku Genfer See (zob. Wolfgang P. Schmid, Das Griechische und die alteuropäische Hydronymie. W: Schmid 1994: 167–174). 5. LIPSK – NAZWA PRZEDSŁOWIAŃSKA? Sugestia, że nazwa miejscowa Lipsk może wywodzić się z substratu przedsłowiańskiego, była wielokrotnie wysuwana od czasu, gdy uwzględniono zapisy z -b u Thietmara z Merseburga. U Eichlera (2007: 82) czytamy: „Ponieważ Thietmar z Merseburga [zapisywał] słowiańskie, należy liczyć się ze starą nazwą Lautungen sehr sorgfältig wiedergibt und die ältesten Schreibungen -baufweisen, wodną *Lib-, rozpowszechnioną także gdzie indziej w Europie jako nazwa wód i mogącą występować również tutaj, podobnie jak nazwy wód na tym obszarze, takie jak Luppe, Parthe, Pleiße itd. najwyraźniej ide. pochodzenia. Nazwa została następnie dostosowana do słowiańskiego lipa ‘lipa’ i rozumiana jako Lipsk(o), Lipc ‘miejsce lipowe’. Ostatnie wypowiedzi na temat nazwy miejscowej Lipsk pochodzą od Haralda, od założenia z *-bhaus, co w obliczu greckiej rodziny wyrazów, o której Bichlmeier (2013, 2015). In seinem Beitrag von 2013 geht er fast ausschließlich nie wspomina, nie prowadzi do celu. Zamiast tego proponuje siedem innych rdzeni indoeuropejskich, które częściowo mają zawierać element *-h2p, co – zważywszy Straipsniai / Articles 89 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung na położenie Lipska poza pragermańskim obszarem osadniczym – w 2015 roku odrzuca koncepcję opartą na indoeuropejskim rdzeniu *lēi-, *līoraz elemencie Siedlungsgebiets – dazu s. unten – unwahrscheinlich ist. In dem Beitrag von labialnym *-bh- (rzekomo „nieustalonego pochodzenia”) i przyjmuje zamiast tego praindoeuropejski element sufiksalny *-bho-, który mógł służyć do tworzenia imiesłowów. Ponadto wymienia pół tuzina rdzeni, które mogłyby wchodzić w grę, i uważa również działanie prawa Vernera za możliwe. To również zakłada, że okolice Lipska należały do pragermańskiego obszaru osadniczego. Należy to odrzucić zarówno na podstawie badań nad starogermańskimi nazwami osad (Udolph 1994), jak i dlatego, że sama nazwa Leipzig nie została poddana zmianie z indoeuropejskiego *-b- > -poraz że także w innych nazwach (zob. niżej) brak śladów pragermańskich zmian fonetycznych. Wszystko to można ominąć, jeśli uwzględni się zestawione powyżej nazwy hydronimów i zwróci uwagę na doskonale nadającą się do objaśniania nazw wodnych grecką rodzinę wyrazów, która również w LIV (2001: 405 n.) jest wymieniona wraz z greckim λείβω przy rekonstrukcji *leH- ‘lać’. Dlatego nie można uniknąć przyjęcia rekonstrukcji *leib-/*lib-, co potwierdza również wspomniana wyżej westfalska nazwa rzeki Leppe, która najwyraźniej zawiera indoeuropejską zmianę *-b- > -p-. Prowadzi to do wniosku, że nazwa miejscowa Leipzig wywodzi się od przedgermańskiej formy *Libā lub podobnej formy rekonstruowanej na tej podstawie: *Libā lub podobnej. /*libnie można pominąć, co potwierdza również wspomniana wyżej westfalska nazwa rzeki Leppe, która najwyraźniej zawiera indoeuropejskie *-b- > -p-. Tworzenie nazw można było jednak, w nawiązaniu do całego szeregu podobnych formacji, dobrze przenieść do języka germańskiego; wspomnę tu Heere, Wehre, Lesse, Eckerde, Hemmingen, Meitze i odeślę po dalsze nazwy porównawcze oraz wyjaśnienia do NOB (III 425– 427) oraz Udolpha (2004: 141–142). Wie ich schon mehrfach angedeutet habe, sprechen – abgesehen von der hier omawianej etymologii nazwy Lipsk – dalsze nazwy, a także dalsze argumenty przemawiające za tym, że obszar Lipska nie należał do prauralskiego ani starogermańskiego obszaru osadniczego. Z badań nad nazwami germańskimi (Udolph 1994) należy tu wskazać jedynie na rozpowszechnienie formacji na -ithi-, formacje sufiksalne z -r-, -s-, -sti -str-, rozproszenie nazw z -leben-, lari haugaz-. Ta myśl o późnej germanizacji obszaru Lipska, której dotąd nigdy nie dyskutowano, rzuca być może nowe światło także na niektóre nazwy miejscowości i wód, których dotychczas nie udało się jednoznacznie wyjaśnić. W największym skrócie wymieńmy: JÜRGEN UDOLPH 90 Acta Linguistica Lithuanica XC 1. Luppe: Nazwę tę należy zapewne, podobnie jak u Eichlera (1981: 49), Eichlera i Walthera (2010: 121) oraz Udolpha (1990: 152 i n.), rozumieć jako formację przedgermańską *Lupā i łączyć z grupą nazw zestawioną przez Udolpha hierzu auch die Lippe < Lupia, zu stellen. Das -pist unverschoben geblieben wokół Łupawy, Łupii itd. (tak również Eichler, Walther 2010: 121), albo też przyjmuje się, że głoska F, powstała w wyniku przesuwki głoskowej, została zastąpiona przez P. 2. Parthe: Eichler i Walther (2010: 122) piszą: „1040 (falsyfikat/kopia)/1285 Parda fluvius, około 1165 Parda, 1215 in medio Parde itd. […] Konsekwentna pisownia przez P zmusza do przyjęcia tego samego pochodzenia nazwy: podstawa germańska jest zatem mało prawdopodobna, ponieważ P musiałoby rozwinąć się w F […].“ 3. Pleiße wraz z Pleißengau (który pierwotnie również nosił nazwy Plisna, Plisni, 976 pagus Plisina). Nazwa rzeki: 1021, 1040, 1118, 1285 i in. Plisina, Plisna; w każdym razie nazwę należy wywodzić od rdzenia, który pierwotnie zaczynał się na P. Ponieważ interpretacja z łacińskiego slavisch pleso ‘jezioro’ nie jest możliwa pod względem fonetycznym, trudno uniknąć związku z indoeuropejskim *Plesa od *pel-/*pl- ‘płynąć, sączyć się, lać’, co prowadzi do wniosku, że nazwa nie została poddana germańskiej przesuwce głoskowej (Udolph 1979: 386, 388; Eichler 1981: 51). „Germanie najwyraźniej nie znały jeszcze tej nazwy, gdyż w przeciwnym razie rozwinęłyby ją zgodnie z prawem rozwoju językowego” (Eichler, Walther 2010: 123). 4. Aga: Znaczenie ma również nazwa miejscowa i rzeczna, położona około 50 km na południe od Lipska, która najwyraźniej także nie wykazuje śladu germańskiej przesuwki spółgłoskowej: chodzi o Agę, około 15-kilometrowy dopływ Białej Elstery, której nazwę noszą również dzielnice Gery Großaga i Kleinaga. Dowody historyczne zostały przytoczone w innym miejscu2, tutaj skrócona lista: 1248 (kopia) Heinricus de Ogawe, około 1250 Heinricus de Ogawe, Heinricus de Ogau, 1251 Henricus de Ogawe, 1262 Bertoldus de O[gau], 1296 in Ogawe, 1273 Bertholdus de Ogener, 1364 grozen Agow, wenigen Agow, 1424 Agaw, Grossen Agow, 1432 in der Aga, 1501 Grossen Agow, 1501 Grossen Agow, 1518 Agaw, (około 1530) zu Groß Agaw, 1542 zu grosen Ogau, 1550 klain Agaw, 1553 Grossen Agaw (Bromme 31), 1564 Großen Aga, 1567 Aga major (Kretschmer) itd. Jest to trudna nazwa, ale badania są dość zgodne co do tego, że należy wychodzić od nazwy rzeki. Elfriede Ulbricht (1957: 237) nie przedstawia propozycji interpretacji, H. Walther (2004: 31, 37) przyjmuje nazwę słowiańską i formę podstawową *Ogava, ale nie podaje etymologii. A. Greule (2014: 25) dostrzega starołużycką formę podstawową *Ogava jako 2 Dostęp: https://www.prof-udolph.com/gera-aga/ [dostęp 24.1.2024]. Straipsniai / Articles 91 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung slawizację z germańskiego *Agw(j)ō, do którego miało zostać dodane -a(h)wa. Oba składniki brzmiałyby wówczas Au(e) oraz -aha ‘woda, rzeka’. Jest to bardzo mało prawdopodobne, ponieważ taka kombinacja nie jest skądinąd znana. Ponadto Au(e) raczej nie występowałoby w językach słowiańskich jako Ag. Trzeba obrać inną drogę. Wiemy, że -ava było w językach słowiańskich typowym elementem tworzenia nazw rzek, co dobrze widać w nazwach takich jak Wirawa, Ilava, Tynava, Gliniawa, Dubrava, Trnava. Dlatego nazwy przedsłowiańskie, gdy weszły do języków słowiańskich, nierzadko rozszerzano o ten element. Możemy to między innymi zobaczyć w nazwach Opava (niem. Troppau), Morava ‘Morawy’, Pilawa na Śląsku i in. Jeśli uwzględni się ten fakt, otrzymujemy następującą sekwencję nazw: forma podstawowa *Agā > zeslawizowana Ogava (obce -aw językach słowiańskich niemal zawsze przechodzi w -o-) > niemiecka Aga. Należałoby zatem wyjść — podobnie jak już W. P. Schmid — od *Aga, przez co nazwa ta należy do grupy starych, bardzo starych nazw rzecznych, spośród których można tu wymienić: Aga, nazwa rzeki na Łotwie; Aire we Francji, VIII w.; Ageira, XI w.; Agira; Ager w Austrii, 810 Agira; Eger, 805 Agara; Cheb, dopływ d. Wörnitz; Aist w Austrii, 853 Agasta, 985 Agesta i in. Podstawą tych dawnych nazw jest grupa wyrazowa wokół stind. ájati „pędzi”, łac. agō „pędzę, prowadzę” (zapożyczenie agieren), staronord. aka „fahren”, staroindyj. ajiráh „szybko, żwawo” Jak to często bywa, nazwy akwenów są uformowane bardzo prosto; tutaj należy to rozumieć jako ‘(szybko) płynący, poruszający się’. Z zebranych tutaj wypowiedzi można wyciągnąć następujące konsekwencje: 1) Interpretacja nazwy miejscowej. Lipsk musi, jak zawsze w dziedzinie zdyscyplinowanych badań nad nazwami, wychodzić od najstarszych poświadczeń, które jednoznacznie wskazują na *-b, a nie na *p-. 2) Wpływ śródlądowoniemieckiego osłabienia spółgłosek jest, w obliczu stabilnego rozwoju nazwy miejscowej (początkowo -b-, później –p-), wykluczony. 3) Wyjaśnienie pochodzeniem słowiańskim jest bardzo mało prawdopodobne, oben durchgeführte detaillierte Analyse gezeigt hat. Später allerdings ist der podobnie jak nazwa została przez Słowian upodobniona do słowiańskiego lipa ‘lipa’ oraz do formacji z -sk, takich jak Omsk, Witebsk, Gdańsk. W języku niemieckim został poddany wysokoniemieckiej dyftongizacji *-ī- > -ei. 4) Najlepsze potwierdzenie istnienia dawnej podstawy *Libā stanowią greckie apelatywy związane z λείβω „kapać, lać”. W tym kontekście należy wskazać, że w przypadku nazw wodnych nadal trzeba im Allgemeinen mit sogenannten Wasserwörtern belegt wurden. Mag man JÜRGEN UDOLPH 92 Acta Linguistica Lithuanica XC również krytycznie oceniać badania Hansa Krahego, jednak jego obserwacje dotyczące apelatywnych podstaw dawnych i starszych nazw wodnych nadal zachowują swoją ważność. Pisał on: „Pod względem semazjologii i etymologii najbardziej pierwotna i niewątpliwie najstarsza warstwa nazw wywodzi się od tak zwanych słów wodnych, to znaczy od określeń na ‚wodę płynącą‘, ‚źródło‘, ‚potok‘, ‚rzekę‘, względnie ‚płynąć‘ [...] z niezliczonymi subtelniejszymi i najsubtelniejszymi odcieniami znaczeniowymi, jakimi dysponował dawny człowiek dzięki swej dokładnej obserwacji przyrody […]“ (Krahe 1964: 34). Nie inaczej w zasadzie osądził to już Robert Ferguson (1862: 5), podkreślając: „W istocie były one w przeważającej mierze prostymi apelatywami, będąc najczęściej niczym innym jak słowami oznaczającymi wodę.“ Jak trafne są te obserwacje, udowodnił 50 lat temu Marian Jurkowski (1971) w zbiorze terminów hydrograficznych języka ukraińskiego. Jego książka zawiera około 6.000 apelatywów związanych z wodą. Dlatego też zupełnie nieprzekonujące jest, że ostatnio w nazwach wodnych dopatruje się znaczeń takich jak ‘łączyć się (ze sobą)’, ‘grunt, ziemia, ściana z desek’, ‘(wy)żywiać’, ‘napierać, nękać’, ‘droga, podróż’ i in. przypuszcza się. Należy również wskazać na badanie Dunji Brozović-Rončević (1997) dotyczące apelatywów w chorwackiej hydronimii. Pozostaje jeszcze pytanie, jaki akwen lub jaki zasobny w wodę obszar w Lipsku lub w jego pobliżu został poświadczony tą nazwą. Na to pytanie trudno odpowiedzieć. Wynika to z (dawnej) sieci nazw hydronimów, do której na zakończenie chciałbym jeszcze krótko nawiązać. 6. WODY W LIPSKU I JEGO OKOLICACH Die Frage ist, wie die frühe Topographie der Stadt beschaffen war. Dabei opierać się na pracach Georga Grebensteina (zob. niżej) (Koch 2008: 11). Według Kocha (2008: 10) Lipsk powstał w miejscu, gdzie spotykają się doliny Elstery, Pleisse i Parthe. Gleba rodzima występuje na obszarze miasta jako piaski zalegające nad gliną zwałową. Na terenie zalewowym na północ od tego miejsca występuje glina o miąższości do trzech metrów. Dalej Koch pisze tam: „Nazwa miasta wywodzi się przypuszczalnie od słowiańskiego słowa oznaczającego «lipa», ale może również pochodzić od słowa «płynąć»” (Koch 2008: 10, w nawiązaniu do Eichlera i Waltherego 2001: 577 i n.). U St. Kocha czytamy dalej: „Chodzi tu o kwestię, która nie jest bez znaczenia dla położenia wczesnej osady, ponieważ pierwsze wyjaśnienie przemawiałoby za wzniesieniem ponad wilgotną doliną rzeczną, drugie zaś raczej za obniżeniem nad Parthe”. Straipsniai / Artykuły 93 Der Name Leipzig und die Germanische Lautverschiebung Den Verlauf der Gewässer im Mittelalter rekonstruierte G. Grebenstein (1953, 1981 oraz 1995), na których pracach opierają się historycy miasta Parthe regelmäßig gestützt haben und weiterhin stützen. Die von Osten kommende początkowo płynęła wzdłuż dzisiejszego Tröndlinringu i uchodziła na północny zachód od centrum miasta do Łaby, przy czym rzeka utworzyła podmokłą dolinę zalewową. Obniżenie doliny Parthe rozciągało się od dzisiejszej ulicy Brühl prawie 500 m na północ, niemal aż do dzisiejszej ulicy Uferstraße. Przyjmuje się, że Parthe została przeniesiona najpóźniej już w XII wieku i poprowadzona dalej na północ, dzięki czemu można było pozyskać przylegający do miasta obszar, na którym wzdłuż Gerberstraße założono „Przedmieście Halickie”. Do naturalnych cieków wodnych leipzigskiej delty śródlądowej należały lub należą między innymi na południu Paußnitz, Rödel i Coburger Wasser, a na północno-zachodnim obszarze zalewowym Hundewasser oraz liczne rozgałęzione odnogi Luppe, takie jak np. Południowa i Północna Stara Luppe, Rote Luppe, Heuweg-Luppe, Schlohbachs-Luppe i Namenlose Luppe. Ponadto Gösel i Parthe jako większe doliny potoków w pradolinach dawnego nurtu Muldy, a także Północna i Wschodnia Rietzschke oraz Zschampert jako małe potoki uchodziły do leipzigskiej delty śródlądowej. Jeszcze nieuregulowane rzeki charakteryzowały się niezliczonymi odnogami, starorzeczami i strumykami, które łączyły się ze sobą, następnie ponownie rozdzielały, po powodziach często zmieniały swój bieg i w ten sposób tworzyły rozległą sieć cieków wodnych. Reliktami tego systemu są na przykład Batschke, Paußnitz, Kleine Luppe, Alte Luppe oraz Hundewasser. Łącznie przez obszar miasta Lipska przepływają rzeki, potoki i rowy o łącznej długości około 176,4 km. Nie sposób ustalić, który ciek wodny został pierwotnie nazwany jako *Libā lub podobnie. Moim zdaniem największe prawdopodobieństwo mają rozważania przedstawione przez Eichlera, Walthera (2010: 129– 133): zgodnie z nimi pierwotne nazewnictwo nie odnosiło się do jednej (pojedynczej) nazwy cieku, lecz do (2009), który omawiał nazwę Leipzig jako wskazówkę na krainę obfitującą w wodę; por. także Hengst (2010: 135). Nazwa ta została następnie przeniesiona na powstającą osadę, która rozwinęła się w an Wasserläufen reiche Landschaft. Dem entspricht der Beitrag von Hengst Lipsk. LITERATUR Astor Jacques 1984: Lioran auvergnat et Lieuran languedocien. ‒ Nouvelle revue d’onomastique 3/4, 23–24. JÜRGEN UDOLPH 94 Acta Linguistica Lithuanica XC Babik Zbigniew 2001: Najstarsza warstwa nazewnicza na ziemiach polskich w granicach wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny, Kraków: Universitas. Bank M.V.1971: Банк М. В. Спостереження над мiкрогiдронiмiэю схiдного Закарпаття [Sposterežennia nad mikrohidronimièju schidnoho Zakarpattia]. ‒ Питання гiдронiмiки [Pytannia hidronimiky]. Матерiали III Pеспублiканськоï ономастичноï (гiдронiмiчноï) нaрaди [Materialy III Respublikans’koji onomastičnoji (hidronimičnoji) narady], Kиïв: «Наукова думка» [Kyjiv: „Naukova dumka“], 61‒67. Bednarczuk Leszek 1993: Die Stellung der Gewässernamen Polens innerhalb der alteuropäischen Hydronymie. Heidelberg: J. Udolph 1990 [Rezension zu]. ‒ Onoma 37, 20‒261. Berger Dieter 1999: Duden, Geographische Namen in Deutschland: Herkunft und Bedeutung der Namen von Ländern, Städten, Bergen und Gewässern, 2., überarb. Aufl., Mannheim, Leipzig, Wien, Zürich: Dudenverlag. Bezlaj France 1956–1961: Slovenska vodna imena 1–2, Ljubljana: Institut za slovenski jezik. Bezlaj France1969: Onomastika in leksikologija. – Onomastica Jugoslavica 1, 10–21. Bichlmeier Harald 2013: Einige indogermanistische Anmerkungen zur mutmaßlichen Ableitungsgrundlage des Ortsnamens Leipzig: dem Flussnamen urgerm. *Līƀōbzw. dem Gebietsnamen urgerm. *Līƀa- (mit einem Exkurs zum Namen der Rhön und einem Anhang mit weiteren Überlegungen zum Namen der Elbe). – Namenkundliche Informationen 101/102, 49–75. Bichlmeier Harald 2015: Zur Etymologie des Ortsnamens Leipzig. – Leipzig von Anfang an. Begleitband zur Ausstellung des Stadtgeschichtlichen Museums Leipzig 20. Mai – 25. Oktober 2015, 36–37. Bily Inge 1995: Ortsnamenbuch des Mittelelbegebiets, Berlin: Akademie Verlag. Bosse Heinrich 1939: Zur Deutung des Flurnamens Liebelose. – Monatsblätter der Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde 53, 14–16. Brozović-Rončević Dunja 1997: Apelativi u hrvatskoj hidronimiji: Dissertation, Zagreb: Philosophische Fakultät der Universität Zagreb. Dauzat Albert, Deslandes Gaston, Rostaing Charles 1978: Dictionnaire étymologique des noms de rivières et de montagnes en France, Paris: Klincksieck. DO – Deutschen Ortsnamenbuch, hrsg. von M. Niemeyer, Berlin, Boston: Walter de Gruyter, 2012.