Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften

DIETER HECKMANN Historyk-archiwista w stanie spoczynku Były pracownik: Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz. DOI: doi.org/10.35321/all90-01 IDENTYFIKACJA ANONIMOWYCH PISM Z PAŃSTWA ZAKONU NIEMIECKIEGO W PRUSACH ZA POMOCĄ PODPISÓW NOTARIALNYCH¹. Dla prof. dr Grasildy Blažienė z okazji 75. urodzin 15 sierpnia 2024 r. Identyfikacja anonimowych pism z Prus znajdujących się pod panowaniem zakonu niemieckiego na podstawie podpisów notarialnych². Dedykowane prof. dr Grasildzie Blažienė obchodzącej 15 sierpnia 2024 r. 75. jubileusz ADNOTACJA Artykuł przedstawia metodę umożliwiającą identyfikację anonimowych późnośredniowiecznych tekstów użytkowych dzięki zachowanym podpisom notarialnym w ramach tego samego zespołu registratury. SŁOWA KLUCZOWE: zakon niemiecki, notariusze publiczni, pisma anonimowe, instrumenty notarialne, podpisy notarialne, historia zakonu niemieckiego, średniowieczna i wczesnonowożytna historia Prus, Inflant, Lotaryngii i Śląska. ¹ Nieznacznie zmieniona wersja referatu wygłoszonego przez autora podczas konferencji poświęconej manuskryptom i dokumentom zachodnioeuropejskim od późnej starożytności do wczesnej nowożytności w zbiorach Petersburga (19–21.9.2019), w Petersburgu. ² Niniejszy artykuł jest skróconą wersją referatu wygłoszonego na konferencji poświęconej zachodnioeuropejskim rękopisom i dokumentom historycznym od późnej starożytności do wczesnej nowożytności. Konferencja odbyła się w Sankt Petersburgu w dniach 19–21 września 2019 r. Straipsniai / Articles 11 DIETER HECKMANN ADNOTACJA Artykuł przedstawia metodę identyfikacji anonimowych późnośredniowiecznych tekstów użytkowych dzięki zachowanym podpisom notarialnym w kontekście tej samej registratury. SŁOWA KLUCZOWE: zakon krzyżacki, notariusze publiczni, pisma anonimowe, instrumenty notarialne, podpisy notarialne, historia zakonu krzyżackiego, średniowieczna i wczesnonowożytna historia Prus, Inflant, Lotaryngii i Śląska. Podczas opracowywania Elbląskiej księgi wojennej z lat 1383–1409, która ukazała się w 2013 roku, udało się między innymi przypisać młodszą rękę pisarską elbląskiemu pisarzowi miejskiemu Bartolomeusowi Stume³. Il. 1: GStA PK, XX. HA, Pergamenturkunden, Schiebl. 62, Nr. 9; © GStA PK Spełnione były co najmniej dwa podstawowe warunki: 1. Ręka pisarska Bartolomeusa jest po raz pierwszy poświadczona w 1408 roku jako ręka pomocnicza, a w 1409 roku jako ręka jedyna. 2. W dokumencie z 10 grudnia 1403 roku (il. 1) Bartolomeus identyfikuje się za pomocą własnoręcznego podpisu jako notariusz publiczny⁴. Wynik ten otwiera pole dla dalszych pytań, z których część należałoby podjąć poniżej. Czy Bartholomeus Stume stanowi wyjątkowy przykład kariery pisarskiej w późnośredniowiecznym mieście pruskim? ³ Heckmann, Kwiatkowski 2013: 28–30. ⁴ Tamże: 29. 12 Acta Linguistica Lithuanica XC Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften Czy istnieją porównywalne kariery w służbie pisarskiej innych twórców registratur w państwie zakonu niemieckiego w Prusach lub w kancelariach poza pruskich? Jakie wnioski umożliwiają identyfikacje rąk pisarskich w odniesieniu do zespołów piśmiennictwa? Dotyczy to takich obszarów tematycznych, jak na przykład wpływ notariuszy publicznych na zarządzanie dokumentacją, badania proweniencyjne czy istnienie krajobrazów pisarskich. Jakie problemy metodologiczne stoją na drodze jednoznacznemu przypisaniu rąk pisarskich? Konkretnie należałoby zapytać, czy w ogóle istnieje wystarczająca liczba przykładów tekstów, czy i w jakim stopniu zmiany pisma związane z wiekiem wywarły wpływ oraz czy stosowanie nowych form liter stworzyło przeszkody paleograficzne. 1. PRZYKŁADY KARIER NOTARIUSZY PUBLICZNYCH W SŁUŻBIE PISARSKIEJ W PAŃSTWIE ZAKONU NIEMIECKIEGO W PRUSACH I W ŚWIĘTYM CESARSTWIE RZYMSKIM O wiele bardziej znany badaczom niż Bartholomeus Stume jest chełmiński pisarz miejski Konrad Bitschin. Swoją rozpoznawalność Bitschin zawdzięcza przede wszystkim temu, że w 1431 roku sporządził najstarszy zbiór prawa chełmińskiego, które w Prusach zyskało wielkie znaczenie zarówno dla miejskich, jak i wiejskich form osadnictwa. Nie wiadomo, kiedy Bitschin uzyskał aprobatę jako notariusz publiczny. W 1423 roku po raz pierwszy pojawia się jako pisarz miejski Gdańska, w 1430 roku Bischin przeszedł do służby rady miejskiej Chełmna, a w 1431 roku jest tam poświadczony jako posiadacz wikarii w kościele parafialnym. Bitschin zrezygnował z urzędu pisarza miejskiego Chełmna najpóźniej w 1443 roku, co prawdopodobnie wiązało się z uzyskaniem dwóch prebend parafialnych w diecezji pomezańskiej. Mimo dalszych karier Bitschin pozostał wierny miastu Chełmnu, gdyż pracował dla tamtejszej rady jako pisarz okazjonalny, był posiadaczem kolejnego wikariatu i w latach 1453–1456 miał w Chełmnie mieszkanie. Rękę pisarską Bitschina rozpoznano nie na podstawie jego podpisu notarialnego, lecz za pośrednictwem incipitu jego zbioru prawnego5. 5 Heckmann 2020: 187–209. Straipsniai / Articles 13 DIETER HECKMANN Il. 2: GStA PK, XX. HA, OF 83, s. 2; © GStA PK 14 Acta Linguistica Lithuanica XC Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften W przeciwieństwie do tego publiczny notariusz Peter von Wormditt od początku swojej kariery pozostawał w służbie zakonu, najpierw jako pisarz komtura domu sambijskiej kapituły katedralnej. W tej funkcji jest poświadczony 7 sierpnia 1376 roku. Po studiach prawniczych w Pradze Peter von Wormditt wstąpił do służby pisarskiej wielkiego marszałka zakonu niemieckiego, gdzie jest poświadczony w latach 1396–1399. Stamtąd przeszedł do kancelarii wielkiego mistrza. W lipcu 1403 roku wielki mistrz mianował go prokuratorem zakonu przy kurii w Rzymie. Wormditt sprawował urząd prokuratora aż do śmierci 27 sierpnia 1419 roku⁶. Ręka pisarska Petera von Wormditta jest poświadczona przede wszystkim w jego korespondencji, dzięki czemu badania nad jej identyfikacją nie musiały opierać się wyłącznie na jego podpisie notarialnym (il. 3). Il. 3: GStA PK, XX. HA, Pergamenturkunden, Schiebl. L, Nr. 28; © GStA PK Stefan Mathias von Neidenburg stanowi kolejny znakomity przykład. Podobnie jak jego protektor, kanclerz wielkiego mistrza Andreas Santberg⁷, Stefan studiował na Uniwersytecie Wiedeńskim. Najpóźniej od 1441 roku Stefan pozostawał w służbie pisarskiej biskupa pomezańskiego. Z tego okresu pochodzi również najwcześniejsze świadectwo jego podpisu jako notariusza publicznego, zachowane w sporządzonym przez niego transumpcie dokumentu papieża Klemensa III z 6 lutego 1191 roku (il. 4). ⁶ Generalprokuratoren 1960: 29–34; Armgart 1995: 253–259. ⁷ Santberg, Heckmann 2007. Straipsniai / Articles 15 DIETER HECKMANN Il. 4: GStA PK, XX. HA, Pergamenturkunden, Schiebl. 1, Nr. 1a; © GStA PK 16 Acta Linguistica Lithuanica XC Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften Z kancelarii biskupa pomezańskiego Stefan Mathias von Neidenburg przeszedł w 1448 roku do kancelarii wielkiego mistrza na zamku w Malborku. Stefanowi zapewniono najpierw kanonikat warmiński, następnie parafię św. Mikołaja na Starym Mieście Elblągu, a od 1462 roku ponownie stanowisko kanonika warmińskiego, które utracił po śmierci wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausena w 1467 roku z przyczyn politycznych, w następstwie ponownie wybuchłych działań wojennych z Polską. Po zawarciu porozumienia między Polską a zakonem, któremu towarzyszyła polityczna amnestia dla zwolenników obu stron konfliktu, Stefan odzyskał kanonikat w 1479 roku. Z inicjatywy króla polskiego kapituła chełmżyńska wybrała go w tym samym roku na biskupa chełmińskiego. Urząd biskupa chełmińskiego Stefan von Neidenburg sprawował od 1481 roku, czyli od roku swojej konsekracji, aż do śmierci w 1495 roku⁸. W odniesieniu do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, od którego państwo zakonu niemieckiego w Prusach przejęło instytucję notariatu publicznego⁹, Peter-Johannes Schuler wykazał podobnie ukształtowane kariery notariusza publicznego. Również tam notariusz publiczny często kończył działalność wolnego zawodu, gdy otrzymywał dobrze uposażoną prebendę lub dochodowy urząd, na przykład pisarza miejskiego, profesora uniwersytetu, adwokata albo syndyka¹⁰. Ustalenie to stwarza wystarczające podstawy, by w analogiczny sposób porównywać anonimowe pisma z istniejącymi podpisami notarialnymi w registraturach lub zbiorach terytoriów Rzeszy i miast Rzeszy. 2. ZWIĄZKI ZESPOŁÓW PIŚMIENNICTWA Kanclerz wielkiego mistrza Andreas Santberg ani Johann Birsmıt, poprzednik Bartholomeusa Stumego na urzędzie elbląskiego pisarza miejskiego, o ile wiadomo, nie posiadali aprobat jako notariusze publiczni. Stanowią oni wprawdzie przykłady, w których identyfikacja anonimowych pism powiodła się także bez podpisu notarialnego, jednak notariusze publiczni w służbie władcy krajowego lub miasta zasługują prawdopodobnie na szczególną uwagę. Wiąże się to zapewne z faktem, że właśnie z ich grona wyszedł impuls do reorganizacji pruskiego ⁸ Karp 1996: 498–499. ⁹ Heckmann 2009: 40–41. ¹⁰ Schuler 1976: 138. Straipsniai / Articles 17 DIETER HECKMANN zarządzania dokumentacją. Skorzystał na tym przede wszystkim system registratur zarówno kancelarii władcy krajowego, jak i kancelarii miejskich, czemu towarzyszyło wzmocnienie wiary publicznej registratury i związanego z nią archiwum¹¹. Jednym z najważniejszych działań w tym kontekście była rejestracja dokumentów nadawczych lub przywilejów urzędu marszałkowskiego, zapoczątkowana przez ówczesnego pisarza wielkiego marszałka, Petera von Wormditta¹². Niemal dwudziestoletni pobyt Stefana von Neidenburga w kancelarii wielkiego mistrza lub działalność Stumego w latach 1408–1417¹³ w służbie rady miejskiej Elbląga z pewnością należą do wyjątków, co znacznie ułatwia poszukiwanie ich własnoręcznych świadectw pisma w zachowanej tradycji. Większość pozostałych pisarzy często zmieniała swoich pracodawców, toteż ich własnoręczne przykłady pisma należałoby odnajdywać w różnych archiwach lub pozostałościach archiwalnych. Częste zmiany pracodawców, a także osobiste powiązania sprzyjały jednak tendencjom normalizacyjnym, takim jak na przykład powstawanie ksiąg urzędowych w celu racjonalizacji zarządzania dokumentacją albo kształtowanie się krajobrazu kancelaryjnego z jednolitym językiem kancelaryjnym lub jednolitymi zwyczajami kancelaryjnymi¹⁴. Obserwacje te można uznać za wyzwanie zarówno dla sporządzania kolejnych biogramów pisarzy, jak i dla badań proweniencyjnych, zwłaszcza w odniesieniu do pozostałości registratur lub pojedynczych jednostek przechowywanych w zbiorach rękopiśmiennych dużych bibliotek. Ponadto zachęcają one do katalogowania sygnetów notarialnych i podpisów notarialnych, dwóch wzajemnie oddziałujących cech uwierzytelniających notariuszy publicznych — ujmowanych łącznie jako notarialne podpisanie¹⁵ —¹⁶. ¹¹ Heckmann 2011: 57–67; 2013: 207–220. ¹² Conrad 1963: 22–25. ¹³ Karp 1996: 498; Heckmann, Kwiatkowski 2013: 30. ¹⁴ Heckmann 2016: 106–107, 110. ¹⁵ Weileder 2019: 82. ¹⁶ Heckmann 2009: 52–53. 18 Acta Linguistica Lithuanica XC Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften 3. PROBLEMY METODOLOGICZNE PRZY PRZYPISYWANIU RĄK PISARSKICH Obok braku przykładów tekstów, często mylącej zmienności atramentu, rozproszonej tradycji i ukrytej kariery pisarskiej, w identyfikacji anonimowej ręki pisarskiej często przeszkadzają zmiany pisma związane z wiekiem (il. 5 i 6 przedstawiające młodą i starczą rękę Johanna Birsmit). Il. 5: Młoda ręka elbląskiego pisarza Johanna Birsmit z 1387 roku, Heckmann, Kwiatkowski 2013: 23 Il. 6: Starcza ręka elbląskiego pisarza Johanna Birsmit z 1405 roku, Heckmann, Kwiatkowski 2013: 24 Strai­psniai / Articles 19 DIETER HECKMANN Normalizacja przez szkoły pisarskie lub wskutek szczególnych wymagań dotyczących czytelności (mszał), a także przede wszystkim przejęcie nowych typów liter, takich jak na przykład znaki pisma antykwowego, mogą również uniemożliwić jednoznaczne przypisanie albo przynajmniej je utrudnić. ŹRÓDŁA I LITERATURA Armgart Martin 1995: Die Handfesten des preußischen Oberlandes bis 1410 und ihre Aussteller, Kolonia, Weimar, Wiedeń: Böhlau, 253–259. Conrad Klaus 1963: Die Entstehung der Handfestensammlung des Marschallamts. – Preußenland 1, 19–25. Generalprokuratoren – Die Berichte der Generalprokuratoren des Deutschen Ordens an der Kurie, t. 2, oprac. przez H. Koeppena, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht, 1960, 29–34. GStA PK – Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, XX. Hauptabteilung [HA], Pergamenturkunden, Schieblade [Schiebl.] 1, Nr. 1a; Schiebl. 62, Nr. 9; Schiebl. L, Nr. 28; Ordensfoliant [OF] 83, 2. Heckmann Dieter 2009: Der öffentliche Notar im Ordensland Preußen im Spiegel von Rechtsrezeption und Kanzleipraxis. – Preußenland 47, 37–56. Heckmann Dieter 2011: Verwaltungsvereinfachung im Preußenland: der Deutsche Orden und die öffentlichen Notare im 14. und 15. Jahrhundert. – Streifzug durch Brandenburg-Preußen. Archivische Beiträge zur kulturellen Bildungsarbeit im Wissenschaftsjahr 2011, Berlin: Selbstverlag GStA PK, 57–67. Heckmann Dieter 2013: Ferment in der Verwaltung. Das öffentliche Notariat im Deutschordensland Preußen. – Archivallische Zeitschrift 93, 207–220. Heckmann Dieter 2016: Aspekte der Neuordnung des Kanzleiwesens im preußischen Ordensland nach dem 2. Thorner Friedensschluss. – Zapiski Historyczne 81(4), 101–116. Heckmann Dieter 2020: Das „Kulmer Privilegienbuch“ (1431–1456). Beschreibung zum Zweck der Erschließung. – Schriftlichkeit im Preußenland, pod red. M.-L. Heckmann, J. Sarnowsky, Osnabrück: fibre Verlag, 187–209. Heckmann Dieter, Kwiatkowski Krzysztof 2013: Das Elbinger Kriegsbuch (1383–1409). Rechnungen für städtische Aufgebote, bearb. von D. Heckmann unter Mitarbe. von K. Kwiatkowski, Köln, Weimar, Wien: H. Böhlau. Karp Hans-Jürgen 1996: Neidenburg, Stephan von (um 1412–1495). – Die Bischöfe des Heiligen Römischen Reiches 1448 bis 1648. Ein biographisches Lexikon, pod red. E. Gatza przy współpracy C. Brodkorba, Berlin: Duncker & Humblot, 498–499. 20 Acta Linguistica Lithuanica XC Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften Santberg Andreas, Heckmann Dieter 2007: Die „Chronik vom Bund und Vereinigung wider Gewalt und Unrecht“ des Hochmeisterkaplans Andreas Santberg zur Vorgeschichte des Dreizehnjährigen Krieges in Preußen (1450–1454), oprac. przez D. Heckmanna przy współpracy M.-L. Heckmann, Marburg: N. G. Elwert. Schuler Peter-Johannes 1976: Geschichte des südwestdeutschen Notariats. Von seinen Anfängen bis zur Reichsnotariatsordnung von 1512: praca doktorska, dysertacja, Bühl: Verlag Konkordia. Weileder Magdalena 2019: Spätmittelalterliche Notarsurkunden. Prokuratorien, beglaubigte Abschriften und Delegatenurkunden aus bayerischen und österreichischen Beständen, Wiedeń, Kolonia, Weimar: H. Böhlau. Identyfikacja anonimowych pism z Prus znajdujących się pod panowaniem zakonu niemieckiego na podstawie podpisów notarialnych. Dedykowane prof. dr Grasildzie Blažienė. Obchodzącej 15 sierpnia 2024 r. 75. jubileusz STRESZCZENIE Podczas pracy nad elbląską księgą wojenną z lat 1383–1409 udało się między innymi ustalić tożsamość wcześniejszego redaktora tekstu, elbląskiego pisarza miejskiego Bartłomieja Stumego. Do wniosku tego doprowadziły dwie ważne okoliczności: 1) dokumenty zapisane ręką pisarza Bartłomieja zostały po raz pierwszy zidentyfikowane w 1408 roku jako ręka pomocniczego pisarza, a w 1409 roku — jako ręka głównego i jedynego pisarza; 2) w jednym z dokumentów z 1403 roku Bartłomiej podpisał się jako notariusz publiczny. Ze względu na sposób zachowania danych tego rodzaju identyfikacja dokumentów z okresu panowania zakonu niemieckiego w Prusach nie jest rzadkością. Dotyczy to nie tylko spuścizny kancelarii miejskich. Jeszcze więcej anonimowych pism identyfikuje się właśnie dzięki notariuszom publicznym działającym w kancelariach władców i urzędników pruskich (wielkiego mistrza, biskupa i kurii diecezjalnej), a także ich sług, na przykład komturów i wójtów. Za dobrze znany i szczególnie udany przykład można uznać wkład ówczesnego prokuratora zakonu niemieckiego przy kurii rzymskiej Petera von Wormditta oraz Stefana Mathiasa von Neidenburga, który w latach 1481–1495 sprawował urząd biskupa chełmińskiego. Oryginalne podpisy obu notariuszy zachowały się na sporządzonych przez nich dokumentach notarialnych. Podpisy te zawierają wystarczającą ilość porównywalnych danych, pozwalających wiarygodnie przypisać określone pisma anonimowe, zwłaszcza znajdujące się w dokumentach kancelaryjnych i korespondencji, konkretnemu sporządzającemu. Prace identyfikacyjne nad księgami kancelaryjnymi urzędu marszałkowskiego sporządzonymi przez Petera von Wormditta zostały już wykonane, natomiast w przypadku Stefana von Neidenburga zostaną podjęte. Straipsniai / Articles 21 DIETER HECKMANN Identyfikację anonimowych pism na podstawie podpisów notarialnych warunkują określone okoliczności ich rejestracji, wynikające przede wszystkim z archiwów kancelaryjnych i licznych zachowanych otrzymanych oryginalnych pism. Identyfikację utrudnia między innymi brak odpowiednich przykładów tekstu. W tekstach z różnych okresów widoczna jest zmiana pisma lub stosowanie nowych typów liter, na przykład znaków pisma antykwowego. Złożono 29 kwietnia 2024 r. DIETER HECKMANN Emerytowany archiwista naukowy w Geheimes Staatsarchiv PK, Berlin Rosenstr. 53, D-14542 Werder [email protected] 22 Acta Linguistica Lithuanica XC