Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften

Straipsniai / Articles 11 DIETER HECKMANN Historyk-archiwista w stanie spoczynku Dawniej: Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz. DOI: doi.org/10.35321/all90-01 IDENTIFIZIERUNG ANONYMER PISMA Z KRAJU ZAKONU KRZYŻACKIEGO PRUSY Z POMOCĄ PODPISÓW NOTARIALNYCH1. Dla prof. dr Grasildy Blažienė z okazji 75. urodzin w dniu 15. sierpień 2024 Identyfikacja anonimowych dokumentów zakonu krzyżackiego w Prusach na podstawie podpisów notariuszy2. Dedykowane prof. dr. Grasildzie Blažienė z okazji 75. jubileuszu obchodzonego 15 sierpnia 2024 r. ADNOTACJA Niniejszy artykuł przedstawia metodę umożliwiającą identyfikację anonimowych późnośredniowiecznych tekstów użytkowych dzięki zachowanym podpisom notariuszy w ramach tego samego kontekstu registratury. SŁOWA KLUCZOWE: zakon krzyżacki, notariusze publiczni, pisma anonimowe, instrumenty notarialne, podpisy notariuszy, historia zakonu krzyżackiego, średniowieczna i wczesnonowożytna historia Prus, Inflanty, Lotaryngia i Śląsk. 1 Nieznacznie zmieniona wersja referatu, który autor wygłosił podczas konferencji poświęconej zachodnioeuropejskim rękopisom i dokumentom od późnej starożytności do wczesnej nowożytności w zbiorach petersburskich (19–21.9.2019), w Petersburgu. 2 Niniejszy artykuł jest skróconą wersją referatu wygłoszonego na konferencji poświęconej rękopisom i dokumentom historycznym Europy Zachodniej od późnej starożytności do wczesnej epoki nowożytnej. Konferencja odbyła się w Sankt Petersburgu w dniach 19–21 września 2019 r. DIETER HECKMANN 12 Acta Linguistica Lithuanica XC ADNOTACJA Artykuł przedstawia metodę identyfikacji anonimowych późnośredniowiecznych tekstów użytkowych dzięki zachowanym podpisom notariuszy w obrębie tego samego rejestru. SŁOWA KLUCZOWE: zakon krzyżacki, notariusze publiczni, pisma anonimowe, instrumenty notarialne, podpisy notariuszy, historia zakonu krzyżackiego, historia średniowieczna i wczesnonowożytna Prus, Inflant, Lotaryngii i Śląska. Podczas opracowywania elbląskiej księgi wojennej z lat 1383–1409, która ukazała się w 2013 roku, udało się między innymi zidentyfikować młodszą rękę pisarską dem Elbinger Stadtschreiber Bartholomeus Stume zuzuweisen3. Abb. 1: GStA PK, XX. HA, Pergamenturkunden, Schiebl. 62, Nr. 9; © GStA PK Były ku temu co najmniej dwa podstawowe warunki: 1. Ręka pisarska Bartholomeusa jest po raz pierwszy poświadczona w 1408 roku jako ręka pomocnicza, a w 1409 roku jako jedyna ręka. 2. W dokumencie z 10. grudnia 1403 roku (il. 1) Bartholomeus identyfikuje się za pomocą własnoręcznego podpisu jako notariusz publiczny4. Wynik ten otwiera przestrzeń dla dalszych pytań, z których część należałoby podjąć poniżej. Czy Bartholomeus Stume stanowi odosobniony przykład kariery pisarskiej w późnośredniowiecznym mieście pruskim? 3 Heckmann, Kwiatkowski 2013: 28–30. 4 Tamże. : 29. Artykuły / Articles 13 Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften Czy istnieją porównywalne kariery w służbie kancelaryjnej innych twórców registratur w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach lub w kancelariach poza Prusami? Jakie stwierdzenia umożliwiają identyfikację rąk pisarskich w odniesieniu do powiązań zasobu piśmiennego? Dotyczy to takich obszarów tematycznych, jak na przykład wpływ notariuszy publicznych na zarządzanie dokumentacją, badania proweniencyjne lub istnienie krajobrazów pisarskich. Jakie problemy metodologiczne stoją na drodze jednoznacznym przypisaniom rąk pisarskich? Konkretnie należałoby w tym miejscu zapytać, czy w ogóle istnieje wystarczająca liczba przykładów tekstów, czy i w jakim stopniu wpłynęły zmiany pisma związane z wiekiem albo czy wykorzystanie nowych form liter stworzyło przeszkody paleograficzne. 1. PRZYKŁADY KARIER PISARZY NOTARIUSZY PUBLICZNYCH W PAŃSTWIE ZAKONU NIEMIECKIEGO W PRUSACH I W ŚWIĘTYM CESARSTWIE RZYMSKIM O wiele lepiej znany badaczom niż Bartholomeus Stume jest kulmski pisarz miejski Konrad Bitschin. Renoma Bitschina wynika przede wszystkim z tego, że w roku 1431 sporządził najstarszy zbiór prawa chełmińskiego, które w Prusach zyskało wielkie znaczenie zarówno dla miejskich, jak i wiejskich form osadnictwa. Nie wiadomo, kiedy Bitschin Bischin wstąpił do służby rady miejskiej Chełmna; w roku seine Approbation als öffentlicher Notar erlangt hat, ist unbekannt. Im Jahre 1423 begegnet er zum ersten Mal als Stadtschreiber von Danzig, 1430 wechselte 1431 jest on tam poświadczony jako posiadacz wikarii w kościele parafialnym miasta. Bitschin zrezygnował z urzędu miejskiego pisarza chełmińskiego najpóźniej w roku 1443, co zapewne wiązało się z uzyskaniem dwóch prebend parafialnych w diecezji pomezańskiej. Mimo dalszych karier Bitschin pozostał wierny miastu Chełmnu, gdyż pracował dla tamtejszej rady jako pisarz okazjonalny, był posiadaczem kolejnego wikariatu i co najmniej między 1453 a 1456 rokiem miał w Chełmnie mieszkanie. Charakter pisma Bitschina jest znany nie dzięki jego podpisowi notarialnemu, lecz za pośrednictwem incipitu jego zbioru praw5. 5 Heckmann 2020: 187–209. DIETER HECKMANN 14 Acta Linguistica Lithuanica XC Il. 2: GStA PK, XX. HA, OF 83, s. 2; © GStA PK z 1191 lutego 6 Straipsniai / Artykuły 15 Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften W przeciwieństwie do tego publiczny notariusz Peter von Wormditt od początku swojej kariery służył zakonowi, początkowo jako pisarz komtura domowego sambijskiej kapituły katedralnej. Jako taki jest poświadczony 7. sierpnia 1376 roku. Po studiach prawniczych w Pradze Peter von Wormditt podjął służbę pisarską u wielkiego marszałka Zakonu Niemieckiego, gdzie jest poświadczony w latach 1396–1399. Stamtąd przeszedł do kancelarii wielkiego mistrza. W lipcu 1403 roku wielki mistrz mianował go prokuratorem zakonu przy Kurii w Rzymie. Wormditt sprawował urząd prokuratora aż do swojej śmierci 27. sierpnia 14196. Pismo ręki Piotra von Wormditta jest poświadczone przede wszystkim w jego korespondencji, tak że w procesie jego identyfikacji badania nie były zdane wyłącznie na jego podpis notarialny (il. 3). Il. 3: GStA PK, XX. HA, dokumenty pergaminowe, Schiebl. L, nr 28; © GStA PK Do dyspozycji jest kolejny wybitny przykład w osobie Stefana Mathiasa von Neidenburga. Podobnie jak jego protektor, wielki kancl­erz zakonu Andreas Santberg7, Stefan studiował na uniwersytecie wiedeńskim. Najpóźniej od 1441 roku Stefan pełnił służbę pisarską u biskupa pomezańskiego. Z tego okresu pochodzi również najwcześniejsze świadectwo jego podpisu jako notariusza publicznego, znajdujące się w sporządzonym przez niego transumpcie dokumentu papieża Klemensa III. znanych (ryc. 4). 6 Generalprokuratoren 1960: 29–34; Armgart 1995: 253–259. 7 Santberg, Heckmann 2007. DIETER HECKMANN 16 Acta Linguistica Lithuanica XC Ilustr. 4: GStA PK, XX. HA, Pergamenturkunden, Schiebl. 1, nr 1a; © GStA PK Artykuły / Articles 17 Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften Z kancelarii biskupa pomezańskiego Stefan Mathias von Neidenburg przeszedł w 1448 roku do kancelarii wielkiego mistrza na zamku w Malborku. Stefan został najpierw wyposażony w kanonię warmińską, następnie w probostwo kościoła św. Mikołaja na Starym Mieście w Elblągu, a od 1462 roku ponownie w urząd kanonika warmińskiego, który po śmierci wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausena w 1467 roku utracił z powodów politycznych w następstwie ponownie wybuchłych działań wojennych z Polską. Po porozumieniu między Polską a zakonem, któremu towarzyszyła polityczna amnestia dla stronników obu stron konfliktu, Stefan odzyskał w 1479 roku swoją kanonię. Za namową króla polskiego kapituła katedralna w Chełmży postulowała go w tym samym roku na biskupa chełmińskiego. Urząd biskupa chełmińskiego Stefan von Neidenburg sprawował od 1481 roku, czyli od roku swojej konsekracji, aż do śmierci w roku 14958. Dla Świętego Cesarstwa Rzymskiego, od którego państwo zakonu krzyżackiego w Prusach przejęło instytucję notariatu publicznego9, Peter-Johannes Schuler wykazał kariery notariusza publicznego o podobnym przebiegu. Tam również notariusz publiczny często kończył swoją działalność wolnego zawodu, gdy otrzymał dobrze uposażone beneficjum lub dochodowy urząd, na przykład pisarza miejskiego, profesora uniwersytetu, adwokata albo syndyka10. Ustalenie to dostarcza wystarczających podstaw, aby w analogiczny sposób porównywać anonimowe pisma z pomocą istniejących podpisów notariuszy w registraturach lub zbiorach terytoriów Rzeszy i miast Rzeszy. 2. ZWIĄZKI PIŚMIENNICTWA Der hochmeisterliche Kanzler Andreas Santberg oder Johann Birsmit, der Poprzednicy Bartholomeusa Stumego na urzędzie pisarza miejskiego w Elblągu – o ile wiadomo – nie posiadali aprobat jako notariusze publiczni. Wprawdzie stanowią oni szereg przykładów, w których identyfikacja anonimowych pism powiodła się także bez podpisu notariusza, jednak notariusze publiczni w służbie książęcej lub miejskiej powinni zasługiwać na szczególną uwagę. Wynika to zapewne z faktu, że właśnie z ich grona wyszedł impuls do reorganizacji pruskiej 8 Karp 1996: 498–499. 9 Heckmann 2009: 40–41. 10 Schuler 1976: 138. DIETER HECKMANN 18 Acta Linguistica Lithuanica XC Zarządzanie dokumentacją nastąpiło. Skorzystało na tym przede wszystkim zarówno kancelaryjne rejestry władcy terytorialnego, jak i kancelarii miejskich, z czym wiązało się wzmocnienie wiary publicznej rejestratury oraz powiązanego z nią archiwum11. Jedną z wybitnych czynności w tym kontekście stanowi rejestracja dokumentów rękojmianych lub dokumentów nadania urzędu marszałkowskiego, zainicjowana przez ówczesnego pisarza u najwyższego marszałka, Petera von Wormditta12. Prawie 20-letni okres pobytu Stefana von Neidenburga w kancelarii wielkiego mistrza lub działalność Stumego od 1408 do 141713 na służbie rady miejskiej Elbląga z pewnością należą do przypadków wyjątkowych, jeśli chodzi o poszukiwanie ich własnoręcznych świadectw piśmiennych, które można by ustalić w zachowanych, znajdujących się w różnych Überlieferung merklich erleichtert. Die meisten anderen Schreiber wechselten dagegen häufig ihre Dienstherren, sodass ihre eigenhändigen Schriftbeispiele archiwach lub ruinach archiwów. Częste zmiany pracodawców, a także — nie mniej istotne — osobiste powiązania sprzyjały jednak również tendencjom normalizacyjnym, takim jak na przykład powstawanie ksiąg urzędowych w celu racjonalizacji zarządzania dokumentacją lub kształtowanie się krajobrazu kancelaryjnego z jednolitym językiem kancelaryjnym albo jednolitymi zwyczajami kancelaryjnymi14. Obserwacje te można uznać za wyzwanie zarówno dla opracowywania kolejnych biogramów pisarzy, jak i dla badań proweniencyjnych, zwłaszcza fragmentów registratury lub pojedynczych dokumentów przechowywanych w zbiorach rękopisów dużych bibliotek. Ponadto skłaniają one do katalogowania znaków notarialnych i podpisów notariuszy, dwóch wzajemnie oddziałujących cech uwierzytelniających notariuszy publicznych – ujętych łącznie jako notarialne podpisanie15 ,16. 11 Heckmann 2011: 57–67; 2013: 207–220. 12 Conrad 1963: 22–25. 13 Karp 1996: 498; Heckmann, Kwiatkowski 2013: 30. 14 Heckmann 2016: 106–107, 110. 15 Weileder 2019: 82. 16 Heckmann 2009: 52–53. Artykuły / Articles 19 Identifizierung anonymer Schriften aus dem Deutschordensland Preußen mit Hilfe von Notarsunterschriften 3. METODYCZNE PROBLEMY PRZY PRZYPISYWANIU RĄK PISARSKICH Obok braku przykładów tekstów, często irytującej zmiany atramentu, rozproszonej tradycji przekazu oraz ukrytej kariery pisarskiej, przy identyfikacji anonimowej ręki pisarskiej często przeszkodę stanowią zmiany pisma związane z wiekiem (il. 5 i 6 z ręką młodzieńczą i starczą Johanna Birsmit). Il. 5: Młodzieńcza ręka elbląskiego pisarza Johanna Birsmit z 1387 r., Heckmann, Kwiatkowski 2013: 23 Heckmann, Kwiatkowski 2013: 24 Abb. 6: Altershand des Elbinger Schreibers Johann Birsmit zu 1405,