Evaldas Švageris, Jolita Urbanavičienė. Lietuvių kalbos balsių formantinę struktūrą ir trukmę lemiančių veiksnių sąveika bei hierarchija

Recenzje / Reviews 335 LINA MURINIENĖ Uniwersytet Wileński Kierunki badań naukowych: dialektologia, fonetyka, polityka językowa, geolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all91-15 Evaldas Švageris, Jolita Urbanavičienė FORMANTOWĄ STRUKTURĘ SAMOGŁOSEK JĘZYKA LITEWSKIEGO I WZAJEMNE ODDZIAŁYWANIE CZYNNIKÓW DETERMINUJĄCYCH CZAS TRWANIA ORAZ HIERARCHIA Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2024, 126 s. DOI https://doi.org/10.35321/e-pub.109.balsiu-veiksniaihierarchija ISBN 978-609-411-372-7 W 2024 r. Instytut Języka Litewskiego wydał studium naukowe Evaldasa Švagerisa i Jolity Urbanavičienė Interakcja i hierarchia czynników determinujących strukturę formantową oraz czas trwania samogłosek języka litewskiego1. Studium składa się z przedmowy, wstępu, trzech głównych części badania naukowego, z których pierwsza poświęcona jest omówieniu metodologii, druga i trzecia – przeglądowi wyników samego badania, następnie sformułowano wnioski, zamieszczono wykaz wykorzystanej literatury i źródeł, streszczenie w języku angielskim oraz aneksy. Autorzy skromnie nazywają przeprowadzone badanie rozpoznawczym. W rzeczywistości w omawianym badaniu dokonano głębszego niż tylko pobieżnego spojrzenia „na nowe horyzonty badań dźwięków mowy”, a także z kilku perspektyw wypróbowano nową metodologię badawczą (dwuczynnikowa analiza wariancji 1 Dostęp online: https://lki.lt/wp-content/uploads/2024/11/balsiu-veiksniai-hierarchija-mokslo-studija-2024.pdf. LINA MURINIENĖ 336 Acta Linguistica Lithuanica XCI analiza, tak zwana ANOVA) i jest to jedno z najważniejszych osiągnięć omawianego studium. W ostatnim czasie czysta lingwistyka rzadko się zdarza, i to nie tylko na Litwie. Większość badań językowych wzbogaca się dziś o szczególnie popularny aspekt socjologiczny, co jest zrozumiałe – ile wart jest nauka bez związków ze społeczeństwem i jego podejściem? Jednak jeśli to samo społeczeństwo chce, aby sztuczna inteligencja mówiła po litewsku, i nie tylko mówiła, lecz także komunikowała się bez zacinania, rozpoznając najsubtelniejsze niuanse dźwięków i intonacji, czyste badania języka, a w tym przypadku fonetyki, są niezbędne. Opierając się na wysuniętej przez Björna Lindbloma idei niezmienniczości języka (jej istotę, krótko mówiąc, stanowią dwa działające przeciwstawnie kierunki zmian językowych: z jednej strony język zmierza ku prostocie i łatwości, z drugiej zaś język ma tendencję do zachowywania, a czasem nawet zwiększania obciążenia informacyjnego), E. Švageris i J. Urbanavičienė podejmują wyzwanie – „odnaleźć te cechy fonetyczne elementów języka (samogłosek, spółgłosek itd.), które nie byłyby zależne od kontekstu”. Samogłoski języka ogólnego w omawianym studium analizowane są nie oddzielnie, lecz poprzez poszukiwanie wzajemnego oddziaływania struktury formantowej samogłosek, ich trwania oraz czynników determinujących te wskaźniki, a także ich relacji interakcyjnych i hierarchicznych. Badacze, przeprowadzając dwuczynnikową analizę wariancji (ANOVA), ustalają względny wpływ każdego z konkurujących czynników na strukturę formantową i trwanie samogłosek; po statystycznej ocenie tego wpływu ustalają najsilniejsze związki oraz określają hierarchiczną relację konkurujących czynników (otoczenia konsonantycznego, mówców, pozycji we frazie oraz jakości i ilości samogłosek). Zapewne większość fonetyków eksperymentatorów starszego pokolenia, tak zwana szkoła Aleksego Girdenisa i Antanasa Pakerisa, z trudem wyobraziłaby sobie statystyczną ocenę uzyskanych danych bez kryterium Studenta. W badaniu E. Švagerisa i J. Urbanavičienė kryterium to już nie wystarcza. Poszukiwanie modelu statystycznego dla tak złożonych i pod względem metodologicznym dopiero porządkowanych badań eksperymentalnych zasługuje na wszelkie pochwały. Metodologii badania poświęcono całą część studium. Przedstawiono tu obszerny przegląd eksperymentalnych badań samogłosek litewskiego języka ogólnego oraz najnowsze badania innych języków. Zamierzeniem E. Švagerisa i J. Urbanavičienė, jak już wspomniano, nie jest oddzielne analizowanie czynników językowych determinujących podstawowe cechy dźwięku, lecz analiza „interakcji wszystkich tych czynników, ujawniającej mechanizm wariantywności językowej”. ANOVA została szczegółowo przedstawiona w odrębnym rozdziale części metodologicznej. Jak należy, badacze wprowadzają w światowy kontekst eksperymentalnych badań dźwięków (należy wspomnieć wkład Toniego Rietvelda i Rolanda van Houta), omawiają, jak wspomniany model statystyczny był dotąd stosowany w badaniach języka litewskiego (należy wymienić prace Eglė Vaisėtaitė, Asty Kazlauskienė i in.). E. Švageris i J. Urbanavičienė w swoim badaniu dążą do udowodnienia, że stosując model ANOVA, interakcję czynników językowych można Evaldas Švageris, Jolita Urbanavičienė. Interakcja i hierarchia czynników determinujących strukturę formantową oraz czas trwania samogłosek języka litewskiego Recenzje / Reviews 337 analizować na dwa sposoby: (1) badając interakcję dwóch czynników bez uwzględniania pozostałych czynników oraz (2) analizując interakcję dwóch czynników w warunkach bezpośredniej konkurencji. Językowe czynniki wpływające na jakościowe i ilościowe parametry samogłosek, analizowane przez badaczy, to: otoczenie konsonantyczne, mówca, pozycja w frazie (izolowana i nieizolowana), fonologiczna ilościowość samej samogłoski, jej rząd i stopień podniesienia, przy czym nie tracono z oczu interakcji tych czynników i ich hierarchii. Stosunkowo wyczerpujące i informatywne streszczenie w języku angielskim. Zagranicznym czytelnikom dość konsekwentnie przedstawiono w nim istotę badania, główne problemy i sposoby ich rozwiązania. Miło czytać omawiane studium – widać, że badania fonetyki współczesnego języka litewskiego są kontynuowane nie tylko w Kownie, lecz także w Wilnie. Szczególnie godne pochwały są poszukiwania nowszych metodologii, odwaga, by zagłębić się w badania naturalnego strumienia mowy, a także chęć i zarazem obowiązek przyczyniania się do rozwoju technologii językowych. Wpłynęło 11 grudnia 2024 r. LINA MURINIENĖ Uniwersytet Wileński Wydział Komunikacji al. Saulėtekio 9, LT10222 Wilno, Litwa [email protected] Wydawane przez Instytut Języka Litewskiego czasopismo Acta Linguistica Lithuanica ukazuje się dwa razy w roku. Publikowane są w nim artykuły i recenzje dotyczące języka litewskiego i języków bałtyckich. Ponadto uwaga poświęcana jest filologii litewskiej i bałtyckiej oraz językoznawstwu porównawczemu i ogólnemu. Acta Linguistica Lithuanica Artykuły, recenzje, spostrzeżenia oraz proponowane do recenzji publikacje należy przesyłać kolegium redakcyjnemu za pośrednictwem elektronicznego systemu wydawniczego http://journals.lki.lt/. Prosimy przesyłać artykuły, recenzje i opracowania do kolegium redakcyjnego za pośrednictwem elektronicznego systemu publikacji http://journals.lki.lt/. Acta Linguistica Lithuanica, czasopismo naukowe Instytutu Języka Litewskiego, ukazuje się dwa razy w roku. Publikuje artykuły i recenzje dotyczące językoznawstwa litewskiego i bałtyckiego. Uwzględnia również filologię litewską i bałtycką, a także językoznawstwo porównawcze i ogólne.