Šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų nominacija ir motyvacija

248 Acta Linguistica Lithuanica XCI ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0009-0003-4998-9657 Kierunki badań naukowych: semantyka leksykalna, leksykografia, etnolingwistyka. DOI: doi.org/10.35321/all91-10 WODA PÓŁNOCNOŻMUDZKA NAZW ZWIERZĄT NOMINACIJA IR MOTYVACIJA Nominacja i motywacja nazw zwierząt wodnych w północnożmudzkim Subdialekt ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie niewielkiego podsystemu tematycznej grupy zoonimów języka litewskiego – nazw zwierząt wodnych w gwarach północnożmudzkich. Celem jest ustalenie, jakimi leksemami w gwarze nazywane są zwierzęta wodne oraz jakie są właściwości nominacji i motywacji badanych nazw. Opiera się na metodologicznej praktyce kompleksowego badania lingwistycznego. Źródłami materiału empirycznego są LKŽe oraz słowniki dialektu północnożmudzkiego. Szczegółowa analiza źródeł leksykograficznych pomogła ustalić zakres nazw. Ustalono stosunek między nazwami motywowanymi i niemotywowanymi, dominujące rodzaje nominacji, sposoby, środki, najważniejsze cechy motywacji oraz różnorodność modeli motywacji. SŁOWA KLUCZOWE: dialekt północnożmudzki, motywacja, nominacja, onomazjologia, nazwy zwierząt wodnych. ADNOTACJA W artykule przedstawiono badanie północnożmudzkiej leksykalnej tematycznej grupy nazw zwierząt wodnych. Celem badania jest identyfikacja leksemów używanych do nazywania zwierząt wodnych w tym dialekcie regionalnym oraz analiza cech nominacji i motywacji tych nazw. W badaniu zastosowano metodologię łączącą kompleksową analizę językoznawczą. Materiał empiryczny pochodzi ze słownika Lietuvių kalbos žodynas (LKŽe) oraz słowników dialektu północnożmudzkiego. Dokładna analiza tych źródeł leksykograficznych pozwoliła Artykuły / Articles 249 określić zakres nazw. W badaniu ustalono proporcje między leksemami Šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų nominacija ir motyvacija motywowanymi i niemotywowanymi, dominujące typy i środki nominacji, najważniejsze cechy motywacji oraz różnorodność modeli motywacji. SŁOWA KLUCZOWE: poddialekt północnożmudzki, motywacja, nominacja, onomazjologia, nazwy zwierząt wodnych. 1. WSTĘP Jednym z najbardziej aktualnych kierunków badań współczesnego językoznawstwa jest relacja między językiem a rzeczywistością oraz między językiem a myśleniem. W celu zbadania złożonych procesów języka, poznania i kelis dešimtmečius kognityvinės lingvistikos šalininkai siekia atskleisti įvairių myślenia wysuwane są idee rozwoju dziedzin analizy lingwistycznej. Już zasady tworzenia nazw realiów oraz możliwości środków językowych w przekazywaniu konceptualnego obrazu świata. Jednym z takich aspektów badań leksyki są badania motywacji (Panther, Radden 2011; Panther 2013; Grygel 2020; Drożdż 2022). Zwierzęta są nieodłączną częścią ludzkiej kultury, myślenia i języka. Nazwy zwierząt w języku litewskim jako system, którego członków łączy wspólna cecha semantyczna, były badane w niewielkim stopniu. Nieco więcej uwagi poświęcono badaniom onomazjologicznego systemu zwierząt domowych, ptaków i owadów (Šalaviejūtė 2022), a także analizie motywacji i etnolingwistycznego obrazu świata dzikich zwierząt i gadów (Jasiūnaitė 2010; Smetona 2015). W językoznawstwie litewskim w aspekcie geolingwistycznym zbadano nieco część nazw litewskich zwierząt wodnych: opisy występowania nazw kijanki, szczupaka, płoci i wzdręgi wraz z mapami (LKA I). Kilka badań poświęcono analizie pochodzenia, semantyki i terminologii poszczególnych nazw ryb (Urbutis 1981; 1997; 1999; 2002; Gaivenis 1995; Kabašinskaitė 2011; Blažek i in. 2011; Umbrasas 2015; Blažek 2018). Nie ma prac, w których badano by nazwy zwierząt wodnych jednego dialektu lub subdialektu języka litewskiego1, jednak ostatnio ukazało się kilka badań leksyki północnożmudzkiej, w których dąży się do ustalenia, jaka cecha lub jakie cechy motywacyjne kryją się w nazwach części ciała (Cerri 2021; Lubienė i in. 2021; Pakalniškienė, Lubienė 2023). Również zagranicznych badań obejmujących typologię nominacji i motywacji nazw zwierząt jest niewiele. Najwięcej uwagi poświęcono frazeologii zoonimicznej, metaforze, etnozoologicznej kategoryzacji i etnosemantyce w poszczególnych 1 Istnieją badania innych grup tematycznych (semantycznych): szczegółowo zbadano motywację fitonimów wschodnioauksztockich z okolic Poniewieża (Gritėnienė 2006), nominację i motywację mikonimów języka litewskiego (Lubienė 2015). ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ 250 Acta Linguistica Lithuanica XCI kalbose (Berlin 1992; Nilsen 1996; Kiełtyka, Kleparski 2005; Goatly 2006; Santos-Fita ir kt. 2011; Wierzbicka 2013; Berezowski 2020). Motywacja zoonimów innych języków jest badana epizodycznie (Alinei 1997; 2005; Goudi 2011). W niniejszym badaniu przedstawiono kompleksową analizę nazw zwierząt wodnych północnej Żmudzi (ŠŽVG). Nie ma prac językoznawczych analizujących taki paradygmat semantyczny. O aktualności badania decyduje holistyczne podejście do obiektu: nie analizowano relacji między motywowanymi i niemotywowanymi nazwami zwierząt wodnych, nie wiadomo, jakie typy, rodzaje, sposoby i środki nominacji dominują, nie ustalono cech motywacyjnych, niejasny jest inwentarz podgrupy tematycznej. Możliwe pole badań nazw zwierząt wodnych jest szerokie i perspektywiczne. Przyjmuje się, że systematyczna analiza typów, sposobów, rodzajów, środków i modeli motywacji nominacji jest jedną z metod pozwalających uwypuklić aksjologiczne i konceptualne cechy nazywanej rzeczywistości. na podstawie danych Tyrimo tikslas – nustatyti ŠŽVG pavadinimų nominacijos ir motyvacijos ypatybes. Tikslo siekiama sprendžiant šiuos uždavinius: 1) remiantis lietuvių leksykograficznych języka ustalić korpus nazw zwierząt wodnych północnych Żmudzinów; 2) ustalić stosunek nazw motywowanych do niemotywowanych; 3) ustalić rodzaje i sposoby nominacji nazw motywowanych oraz ich najbardziej typowe środki; 4) ustalić eksplicytne i implicytne cechy motywacji nazw motywowanych, uwydatnić najbardziej typowe modele motywacji. Zakres badanych nazw ŠŽVG obejmuje 107 leksemów inwariantnych2, które obejmują nazwy ryb, płazów, robaków, mięczaków i owadów. Materiał empiryczny zebrano z opublikowanych źródeł leksykograficznych dokumentujących leksykę północnych Żmudzinów: elektronicznego Słownika języka litewskiego (LKŽe), Słownika gwary kretyngskiej (KretŽ), Słownika północno-zachodnich Żmudzinów (ŠVŽŽ I–II), Atlasu języka litewskiego (LKA I). Leksemy wybrano według dwóch kryteriów – semantycznego i rozpowszechnienia. Analiza znaczeń nazw zwierząt wodnych może mieć interdyscyplinarną wartość praktyczną, przyczyniając się do doskonalenia tradycyjnych i tworzenia nowych źródeł leksykograficznych. W celu zachowania spójności metodologicznej oparto się na klasyfikacji i terminach zaproponowanych w monografii Jūratė Lubienė (Lubienė 2015). Wyróżnia się nominację niemotywowaną (pierwotną), nominację motywowaną (wtórną)3, nominatem, motywemę, model motywacji. W opisie semantyki ŠŽVG używany jest termin leksem, Wszystkie wybrane leksemy są poświadczone na obszarze gwary północnożmudzkiej. 3 Tradycyjnie, ze względu na stosunek 2 jednostek nominacji do innych słów, wyróżnia się nominację pierwotną i wtórną (wtórną bezpośrednią, wtórną pośrednią) (Jakaitienė 2009: 22–24). W artykule używane są terminy nominacji niemotywowanej i motywowanej. Opiera się na zaproponowanym przez Jūratė Lubienė podziale typów nominacji na nominację niemotywowaną (pierwotną) i motywowaną (wtórną) (szczegółowo zob. Lubienė 2015: 24–25). Artykuły / Articles 251 nominację – termin nominatemu, motywację – termin Šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų nominacija ir motyvacija motywemu. Analiza każdej nominatemy obejmuje kilka etapów (por. Šalaviejūtė 2022: 28–29): 1) ustala się, do jakiego typu nominacji – umotywowanego czy nieumotywowanego – należą badane nominatemy; 2) badając nominatemy typu nominacji nieumotywowanej, ustala się, do którego rodzaju nominacji – wewnętrznej czy zewnętrznej – należą badane nominatemy; 3) badając nominatemy typu nominacji umotywowanej, ustala się sposoby i środki nominacji. Badając motywację nazw ŠŽVG, traktuje się nazwy jako jednostki leksykalne reprezentujące konceptotypy o różnym poziomie abstrakcji. Stosowana jest aliuosius požymius, kurie sisteminami nustatant motyvacijos modelius ir jų wielostopniowa analiza motywemów. Na pierwszym, najniższym poziomie abstrakcji, na podstawie analizy semantycznej i słowotwórczej wyrazów ustala się cechy semantyczne charakterystyczne dla motywemów. Na drugim etapie analizy ustala się semantyczne modele motywacji. Na trzecim, najwyższym poziomie abstrakcji, ustala się typy semantycznych modeli motywacji. Kompleksowy aspekt badania stwarza przesłanki do wyodrębnienia struktury onomazjologicznej każdej badanej nazwy oraz najbardziej typowych cech konceptualnych. 2. TYPY, RODZAJE, SPOSOBY I ŚRODKI NOMINACJI NAZW ŚŽVG System onomazjologiczny badanych leksemów składa się z nominatemów niemotywowanego i motywowanego typu nominacji. 2.1. Około 20 proc. nazw stanowią wyrazy niemotywowane, tzn. bez specjalnych badań etymologicznych i historycznych nie można ich powiązać z żadnymi innymi wyrazami, a ich struktura onomazjologiczna jest synchronicznie nieprzejrzysta. Wśród nazw niemotywowanych najwięcej jest słów dawnego pochodzenia4, które występują nie tylko w badanej gwarze północnożmudzkiej, lecz także w innych gwarach i w języku ogólnym, na przykład: ešerỹs, lýnas, lydekà, ungurỹs, varl, vėgėl / vėgel, žuvs / žiuvs i in. 4 W niniejszym badaniu nie dąży się do rozstrzygnięcia problemów pochodzenia nazw nominacji niemotywowanej. Diachroniczną analizę nazw nominacji niemotywowanej, ustalenie rodzajów, sposobów i środków nominacji oraz semantycznych modeli motywacji uznaje się za perspektywę badawczą. ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ 252 Acta Linguistica Lithuanica XCI Niewielką część nazw niemotywowanych stanowi leksyka zapożyczona5. Wśród nominatów zewnętrznego rodzaju nominacji dominują germanizmy, slawizmy lub slawizmy, które przybyły z języków germańskich, na przykład: kvãpė (niem. Quappe) LKŽe; seliavà (brus. cялявa, pol. sielawa) LKŽe; kárpis / kárpė (pol. karp, ros. карп; niem. Karpfen) LKŽe, ŠVŽŽ I 268. 2.2. Około 80 proc. nazw należy do leksyki motywowanej6. Nominatemy motywowanego typu nominacji mają synchronicznie przejrzystą strukturę onomazjologiczną i opierają się na innych jednostkach języka, które reprezentują charakterystyczne cechy konceptu nazywanej realności. Motywowane nazwy ŠŽVG należą do trzech rodzajów nominacji: afiksalnej (60 proc.), kompozycyjnej (37 proc.) i semantycznej (3 proc.). 2.2.1. Nazwy ŠŽVG rodzaju nominacji afiksalnej obejmują dwa sposoby nominacji morfologicznej: sufiksację (rezultat – sufiksaty) i paradygmatyzację (rezultat – paradygmaty). W zależności od przynależności wyrazu podstawowego do określonej części mowy wyróżnia się derywaty rzeczownikowe i czasownikowe. vios ir neproduktyvios nominacijos priemonės. Tarp afiksinės nominacijos rūšies nominatemų dominuoja sufiksatai – jie suUstalono, że formacje produktywne stanowią ponad 80 proc. wszystkich afiksatów. Niezwykle bogaty jest inwentarz środków słowotwórczych – przyrostków, tj. około 20. Rzeczownikowe derywaty przyrostkowe stanowią 85 proc. sufiksatów. Znaczną część sufiksatów stanowią derywaty z przyrostkami deminutywnymi. Deminutywy o znaczeniu zdrobniałym są derywatami z przyrostkami elis, ė, aitis, ė (DLKG 88–93; LKG 254–261, 271–272): blaivẽlė dem. ‘strzebla potokowa (Alburnoides bipunctatus)’ LKŽe, ŠVŽŽ I 65, karosẽlis dem. ‘karaś (Carassius carassius)’ ŠVŽŽ I 268, guirẽlė dem. ‘kiełb (Gobio fluviatilis)’ ŠVŽŽ I 210, mẽdvėželis dem. ‘chruścik (Phryganea grandis)’ ŠVŽŽ I 426, raudẽlė dem. ‘płoć (Rutilus rutilus)’ ŠVŽŽ II 131, silkẽlė dem. ‘śledź (Clupea harengus)’ ŠVŽŽ II 183, stėkẽlis dem. aculeatus)’ ŠVŽŽ II 239, stintẽlė ‘maža žuvelė; ežerinė stinta (Osmerus eperlanus eperlanus)’ LKŽe, ŠVŽŽ II 241, varlẽlė dem. ‘varlė’ ŠVŽŽ II 415, žuvẽlė ‘ciernik (Gasterosteus dem. ‘ryba’ ŠVŽŽ II 497; ešeráitis dem. ‘okoń (Perca fluviatilis)’ ŠVŽŽ I 159, lydekáitė dem. ‘niewielki, młody szczupak (Esox lucius)’ ŠVŽŽ I 388, žuváitė dem. ‘ryba’ ŠVŽŽ II 497. Zwykle derywacja tych wyrazów uwydatnia konceptualną cechę nazywanych wodnych zwierząt – małość. Znaczenie słowotwórcze małości-niewielkości mają pojedyncze derywaty z przyrostkami -iūkštis, -ūtis, na przykład: varlikštis 1 ‘młoda żaba’ KretŽ 475, ‘mała żaba’ LKŽe; skvauktis ‘ryba podobna do kijanki (Cottus gobio)’ LKŽe. 5 Pochodzenie zapożyczeń ustalono na podstawie danych zbadanych źródeł leksykograficznych. 6 Przewaga słów motywowanych jest uważana za uniwersalną cechę systemu leksykalnego w różnych językach (Lakoff 1987: 346). Artykuły / Articles 253 Šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų nominacija ir motyvacija Derywaty z innymi przyrostkami deminutywnymi uwydatniają nie tylko słowotwórcze znaczenie małości i mniejszości, lecz zarazem mają także znaczenie pochodzenia, dlatego trudno wyznaczyć granicę między kategoriami takich derywatów — deminutywów i nazw posiadaczy cechy. Zazwyczaj te nazwy ŠŽVG oznaczają młodego płaza (larwę) — kijankę. Podstawę nominacji stanowi leksem varl oraz różne przyrostki, na przykład: -iūkštis (DLKG 92–93; -ytis (DLKG 92; LKG 272–274) varlýtis ‘t. p’ LKA I 155, LKŽe, ŠVŽŽ II 415; LKG 275–276) varlikštis 2 ‘kijanka’ LKŽe; -iūzas (LKG 285) varlizas ‘t. s.’ LKA I 155, LKŽe; -ožis (DLKG 123; LKG 359) varlóžis ‘t. p.’ LKŽe, KretŽ 475; -uitis (LKG 282) varlùitis ‘t. p.’ LKA I 155, LKŽe; -ūtis (LKG 281–282) varltis ‘t. p.’ LKA I 155, LKŽe; -ūzas (LKG 285) varlzas ‘t. p.’ LKŽe; -ykštis (ten pat: 282) varlýkštis ‘t. p.’ LKA I 155, LKŽe. W analizowanych źródłach leksykograficznych odnotowano jeden derywat z nazwotwórczym przyrostkiem -inas (DLKG 142–143; LKG 418), oznaczający nazwę istoty według różnicy płci: valinas ‘samiec żaby’ LKŽe (: varl). Niewielką grupę tworzą nazwy ŠŽVG należące do kategorii nosicieli cechy lub wykonawców czynności, których podstawę nominacyjną stanowią dwa przymiotniki oznaczające kolory – báltas, -à i žãlias, ià: -skė (DLKG 120; LKG 354) baskė ‘niewielka płaska ryba o białych łuskach, pływająca na powierzchni wody lub na płyciznach’ LKŽe; -iūkė (DLKG 121; LKG 355) žalikė ‘żaba zielona, żaba jadalna (Rana esculenta)’ KretŽ 496, LKŽe, ŠVŽŽ II 474; iuokė (DLKG 123; LKG 361) žaliuõkė ‘t. p.’ LKŽe. W niektórych przypadkach ustalenie podstawy i środków nominacji jest problematyczne7. Do kategorii posiadaczy cechy rzeczownikowej mogłyby należeć rzadkie gwarowe derywaty z przyrostkiem -iša (zob. Skardžius 1996: 317) od rzeczownika lãšas ‘kropka, plamka’: lašišà 1 ‘duża ryba o mięsie różowego koloru (Salmo salar)’ LKŽe; lašišà 2 ‘pstrąg (Salmo trutta)’ ŠVŽŽ I 374 (por. Urbutis 1981: 167– 169; Blažek ir kt. 2011: 112–114). Derywatów odczasownikowych znaleziono znacznie mniej. Te nazwy ŠŽVG należą do kategorii posiadaczy właściwości czasownikowej i wykonawców czynności. Niewielką określoną grupelę sudaro įvairių vandens gyvių pavadinimai pagal jų atliekamą veiksmą. Šių vedinių darybinė reikšmė galėtų būti nusakoma: ‘ta(s), kuri(s) atlieka czynność’, na przykład: ėlė (LKG 334) siurbėl / surbėl ‘pijawka’ LKŽe, ŠVŽŽ II 258 (: siubti, siubia, siubė); -ikas (DLKG 106; LKG 320–321) čiuožkas ‘owad z grupy pluskwiaków skaczący po powierzchni wody’ ŠVŽŽ I 98 (: čiuõžti, čiuõžia, čiuõžė); -lys, -lė (DLKG 106–107; LKG 321–322) oparplė8 ‘żaba zielona’ LKŽe (: papti, papia, papė), pyplỹs ‘koza (Misgurnus fossilis)’ LKŽe, ŠVŽŽ 7 Synchronicznie podstawę nominacji niektórych nominatèm trudno dostrzec. Nominatema jest uznawana za motywowaną, jeśli można ją powiązać ze słowem podstawowym. 8 Znakiem ° oznacza się te leksemy, które w słowniku są nieakcentowane. ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ 254 Acta Linguistica Lithuanica XCI II 62 (: pỹpti, pỹpia, pỹpė); -skė plùskė ‘mała rybka podobna do wzdręgi’ (: plùkti, pluñka, plùksta, plùko ‘pływać’); -šė (DLKG 111; LKG 331) pliùkšė ‘taka mała ryba’ LKŽe (: pliukšti, pliùkši, pliukšjo ‘skakać (w wodzie)’); -ūnas (DLKG 107; LKG 322–323) vijnas ‘niewielka, cienka ryba o małych łuskach, piskorz (Misgurnus fossilis)’ LKŽe, ŠVŽŽ II 446 (: výti, vẽja, vjo ‘owijać, skręcać’). Kategorialne znaczenia derywatów końcówkowych są zbliżone do kategorialnych znaczeń derywatów sufiksalnych, jednak wśród paradygmatów nazw ŠŽVG jest ich znacznie mniej niż sufiksatów – zaledwie jedna piąta wszystkich nominatemów tego rodzaju nominacji afiksalnej. Niewielką grupę stanowią derywaty końcówkowe od nazw, których podstawę nominacji stanowią przymiotniki jakościowe (rezultatem są deadiektywa) oraz rzeczowniki (rezultatem są derywaty denominatywne). Paradygmaty odrzeczownikowe mają kategorialne znaczenie posiadacza cechy, na przykład: blaivà ‘strzebla potokowa (Alburnoides bipunctatus)’ LKŽe, ŠVŽŽ I 65 (: blaivùs, blaiv ‘białawy, jasny’), raũdė / raudà ‘płoć (Rutilus rutilus)’ KretŽ 337, LKŽe, ŠVŽŽ II 131 (: raũdas, raudà ‘rudy, kasztanowaty’), ménkė ‘zielonkawa, brunatno nakrapiana ryba morska o znaczeniu gospodarczym (Gadus morrhua)’ LKŽe, ŠVŽŽ I 430 (: meñkas, menkà); lãšė ‘pstrąg (Salmo tru tta)’ ŠVŽŽ I 373 (: lãšas ‘kropka, plamka’), šlakỹs ‘pstrąg morski (Salmo trutta)’ LKŽe (: šlãkas ‘kropka, plamka’), puõkis ‘jazgarz (Acerina cernua)’ KretŽ 326, LKŽe (: puõkas ‘puch’). W źródłach leksykograficznych odnotowano zaledwie kilka derywatów odczasownikowych z sufiksami. Podstawę ich nominacji stanowią czasowniki (rezultatem są dewerbatywy). Paradygmaty odczasownikowe mają kategorialne znaczenie posiadacza cechy czasownikowej lub wykonawcy czynności, na przykład: gùirė ‘drobna rybka – kiełb, głowacz, kiełbik, steka (Gobio fluviatilis)’ LKŽe, ŠVŽŽ I 210 (: gùrti, gra, gùro ‘kruszyć się, rozdrabniać się, osypywać się’; gurùs, gur ‘kruchy, sypki, łamliwy’9), plùkė ‘niewielka rybka, słonecznica, błystka (Leucaspius delineatus)’ LKŽe (: plùkti, pluñka, plùko ‘plaukti’). 2.2.2. Nazwy ŠŽVG o charakterze nominacji kompozycyjnej10 stanowią nieco ponad jedną trzecią nominatemów motywowanych. Badacze zajmujący się problematyką złożeń zauważyli, że w klasyfikacji złożeń trudno ustalić uniwersalne kryteria (Jarmalavičius 2014: 19–21; Stundžia, Jarmalavičius 2019: 23; Smetonienė 2020: 134). Przy opisie struktury kompozytów przyjmuje się zaproponowaną przez Vincasa Urbutisa klasyfikację złożeń (DLKG 150–167). W pierwszej kolejności ustala się, jaką częścią mowy jest drugi człon kompozytu. Nazwy ŠŽVG według tego kryterium 9 Różnica między kategoriami słowotwórczymi nie zawsze jest wyraźna (zob. Ambrazas 1993: 12). 10 W ilustracjach artykułów analizowanych źródeł leksykograficznych odnotowano kilka kolokacyjnych nazw ryb, na przykład: stynka rzeczna, szczupak gołębi. Niewielki zakres tego sposobu nominacji wynika z tego, że w słownikach objaśniających nazwy kolokacyjne nie są wyszczególniane jako odrębne hasła. Ze względu na niewielki zakres i problemy z rejestracją, na tym etapie badań rodzaj nominacji kolokacyjnej nie jest omawiany osobno. Artykuły / Articles 255 tworzą dwie grupy: złożenia z rzeczownikowym drugim Šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų nominacija ir motyvacija członem oraz złożenia z czasownikowym drugim członem. Złożenia z rzeczownikowym drugim członem stanowią większość – około 83 proc. – kompozytów. Przeważają złożenia utworzone z dwóch rzeczowników. Grupę takich derywatów stanowią inwariantne nazwy młodego płaza (larwy) – kijanki – podkreślające nieproporcjonalnie dużą, wyróżniającą się kształtem głowę stworzenia. Drugim członem takich nazw jest somatonim galvà, na przykład: buožgavis / buožgálvis / búožgalvis LKA I 155, LKŽe, buožagavis LKA I 155, bužógalvis LKA I 155, varlagavis / varlãgalvis ‘kijanka’ LKŽe, bužuñgalvis / bužùngalvis / bužungavis / bužungálvis / bùžungalvis LKA I 155, LKŽe, ŠVŽŽ I 86, varlóžgalvis ‘kijanka’ LKŽe; varlžgalvis ‘t. p.’ LKA I 155, varlžgalvis ‘t. p.’ LKŽe, ŠVŽŽ II 415. Zarejestrowano kilka nazw kijanki, których drugimi członami są rzeczownik o znaczeniu abstrakcyjnym gãlas lub człon káušas o znaczeniu przenośnym, na przykład: bužùngalis / bužuñgalis ‘kijanka’ LKA I 155; varlãkaušis / varlakáušis 2 ‘t. i.’ LKA I 155, LKŽe. Pierwsze i (lub) drugie człony kilku kompozytów mają znaczenie przenośne, na przykład: šdpilvė / šdpilvis ‘mała rybka podobna do płoci’ ŠVŽŽ II 305, mẽdvėžis ‘mały robak wodny, larwa chruścika (Phryganea grandis)’ LKŽe, ŠVŽŽ I 426, varlãkaušis / varlakáušis 1 ‘mięczak, małż’ LKŽe, ŠVŽŽ II 414, varlãkriauklis ‘mięczak, małż’ LKŽe, aštuonrañkis ‘ośmiornica’ LKŽe. Pierwsze człony tych złożeń są rzeczownikowe, z wyjątkiem liczebników aštuon, aštúonios. Niewielką grupę stanowią kompozyty, których pierwszymi członami są przymiotniki opisujące jakościową cechę drugiego, rzeczownikowego członu, na przykład: blánklašis ‘ryba z rodziny karpiowatych, kleń prądowy, świnka rzeczna (Alburnus bipunctatus)’ LKŽe, kumpsnãpis ‘taka ryba’ LKŽe, sparnis LKA I 154, raũdsparnis / ráudsparnis / raudsparnỹs LKA I 154, LKŽe, rebsilkė ‘riebi silkė (Clupea harengus)’ LKŽe. raudoñsparnis / raudón Złożeń z drugim członem czasownikowym jest niewiele. Pierwsze człony takich złożeń są rzeczownikami oznaczającymi obiekt czynności wyrażonej czasownikiem, na przykład: arklãsurbė ‘bąk koński, giez’ LKŽe, uptakis ‘dość duża, cenna słodkowodna ryba z rodziny łososiowatych, nakrapiana (Salmo trutta)’ LKŽe, ŠVŽŽ II 386. Trudno zinterpretować budowę słów złożonych rãtkyštis ‘głowacz pospolity (Cottus gobio)’, rãtpisa ‘głowacz pospolity (Cottus gobio)’ LKŽe. Prawdopodobnie drugi człon leksemu rãtkyštis jest rzeczownikiem kỹštis ‘zaostrzony kołek do zatykania czegoś, zatyczka’, dlatego uznaje się ją za złożenie, jednak znaczenie ryby można rozumieć także jako metaforyczne: rãtkyštis ‘kołek wkładany przez tuleję do osi, aby koło nie spadło’ → ‘głowacz pospolity (Cottus gobio)’ (por. Urbutis 2002: 275). W procesie nominacji istotna jest metaforyzacja złożenia, dlatego taką nominację ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ 256 Acta Linguistica Lithuanica XCI można by uznać za nominację o charakterze mieszanym (kompozycyjnym i semantycznym). Nie mniej trudna jest interpretacja leksemu rãtpisa. Prawdopodobnie drugi człon jest czasownikiem psti (psa, pso), obecnie rozpoznawanym tylko w wulgarnym znaczeniu ‘coire’. Jak wskazuje V. Urbutis, derywacja rãtpisa zakłada, że „czasownik ten miał jeszcze szerszą semantykę ‘wkładać, tłuc, kuć’” (Urbutis 2002: 276). Do bardziej wiarygodnej interpretacji potrzebne byłoby zebranie większej ilości danych. 2.2.3. Semantyczny rodzaj nominacji w systemie nominacji nazw ŠŽVG jest nieproduktywny. Formalna budowa takich nominatemów i leksem stanowiących podstawę nominacji nie różni się. Utworzenie nowej nazwy opiera się na transformacji semantycznej (metaforycznej lub metonimicznej) (Lubienė 2015: 62–63; Šalaviejūtė 2022: 62). Odnotowano zaledwie kilka takich przykładów: kváukė / skváukė ‘głowa’ → ‘ryba podobna do kijanki (Cottus gobio)’ LKŽe, ŠVŽŽ I 360; II 209; ošikà ‘koza’ → ‘taka ryba’ LKŽe; rubulis 1 ‘ten, kto jest tłusty, okrągły’ → ‘niewielka rybka z rodziny karpiowatych (Gobio gobio)’, rubulis 2 → ‘narybek dowolnych ryb’ (por. Urbutis 1997: 5–8). 3. MODELE MOTYWACJI NAZW ŠŽVG I ICH TYPY Analiza nominacji wykazała, że największą część nazw ŠŽVG stanowią leksemy nominacji motywowanej, czyli motywemy. Cechy konceptualne w onomazjologicznej strukturze nazw są utrwalane nie tylko przez motywatory strukturalne (w postaci afiksów), lecz także przez leksykalne (w postaci rdzeni), riais. Pagal leksinių motyvatorių semantikos artimumą, motyvemos sudaro tam tworzące właściwe modele motywacji (MM) i typy modeli motywacji (MMT) (por. Lubienė 2015: 78–180). Ustalono, że nazwy ŠŽVG charakteryzują cztery MMT: deskryptywny, funkcjonalny, posesywno-reprodukcyjny, komparatywny. 3.1. Deskryptywny MMT opiera się na kognitywnej zasadzie jakościowości (zob. tamże: 78). W procesie motywacji opiera się na informacji poznawczej o desygnacie (jego koncepcie). Motywatory leksykalne eksplicytnie (bezpośrednimi znaczeniami motywatorów leksykalnych) opisują desygnowaną realność (jej koncept). Ustalono, że nazwy ŠŽVG reprezentują koloratywny, morfologiczny, figuratywny i akustyczny MM. Podstawą koloratywnego MM jest cecha barwy lub wzoru ciała. Jego schemat: ‘X kolor → Y zwierzę (część ciała zwierzęcia)’. Temu MM przypisać należy czternaście motywemów inwariantnych: baskė LKŽe; blaivà LKŽe, ŠVŽŽ I 65, blaivẽlė LKŽe, ŠVŽŽ I 65; blánklašis LKŽe, lãšė ŠVŽŽ I 373, lašišà 1 LKŽe; lašišà 2 ŠVŽŽ I 374; raũdė / raudà KretŽ 337, LKŽe, ŠVŽŽ II 131, raudẽlė ŠVŽŽ II 131; raudoñsparnis / raudónsparnis LKA I 154, raũdsparnis / ráudsparnis / raudsparnỹs Artykuły / Articles 263 and comparative. System ten zazwyczaj obejmuje 1–2 cechy Šiaurės žemaičių vandens gyvūnų pavadinimų nominacija ir motyvacija motywacyjne, które mogą być wyrażone zarówno explicite, jak i implicite, za pomocą motywatorów strukturalnych i leksykalnych. Systematyczna analiza modeli motywacji uwidacznia dwie główne operacje w procesie tworzenia nazw: (a) obiektywną ocenę rzeczywistości opartą na percepcji zmysłowej (wzrokowej, słuchowej, dotykowej) oraz (b) asocjacyjną ocenę rzeczywistości za pośrednictwem mechanizmów metaforycznych. Analizowanie nazw jako rezultatów procesów nominacji i motywacji dostarcza cennych informacji na temat tego, jak świat jest przedstawiany w języku. Sfera konceptualna nazw zwierząt wodnych stanowi obiecujący obszar badań etnolingwistycznych i zasługuje na dalszą uwagę badaczy i kolekcjonerów. Złożono 13 września 2024 r. ŽYDRŪNĖ ŠALAVIEJŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT10308 Wilno, Litwa zydrune.salaviejut[email protected]