Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas

Artykuły / Articles 39 ILJALEMEŠKIN Lietuviųkalbosinstitutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0002-7095-231X Kierunki badań naukowych: bałtystyka, slawistyka, dawna literatura i piśmiennictwo Bałtów, folklor. DOI: doi.org/10.35321/all91-02 FORMA CHRZTU (1559) Z FORMALNEGO PUNKTU WIDZENIA. KSIĘDZA M. MAŽVYDASA AKROSTYCH Forma Chrikʃtima (1559) z perspektywy formalnej. Akrostych autorstwa księdza M. Mażwидаса ADNOTACJA Palyginimasyrapagrindinistyrimoįrankis,tačiaupalyginamojopobūdžioprocedūraturibūtinuosekliaistratifikuota.Nagrinėjant1559metųakrostichą,privalomajįgretintisu: 1)kitaisMartynoMažvydoakrostichais;2)suankstesniaisakrostichais,atstovaujančiaistą pačiąraštijostradiciją;3)suidentiškomisirpanašiomiskombinatorinėspoetikospriemonėmis,kuriosbuvorealizuojamosplatesniameistoriniamekultūriniamekontekste.Taisavaimeapibrėžiabesiplečiančiuslyginamosiosanalizėslaukus:netiesioginėsraiškospriemonės panaudotos1547metųkatekizme,PranciškausSkorinosakrostichaiirakrostichai,kuriuos XVI w. pozostawili intelektualiści europejscy z innych krajów. Pomimo narodowego wywyższenia M. Mažvydasa na Litwie stworzone przez niego akrostychy do dziś nie były przedmiotem pogłębionych (porównawczych) badań. Celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie roli akrostychu (jego formy i treści) w wydaniu Forma Chrikʃtima z 1559 roku, ukazanie jego interakcji z tłumaczonymi źródłami oraz uchwycenie możliwego związku (wspólnych cech) z akrostychami P. Skoriny. SŁOWA KLUCZOWE: M. Mažvydas, P. Skorina, akrostych, Katechizm, Forma Chrikʃtima, akatyst, paratekst. ILJA LEMEŠKIN 40 Acta Linguistica Lithuanica XCI ADNOTACJA Porównanie jest głównym narzędziem badawczym, lecz procedura porównawcza musi być konsekwentnie uwarstwiona. Badając akrostych z 1559 roku, musimy porównać go z (1) innymi akrostychami Mažvydasa; (2) wcześniejszymi akrostychami reprezentującymi tę samą tradycję literacką; oraz (3) identycznymi i podobnymi narzędziami poetyki kombinatorycznej, które zostały zrealizowane w szerszym kontekście historyczno-kulturowym. Samo to wyznacza rozszerzające się pola analizy porównawczej: pośrednie środki wyrazu zastosowane w Katechizmie z 1547 roku, akrostychy Franciska Skoriny oraz akrostychy stworzone w XVI wieku przez europejskich intelektualistów z innych krajów. Pomimo narodowego znaczenia Mažvydasa na Litwie jego akrostychy nie były dotąd przedmiotem pogłębionych (porównawczych) badań. Celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie roli (formy i akatystu, paratekstu. content)oftheacrosticinthe1559publicationForma Chrikʃtima,torevealitsinteraction withthetranslatedsources,andtoidentifyapossibleconnection(intermsofidentical features)withtheacrosticsofP.Skorina.  KEYWORDS:M.Mažvydas,F.Skorina,acrostic,Catechism,Forma Chrikʃtima, 1. M. MAŽVYDAS: JEGO KSIĄŻKI I AKROSTYCHY Corpus Mosuidianum tworzą: książki przygotowane do druku przez samego M. Mažvydasa (1547; 1549; 1559) oraz źródła rękopiśmienne pozostałe po jego śmierci (†1563), dziś znane nam dzięki późniejszym drukom Baltramieja Vilenta (1566; 1570) i Jonasa Bretkūnasa (1589) drukowanym. Do pierwszej grupy autentycznych wydań M. Mažvydasa należą te trzy rzadkie książki: 1. [Martynas Mažvydas,] CATECHISMVSA PRAſty Sʒadei, Makſlas ſkaitima raſchta yr gieſmes del krikſcʒianiſtes bei del berneliu iaunu nauiey ſugulditas KARALIAVCZVI VIII. dena Meneſes Sauſia, Metu vßgimima Diewa. M. D. XLVII. [1547] Soli Deo gloria; 2. Martynas Mažvydas, Gieſme S. Ambraßeijaus, bey S. Auguſtina, kurę wadin: Te Deū laudamus. Su geſmemis ape iſch numiruſiu priekelima Ieſaus Chriſtaus, Iſchgulditas per M. Moſſuida Waitkuna [et]c. Ant naudos Ragaynes Baßnicʒey ir kitu etc. [Kolofone:] Iſchſpauſt Artykuły / Articles 41 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Karalaucʒuy per Iana Weinreicha. XX diena meneſis Balandʒa. Metu Diewa. 1549; 3. [Martynas Mažvydas,] Forma Chrikſtima. Jak Kościół jest utrzymywany na mocy statutów w księstwie Prus i innych ziemiach. Drukowano w Królewcu u Jana Daubmanna, Roku Chrystusowego M. D. L I X. [1559]. Katechizm z 1547 roku i agendę z 1559 roku M. Mažvydas przedstawił (opracował) jako dzieła anonimowe. Swoje autorstwo jako tłumacza i redaktora ujawnił za pomocą akrostychów, dlatego autor podawany jest w nawiasach kwadratowych. Do drugiej grupy należą: 1.1. [Baltramiejus Vilentas,] Pieśni chrześcijańskie śpiewane w kościołach w okresie Adwentu i Bożego Narodzenia aż do Matki Boskiej Gromnicznej. Wydrukowano w Królewcu u Jana Daubmanna, Roku Bożego M. D. LXVI. [1566]; Roku Bożego M. D. LXX. [1570] Soli Deo Gloria; 1.2.[BaltramiejusVilentas,]GESMES Chrikſcʒoniſkas gedomas baßnicʒoſu per Welikas ir Sekminias ik Aduenta.IſchſpauſtasKaralaucʒui/nůgIonaDaubmana. z niemieckiego na język litewski / przez niektórych proboszczów Księstwa Prus / 2. [Jonas Bretkūnas,] PARAPHRASIS, permanitina poteraus malda / per Martina Moſwida iſchgulditaįtrauktąįJonoBretkūnoleidinįGieſmes Duchaunas / przełożone. Wydrukowano w Królewcu / u Jerzego Osterbergera w 1589 roku. Do druku dwutomowe Pieśni chrześcijańskie przygotował krewny M. Mažvydasa – B. Vilentas. Na podstawie innego odziedziczonego rękopisu mógł on w 1572 i (lub) 1574 roku wydać także PARAPHRASIS swojego kuzyna (egzemplarza tych możliwych wydań dotychczas nie odnaleziono); w takim przypadku Jonas Bretkūnas w 1589 roku najpewniej wykorzystał nie autentyczny rękopis autora, lecz wydanie B. Vilentasa. Mówiąc o zbiorze ksiąg M. Mažvydasa, należy pamiętać, że książka (tekst) jest subtelnym artefaktem – z punktu widzenia gatunku ściśle zdeterminowanym znakiem językowym najwyższego stopnia, za pomocą którego autor, stosownie do aktualnej sytuacji komunikacyjnej, przemawia do czytelnika w odpowiedni sposób i czasie. Tekst wydany bez inwencji i wiedzy autora w żadnym razie nie jest równy książce wydanej przez samego autora, dlatego zarówno śpiewnik, jak i PARAPHRASIS należy uważać za dzieła B. Vilentasa i J. Bretkūnasa. W pierwszym tomie Pieśni chrześcijańskich B. Vilentas zamieścił przedmowę LITVANICARVM. Formuła MARTINVS MOSVID, GRATIAM & pacem â kiomis aplinkybėmis, M. Mažvydas čia elgiasi kaip ištikimas Dievo (bažnyčios, bą REVERENDIS PASTORIBVS ET MINISTRIS ECCLESIARVM ILJA LEMEŠKIN 42 Acta Linguistica Lithuanica XCI Deo Patre, & D. N. Ieſu Chriſte, podana na końcu tytułu przedmowy, mocno wiąże książkę z nazwiskiem Mažvydasa, jednak nie wiadomo, czy nie jest to jedynie [formuła] wydawcy, a zatem czy książka nie miała być anonimowa. Tak M. kuriamtekotvarkytivelioniorankraštyną,inovacija.Šiprakalbagalėjo–o,maMažvydas postąpił w 1547 roku, ukrywając autorstwo odpowiedniego łacińskiego tekstu wstępnego „Pastoribus et ministris ecclesiarum in Lituania gratiam et pacem”. Do takiego postępowania skłoniła go średniowieczna zasada unikania wskazywania samego siebie, wspominania własnego „marnego” imienia. Autor przedmowy do śpiewnika wyraźnie mówi, że imię twórcy księgi nie dorównuje imieniu Stwórcy: hunc laborem meum non eo ſuſceptum, neq; ad id profuturum ut meo nomini famam aut celebritatem ullam conciliet (quippe quum neq; appeto, neq; i wiernie wysławiał jedynego Niebiańskiego Boga Ojca i ex tali re petendam eſſe ſcio) uerum enimuero ut gloria, laus & honor nominis ſolius Æterni Dei Patris & D. N. Ieſu Chriſti„šįdarbąašpadariaunetodėl,kadateityje jisatneštųmanovarduišlovęirišgarsėjimą(aišku,aštoirnetrokštu,iržinau, kadištokiodarbošitoirnereikiasiekti),betdėlto,kadlietuviųBažnyčiaįkvėpnaszego Pana, a deklaratywnie unikał rozgłaszania swego imienia wśród ludzi, i właśnie JėzausKristausvardą...“(Koženiauskienė1990:76).M.Mažvydassąmoningai dlatego skłonny jest ujawniać swoje autorstwo „po starodawnemu”, skromnie – za pomocą kunsztownego środka wyrazu pośredniego, który nie każdemu udało się zauważyć. Jest to ważna projekcja także na katechizm. Niefortunnie dodany przez wydawcę do anonimowej przedmowy MARTINVS MOSVID jest sprzeczny z postawą z 1547 roku, burzy jasno wyrażone stanowisko, że słudze Bożemu w Śpiewniku lub dziele podobnego rodzaju nie godzi się sławić, tj. należeć do PARAPHRASIS, permanitina poteraus viešinti,savovardo. Prieanoniminių,pagalM.Mažvydosampratą,leidiniųkategorijosgalėjo malda. Rozwiniętą szablonową uwagę per Martina Moſwida iſchguldita z banalnych względów wydawniczych przy tytule mógł dodać ten sam B. Vilentas. W ten sposób wydawca ujawnił pochodzenie posiadanego i publikowanego rękopisu. Jak sam M. Mažvydas mógłby uporządkować „swoją publikację”, pozostaje niejasne. Teksty zebrane przez M. Mažvydasa i opublikowane dzięki staraniom B. Vilentasa i J. Bretkūnasa sprawiają wrażenie pełnowartościowych ksiąg (dzieł) M. Mažvydasa, jednak taki samowładcy) sługa, który po cichu – jako anonim – wykonuje swój obowiązek (zadanie, zlecenie). pratanėrateisinga.Po1563metųMažvydąpublikavoneM.Mažvydas,bet B.VilentasirJ.Bretkūnas.Taijiedarėsavonuožiūra,todėlsvarstantautorinio prado(autoriausreprezentacijos)klausimąprivalomaremtisautentiškais1547, 1549ir1559metųspaudiniais. 1547metųkatekizmasir1559metųagendayrastambūsdogmatinioirpamokomojopobūdžiodarbai,skirti„bažnyčiųganytojamsirtarnams“.Jieatsiradovaldovo(bažnyčios)pageidavimuirvalstybėslėšomis.Kaipirderato- Artykuły / Articles 43 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Całkiem innego rodzaju jest okolicznościowa „Pieśń św. Ambrożego...” z 1549 roku. Jest to mały zbiór kilku pieśni, który z woli M. Mažvydasa odpowiada na życzenia konkretnych parafian, tj. mieszczan: Supratau klauſitoijus Diewa ſʒodʒa norincʒus tureti geſme tą kure wadin: Te Deum laudamus. Co więcej, „prywatna” książeczka jest przeznaczona Ant naudos Ragaynes Baſʒnicʒey i dedykowana osobie szlachetnie urodzonej. Za pomocą tego okolicznościowego drobiazgu drukarskiego starano się zapewnić sobie uległość urzędnika powiatu Ragneta, Sebastijona Perbanta, który miał sfinansować również wydanie książeczki. Taka publikacja, mająca dedykatora i adresata dedykacji, ze względu na swoje przeznaczenie gatunkowe i funkcjonalne nie mogła być abstrakcyjnie anonimowa. Taigigalimadarytiišvadą,kadM.Mažvydoknygoslinkstaprieanonimiškumo. 2. LEIDINIOFORMA CHRIKʃTIMAŠALTINIAI I JEGO STRUKTURA Badając akrostych, ważne jest ustalenie granicy między tekstami przetłumaczonymi a „własnymi”, „autorskimi”. Do tych ostatnich należą nie tylko drobne wtręty zapisane przez samego M. Mažvydasa (często powstałe w celu zapewnienia płynności przekładu) lub stworzone przez niego dzieła większej objętości, lecz także części tekstów innych osób (należą do nich np. cytaty biblijne), których nie było w oryginale przekładu. Jednym z pierwszych, którzy wyrazili opinię o źródle wykorzystanym przez M. Mažvydasa, był Jurgis Gerulis, który w 1922 roku wskazał na wydanie z 1558 roku (VD16 P 4787): Kirchen Ordnung Wie es im Hertʒogthumb Preuſſen / beydes mit Lehr vnd Ceremonien / ſampt andern / ſo ʒu Frderung vnd Erhaltung des Predig= ampts / Chriſtlicher Zucht / vnd guter Ordnung / von nten / gehalten wird. Ponownie przejrzane / pomnożone / i opublikowane. ANNO CHRISTI M. D. LXIII. 25. Nouembris. Druga część tego porządku kościelnego. Von den Ceremonien / vnd Kirchengebreuchen (Gedruckt ʒu Knigsperg in Preuſſen / bey Johann Daubman. 1558) (Gerulis 1922: XIX). Później opinię J. Gerulisa powtórzył Vaclovas Biržiška (1960: 85). Ugruntowany pogląd zmienił się dopiero po tym, gdy Christianas S. Stangas opublikował w czasopiśmie Baltistica zwięzły artykuł „O źródle ‘Formy Chrikstima’ M. Mažvydasa”. W 1976 roku, nie mając już dostępu do drukowanych źródeł badanych w Królewcu, norweski bałtysta – opierając się na systematycznie zgromadzonym przed wojną materiale porównawczym – doszedł do mocnego wniosku: „Prawdziwym źródłem nie jest niemiecki Kirchen Ordnungʼas, który nigdy nie został w pełni wprowadzony w życie, lecz osobny rozdział o chrzcie w publikacji, która ukazała się w 1559 roku (w tym samym roku co „Forma Chrikstima”)“ (Stang 1976: 7). Dobrze uzasadnione i absolutnie jednoznaczne wyniki badań K. Stanga niestety zostały przez niektórych badaczy zignorowane. ILJA LEMEŠKIN 44 ActaLinguisticaLithuanicaXCI Seną neteisingą atribuciją pakartojo ir prasta prielaida ją palydėjo Guido Michelini: „Tekst znajdujący się na s. 95–128 [Forma Chrikʃtima – I. L.] został przetłumaczony z języka niemieckiego według Kirchen Ordnung z 1558 roku (cz. 2, s. 2a–10b). Jest to w większości przekład dosłowny; od źródła szczególnie odbiega na s. 118 i na początku s. 119, gdzie najprawdopodobniej oparto się na publikacji, która zaginęła podczas drugiej wojny światowej (zob. Ch. Stang, „O źródle ‘Formy Chrikstima’ M. Mažvydasa”, Baltistica XII(1), 1976, s. 7–8)“ (Michelini 2000: 157). Szkoda, że stało się tak w książce, która miała precyzyjnie usystematyzować źródła, tj. w publikacji obrazowej „Pisma Martynasa Mažvydasa i ich źródła” z 2000 roku. Zbędne zamieszanie usunął w 2010 roku Pietro Umberto Dini na podstawie tekstologicznej porównawczej analizy oryginałów: „W rzeczywistości Mažvydas w ogóle nie opierał się na tekście Kirchenordnung – Formę Chrikštymo tłumaczył z niemieckiego dern mehr / verfaſſet. Gedruckt ʒu Knigsberg / leidinioForm der Tauff(1559)“;„TikrasisMažvydoFormos Chrikštymovertimo originalasyranevokiškasKirchenordnung(1558),betatskirasjoskyriausapie krikštijimąleidinysForm der Tauff,pasirodęs1559metais.Įtaiturėtųatsižvelgti Mažvydoraštųšaltiniųtyrėjai.AnalizuotiMažvydoFormą Chrikštymoremiantis1558metųKirchenordnungtekstunėrajokiopagrindo“(Dini2010:76,80). Taigi,rengiantknygąM.Mažvydasrėmėsileidiniu(VD16ZV21274)Form der Tauff. Wie die in der Kirchenordnung des Hertʒogthumbs Preuſ= ſen / vnd andurch Johann Daubman / Anno Christi / 1559, jednak dla ścisłości należy podkreślić, że rozważając pochodzenie i skład publikacji Forma Chrikʃtima, należałoby mówić nie o jednym źródle, lecz o źródłach. Form der Tauff z 1559 roku jest tekstem głównym, ale nie jedynym, włączonym do książki przygotowanej przez M. Mažvydasa do druku. Od f. 19r zaczyna się Gieſme duchawna / ape muſu S. Chrikſchta ſuguldita nůg D. Mart: Luthera. Chriſt vnſer Herr ʒum Iordan kam. Jest to niezwykle popularna pieśń Marcina Lutra (EKG 146, EG 202), która, według dostępnych danych, po raz pierwszy została wydana jako publikacja jednostronicowa (in plano) w 1541 roku (nie zachowała się). Później, w latach 1543–1544, pieśń wydrukował w Wittenberdze Josef Klug (VD16 G 849; VD16 G 850): Geiſtliche Lie der ʒu Wittemberg / Anno 1543. Warnung D. Mart. Luther. Wielu fałszywych mistrzów teraz pieśni układać Strzeż się ich i ucz się je właściwie porządkować Gdzie Bóg buduje swój Kościół i swoje słowo Tam diabeł chce być ze swym podstępem i morderstwem (Wydrukowano w Wittenberdze / przez Josepha Kluga / Roku Pańskiego 1554)1. Następnie, w 1545 roku, pieśń ukazała się w zbiorze lipskiego wydawcy Valentina Babsta (VD16 G 851), który uważa się za ostatnie autorskie wydanie pieśni M. Lutra: Geyſtliche Lieder. Z nową przedmową / D. Mart. Luth. Przestroga D. M. L. Wielu fałszywych mistrzów układa teraz pieśni. Strzeż się i naucz się je właściwie oceniać 1 VD16 G 850; dostęp online: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/ werkansicht?PPN=PPN817716122&PHYSID=PHYS_0087&DMDID=DMDLOG_0030.  Straipsniai / Articles 45 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Gdzie Bóg buduje swój Kościół i swoje słowo, tam diabeł chce być ze swym podstępem i morderstwem. Lipsk (Wydrukowano w Lipsku przez Valentina Babsta na Ritterstraſſen. 1545). Analizując pochodzenie pism M. Mažvydasa, G. Michelinis nie podał źródła tej części Forma Chrikʃtima. Jako paralelę wskazał niemiecki tekst i melodię, rzekomo pochodzące z wydania z 1545 roku: „Niemiecki tekst i melodia M. Lutra podane są według Geistliche Lieder z 1545 r., pieśń nr 18 [= wyd. z 1561 r., pieśń nr 18]; por. także Gsangbüchlein z 1561 r. (cz. 2, s. 15a–l6a), Kirchengesanng z 1570 r. (s. 36a–37a) i Kirchengesenge z 1573 r. (s. 397b–398b). Tekst przedrukowano w antologii Philippo Wackernagela (t. 3, s. 25–26) oraz z melodią w jego książce Martin Luthers Geistliche Lieder, s. 72–74. <...> Dosłowne tłumaczenie z niemieckiego tekstu M. Lutra, dodano jedynie ostatnią strofę. Melodia odpowiada źródłu niemieckiemu” (Michelini 2000: 191). Ostatnie stwierdzenie wraz z podaną melodią ponownie wprowadziło zamieszanie. Nie sprawdzono, z jakiego źródła G. Michelinis zaczerpnął melodię, lecz nie odpowiada ona wariantowi z lat 1543–1544 ani z 1545 roku. Różnica występuje w czwartym takcie: 1543–1544 1545 1559 Michelini 2000: 192 Nustatytikonkretųšaltinį,kuriuo1559 metaisrėmėsiM.Mažvydas,yra sunku dėl teoriškai įmanomų vokiškų spausdintų šaltinių (išleistų 1543– W 1559 roku) z jednej strony obfitości, a z drugiej strony niedostatku materiału porównawczego. Tekst niemiecki w różnych wydaniach charakteryzuje się stabilnością, natomiast M. Mažvydas włączył do swojej księgi tylko jeden (pierwszy) wers niemieckiego oryginału (Chriſt vnſer Herr ʒum Jordan kam). Ponadto opublikowany przez M. Mažvydasa przekład nie ma znaków interpunkcyjnych, które pomogłyby zidentyfikować źródło. Wreszcie niewiele pomagają także towarzyszące tekstowi pięciolinie (byłoby wskazane, gdyby porównał je specjalista od muzyki). Pozostaje niejasne, dlaczego G. Michelinis, wskazując błędną melodię, jakby przyznał pierwszeństwo śpiewnikowi Valentina Babsta z 1545 roku. Nie mogąc uzasadnić, że M. Mažvydas miał pod ręką konkretne wydanie wittenberskie, lipskie czy jakiekolwiek inne, trzeba pracować z najstarszym znanym (dostępnym) identycznym ILJA LEMEŠKIN 46 Acta Linguistica Lithuanica XCI spausdintugiesmėsvariantu.DėlšiospriežastiesšaliaM.Mažvydovertimočia pateikiamagiesmėpagalJ.Klugo1544metųleidinį,kuriuo1545metaisnuownikliwie opierał się także na V. Babście: Geiſtliche Lieder zu Wittemberg. Wittenberg:JosefKlug,1544. Forma Chriſktima. Karaliaučius:JonasDaubmanas,1559. 42[r] [19r] Pieśń duchowna O naszym świętym chrzcie W tym zwięźle ujęte Czym ona jest? Kto ją ustanowiłem? Co pożytku? itd. Jordan D. Marcin Luter. Gdy Chrystus przyjął chrzest od Jana: /Pieśń ducha= /wna / ape muſu S. Chrik= /chta ſuguldita nůg = D. Mart: Luthera. Chrystus, nasz Pan, dla przybył. [nuty] Chrystus przybył nad Jordan: [nuty] Jak jego Ojciec chciał: Wypełniając swoją wolę: C iii Te [42v] [19v] [natos] Chrystus, nasz Pan, w Jordanie O chrzcie św. Jana [nuty] Na obmycie z grzechów: wypełnić swoje dzieło i urząd / Gdy zgładzeniu śmierci / Ku zmazaniu [natos] [natos] Wybawił nas od grzechów / [natos] także gorzką śmierć / Przez swoje [natos] umacnia nam chrzest: [nuty] zgodnie z wolą swego Ojca /[nuty] aby chciał ustanowić dla nas kąpiel ku naszych grzechów i win: [natos] Otworzył Artykuły / Articles 47 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Geiſtliche Lieder zu Wittemberg. Wittenberg:JosefKlug,1544. Forma Chriſktima. Karaliaučius:JonasDaubmanas,1559. 43[r] [20r] [natos] własne krew i rany / To dało nam nowe każdym nowym życiu. Słuchajcie, co mówi Chrystus Bóg, i wszyscy dobrze wierzyć, co Bóg sam nakazuje — chrztu kacerzy omijać. Chrystus Bóg mówi i tylko zwykła woda / Słowem jest (ffe. VndwaseinChriſtengleubenſol także przy tym / Jego święty Duch jest Ten tutaj jest chrzcicielem. Ten FiijSolchs [natos] życie. Była to [natos] klauzula przy uważajcie: Co człowiek powinien należy się wystrzegać, gromady chce / aby woda była, lecz nie jest to święta woda. Jego święte Słowo jest tas Diewsliepięngwandubus przy tym / Z obfitym Duchem bez miary. chrzciciel jest prawdziwy. TataiDiewsſchwieſeiiſchrei= ſke Weidaisirſʒodʒieispamoke CiiijDiewas ILJALEMEŠKIN 54 ActaLinguisticaLithuanicaXCI 1544 1559 3. To wyraźnie nam ukazał /3. Tam Bóg MitBildenvndmitWorten/ DesVatersſtimmanoffenbar/ usłyszał. Nad Jordanem usłyszał: On Dziecię, to jest mój miły Syn, / W którym wam polecam. To ja wam daruję, abyście i podążajcie za jego nauką. Wypełniajcie stoi, 4. Syn Boży sam był w swoim Duch zstąpił / I zstąpił Duch Święty / W wyraźnie objawił, / Gdy nad Jordanem Weidaisirſʒodʒieispamoke DiewasTewasbalſuſchauke rzekł: To jest mój umiłowany Syn / Boże mam upodobanie. On jest bardzo miły; jego go wszyscy słuchali; bądźcie mu posłuszni jego słowa. 4. Także Syn Boży sam tutaj delikatnym człowieczeństwie. Święty postaci gołębicy przebrany. Weidu Karwela apwilkta Das wir nicht ſollen Da mit bey vns auff Erden /Bei prieg muſu żyć zawsze. 5. SEin Jnger heiſſt der ſawa Geht hin all Welt ʒu leren /Mokinti liep /Jog eſt pratapits’ del ghreka Sich ſol ʒur Wennwirgetauffetwerden/ AlldreyPerſongetauffethan/ gleubet vnd ſich teuffen leſſt /Kurs tik ir /Tas aptures iſchganima Ein newgeborner ʒweiueln dran /Taip tikekem ſtipra wiera ant ſwieta Ʒu wohnen ſich ergeben. Macie HErre Chriſt /5. Apaſtalus Pons ſiuntʒ wiſſa ſwieta Das ſie verlorn in Snden iſt Buſſe keren. Todel tedara pakuta Wer Kaipiaubuſimemechrikſta JogTraicemusapchrikſtiiha prieims chrikſta Sol dadurch ſelig werden Mensch er heiſſt /Nauiha bus ſʒmů giwenima Der nicht mehr knne ſterben /Kurs erben. Boża królewska łaska. 6. Kto nie negal mirti ant amſʒa Das Himelreich ſol wierzy w tę wielką łaskę, ten pozostaje w swoich grzechach, żyje na wieczną śmierć, głęboko w otchłani hilfft ſein eigen heiligkeit /Io iſt verloren /Nei wiſſi io darbai iem nichtigkeit /Vſch nieka priegimts Sʒmogaus darbus ir giwata Vermag jm może się zbawić. wiecznie w grzechu i zostaje skazany piekła. Tur peklas vgnie dekti Nichts ſchwentibæ ghi negelbæs All ſein Thun padæs Die Erbsnd machts ʒur ghreks dara Darin er iſt geboren / ſelbs nichts helffen. Sam człowiek nie Artykuły / Articles 55 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas 1544 1559 7. Das Aug allein das Waſſer ſieht /7. Muſu gieſſen. Na dziecko wylewa się: Wiara w Chrystusa. Wernai ing Chriſtaus kraughi eſt kraus raudonas Von Chriſtus Blut kroſitas Die allen Schaden heilen thut geerbet /Swiets kurias gaun iſch Adoma starego. 8. Bogu Ojcu chwałę oddawaj akis reg wandeni Wie Menſchen Waſſer Duchu rozumie moc krwi Jezusa Vnd iſt für im ein rote Flut / Jem wandů geferbet /Diwnai Chriſtaus krauihu /Ant ſenu Ʒaisdu gidima Von Adam her Auch von vns ſelbs begangen. Nam dana od Jr Jheſu Chriſtu garbinkem Bei Dwaſſe ſchwenta laupſinkem Wienam Diewui dekawokem Kurs iſtates eſt Chrikſchtima Ant ghreku aptʒiſtighima Bei amſʒina iſchganima Nůg Chriſtaus apſʒadeta Bądź na wieki chwałą. Amen. Dla porównania dołączono swobodne tłumaczenie hymnu M. Lutra według nowego litewskiego śpiewnika luterańskiego (Krikščioniškos giesmės 2007: 311–312): 1. Do rzeki przyszedł Chrystus, Zwanej Jordanem, Ponieważ umiłowany Chrystus chciał, Aby Jan Go ochrzcił. Tak Chrzest dla naszego oczyszczenia Od grzechów pozostawił I dusze od zguby Swoją krwią, swoimi ranami On drogo nas wyzwolił. 2. Dlatego dobrze zrozummy, Co oznacza Święty Chrzest, – Wierzmy w to mocno I unikajmy złej drogi. Bo Święty Chrzest – to woda, ILJA LEMEŠKIN Nasz prawdziwy 56 ActaLinguisticaLithuanicaXCI Tačiauvanduonevienas– Šventasisžodisjausujuo, DvasiaŠventa,nesDievas– Chrzciciel. 3. To Bóg ukazał widzialnie, I zabrzmiały Jego słowa, Ogłosił z wysokości niebios – I Jan Go usłyszał, Gdy rzekł: „To jest mój Syn, Ja miłuję Go serdecznie, Wyznaczyłem Go wam, Aby was z miłością nauczał – Przyjmijcie Jego naukę.“ 4. Wraz z Ojcem podczas chrztu Całą swą chwałą Go nawiedził I Duch Święty W postaci gołębicy. Wierzmy w to w sercu, Doświadczmy w swojej duszy, Że chrzci nas Trójca, ŠventaDvasiaatgimdo, PašvęsdamamusDievui. 5. [brak] 6. [brak] 7. Oko widzi tylko wodę, Wylaną na niemowlę, Wiara zaś – zbawienie, Zdobyte Świętą Krwią. Woda nie jest zwyczajna – Krwią jest ona poświęcona, Zmywa prawdziwie grzechy, Te zapoczątkowane przez Adama, Te obecne w naszych sercach. Artykuły / Articles 57 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas 8. Wysławiajmy Boga Ojca Bei Sūnų Jo brangiausią, Ir Šventą Dvasią liaupsinkim, Najgoręcej dziękując, On dał nam Święty Chrzest, On obmywa grzechy, Przez Niego wszyscy Zbawienie Otrzymujemy wieczne, Chwała najmilszemu Bogu! Bardzo interesujące jest to, że redakcja hymnu przygotowana dzięki staraniom konsystorza Litewskiego Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego usuwa niemal jedną trzecią tekstu M. Lutra (pomija 5. i 6. strofę oryginału), a jako M. Lutra przedstawia M. Mażwidasa, tj. włącza jego żegnanie z 1559 roku. Jego związek z M. Mażwidasem niegdyś ujawniał akrostych, którego współczesny „wariant” hymnu nie uwzględnia. Dlatego jako autor tekstu wskazany jest wyłącznie M. Luter. Niestety. Porównanie tekstów z lat 1544 i 1559 pokazuje, że M. Mażwidas konsekwentnie podążał za oryginałem. Dotyczy to nie tylko dokładności odtworzenia treści, lecz także budowy stroficznej. Każda strofa niemieckiego oryginału i litewskiego przekładu składa się ze schematu (sudžių) [9 + 9], darėdevynioseilutės.Giesmėspabaigojeduposmaisudarė18-apozicijų(raiktóry również tworzył akrostych. Postanowiwszy wpisać swoje imię i nazwisko do 6. i 7. strofy, M. Mażwidas musiał rozwiązać problem kombinatoryczny. W ostatniej strofie dobrze zmieściłaby się użyta w 1547 roku łacińska forma MASVIDIVS, jednak imię MARTINVS okazało się zbyt krótkie. W przypadku tego ostatniego trzeba by było naruszyć przejętą z niemieckiego oryginału budowę stroficzną, ponieważ nie można było. Autor wybrał inną motyvuotosraidės,įsiterpusiospozicijojetarpvardoirpavardės,akrostichebūti drogę – zastosował krótszą formę nazwiska i w ten sposób zrównał objętość imienia i nazwiska: 1 2 34 5 6 7 8 9 M A R T I N V S M A S WJDA S W ten sposób po imieniu i nazwisku pozostały dwie pozycje (litery), które zgodnie z ówczesnymi zasadami można już było prawidłowo zinterpretować jako interlinearną santrumpą: MARTJNVSS MASWJDAS M MARTJNVSMASWJDASSM MARTJNVSMASWJDASSignaMus „[my] Martynas Mażwidas żegnamy.” ILJALEMEŠKIN 58 Acta Linguistica Lithuanica XCI W książce Lithuanica aliter skrót SM zestawiono z verb. significare (SM = SignificaMus – Cappelli 1928: 354) i semantycznie powiązano z akrostychem z 1547 roku BI TP : Baccalaureus Iuris Titulum Posuit „bakałarz prawa położył znak krzyża“ (Lemeškin 2019: 364–365). Kolega Tomaš Hoskovec zaproponował łatwiejszy sposób wyjaśnienia (Hoskovec 2021: 127–128). Skrót SM nati, pol. żegnać, niem. segnen, st. ang. segnian... Skrót, yrapres.pl.1.indic.formanuoverb.signare „kryžiausženkląuždėti;pasirašyti“,iškurio(išviduramžiųbažnytinėslotynųkalbos)kilęliet.žegnoti,ček.žehktóry odpowiada orzeczeniu akrostychu, rozwija dalej werbalny wyraz błogosławiącego, tj. dziewięciowersowa żegnona, przedstawiona jako dodatkowa ósma strofa. A zatem struktura akrostychu jest następująca: MARTJNVS MASWJDAS S[igna]M[us] : [tekst żegnony] „[ksiądz]4 Martynas Mažvydas żegna: Diewui Tewui ſchlowe důkem Jr Jheſu Chriſtu garbinkem Bei Dwaſſe ſchwenta laupſinkem Wienam Diewui dekawokem Kurs iſtates eſt Chrikſchtima Ant ghreku aptʒiſtighima Bei amſʒina iſchganima Nůg Chriſtaus apſʒadeta Jem buk amſʒiua garba.“ Skromny autor, dążący do pobożnej anonimowości, w 1547 roku katvarkyti tekizmeiragendojeForma Chrikʃtimaelgiasivienodai.Irčia,irtenpagrindinį tekstąresp.vertimussupatospačiospaskirtiesautoriniaitekstai,panašiaisusemantiškai ir gramatiškai. Jest to ścisły, skierowany ku ojczyźnie epigraf i akrostych wierszowanej przedmowy B[accalaureus]I[uris] MARTJNVS MASVJDJVS „bakałarz prawa Martynas Mažvydas“ na początku Katechizmu. Na końcu Katechizmu, w miejscu kolofonu, w czterowersowej inwokacji Skaititaiap znajduje się kontynuacja autorskiego tekstu, względnie pierwszego akrostychu (z przedmowy), BI TP : Baccalaureus Iuris Titulum Posuit „bakałarz prawa położył znak krzyża“. Z kolei wydanie z 1559 roku otwierają dwa wymowne epigrafy skierowane również ku Wielkiej Litwie i ku czytelnikowi (jeden z epigrafów podano po łacinie i po litewsku; zostanie on omówiony osobno w następnym 4 Ta informacja nie została wyrażona werbalnie, jednak wynika jasno z kontekstu, ponieważ błogosławić, żegnać nie każdy może. Artykuły / Articles 59 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas w artykule5). Główny tekst zamyka akrostych MARTJNVS MASWJDAS S[igna]M[us] „Martynas Mažvydas żegna” z odpowiednimi słowami błogosławieństwa. Zatem w wydaniach z lat 1547 i 1559 zauważalne jest to samo pismo autora: na początku ksiąg zwraca się on do czytelnika i przedstawia; na końcu ksiąg M. Mažvydas zaznacza i błogosławi znakiem krzyża, a raz, żegnając, nie zapomina dodać także krótkiej modlitwy z finalizującym wszystko AMEN. 4. AKROSTYCHY P. SKORINY I M. MAŽVYDASA AKROSTYCHY P. Skorina i M. Mažvydas reprezentują tę samą tradycję piśmiennictwa WKL; obaj służyli – każdy w innym czasie i przez różny okres – księciu pruskiemu Albrechtowi. M. Mažvydas musiał rozpowszechniać i dobrze znać dzieła pierwszego drukarza litewskiego, w których pojawiły się także pierwsze na Litwie akrostychy. M. Mažvydas potencjalnie mógł (musiał) się na nich wzorować, dlatego celowe jest zestawienie akrostychów ruskich i litewskich oraz wyszczególnienie ich wspólnych cech. Akrostychy alfabetyczne, zapisane w Księdze Lamentacji (    (   1519)) oraz w akatyście św. Piotrowi i Pawłowi (         ), pozostaną na uboczu, ponieważ są inne. Do porównania wzięto jedynie akrostychy imienne. W „Akatystniku”, który stanowi część Małej księgi podróżnej, są dwa takie akrostychy:     „doktor Skorinaitis Franciszek pisał” (Akatyst św. Janowi Chrzcicielowi –           ) ir     „doktor Skorinaitis Franciszek uczynił” (Akatyst Najsłodszemu Imieniu Jezus –           ). 5 Artykuł jest publikowany w 84. tomie „Knygotyros” z 2025 roku. ILJA LEMEŠKIN 60 ActaLinguisticaLithuanicaXCI Pirmiejižodžiai„rašė“ir „darė“atitinka akatistųpenkisįvadinius wersów. Następujące dalej połączenia wyrazowe    i    według liczby liter alfabetu greckiego obejmują typowe dla akatystu 24 pozycje. W 1559 roku M. Mažvydas musiał rozwiązywać te same problemy, które znacznie wcześniej zajmowały P. Skorinę. Ze względu na ograniczenia formy (przestrzeni) obaj autorzy musieli dobrać określone rodzaje pewnych słów. M. Mažvydasa ograniczało 18 wierszy dwóch strof, P. Skorinę – 24 pozycje. Gdy zaszła potrzeba skrócenia nazwiska, M. Mažvydas użył krótszej formy litewskiej (MASWJDAS zamiast MASVIDIVS) (nie ma potrzeby dopatrywać się w tym przejawu litewskiej świadomości). P. Skorina musiał postąpić odwrotnie – „rozciągnąć” swoje imiona i nazwiska, aby wraz z tytułem akademickim (zapisanym pełnym słowem ) utworzyły 24-literowy skrót stopnia łańcuchowego (BI) oraz łacińskie nę.Todėlleidėjaslotynizuojasavovardą(),taippatpasirenkailgesnįrusėniškąkilmėvardį(),kurisstilistiškailotyniškamvarduinetinka. Normaliomis aplinkybėmis, t. y. nevaržomi akrostichų apimties rėmų, P.SkorinairM.Mažvydasbūtųpasirinkękitas,tinkamesnes,vartosenojeįprastas,nusistovėjusiasformas.GalimybęlaisvaiišplėstiakrostichąM.Mažvydas turėjo1547metaiseiliuotosprakalbospradžioje,kur,pradėjęsakrostichąnuo pirmostekstoraidės,jispavartojoįprastasirtarpusavyjegeraisuderintasakadeformy imion i nazwisk (MARTJNVS MASVJDJVS). W akatystach i agendzie Forma Chrikʃtima P. Skorina i M. Mažvydas musieli improwizować i pogodzić się z dysonansem stylistycznym. Właśnie takie wrażenie sprawiała mieszanina języków ruskiego–łacińskiego i łacińskiego–litewskiego, jednak czytelnik wiedział, że jest to rzecz sama przez się zrozumiała i tolerowana danina na rzecz poetyki kombinatorycznej. Kombinatoryczne utwory P. Skoriny i M. Mažvydasa są bliskie pod względem składni. Nie jest to banalna antyroponimiczna oznaka (bardziej rozpowszechniona), która w formie mianownika lub dopełniacza nazwy osobowej wskazywała na określoną osobę i przynależność tekstu (utworu). Imię i nazwisko wraz ze stopniem akademickim (resp. wskazaniem statusu socjalnego) funkcjonują jako podmiot, który ma orzeczenie. Orzeczenie to stanowią czasowniki, które w granicach akrostychów zajmują pomocnicze, drugorzędne miejsce. Tę część zdania M. Mažvydas wyraża skrótami, które dołączają się do form jego imion; P. Skorina czyni to w dodatkowych strofach wprowadzających:      : … „doktor Skorina Franciszek pisał: …”      : … „doktor Skorina Franciszek czynił: …” Artykuły / Articles 61 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas BI MARTJNVS MASVJDJVS – BI [M.Masvjdius]TP „teisiųbakalaurasM.Mažvydas“„teisiųbakalauraskryžiausženkląuždėjo“ MARTJNVS MASWJDAS SM : ... „[ksiądz] Martynas Mažvydas błogosławi: ...“ Podobieństwo wzmacnia również to, że na końcu publikacji, po akrostychu, w miejscu dopełnienia centrum gramatycznego przedstawiona jest „mowa bezpośrednia”, tj. modlitwa samych autorów. W akatystach P. Skoriny zajmuje ona znacznie więcej miejsca niż u M. Mažvydasa, który, ograniczony strofową strukturą pieśni M. Lutra, musiał zmieścić się w dziewięciu wersach. Por. na przykład współdziałanie akrostychu i modlitwy w akatyście P. Skoriny Najświętszemu imieniu Jezusa:     :           b       b             b     b              b           b                    b     b             Orzeczenie porównywanych akrostychów nie jest semantycznie całkowicie identyczne („pisał / robił” – „błogosławi”), ale wynika to z odmiennego statusu społecznego piszących. P. Skorina był świeckim człowiekiem o wysokim wykształceniu, ale nie księdzem. Utalentowany w pracy literackiej mógł pisać teksty akatystów i innych modlitw, lecz nie mógł we własnym imieniu błogosławić ludzi tymi modlitwami. Treść akatystów P. Skoriny jest bliska pieśni M. Lutra. I tu, i tam mowa jest o Janie Chrzcicielu, chrzcie Jezusa w Jordanie oraz znaczeniu chrztu. Różnice między utworami dotyczą ich charakteru gatunkowego: P. Skorina posługiwał się bizantyjską formą akatystu; M. Mažvydas improwizował na podstawie popularnej niemieckiej pieśni o charakterze katechizmowym. Wreszcie należy zwrócić uwagę na wymiar wydawniczy. Forma Chrikʃtima i „Akatistynas” to publikacje, których karty tytułowe przemilczają informacje o kompilatorach (wydawcach). W obu książkach brakuje również kolofonu finalizującego Šiątrūkstamąinformacijąreikėjosurasti,opažengęsXVIa.skaitytojastambuvopasiruošęs. publikację. Akrostych zamieszczony pod koniec „Akatistynas” ma charakter wydawniczy. On zarodoasmenį, kuris knygą „darė“. Kitamhimnui, įtrauktamtarpkitų ILJALEMEŠKIN 62 Acta Linguistica Lithuanica XCI w środku księgi akatystów wybrano leksem  „pisał”, która wskazywała autora tego i tylko tego konkretnego tekstu śpiewanego. Akrostych odczytywany na końcu księgi pełnił i do dziś pełni funkcję kolofonu wydania. Z tego powodu, aby był zauważalny i widoczny, jako jedyny został złożony z wykorzystaniem znacznie wyróżniających się inicjałów rytych (Lemeškin 2023: 367–368). W wydaniu z 1559 roku M. Mažvydas postąpił podobnie: za pomocą akrostychu, który towarzyszył pieśni o chrzcie Jezusa, na końcu (jak gdyby w kolofonie) ujawnił swój wkład w przygotowanie tej księgi. Stworzony przez niego tekst, rozdzielony między 9-wersowe strofy księgi (pieśni) na jej końcu, również był poszukiwany i odnajdywany przez wprawnych czytelników. A zatem między akrostychami P. Skoriny i M. Mażwida, napisanymi (ze względu na ograniczenia przestrzenne) językiem mieszanym i stylistycznie niespójnym, istnieje wiele wspólnych cech. Autorzy pierwszych ksiąg ruskich i litewskich zwracali się do czytelnika zdaniami dwuczłonowymi: „doktor Skorinaitis Franciszek uczynił”, „[ksiądz] Marcin žegnoja“.Pogramatiniocentroautoriaipridėjopapildinį,t.y.savųmaldų.Toks Mażwyd. Sposób tworzenia akrostychów nie jest częsty, ponieważ dla zaznaczenia autorstwa wystarczało wskazać imię i nazwisko. Zestawienie akrostychów ujawnia duże podobieństwo typologiczne i strukturalno-funkcjonalne, co skłania do przypuszczenia, że M. Mażwyd znał dzieła pioniera drukarstwa WKL i opierał się na nich. Analiza wydania z 1559 roku jest przydatna w badaniu akrostychów z 1547 roku. używa zarówno na początku Jųlyginamasistyrimasatskleidžiasantrumpųsvarbą.PastarąsiasM.Mažvydas katechizmu, wskazując tytuł akademicki BI (podobnie jak P. Skorina, a także inne wykształcone osoby), jak i w inwokacji „Skaititaiap” na końcu księgi: BI TP. Skróty użyte w latach 1547 i 1559 są pod względem znaczenia synonimami (T[itulum] P[osuit] „położył znak krzyża” – S[igna]M[us] „żegna”), lecz wybrano je z uwzględnieniem statusu społecznego piszącego: jako student akademii królewieckiej, który nie osiągnął jeszcze stopnia teologii, M. Mażwyd wskazuje uzyskany gdzie indziej tytuł akademicki, a kończąc pracę, stawia znak krzyża. 1559metaisjaukaipvyriausiasisRagainėsapskritieskunigasjisžegnojažmonesirpalaimina juosatskira malda.Pirmasisakrostichasyra„studentiškas“, antrasis–„kunigo“. 1559metaisM.Mažvydoakrostichaspasižymiglaudžiasąveikasuantruoju Forma Chrikʃtima w źródle przekładowym. Autor, nie naruszając dokładności meistriškaiįpynėsavotekstąįM.Liuteriogiesmę.Akrostichotąsa–papildomą przekładu, ósmy wers stanowiące błogosławieństwo – tak dobrze odpowiadało treści pieśni przekładowej, że z czasem stało się nieodłączną częścią składową dzieła M. Lutra. Dwa źródła przekładowe (1559 roku „Form der Tauff”; pieśń M. Lutra „Christ, unser Herr, zum Jordan kam”) stanowią podstawę wydania z 1559 roku, jednak na szczególną uwagę bałtystów zasługują autorskie teksty M. Mažvydasa. Artykuły / Articles 63 Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Oprócz akrostychu i żegnania, omówionych w niniejszym artykule, epigrafy w księgach M. Mażwida czekają na osobne badanie. LITERATŪRA Biržiška Vaclovas 1960: Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos 1: XVI–XVII amžiai,Čikaga:JAV LBKultūrosFondas. CappelliAdriano1928:Lexicon abbreviaturarum / Wörterbuch lateinischer und italienischer Abkürzungen,Leipzig:Weber. DiniPietro U.2010:MartynoMažvydoFormos Chrikštymo(1559)vertimooriginalas–Form der Tauff(1559).–Archivum lithuanicum12,71–82. GerulisJurgis1922:Mažvydas. Seniausieji lietuvių kalbos paminklai iki 1570 metams, Kaunas:Švietimoministerijosleidinys. HoskovecTomáš2021:Lithuanica aliter:visuminėsfilologijospritaikymaslituanistikoje.–Acta Linguistica Lithuanica85,117–140. KoženiauskienėRegina1990:XVI–XVIII amžiaus prakalbos ir dedikacijos,Vilnius: Mokslas,1990. Krikščioniškos giesmės 2007:Krikščioniškos giesmės, sud. L. Fetingis, Vilnius: LietuvosBiblijosDraugija. Lemeškin Ilja 2023: Проблемы изучения Малой подорожной книжки. Полемическийэкскурс[ProblemyizučenijaMalojpodorožnojknižki.Polemičeskij èkskurs].–Knygotyra80,343–385. LemeškinIlja2019:Lithuanica aliter,ser.Billēmai bhe ersinnimai,2,Vilnius:Lietuvių kalbosinstitutas. MicheliniGuido2000:Martyno Mažvydo raštai ir jų šaltiniai,Vilnius:Moksloirenciklopedijųleidybosinstitutas. StangChristianS.1976:DėlM.Mažvydo‘FormosChrikstima’šaltinio.–Baltistica 12(1),7–8. Schilling Johannes 2019: Erläuterungen. – Martin Luther. Geistliche Lieder, Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt.