Forma Chrikʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas

ILIJA LEMEŠKIN Instytut Języka Litewskiego ORCID id: orcid.org/0000-0002-7095-231X Kierunki badań naukowych: bałtystyka, slawistyka, literatura i piśmiennictwo starobałtyckie, folklor. DOI: doi.org/10.35321/all91-02 FORMA CHRIKŠTIMA (1559) W UJĘCIU FORMALNYM. AKROSTYCH KSIĘDZA M. MAŽVYDASA Forma Chrikštima (1559) from a formal perspective. Acrostic by priest M. Mažvydas ADNOTACJA Porównanie jest głównym narzędziem badawczym, jednak procedura o charakterze porównawczym musi być konsekwentnie uwarstwiona. Analizując akrostych z 1559 roku, należy zestawić go z: 1) innymi akrostychami Martynasa Mažvydasa; 2) wcześniejszymi akrostychami reprezentującymi tę samą tradycję piśmienniczą; 3) identycznymi i podobnymi środkami poetyki kombinatorycznej, które realizowano w szerszym kontekście historyczno-kulturowym. Samo to wyznacza poszerzające się pola analizy porównawczej: środki wyrazu pośredniego zastosowane w katechizmie z 1547 roku, akrostychy Franciszka Skoryny oraz akrostychy pozostawione w XVI wieku przez europejskich intelektualistów z innych krajów. Pomimo narodowego znaczenia M. Mažvydasa na Litwie, stworzone przez niego akrostychy nie były dotąd przedmiotem pogłębionych (porównawczych) badań. Celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie roli akrostychu (jego formy i treści) w wydaniu z 1559 roku Forma Chrikštima, ukazanie jego współdziałania z tłumaczonymi źródłami oraz uchwycenie możliwego związku (wspólnych cech) z akrostychami P. Skoryny. SŁOWA KLUCZOWE: M. Mažvydas, P. Skorina, akrostych, Katechizm, Forma Chrikštima, akatyst, paratekst. Straipsniai / Articles 39 ILJA LEMEŠKIN ANNOTATION Porównanie jest głównym narzędziem badawczym, jednak procedura porównawcza musi być konsekwentnie uwarstwiona. Analizując akrostych z 1559 roku, należy zestawić go z: (1) innymi akrostychami Mažvydasa; (2) wcześniejszymi akrostychami reprezentującymi tę samą tradycję literacką; oraz (3) identycznymi i podobnymi środkami poetyki kombinatorycznej, które realizowano w szerszym kontekście historyczno-kulturowym. Samo to wyznacza rozszerzające się pola analizy porównawczej: pośrednie środki wyrazu wykorzystane w Katechizmie z 1547 roku, akrostychy Franciszka Skoriny oraz akrostychy stworzone w XVIth wieku przez europejskich intelektualistów z innych krajów. Pomimo narodowego znaczenia Mažvydasa na Litwie jego akrostychy nie były dotąd przedmiotem pogłębionych badań (porównawczych). Celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie roli (formy i treści) akrostychu w publikacji z 1559 roku Forma Chrikštima, ukazanie jego interakcji z tłumaczonymi źródłami oraz wskazanie możliwego związku (pod względem identycznych cech) z akrostychami P. Skoriny. SŁOWA KLUCZOWE: M. Mažvydas, F. Skorina, akrostych, Katechizm, Forma Chrikštima, akatyst, paratekst. 1. M. MAŽVYDAS: JEGO KSIĄŻKI I AKROSTYCHY Corpus Mosvidianum obejmuje: książki przygotowane przez samego M. Mažvydasa do druku (1547; 1549; 1559) oraz źródła rękopiśmienne pozostałe po jego śmierci (†1563), znane nam dziś dzięki późniejszym drukom Baltramiejusa Vilentasa (1566; 1570) i Jonasa Bretkūnasa (1589). Do pierwszej grupy autentycznych wydań M. Mažvydasa należą następujące trzy rzadkie książki: 1. [Martynas Mažvydas,] CATECHISMVSA PRAḟty S̄zadei, Mak̄las fkai-tima rafchta yr giėfmes del krikščianiftes bei del berneliu iaunu nau̇ey fuguldi-tas KARALIAVCZVI VIII. dena Menefes Saufia, Metu vłgimima Diewa. M. D. XLVII. [1547] Soli Deo gloria; 2. Martynas Mažvydas, Giefme S. Ambraßeijaus, bey S. Auguḟtina, kurę wa-din: Te Deu laudamus. Su geḟmemis ape ißch numir̄uiu priekelima Iefaus Chriftaus, Ißchgulditas per M. Moḟuida Waitkuna [et]c. Ant naudos Ragȧynes Baßniczey ir 40 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriſtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas kitu etc. [W kolofonie:] Iſchſpaùſt Karalauczuy per Iana Weinreicha. XX diena me­nesis Balandʒa. Metu Diewa. 1549; 3. [Martynas Mažvydas,] Forma Chriſtima. Kaip Baβnicʒas Iſtatimė Hertz̜iʒikĭtes Pruſu / ir kitofu žemėſu laikoma ira. Drukawot Karalauczui per Iona Daubmana / Metu Christaus M. D. L I X. [1559]. Katechizm z 1547 roku i agenda z 1559 roku M. Mažvydas przedstawił (opracował) jako dzieła anonimowe. Swoje autorstwo jako tłumacza i kompilatora ujawnił za pomocą akrostychów, dlatego autor został wskazany w nawiasach kwadratowych. Do drugiej grupy należą: 1.1. [Baltramiejus Vilentas,] Geſmes Chriſtʒoniſkas gedomas Baβnicʒofu per Aduenta ir Kaledas ik Gramnicʒu. Iſchſpaùtas Karalauczui nůg Iona Daubmana Metu Diewa / M. D. LXVI. [1566]; 1.2. [Baltramiejus Vilentas,] GESMES Chriſtʒoniſkas gedomas baβnicʒofu per Welikas ir Sekminias ik Aduenta. Iſchſpaùtas Karalauczui / nůg Iona Daubmana. Metu Diewa / M. D. LXX. [1570] Soli Deo Gloria; 2. [Jonas Bretkūnas,] PARAPHRASIS, permanentina poteraus malda / per Martina Moſwida iſchguldita įtraukta į Jono Bretkūno leidinį Gieſmes Duchau­nas / iſch Wokiſchka ing Lietuwiſchka lieʒuwi / per nekurius Plebonus Hercegiſtes Pruſu / pergulditas. Iſſpaùtas Karaliauczuie / per Iurgi Oſterbergera 1589. Dwutomowe Geſmes Chriſtʒoniſkas przygotował do druku krewny M. Mažvydasa – B. Vilentas. Na podstawie innego odziedziczonego rękopisu w 1572 i (lub) 1574 roku mógł on wydać również PARAPHRASĮ swego kuzyna (egzemplarzy tych możliwych wydań dotychczas nie odnaleziono); w takim przypadku Jonas Bretkūnas w 1589 roku najprawdopodobniej wykorzystał nie autentyczny rękopis autora, lecz wydanie B. Vilentasa. Mówiąc o zbiorze książek M. Mažvydasa, należy pamiętać, że książka (tekst) jest subtelnym artefaktem – pod względem gatunkowym ściśle zdeterminowanym znakiem językowym najwyższego szczebla, którego autor, stosownie do aktualnej sytuacji komunikacyjnej, przemawia do czytelnika w odpowiedni sposób i czasie. Tekst wydany bez ingerencji i wiedzy autora zgoła nie jest równoważny książce wydanej przez samego autora, dlatego zarówno śpiewnik, jak i PARAPHRASĮ należy uznać za dzieła B. Vilentasa i J. Bretkūnasa. Do pierwszego tomu Geſmes Chriſtʒoniſkas B. Vilentas włączył przedmowę REVERENDIS PASTORIBVS ET MINISTRIS ECCLESIARVM LITVANICARVM. Formuła MARTINVS MOSVID, GRATIAM & pacem ą Straipsniai / Articles 41 ILJA LEMEŠKIN Deo Patre, & D. N. Jefu Chrifte, podana na końcu tytułu przedmowy, mocno wiąże książkę z imieniem Mažvydasa, jednak nie wiadomo, czy nie jest to jedynie innowacja wydawcy, któremu przypadło uporządkowanie spuścizny rękopiśmiennej zmarłego. Ta przedmowa mogła – a zapewne nawet powinna – być anonimowa. Tak M. Mažvydas postąpił w 1547 roku, ukrywając autorstwo odpowiedniego łacińskiego tekstu wprowadzającego „Pastoribus et ministris ecclesiarum in Lituania gratiam et pacem”. Skłoniła go do tego średniowieczna zasada unikania samookreślenia i wymieniania swego „marnego” imienia. Autor przedmowy do śpiewnika wyraźnie mówi, że imię twórcy książki nie dorównuje imieniu Stwórcy: hunc laborem meum non eo fufceptum, neq; ad id profuturum ut meo nomini famam aut celebritatem ullam conciliet (quippe quum neq; appet(o, neq; ex tali re petendam effe scio) verum enimvero ut gloria, laus & honor nominis folius Æterni Dei Patris & D. N. Jefu Chrifti „podjąłem tę pracę nie po to, aby w przyszłości przyniosła mojemu imieniu sławę i rozgłos (oczywiście ani tego nie pragnę, ani wiem, że nie należy do tego dążyć poprzez taką pracę), lecz po to, aby Kościół litewski w natchniony i wierny sposób wychwalał imię jedynego Niebiańskiego Boga Ojca i Pana Naszego Jezusa Chrystusa...” (Koženiauskienė 1990: 76). M. Mažvydas świadomie i deklaratyviai unika rozgłaszania swego imienia wśród ludzi i właśnie dlatego skłonny jest ujawniać autorstwo „po staroświecku”, skromnie – za pomocą wyrafinowanego środka wyrazu pośredniego, który nie każdy potrafił zauważyć. Jest to ważna projekcja także na katechizm. Niefortunnie dodany przez wydawcę do anonimowej przedmowy MARTINVS MOSVID jest sprzeczny z postawą z 1547 roku i podważa jasno wyrażone stanowisko, że słudze Boga nie wypada w Śpiewniku ani w dziele podobnego rodzaju wychwalać, czyli upubliczniać, własnego imienia. Do kategorii publikacji anonimowych, zgodnie z koncepcją M. Mažvydasa, mógł należeć również PARAPHRASIS, permanitina poteraus malda. Rozbudowaną szablonową uwagę per Martina Mofwida ifchgul dita mógł z banalnych względów wydawniczych dodać do tytułu ten sam B. Vilentas. W ten sposób wydawca ujawniłby pochodzenie posiadanego i publikowanego rękopisu. Nie wiadomo, jak ewentualnie sam M. Mažvydas uporządkowałby „swoją publikację”. Teksty zebrane przez M. Mažvydasa i opublikowane dzięki staraniom B. Vilentasa i J. Bretkūnasa sprawiają wrażenie pełnoprawnych książek (dzieł) M. Mažvydasa, jednak takie rozumienie nie jest prawidłowe. Po 1563 roku publikowali Mažvydasa nie M. Mažvydas, lecz B. Vilentas i J. Bretkūnas. Czynili to według własnego uznania, dlatego rozważając kwestię pierwiastka autorskiego (reprezentacji autora), należy opierać się na autentycznych drukach z lat 1547, 1549 i 1559. Katechizm z 1547 roku i agenda z 1559 roku są ważnymi dziełami o charakterze dogmatycznym i dydaktycznym, przeznaczonymi dla „pasterzy i sług kościołów”. Powstały na życzenie władcy (kościoła) i za pieniądze państwowe. Zgodnie z okolicznościami M. Mažvydas występuje tu jako wierny sługa Boga (kościoła, 42 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriʃtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas władcy), który po cichu – jako anonim – wykonuje swój obowiązek (zadanie, zlecenie). Całkowicie odmienny charakter ma okolicznościowa „Pieśń św. Ambrożego...” z 1549 roku. Jest to zbiór kilku pieśni, który z woli M. Mažvydasa odpowiada na konkretne życzenia parafian, czyli mieszczan: Supratau klaufytojius Diewa Ʒodʒa norinćʒus tureti geʃme tą kure wadin: Te Deum laudamus. Co więcej, „prywatna” książeczka jest przeznaczona Ant naudos Ragainės Baʒnićʒey i dedykowana osobie szlachetnie urodzonej. Za pomocą tego okolicznościowego drobiazgu drukarskiego zamierzano zapewnić sobie uległość urzędnika okręgu Ragainė Sebastijonasa Perbantasa, który miał również sfinansować wydanie książeczki. Taka publikacja, mająca dedykującego i adresata dedykacji, ze względu na swoje przeznaczenie gatunkowe i funkcjonalne nie mogła być abstrakcyjnie anonimowa. Można zatem stwierdzić, że książki M. Mažvydasa skłaniają się ku anonimowości. 2. ŹRÓDŁA I STRUKTURA WYDANIA FORMA CHRIʃTIMA Analizując akrostych, należy ustalić granicę między tekstami przetłumaczonymi a „własnymi”, „autorskimi”. Do tych ostatnich należą nie tylko drobne wstawki zapisane przez samego M. Mažvydasa (często powstałe w celu zapewnienia płynności przekładu) lub stworzone przez niego obszerniejsze utwory, lecz także części tekstów innych osób (należą do nich np. cytaty biblijne), których nie było w oryginale przekładu. Jeden z pierwszych badaczy, który wyraził swoją opinię o źródle wykorzystanym przez M. Mažvydasa, Jurgis Gerulis, wskazał w 1922 roku na wydanie z 1558 roku (VD16 P 4787): Kirchen Ordnung Wie es im Hertzogthumʙ Preuffen / beydes mit Lehr und Ceremonien / ʃampt andern / ʃo ʒu Förderung und Erhaltung des Predig=ampts / Chriʃtlicher Zucht / und guter Ordnung / von nöten / gehalten wird. Anderweit verʃehen / gemehret / und Publicieret. ANNO CHRISTI M. D. LXIII. 25. Nouembris. Der ander Theil dieʃer Kirchenordnung. Von den Ceremonien / und Kirchengebräuchen (Gedruckt ʒu Königsperg in Preuffen / bey Johann Daubman. 1558) (Gerulis 1922: XIX). Później opinię J. Gerulisa powtórzył Vaclovas Biržiška (1960: 85). Utrwalony pogląd zmienił się dopiero po opublikowaniu przez Christiana S. Stanga w czasopiśmie Baltistica krótkiego artykułu „O źródle ‘Formos Chrikstima’ M. Mažvydasa”. W 1976 roku, nie mając już dostępu do drukowanych źródeł badanych w Królewcu, norweski bałtysta – opierając się na systematycznie zgromadzonym przed wojną materiale porównawczym – doszedł do stanowczego wniosku: „Prawdziwym źródłem nie jest niemiecka Kirchen Ordnung, która nigdy nie została w pełni wdrożona, lecz odrębny rozdział o chrzcie w publikacji, która ukazała się w 1559 roku (w tym samym roku co „Forma Chrikstima”)” (Stang 1976: 7). Dobrze uzasadnione i całkowicie jednoznaczne wyniki badań K. Stanga zostały niestety zignorowane przez niektórych badaczy. Straipsniai / Articles 43 ILIJA LEMEŠKIN Dawną błędną atrybucję i towarzyszące jej słabe założenie powtórzył Guido Michelinis: „Tekst znajdujący się na s. 95–128 [Forma Chrikštima – I. L.] przetłumaczono z języka niemieckiego na podstawie wydania Kirchen Ordnung z 1558 roku (cz. 2, s. 2a–10b). Jest to w większości przekład dosłowny; od źródła szczególnie odbiega na początku s. 118 i 119, gdzie najprawdopodobniej oparto się na publikacji zaginionej podczas drugiej wojny światowej (zob. Ch. Stang, „O źródle ‘Formos Chrikštima’ M. Mažvydasa”, Baltistica XII(1), 1976, s. 7–8)” (Michelini 2000: 157). Szkoda, że stało się tak w książce, która miała precyzyjnie usystematyzować źródła, tj. w publikacji obrazowej „Pisma Martynasa Mažvydasa i ich źródła” z 2000 roku. Niepotrzebne zamieszanie usunął w 2010 roku Pietro Umberto Dini, opierając się na tekstologicznej analizie porównawczej oryginałów: „W rzeczywistości Mažvydas w ogóle nie opierał się na tekście Kirchenordnung – Formą Chrikštymo tłumaczył z niemieckiej publikacji Form der Tauff (1559)”; „Prawdziwym niemieckim oryginałem przekładu Formos Chrikštymo Mažvydasa nie jest niemiecka Kirchenordnung (1558), lecz odrębna publikacja jego rozdziału o chrzcie Form der Tauff, która ukazała się w 1559 roku. Powinni to uwzględnić badacze źródeł pism Mažvydasa. Analizowanie Formos Chrikštymo Mažvydasa na podstawie tekstu Kirchenordnung z 1558 roku nie ma żadnych podstaw” (Dini 2010: 76, 80). Przygotowując książkę, M. Mažvydas opierał się zatem na publikacji (VD16 ZV 21274) Form der Tauff. Wie die in der Kirchenordnung des Hertzogthumbs Preuß=sen / und an=dern mehr / verfaßet. Gedruckt zu Königsberg / durch Johann Daubman / Anno Christi / 1559, jednak dla ścisłości należy podkreślić, że rozważając pochodzenie i skład wydania Formą Chrikštima, należy mówić nie o jednym źródle, lecz o źródłach. Form der Tauff z 1559 roku jest głównym, lecz nie jedynym tekstem włączonym do książki przygotowanej przez M. Mažvydasa do druku. Od f. 19r rozpoczyna się Giesmė duchawna / ape mufu S. Chrikfhta juguldita nůg D. Mart: Luthera. Chrift vnfer Herr zum Jordan kam. Jest to niezwykle popularna pieśń Marcina Lutra (EKG 146, EG 202), która, według dostępnych danych, po raz pierwszy została wydana jako druk ulotny (in plano) w 1541 roku (nie zachowała się). Później, w latach 1543–1544, pieśń wydrukował w Wittenberdze Josef Klug (VD16 G 849; VD16 G 850): Geiftliche Lie der zu Wittemberg / Anno 1543. Warnung D. Mart. Luther. Viel falſcher Meiſter itzt Lieder tichten Sihe dich fur vnd lern ſie recht richten Wo Gott hin bawet ſein Kirch vnd ſein wort Da wil der Teufel ſein mit trug vnd motd (Gedruckt zu Wittemberg / Durch Joseph Klug / Anno M. D. Liiij)¹. Następnie, w 1545 roku, pieśń ukazała się w zbiorze lipskiego wydawcy Valentina Babsta (VD16 G 851), uważanym za ostatni autorski zbiór pieśni M. Lutra: Geyftliche Lieder. Mit einer newen vorheede / D. Mart. Luth. Warnung D. M. L. Viel falſcher Meiſter itzt Lieder tichten Sihe dich fur, vnd lern ſie recht richten ¹ VD16 G 850; dostęp online: https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN817716122&PHYSID=PHYS_0087&DMDID=DMDLOG_0030. 44 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriſtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Gdzie Bóg buduje swój kościół i swoje słowo, tam diabeł chce być podstępem i morderstwem. Leipzig (Gedruckt zu Leipzig durch Valentin Babſt in der Ritterstraffen. 1545). Badając pochodzenie pism M. Mažvydasa, G. Michelinis nie podał źródła tej części Forma Chriſtima. Jako paralelę wskazał tekst niemiecki i melodię rzekomo wywodzącą się z wydania z 1545 roku: „Niemiecki tekst M. Luthera i melodia zostały podane według Geiſtliche Lieder z 1545 roku, pieśń nr 18 [= wyd. z 1561 r., pieśń nr 18]; por. także Gſangbüchlein z 1561 r. (cz. 2, s. 15a–16a), Kirchengeſanng z 1570 r. (s. 36a–37a) oraz Kirchengeſenge z 1573 r. (s. 397b–398b). Tekst przedrukowano w antologii Philippsa Wackernagela (t. 3, s. 25–26), a z melodią w jego książce Martin Luthers Geiſtliche Lieder, s. 72–74. <...> Przekład dosłowny z niemieckiego tekstu M. Luthera, dodano tylko ostatnią zwrotkę. Melodia odpowiada źródłu niemieckiemu” (Michelini 2000: 191). Ostatnie stwierdzenie wraz z podaną melodią ponownie wprowadziło zamieszanie. Nie sprawdzono, z jakiego źródła G. Michelinis zaczerpnął melodię, lecz nie odpowiada ona wariantowi z lat 1543–1544 ani z 1545 roku. Różnica występuje w czwartym takcie: 1543–1544 1545 1559 Michelini 2000: 192 Ustalenie konkretnego źródła, na którym M. Mažvydas opierał się w 1559 roku, jest trudne z jednej strony ze względu na teoretycznie możliwą obfitość niemieckich źródeł drukowanych (wydanych w latach 1543–1559), a z drugiej – z powodu braku materiału porównawczego. Tekst niemiecki w różnych wydaniach cechuje się stabilnością, natomiast M. Mažvydas włączył do swojej książki tylko jeden (pierwszy) wers niemieckiego oryginału (Chriſt vnſer Herr zum Jordan kam). Ponadto opublikowany przez M. Mažvydasa przekład nie zawiera znaków interpunkcyjnych, które pomogłyby zidentyfikować źródło. Wreszcie niewiele pomagają również towarzyszące tekstowi pięciolinie (przydatne byłoby porównanie ich przez specjalistę muzyka). Nie wiadomo, dlaczego G. Michelinis, wskazując błędną melodię, najwyraźniej przyznał pierwszeństwo śpiewnikowi Valentina Babsta z 1545 roku. Nie mogąc dowieść, że M. Mažvydas miał pod ręką konkretne wydanie wittenberskie, lipskie czy inne, trzeba pracować z najstarszym znanym (dostępnym) identycznym Straipsniai / Articles 45 ILJA LEMEŠKIN drukowanym wariantem pieśni. Z tego powodu obok przekładu M. Mažvydasa podano tu pieśń według wydania J. Kluga z 1544 roku, na którym V. Babst konsekwentnie opierał się również w 1545 roku: Geiftliche Lieder zu Wittemberg. Wittenberg: Josef Klug, 1544. Forma Chriſktima. Królewiec: Jonas Daubmanas, 1559. 42[r] Ein Geiſtlich Lied / Von vnſer heiligen Tauffe / Darin ſein kurz geſaffet / Was ſie ſei? Wer ſie ge= ſtifftet habe? Was ſie nütze? etc. D. Mart. Luther. S ij Chriſt [19r] Gieſme ducha= wna / ape muſu S. Chrik= chta fuguldita nūg D. Mart: Luthera. Chrift vnſer Herr zum Jordan kam. [natos] CHriftus Jordanop ateiha: Priėme chrikſchta nūg Jana: [natos] Kaip io Tewas noreiha: Pildidams ſawa vreda: C iij Te [42v] [natos] Chrift vnſer HErr zum Jordan Von S. Johans die Tauffe [natos] kam nach ſeines Vaters willen / nā ſein werck u~n am[t] zur erfüllen / Da [natos] wolt er ſtiff­ten vns ein Bad / Zu wa= [natos] schen vns von ſünden / Erſeu= [natos] ffen auch dem bittern Tod / Durch ſein [19v] [natos] Tę mums Chrikſchta paſtiprina: [natos] Ant ghreku apmaſogghima: [natos] Ir ſmertis paſkandinima [natos] Krauiu ir ſžaisdomis ſawa: Dudams 46 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriſtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Geiſtliche Lieder zu Wittemberg. Wittenberg: Joſef Klug, 1544. Forma Chriſktima. Królewiec: Jonas Daubmanas, 1559. 43[r] [natos] felbs Blut vnd Wunden / Es galt ein [natos] newes Leben. So hört vnd mercket alle wol / Was Gott heißt felbs die Tauffe. Vnd was ein Chriften gleuben sol Zu meiden Ketzer hauffen. Gott spricht u~n wil / das wasser sei Doch nicht allein ſchlecht Waſſer. Sein heilgs Wort iſt auch dabey / Mit reichem Geiſt on maſſen. Der iſt alhie der Tauff­er. F iiij Solchs [20r] [natos] Dudams mums nauihe giwata. Klauſik bei ſupralk nu koſznas Kū wadin Chriſta Diewas Ką tur tiketi iſmū wernas Jęng Kocerums bus iſchweng=tas Diews liep jeng wandu bus Chrikſtas Bet ne eft wiens wandū praſtas Prieg wandens eft ſzodis ſchwen=tas Jr ſchwents Duchs eft priedū=tas Tas Chriſktitogis eft tikras Tatai Diews ſchwiefiei iſchrei=ke Weidais ir ſzodžieis pamoke C iiij Diewas Straipsniai / Articles 47 ILJA LEMEŠKIN Geiftliche Lieder zu Wittemberg. Wittenberg: Joſef Klug, 1544. Forma Chriftkima. Królewiec: Jonas Daubmanas, 1559. [43v] [20v] Sölchs hat er vns beweifet klar / Mit Bildern vnd mit Worten / Des Vaters ſtim man offenbar / Dafelbs am Jordan horte. Er ſprach / Das iſt mein lieber (Son / An dem ich hab gefallen. DEN wil ich Euch befohlen Das jr JN höret Alle / (han / Vnd folget ſeinem Leren. Auch Gottes Son hie ſelber ſteht Jn ſeiner zarten Menſcheit. Der heilig Geiſt erneider fert / Jn Taubenbild verkleidet. Das wir nicht ſollen zweifeln (dran / Wenn wir getauffet werden / All drey Perſon getauffet han / Da mit bey vns auff Erden / Zu wohnen ſich ergeben. Sein Bóg Ojciec głosem zawołał nad Jordanem, oto usłyszał Go Ojciec: to jest mój miły syn, On jest mi bardzo miły, Jego wam daruję, Jego macie słuchać i wypełniać Jego słowa. Syn Boży sam tu był w ludzkiej postaci, przybyła również w postaci gołębicy Duch Święty. Wierzmy zatem mocno, gdy zostaniemy ochrzczeni, że Trójca nas ochrzciła i na ziemi zawsze będzie przy nas mieszkać. Apostołom, swoim uczniom, nakazał nauczać cały świat, że 48 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriſtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Geiftliche Lieder zu Wittemberg. Wittenberg: Joſef Klug, 1544. Forma Chriſtima. Królewiec: Jonas Daubmanas, 1559. 44[r] SEin Jünger heiſſt der HEरेe (Chriſt / Geht hin all Welt zu leren / Das fie verlorn in Sünden iſt / Sich ſol zur Buffe keren. Wer gleubet vnd ſich teuffen leſſt / Sol dadurch ſelig werden / Ein newgeborner Menſch er (heiffst / Der nicht mehr könne ſterben / Das Himelreich ſol erben. WEr nicht glaubt dieſer groſſen (Gnad / Der bleibt in ſeinen Sünden / Vnd iſt verdampt zum ewigen (Tod / Tieff in der Hellen grunde. Nichts hilfft ſein eigen heiligkeit / All ſein Thun iſt verloren / Die Erbſünd machts zur nichtigkeit / Darin er iſt geboren / Vermag jm ſelbs nichts helffen. S iij Das [21r] Jog eft prапapіts’ del ghreka Todel tedara pakuta Kurs tik ir prieims chrikſta Tas aptures iſchganima Nauhia bus ſ3mū giwenima Kurs negal mirti ant amſ3a Gaus karaliſke Diewa. Malonei tai kurs netiki Amſ3inai giwens ghreki Ras ghis amſ3ināje ſmerti Tur peklas vgnie dekti Io ſchwentibæ ghi negelbæs Nei wiſſi io darbai iem pades Vſch nieka priegimts ghreks da= ra S3mogaus darbus ir giwata Sau ſmogus negelbt niellaka. Mufu akis reg wandeni Ant waika pilamąghi C v S3mo= Straipsniai / Articles 49 ILJA LEMEŠKIN Ostatecznie należałoby zająć się jeszcze jednym, to znaczy trzecim z kolei źródłem – „własnymi” tekstami, które M. Mažvydas pomysłowo połączył z agendą Form der Tauff (1559) oraz z przekładami pieśni „Christ, unser Herr, zum Jordan kam”. Należy do nich akrostych MARTINVS S MASWIDAS M, włączony do pieśni M. Lutra (do jej 6. i 7. zwrotki), oraz modlitwa M. Mažvydasa, która rozwija akrostych i utwór M. Lutra (tworzy „nadmiarową” 8. zwrotkę). Na początku wydania identyfikujemy z kolei inne „nadmiarowe”, to znaczy dodane przez M. Mažvydasa jako autora (kompilatora) książki, teksty. Są to dwa „epigrafy”², umieszczone między stroną tytułową (f. 1r) a przekładem Form der Tauff ² Z dzisiejszej perspektywy pojęcie epigrafas oznacza tekst umieszczony na początku dzieła lub jego części, za pomocą którego autor określa główną myśl i temat dzieła. Pogląd ten nie jest właściwy dla książek M. Mažvydasa. Epigraf jest w nich krótkim zapisem, który na początku dzieła podaje pewne ważne informacje o czasie jego powstania i o autorze; może to być inwokacja, podziękowanie, dedykacja, reklama itp. 50 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriḱſtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas początku (f. 2r). Tutaj (f. 1v) twórca wydania podał dwa ważne dla niego (dla jego publikacji) cytaty biblijne, a jeden z nich nawet w dwojakiej formie: Ephe. 4. || Jeden Pan, jedna wiara, jeden || chrzest, jeden Bóg i Ojciec || wszystkich, który jest ponad wszystkimi, przez || wszystkich i we wszystkich nas. || Timo. 4. || Pietas ad omnia utilis eſt. || Pabaſniſta wiſſam naudin= || ga eſt. || Tak więc pod względem źródła (źródeł) wydanie z 1559 roku Forma Chriſtima nie jest jednorodnym zabytkiem drukowanym. „Własne” teksty M. Mažvydasa, jako kompilatora i autora książki, otaczają, podobnie jak w katechizmie z 1547 roku, źródła tłumaczone. Karta tytułowa książki dokładnie kopiuje pierwsze i główne źródło niemieckie (tj. VD16 ZV 21274): Po epigrafie wybranym dla wydania z 1559 roku, który pod względem pozycji (f. 1v) i przeznaczenia koreluje z epigrafem katechizmu z 1547 roku, od f. 2r do f. 18v biegnie tłumaczenie agendy Form der Tauff. M. Mažvydas zrezygnował z sentencji LAVS DEO wieńczącej niemiecki oryginał. Rozszerzając wydanie, dodał ponadto inne źródło tłumaczone – pieśń M. Lutra „Christ, unser Herr, zum Jordan kam”, która zajęła f. 19r–21v. Na końcu przetłumaczonej pieśni, w końcowej części wydania, umieszczono inne elementy autorskie: akrostych M. Mažvydasa i znak krzyża, które pod względem semantycznym i funkcjonalnym wiążą się z epigrafami na początku książki. „Autorskie”, tj. ściśle związane z osobą M. Mažvydasa, elementy książki tworzą kompozycję pierścieniową. Szczególnie wyraźne ślady autorskie występują w końcowej części, co jest naturalne. Objętość części paratekstowych na końcu książki wynikała z procesu składania tekstu, względnie z ograniczeń arkusza drukarskiego. Dobrze ilustrują to wydania P. Skoriny: wolna przestrzeń pozostała na ostatnim składce sprzyjała Straipsniai / Articles 51 ILJA LEMEŠKIN umieszczaniu rozmaitych elementów dekoracyjnych (nie tylko ilustracji narracyjnych), dodatkowych modlitw, słów końcowych, inwokacji i obszernych kolofonów. Analiza struktury wydania z 1559 roku ujawnia ten sam stan rzeczy. Blok książki składa się z trzech składek. Poniżej podano ich objętość oraz miejsce, w którym przebiegają szwy: Składka Arkusze Miejsce szwu Objętość składki A 1–8 4v–5r 4 | 4 B 9–16 12v–13r 4 | 4 C 17–21 19v–20r 3 | 3³ Tekst pierwszego, największego, tłumaczonego źródła (Form der Tauff) kończył się na początku f. 18v, tj. zaledwie na drugiej karcie trzeciej składki. Gdyby sporządzono składkę o zwyczajowej objętości, tj. 4 | 4, niewykorzystane pozostałyby ¾ arkusza. Dlatego na końcu użyto mniejszej karty papieru, a źródła pomocnicze (pieśń M. Lutra i teksty M. Mažvydasa) częściowo „załatały” pozostałe wolne miejsce. 3. TEKSTY M. MAŽVYDASA W PIEŚNI M. LUTRA Niezależnie od utylitarnych (drukarskich) względów skłaniających do włączenia pieśni M. Lutra do wydania z 1559 roku, jej wybór nie był przypadkowy ani nietrafny. Pod względem treści pieśń katechizmowa (o jej charakterze – Schilling 2019: 171–173) doskonale nadawała się do agendy. Forma Chrikſtima – to szczegółowe wyjaśnienie, jak zgodnie z prawem kościelnym należy sprawować obrzędy chrztu. W istocie jest to konspekt nabożeństwa (z dokładnymi wskazówkami, co, kiedy i jak należy robić), którego miał przestrzegać ksiądz lub osoba świecka zmuszona do ochrzczenia dziecka w domu. Autorytatywne dzieło poetyckie dodane na końcu wydania (ostatniej składki) również mówi „o naszym świętym chrzcie”, w atrakcyjny i łatwo zrozumiały sposób poucza, czym jest chrzest, jak się pojawił i jak działa. Ze względu na pierwsze (główne) źródło M. Mažvydas skrócił tytuł pieśni, ponieważ powielał on treść agendy: ³ Ostatnia karta składki była pusta, tj. pozbawiona tekstu, dlatego niekiedy ją usuwano (zob. egz.: sygn.: Pol.6.II.4–5, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu). 52 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriſtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas Geiſtliche Lieder zu Wittemberg. Wittenberg: Joſef Klug, 1544. Forma Chriſktima. Królewiec: Jonas Daubmanas, 1559. Ein Geiſtlich Lied / Von vnſer heiligen Tauffe / Darin ſein kurz gefaſſet / Was ſie ſei? Wer ſie geſtiffet habe? Was ſie nütze? etc. D. Mart. Luther. Gieſme ducha= wna / ape muſu S. Chrik= chta fuguldita nũg D. Mart. Luthera. Formalnie „giesmė duchawna” nie jest częścią składową obrzędów chrztu. Do agendy dołączono ją po to, aby księża ją śpiewali i szerzyli wśród wiernych prawdę o chrzcie. Tłumaczenie M. Mažvydasa z 1559 roku jest dosłowne. W dalszej części artykułu równolegle przedstawiono podzielony na strofy i nieco uproszczony graficznie oryginał (według wydania J. Kluga) oraz przekład; teksty wpisane przez M. Mažvydasa wyróżniono czcionką pogrubioną: 1544 1559 1. Chriſt vnſer HErr zum Jordan kam nach ſeines Vaters willen / Von S. Johans die Tauffe nam ſein werck und ampt zur füllen / Da wolt er ſtifftten vsn ein Bad / Zu waſchen vns von ſünden / Erſeuffen auch dem bittern Tod / Durch ſein ſelbs Blut vnd Wunden / Es galt ein neues Leben. 1. Chriſtus Jordanop ateiha: Kaip io Tewas noreiha: Priėme chrikſtą nũg Jana: Pildidams ſawa vreda: Tę mums Chrikſtą paſtiprina: Ant ghreku apmaſgoghima: Ir ſmertis paſkandinima Krauhiu ir ſąždoſmis ſawa: Dudams mums nauihe giwata. 2. So hört vnd mercket alle wol / Was Gott heiſſt ſelbs die Tauffe. Vnd was ein Chriſten gleuben ſol Zu meiden Ketzer hauffen. Gott ſpricht vnd wil / das waſſer ſei Doch nicht allein ſchlecht Waſſer. Sein heilgs Wort iſt auch dabey / Mit reichem Geiſt on maſſen. Der iſt alhie der Tauffſer. 2. Klaufik bei ſupraſk nu koſznas Kũ wadin Chrikſtą Diewas Ką tur tiketi įſmũ wernas Jęng Kocerums bus iſchwengtas Diews liep įęng wandu bus Chrikſtas Bet ne eſt wiens wandũ praſtas Prieg wandens eſt ſzodis ſchwentas Jr ſchwentſ Duchs eſt priedũtas Tas Chrikſtitogis eſt tikras Straipsniai / Articles 53 ILJA LEMEŠKIN 1544 1559 3. Sẽlchs hat er vns beweifet klar / Mit Bildern vnd mit Worten / Des Vaters ſtim man offenbar / Dalelbs am Jordan horte. Er ſprach / Das iſt mein lieber Son / An dem ich hab gefallen. DEN will ich Euch befohlen han/ Das jr JN höret Alle / Vnd folget ſeinem Leren. 3. Tatai Diews ſchwiefei iſchreiſke Weidais ir ſzodzei̇es pamoke Diewas Tewas balſu ſchauke Jordaniep ghi eft iſchgirde Tews kalb / tas éſt mans mielś ſunus Ghis man eft didiei malonus Tą aſch dowanoi̇u iumus Tam ius buket pakluſmus Jr pildiket io ſzodžius. 4. Auch Gottes Son hie ſelber ſteht Jn feiner zarten Menſcheit. Der heilig Geiſt ernieder fert / Jn Taubenbild verkleidet. Das wir nicht follen zweifeln dran / Wenn wir getauffet werden / All drey Perſon getauffet han / Da mit bey vns auff Erden / Zu wohnen ſich ergeben. 4. Sunus Diewa tę pats buwa Weide ſzmogites ſawa Atheiha ir Dwaffe ſchwenta Weidu Karwela apwilkta Taip tiekiem tįpra wiera Kaip jau buſim eme chrikſta Jog Traice mus apchrikſti̇ha Giwenti tur wiffada. 5. SEin Jünger heiſst der HErre Chriſt / Geht hin all Welt zu leren / Das ſie verlornen in Sünden iſt / Sich ſol zur Buſſe keren. Wer gleubet vnd ſich teuffen leſſt / Sol dadurch ſelig werden / Ein newgeborner Menſch er heiſſt / Der nicht mehr könne ſterben / Das Himelreich ſol erben. 5. Apaſtalus Pons fiuntz ſawa Mokinti liep wiffa ſwieta Jog eft pratapits’ del ghreka Todel tedara pakuta Kurs tik ir prieims chrikſta Tas aptures iſchganima Nauiiha bus ſzmū giwenima Kurs negal mirti ant amſźa Gaus karaliſke Diewa. 6. WEr nicht glaubt dieſer groſſen Gnad / Der bleibt in ſeinen Sünden / Vnd iſt verdampt zum ewigen Tod / Tieff in der Hellen grunde. Nichts hilfft kein eigen heiligkeit / All ſein Thun iſt verloren / Die Erbſünd machts zur nichtigkeit / Darin er iſt geboren / Vermag jm ſelbs nichts helffen. 6. Malonei tai kurs netiki Amſźinai giwens ghreki Ras ghis amſźinąie ſmerti Tur peklas vgnie dekti Io ſchwenti̇bę ghi negelbęs Nei willi io darbai iem padęs Vſch mieka priegi̇mts ghreks dara Sźmogaus darbus ir giwata Sau ſmogus negelbt niełaka. 54 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriſt̄ima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas 1544 1559 7. Das Aug allein das Waſſer ſieht / Wie Menſchen Waſſer gieſſen. Der Glaub im Geiſt die krafft ver ſteht / Des Blutes Jheſu Chriſti. Vnd iſt für im ein rote Flut / Von Chriſtus Blut geſerbet / Die allen Schaden heilen thut / Von Adam her geerbet / Auch von vns ſelbs begangen. 7. Muſu akis reg wandeni Ant waika pilamąghi Sзmogus per Dwaſſe tę weifdi Wernai ing Chriſtaus kraughi Jem wandû eſt kraus raudonas Diwnai Chriſtaus krauihu krofiſtas Ant ſenu Zaisdu gidima Swiets kurias gaun iſch Adoma Mums priėgimtas nūg ſena. 8. Diewui Tewui ſchlowe dükem Jr Jheſu Chriſtu garbin̄kem Bei Dwaſſe ſchwenta laupſinkem Wienam Diewui dekawokem Kurs iftates eſt Chriſt̄ima Ant ghreku apſзiftighima Bei amſzina iſchganima Nūg Chriſtaus apſзadeta Jem buk amſзiua garba. Amen. Dla porównania dołączono swobodne tłumaczenie pieśni M. Lutra według nowego litewskiego śpiewnika luterańskiego (Krikščioniškos giesmės 2007: 311–312): 1. Nad rzeką Chrystus przybył, Zwaną Jordanem, Bo Chrystus umiłowany chciał, By Jan Go ochrzcił. Tak chrzest dla naszego oczyszczenia Zostawił od grzechów I dusze od zatracenia Krwią i ranami swymi Drogocennie wybawił. 2. Dlatego dobrze zrozummy, Co znaczy Święty Chrzest – Wierzmy w to mocno I unikajmy złej drogi. Bo Święty Chrzest to woda, Straipsniai / Articles 55 ILJA LEMEŠKIN Lecz woda nie sama – Święte słowo jest już z nią, Duch Święty, bo Bóg jest – Naszym prawdziwym Chrzcicielem. 3. To Bóg ukazał widzialnie, I zabrzmiały Jego słowa, Ogłosił z wysokości niebios – I Jan Go usłyszał, Gdy powiedział: „To jest mój Syn, Miłuję Go serdecznie, Wyznaczyłem Go wam, Aby nauczał was z miłością – Przyjmijcie Jego naukę.” 4. Wraz z Ojcem w chrzcie Go Całą swą chwałą Nawiedził także Duch Święty Pod postacią gołębicy. Wierzmy w to w sercu, Doświadczmy w swej duszy, Że chrzci nas Trójca, Duch Święty odradza, Poświęcając nas Bogu. 5. [brak] 6. [brak] 7. Oko widzi tylko wodę, Wylaną na niemowlę, Wiara – zbawienie, Osiągnięte Świętą Krwią. Woda jest niezwykła – Krwią została poświęcona, Ona rzeczywiście zmywa grzechy, Te zapoczątkowane przez Adama, Obecne w naszych sercach. 56 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chriḱtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas 8. Wysławiajmy Boga Ojca, I Jego najdroższego Syna, I wychwalajmy Ducha Świętego, Najgoręcej dziękując, On dał nam Święty Chrzest, On obmywa grzechy, Przez Niego wszyscy Zbawienie Wieczne otrzymujemy, Chwała najdroższemu Bogu! Bardzo interesujące jest to, że redakcja pieśni przygotowana dzięki staraniom konsystorza Litewskiego Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego usuwa niemal jedną trzecią tekstu M. Lutra (pomija 5. i 6. strofę oryginału), a zamiast M. Lutra przedstawia M. Mažvydasa, tj. włącza jego znak krzyża z 1559 roku. Jego związek z M. Mažvydasem ujawniał niegdyś akrostych, którego współczesny „wariant” pieśni nie uwzględnia. Dlatego jako autor tekstu wskazany jest wyłącznie M. Luter. Niestety. Porównanie tekstów z lat 1544 i 1559 pokazuje, że M. Mažvydas konsekwentnie podążał za oryginałem. Dotyczy to nie tylko dokładności odtworzenia treści, lecz także budowy stroficznej. Każdą strofę niemieckiego oryginału i litewskiego przekładu tworzyło dziewięć wersów. Na końcu pieśni dwie strofy tworzyły schemat 18 pozycji (liter) [9 + 9], który kształtował akrostych. Postanowiwszy wpisać w 6. i 7. strofę swoje imię i nazwisko, M. Mažvydas musiał rozwiązać problem kombinatoryczny. W ostatniej strofie pięknie zmieściłaby się użyta w 1547 roku łacińska forma MASVIDIVS, jednak imię MARTINVS okazało się zbyt krótkie. Wymagałoby to rozbicia budowy stroficznej przejętej z niemieckiego oryginału, ponieważ niemotywowane litery wtrącone między imię a nazwisko nie mogły wystąpić w akrostychu. Autor wybrał inną drogę – użył krótszej formy nazwiska i w ten sposób zrównał objętość imienia i nazwiska: W ten sposób po nazwach osobowych pozostały dwie pozycje (litery), które zgodnie z ówczesnymi zasadami można już było prawidłowo rozumieć jako skrót interlinearny: MARTĮNVS S MASWĮDAS M MARTĮNVS MASWĮDAS SM MARTĮNVS MASWĮDAS SignaMus „[my] Martynas Mažvydas żegnamy.” Straipsniai / Articles 57 ILJA LEMEŠKIN W książce Lithuanica aliter skrót SM zestawiono z czasownikiem significare (SM = SignificaMus – Cappelli 1928: 354) i semantycznie powiązano z akrostychem z 1547 roku BI TP: Baccalaureus Iuris Titulum Posuit „bakalarz praw postawił znak krzyża” (Lemeškin 2019: 364–365). Kolega Tomaš Hoskovec zaproponował prostszy sposób wyjaśnienia (Hoskovec 2021: 127–128). Skrót SM jest formą 1. os. l.mn. trybu oznajmującego czasu teraźniejszego od czasownika signare „uczynić znak krzyża; podpisać”, od którego (ze średniowiecznej łaciny kościelnej) pochodzą lit. žegnoti, czes. žehnati, pol. żegnać, niem. segnen, st. ang. segnian... Skrót, odpowiadający orzeczeniu akrostychu, rozwija następnie werbalny wyraz błogosławiącego, tj. dziewięciowersowe błogosławieństwo przedstawione jako dodatkowa ósma strofa. Tak więc struktura akrostychu jest następująca: MARTĮNV̨S MASWJDAS S[ign­a]M[us]: [tekst błogosławieństwa] „[ksiądz]⁴ Martynas Mažvydas żegna: Chwałę Bogu Ojcu oddajmy, a Jezusa Chrystusa czcijmy; i wysławiajmy Ducha Świętego. Jedynemu Bogu dziękujmy, który ustanowił chrzest na zgładzenie grzechów i na wieczne zbawienie przez Chrystusa; Jemu niech będzie wieczna chwała. Skromny autor, dążący do pobożnej anonimowości, w katechizmie z 1547 roku i w agendzie Forma Chrikſtima postępuje tak samo. Zarówno tu, jak i tam tekst główny, względnie przekłady, otaczają teksty autorskie o tym samym przeznaczeniu, podobnie uporządkowane pod względem semantycznym i gramatycznym. Jest to kategoryczny epigraf skierowany ku ojczyźnie oraz akrostych wierszowanej przedmowy B[accalaureus]I[uris] MARTĮNV̨S MASWJDAS „bakalarz praw Martynas Mažvydas” na początku Katechizmu. Na końcu Katechizmu, w miejscu kolofonu, w czterowersowej innowacji Skaititaip znajduje się kontynuacja autorskiego tekstu, względnie pierwszego akrostychu (z przedmowy) BI TP: Baccalaureus Iuris Titulum Posuit „bakalarz praw postawił znak krzyża”. Z kolei wydanie z 1559 roku otwierają dwa wymowne epigrafy skierowane również ku Wielkiej Litwie i ku czytelnikowi (jeden z epigrafów podano po łacinie i po litewsku; zostanie on omówiony osobno w innym ⁴ Informacja ta nie została zwerbalizowana, ale wynika jasno z kontekstu, ponieważ błogosławić, żegnać może nie każdy. 58 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chrik|tima (1559) z formalnego punktu widzenia. Akrostych księdza M. Mažvydasa artykule⁵). Tekst główny zamyka akrostych MARTINVS MASWIDAS S[igna]M[us] „Martynas Mažvydas żegna” wraz z odpowiednimi słowami błogosławieństwa. Tak więc w wydaniach z 1547 i 1559 roku widoczne jest to samo pismo autora: na początku książek zwraca się on do czytelnika i przedstawia; na końcu książek M. Mažvydas odnotowuje i błogosławi znakiem krzyża, a raz, żegnając, nie zapomina dodać także krótkiej modlitwy z wieńczącym wszystko AMEN. 4. AKROSTYCHY P. SKORINY I M. MAŽVYDASA P. Skorina i M. Mažvydas reprezentują tę samą tradycję piśmiennictwa WKL; obaj służyli – każdy w innym czasie i przez różnie długi okres – księciu pruskiemu Albrechtowi. M. Mažvydas musiał być oczytany i dobrze znać dzieła pioniera litewskiego drukarstwa, w których pojawiały się także pierwsze akrostychy na Litwie. M. Mažvydas potencjalnie mógł (powinien był) się na nich wzorować, dlatego zasadne jest zestawienie akrostychów ruskich i litewskich oraz wyspecyfikowanie ich wspólnych cech. Akrostychy alfabetyczne wpisane w Księdze Lamentacji (КНИЖКА РЕКОМАЯ ПЛАЧЬ ЄРЕМІИНЪ (ОСТАРОМЪ МѢСТЕ ПРАЖСКОМЪ 1519)) i w akatyście św. Piotra i Pawła (АКАФІСТЪ СВЕТОМУ ВЕРХОВНОМУ АПОСТОЛУ ПЕТРУ И ПАВЛУ И ВСЕМ АПОСТОЛОМЪ) pozostaną na uboczu, ponieważ są odmienne. Do porównania wybrano wyłącznie akrostychy imienne. „Akatistynė”, która stanowi część Mažiosios kelionių knygelės, zawiera dwa takie akrostychy: ПИСАЛ ДОКТОР СКОРИНИЧ ФРАНЦИСКЪС „doktor Skorinaitis Pranciškus pisał” (Akatyst św. Jana Chrzciciela – АКАФІСТЪ ЧЕСПОМУ И ВЗЕХВАЛАНОМУ ПРОРОКУ ПРЕДТЕЧИ И КРЕСТИТЕЛЮ ГОСПОДЫНЮ ИОАННУ ПОЕМ) ir ДЕЛАЛ ДОКТОР СКОРИНИЧ ФРАНЦИСКОС „doktor Skorinaitis Pranciškus uczynił” (Akatyst Najsłodszemu Imieniu Jezus – ПОЧИНАЄТСЯ АКАФІСТЪ ПРЕСЛАДКОМУ ІМЕНІ ГДА НАШЕГО ІСА ХРТА ГЛАГОЛЕМЫ ПОСЬЦА ДНИ). ⁵ Artykuł opublikowano w 84. tomie „Knygotyros” z 2025 roku. Straipsniai / Articles 59 ILJA LEMEŠKIN Pierwsze słowa писа „pisał” i дела „uczynił” odpowiadają pięciu wprowadzającym strofom akatystów. Następujące dalej połączenia wyrazowe δωκτορ скоринин францискос i δωκτωρ скоринин францискос obejmują, według liczby liter alfabetu greckiego, typowe dla akatystu 24 pozycje. W 1559 roku M. Mažvydas musiał rozwiązać te same problemy, które znacznie wcześniej zajmowały P. Skorinę. Ze względu na ograniczenia formy (przestrzeni) obaj autorzy musieli dobrać określone formy określonych słów. M. Mažvydasa ograniczało 18 wersów dwóch strof, P. Skorinę – 24 pozycje. W razie potrzeby skrócenia nazwiska M. Mažvydas użył krótszej formy litewskiej (MASWIDAS במקום MASVIDIVS) (nie ma potrzeby dopatrywać się tu przejawu litewskiej świadomości). P. Skorina musiał postąpić odwrotnie – „rozciągnąć” swoje nazwy osobowe, aby wraz z tytułem akademickim (wpisanym w całości δωκτορ) utworzyły ciąg 24 liter. Dlatego wydawca latynizuje swoje imię (ФРАНЦИСКОС), a także wybiera dłuższe rosyjskie nazwisko patronimiczne (скоринин), które stylistycznie nie pasuje do łacińskiego imienia. W normalnych okolicznościach, tj. bez ograniczeń ramami objętości akrostychów, P. Skorina i M. Mažvydas wybraliby inne, odpowiedniejsze, zwyczajowe i utrwalone w użyciu formy. Możliwość swobodnego rozszerzenia akrostychu M. Mažvydas miał w 1547 roku na początku wierszowanej przedmowy, gdzie, rozpoczynając akrostych od pierwszej litery tekstu, zastosował zwyczajowy i dobrze ze sobą uzgodniony skrót stopnia akademickiego (BI) oraz łacińskie formy nazw osobowych (MARTĮNVS MASVĮDVＳ). W akatystach i w agendzie Forma Chrikftima P. Skorina i M. Mažvydas musieli improwizować i pogodzić się z dysonansem stylistycznym. Właśnie takie wrażenie wywoływała mieszanina języków ruskiego–łacińskiego i łacińskiego–litewskiego, jednak czytelnik wiedział, że jest to zrozumiały sam przez się i tolerowany hołd składany poetyce kombinatorycznej. Utwory kombinatoryczne P. Skoriny i M. Mažvydasa są bliskie pod względem składni. Nie jest to banalna adnotacja antroponimiczna (bardziej rozpowszechniona), która za pomocą formy mianownika lub dopełniacza rzeczownika osobowego wskazywałaby określoną osobę i przynależność tekstu (utworu). Imię i nazwisko wraz ze stopniem akademickim (względnie wskazaniem statusu społecznego) funkcjonują jako podmiot, który ma orzeczenie. Stanowią je czasowniki, które w granicach akrostychów zajmują pomocnicze, drugorzędne miejsce. Tę część zdania M. Mažvydas wyraża skrótami dołączonymi do form jego nazw osobowych; P. Skorina czyni to w dodatkowych strofach wprowadzających: писал – δωκτορ скоринин францискос: … „doktor Skorinaitis Pranciškus pisał: …” делал – δωκτορ скоринин францискос: … „doktor Skorinaitis Pranciškus uczynił: …” 60 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chrikſtima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas BI MARTJNVVS MASVJDIVS – BI [M. Masvidius] TP „bakalarz praw M. Mažvydas” „bakalarz praw postawił znak krzyża” MARTJNVVS MASWJDAS SM: … „[ksiądz] Martynas Mažvydas żegna: …” Podobieństwo wzmacnia również to, że na końcu wydania po gramatycznym centrum akrostychu, w miejscu dopełnienia, podana jest „mowa niezależna”, tj. modlitwa samych autorów. W akatystach P. Skoriny zajmuje ona znacznie więcej miejsca niż u M. Mažvydasa, który, ograniczony stroficzną budową pieśni M. Lutra, musiał zmieścić się w dziewięciu wersach. Por. na przykład współdziałanie akrostychu i modlitwy w akatyście P. Skoriny ku Najsłodszemu Imieniu Jezus: ДЕЛАЛ ДОКТОРЪ СКОРИНИНЪ ФРАНЦИСКОС: МОЛИТВА: ~ WŁADCO PANIE, JEZU, KRÓLU, STWORZYCIELU I BOŻE NASZ, WZYWAJĄC TWOJE ŚWIĘTE IMIĘ, MODLIMY SIĘ DO CIEBIE, JEZU, SYNU NAJCZYSTSZEJ DZIEWICY MARII, JEDYNE SŁOWO I PRZEDWIECZNE SŁOWO BOGA OJCA. JEZU, ZJEDNOCZENIE I MIŁOŚCI ŚWIĘTEGO DUCHA. JEZU, STWORZYCIELU NATURY ANIELSKIEJ. JEZU, ZBAWICIELU RODU LUDZKIEGO. JEZU, PRZEŚLADOWCO WSZELKIEGO DIABELSTWA. JEZU, ZMIŁUJ SIĘ NADE MNĄ WEDŁUG WIELKIEGO MIŁOSIERDZIA TWEGO. JEZU, OCZYŚĆ MOJE BEZPRAWIE MĄDROŚCIĄ TWOJĄ, KTÓRA PRZEWYŻSZA WSZYSTKO. JEZU, ODPUŚĆ MI WSZYSTKIE MOJE GRZECHY. JEZU, PRZYJMIJ ODE MNIE TĘ MODLITWĘ. O NAJCHWALebNIEJSZY JEZU. O NAJPOBOŻNIEJSZY JEZU. O NAJŁASKAWSZY JEZU, TOBIE CHWAŁĘ ZSYŁAMY Z OJCEM I NAJŚWIĘTSZYM DUCHEM, NA WIEKI WIEKÓW. AMEN: ~ Orzeczenia porównywanych akrostychów nie są semantycznie całkowicie identyczne („pisał / uczynił” – „żegna”), lecz wynika to z odmiennego statusu społecznego piszących. P. Skorina był wysoko wykształconym człowiekiem świeckim, ale nie księdzem. Utalentowany w pracy literackiej mógł pisać teksty akatystów i innych modlitw, lecz nie mógł we własnym imieniu błogosławić tymi modlitwami ludzi. Treść pieśni M. Lutra jest również bliska akatystom P. Skoriny. Zarówno tam, jak i tutaj mowa o Janie Chrzcicielu, chrzcie Jezusa w Jordanie i znaczeniu chrztu. Różnice dotyczą charakteru gatunkowego utworów: P. Skorina pracował z formą bizantyjskiego akatystu; M. Mažvydas improwizował na podstawie popularnej niemieckiej pieśni o charakterze katechizmowym. Wreszcie należy zwrócić uwagę na wymiar wydawniczy. Forma Chrikſtima i „Akatistynas” są wydaniami, których karty tytułowe przemilczają informacje o kompilatorach (wydawcach). W obu książkach brakuje również wieńczącego wydanie kolofonu. Te brakujące informacje trzeba było odnaleźć, a zaawansowany czytelnik XVI wieku był na to przygotowany. Akrostych umieszczony na końcu „Akatistyno” ma charakter wydawniczy. Wskazuje osobę, która książkę ДЕЛАЛ „uczynił”. W przypadku innego hymnu, włączonego między pozostałe Strai­psniai / Articles 61 ILJA LEMEŠKIN akatysty w środkowej części książki wybrano leksem писан „pisał”, który wskazywał autora tego i tylko tego konkretnego śpiewanego tekstu. W końcowej części książki odczytywany akrostych pełnił i do dziś pełni funkcję kolofonu wydania. Z tego powodu, aby został zauważony i widoczny, jako jedyny został złożony z użyciem wyraźnie wyróżniających się inicjałów rytych (Lemeškin 2023: 367–368). W wydaniu z 1559 roku M. Mažvydas postąpił podobnie: za pomocą akrostychu, który towarzyszył pieśni o chrzcie Jezusa, ujawnił na końcu (jak gdyby w kolofonie) swój wkład w przygotowanie tej książki. Stworzony przez niego tekst, rozdzielony między dziewięciowersowe strofy na końcu książki (pieśni), również był poszukiwany i odnajdywany przez wprawnych czytelników. Tak więc między akrostychami P. Skoriny i M. Mažvydasa, napisanymi (ze względu na ograniczenia przestrzenne) w języku mieszanym i stylistycznie niespójnym, istnieje wiele wspólnych cech. Autorzy pierwszych ksiąg ruskich i litewskich zwracali się do czytelnika zdaniami dwuczłonowymi: „doktor Skorinaitis Pranciškus uczynił”, „[ksiądz] Martynas Mažvydas żegna”. Po centrum gramatycznym autorzy dodali dopełnienie, tj. własne modlitwy. Taki sposób tworzenia akrostychu nie jest częsty, ponieważ dla oznaczenia autorstwa wystarczało podać imię i nazwisko. Zestawienie akrostychów ujawnia duże podobieństwo typologiczne i strukturalne funkcji, co skłania do przypuszczenia, że M. Mažvydas znał i wykorzystywał dzieła pioniera drukarstwa WKL. Analiza wydania z 1559 roku jest użyteczna w badaniu akrostychów z 1547 roku. Ich porównanie ujawnia znaczenie skrótów. M. Mažvydas używa ich zarówno na początku katechizmu, wskazując tytuł akademicki BI (podobnie jak P. Skorina i inni wykształceni ludzie), jak i w inwokacji „Skaititapą” na końcu książki: BI TP. Skróty użyte w latach 1547 i 1559 są pod względem znaczenia synonimami (T[itulum] P[osuit], „postawił znak krzyża” – S[igna] M[us] „żegna”), lecz wybrano je z uwzględnieniem statusu społecznego piszącego: jako student Akademii Królewieckiej, który nie osiągnął jeszcze stopnia teologicznego, M. Mažvydas wskazuje uzyskany gdzie indziej tytuł akademicki i, kończąc pracę, stawia znak krzyża. W 1559 roku, już jako główny ksiądz okręgu Ragainė, żegna ludzi i błogosławi ich osobną modlitwą. Pierwszy akrostych jest „studencki”, drugi – „księdza”. W 1559 roku akrostych M. Mažvydasa wyróżnia się ścisłym związkiem z drugim tłumaczonym źródłem Forma Chrikštima. Autor, nie naruszając dokładności przekładu, mistrzowsko wplótł swój tekst w pieśń M. Lutra. Kontynuacja akrostychu – błogosławieństwo tworzące dodatkową ósmą strofę – tak dobrze odpowiadała treści tłumaczonej pieśni, że z czasem stała się nierozłączną częścią składową dzieła M. Lutra. Dwa źródła tłumaczone (w 1559 roku „Form der Tauff”; pieśń M. Lutra „Christ, unser Herr, zum Jordan kam”) stanowią podstawę wydania z 1559 roku, jednak na szczególną uwagę bałtystów zasługują autorskie teksty M. Mažvydasa. 62 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chrikʃtima (1559) pod względem formalnym. Akrostych księdza M. Mażwydasa Oprócz akrostychu i znaku krzyża, omówionych w niniejszym artykule, epigrafy książki M. Mażwydasa czekają na odrębne badania. LITERATŪRA Biržiška Vaclovas 1960: Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos 1: XVI–XVII amžiai, Čikaga: JAV LB Kultūros Fondas. Cappelli Adriano 1928: Lexicon abbreviaturarum / Wörterbuch lateinischer und italienischer Abkürzungen, Leipzig: Weber. Dini Pietro U. 2010: Martyno Mažvydo Formos Chrikštymo (1559) vertimo originalas – Form der Tauff (1559). – Archivum lithuanicum 12, 71–82. Gerulis Jurgis 1922: Mažvydas. Seniausieji lietuvių kalbos paminklai iki 1570 metams, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. Hoskovec Tomáš 2021: Lithuanica aliter: visuomeninės filologijos pritaikymas lituanistikoje. – Acta Linguistica Lithuanica 85, 117–140. Koženiauskienė Regina 1990: XVI–XVIII amžiaus prakalbos ir dedikacijos, Vilnius: Mokslas, 1990. Krikščioniškos giesmės 2007: Krikščioniškos giesmės, sud. L. Fetingis, Vilnius: Lietuvos Biblijos Draugija. Lemeškin Ilja 2023: Проблемы изучения Малой подорожной книжки. Полемический экскурс [Problemy izučénija Maloj podorožnoj knižki. Polemičeskij ékskurs]. – Knygotyra 80, 343–385. Lemeškin Ilja 2019: Lithuanica aliter, ser. Billėmai bhe ersinnimai, 2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Michelini Guido 2000: Martyno Mažvydo raštai ir jų šaltiniai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Stang Christian S. 1976: Dėl M. Mažvydo ‘Formos Chrikstima’ šaltinio. – Baltistica 12(1), 7–8. Schilling Johannes 2019: Erläuterungen. – Martin Luther. Geistliche Lieder, Leipzig: Evangelische Verlagsanstalt. Straipsniai / Articles 63 ILJA LEMEŠKIN Forma Chrikštima (1559) from a formal perspective. Acrostic by priest M. Mažvydas SUMMARY In publishing the first Lithuanian books (according to the sovereign’s will and the church’s order), M. Mažvydas followed the medieval concept of authorship. Because the name of the book’s creator is not equal to the name of the Creator, God (M. Mažvydas says this in the preface to the collection of hymns), the author avoided becoming famous among people. This led to the anonymity of the catechism of 1547 and the agenda of 1559, and to the effort to reveal their authorship utilizing sophisticated indirect expressions that not everyone could identify. The Form of Baptism, published in 1559, provides a translation of the German original, the 1559 Form der Tauff (VD16 ZV 21274), into Lithuanian. This source can be considered the main one. In addition to this, the publication included Luther’s hymn Christ, unser Herr, zum Jordan kam. These translated sources are surrounded by texts specially selected and included by the publisher. At the beginning of the book, M. Mažvydas puts two invocations to the readers. The acrostic MARTJNV̄S MASWJDAS M was incorporated into Luther’s hymn (in its last 6 and 7 stanzas). This acrostic and Luther’s work were developed by the prayer of M. Mažvydas (forming the “superfluous” 8th stanza). The structure of the 1559 acrostic of M. Mažvydas can be illustrated as follows: MARTJNV̄S MASWJDAS S[ignal]M[us]: [prayer text] [Priest] Martynas Mažvydas blesses: Diewui Tewui ſchlowe dûkem / Jr Jheſu Chriſtu garbin̄kem / Bei Dwaffe ſchwenta laup̄inkem / Wienam Dievui dekāwokem / Kurs iſtates eſt Chriſch̄tima / Ant ghreku aptſiḡtinima / Bei amſzina iſchganima / Nůg Chriſtaus apſudeta / Jem buk amſziwa garba. The abbreviation SM is pres. pl. 1. indic. form of the verb signare “to make the sign of the cross”, from which (from Church Latin) we derive the Lithuanian žegnoti, the Czech žehnati, the Polish zegnać, the German segnen, the English segnian… The Catechism of 1547 was similarly composed. It begins with a stern homeland-oriented invocation AD MAGNVM DVCATVM LITVANIAE and the acrostic B[accalaureus] I[uris] MARTJNV̄S MASWJDAS “the bachelor of rights Martynas Mažvydas”. At the end of the catechism, in the colophon, in the four-line invocation Skaititiap, there is a continuation of the author’s text in BI TP: Baccalaureus Iuris Titulum Posuit “the bachelor of righteousness has put on the sign of the cross”. A comparison between the acrostics of Scorina and Mažvydas shows that they are written in a mixed and stylistically inconsistent language. There are many common 64 Acta Linguistica Lithuanica XCI Forma Chrikštima (1559) formaliuoju požiūriu. Kunigo M. Mažvydo akrostichas features between them. The authors of the first Ruthenian and Lithuanian books addressed the reader in two-member sentences: “Doctor Francis Skorina’s son did”, and “[priest] Martynas Mažvydas blesses”. After the grammatical centre, the authors have added their prayers. This is not a common way of creating acrostics. The juxtaposition of the acrostics reveals a high degree of typological and structural-functional similarity, which suggests that Mažvydas was familiar with the works of his predecessor in printing. Įteikta 2024 m. rugsėjo 6 d. ILIJA LEMEŠKIN Lietuvių kalbos institutas Petro Vile išio g. 5, LT–10308 Vilnius, Lietuva ilija.lemeš[email protected] Straipsniai / Articles 65