Surinkimininkų repertuaro recepcija XIX a. antrosios pusės Prūsijos Lietuvos veikaluose

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–26 Contents link / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroniczne) Copyright © 2025 Inga Strungytė-Liugienė. Wydane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany na zasadzie otwartego dostępu i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2024-12-22. Accepted: / Przyjęto: 2025-05-26. 1 RECEPCJA REPERTUARU ZBIERACZY W DRUGIEJ POŁOWIE XIX W. PÓŁ PRUSY W LITEWSKICH PUBLIKACJACH Recepcja repertuaru surinkimininkai w pruskich litewskich dziełach Druga połowa XIX wieku INGA STRUNGYTĖ-LIUGIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-1949-0874 Kierunki badań naukowych: pisemne dziedzictwo ruchu braci morawskich i lituanistyczne, kulturowy i wyznaniowy kontekst Litwy Pruskiej w XVIII–XIX wieku, historia pietyzmu. https://doi.org/10.35321/all92-09 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Celem artykułu jest zbadanie wpływu śpiewnika surinkimininków Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai na wydawnictwa pruskiej Litwy drugiej połowy XIX wieku oraz ukazanie stosunku duchowieństwa litewskich parafii i pracowników oświaty do repertuaru surinkimininków. Do analizy wybrano następujące źródła: śpiewniki Frydrycha Kurszata Gieſmjû bey Maldû=Knygos Karalißkojo Pruſû Waiſko (1854, Królewiec) i Trecʒioji Dalis Gieſmjû Knygû (1857, Królewiec), szkolny śpiewnik Karla Wilhelma Ottona Glogaua 64 Gieſmes (1856, 1862, Tylża), chrestomatię Karla Rudolpha Jacoby’ego Litauische Chrestomathie zum Schulgebrauch (1880, Kłajpeda), książkę do czytania Maximiliana Voelkela Litauisches elementarbuch (1898, Heidelberg), zbiór melodii Karla Theodora Waldemara Hoffheinza Gieſmiu Balſai (1894, Heidelberg, Tylża) oraz publikacje na temat hymnografii zamieszczane w ciągłej pracy naukowej Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesellschaft. W badaniu zastosowano metodę analityczną, porównawczą i tekstologiczną. SŁOWA KLUCZOWE: śpiewnik surinkimininków, śpiewnik kościelny, śpiewnik żołnierski, chrestomatie szkolne, Litewskie Towarzystwo Literackie w Tylży, XIX-wieczna Litwa Pruska. ABSTRACT Celem artykułu jest zbadanie wpływu śpiewnika surinkimininków Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai na książki pruskiej Litwy drugiej połowy XIX wieku oraz ukazanie stosunku duchowieństwa w litewskich parafiach, a 2 także członków Litewskiego Towarzystwa Literackiego w Tylży (w którego skład wchodzili przedstawiciele Kościoła luterańskiego i pracownicy oświaty) do repertuaru surinkimininków. Do analizy wybrano następujące źródła: śpiewniki Gieſmjû bey Maldû=Knygos Karalißkojo Pruſû Waiſko (1854, Królewiec) i Trecʒioji Dalis Gieſmjû Knygû (1857, Królewiec) Friedricha Kurschata, szkolny śpiewnik 64 Gieſmes (1856, 1862, Tylża) Carla Wilhelma Ottona Glogaua, antologię Litauische Chrestomathie zum Schulgebrauch (1880, Kłajpeda) Carla Rudolpha Jacobiego, czytankę Litauisches elementarbuch (1898, Heidelberg) Maximiliana Voelkela, zbiór melodii Gieſmiu Balſai (1894, Heidelberg, Tylża) Carla Theodora Waldemara Hoffheinza oraz publikacje dotyczące hymnografii w czasopiśmie naukowym Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesellschaft. W badaniu zastosowano metody analityczne, porównawcze i tekstologiczne. SŁOWA KLUCZOWE: Śpiewnik surinkimininkai, śpiewnik kościelny, śpiewniki wojskowe i szkolne, antologie szkolne, Litewskie Towarzystwo Literackie w Tylży, recepcja, Litwa Pruska w XIX wieku. WSTĘP „Czuję niemal obowiązek publicznie to podnieść, aby litewscy inspektorzy i księża zwrócili na to uwagę i poważnie sprzeciwili się takiemu zamiarowi, który przeszkadza Litwinom kształcić się i rozwijać” – tymi słowami kantor z Pilkałów Kristijonas Gotlybas Milkus 1 (Christian Gottlieb Mielcke, 1733–1807) przyjął pierwsze wydanie śpiewnika pietystycznego Kristijonasa Endrikisa Mertikaitisa (~1775 – przed 1856) Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai, opublikowane 2 w 1800 r. w Królewcu. Czy krytyka kantora była skuteczna? Jaki był stosunek księży litewskich parafii do repertuaru pietystów? Czy postrzegali go jako twórczość marginalnej grupy, czy przeciwnie – jako teksty pozycjonowane przez wpływową wspólnotę modlitewną, nadające się do umacniania pobożności, praktyki śpiewu i edukacji religijnej? Pietystyczny śpiewnik Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai był nowym zjawiskiem na polu literatury religijnej, zmieniającym ukształtowaną od XVI w. bardziej kościelną tradycję litewskich zbiorów hymnodycznych. Potrzeba specjalnej publikacji pojawiła się wraz ze wzrostem liczby modlących się, popularyzacją i rozszerzaniem się zgromadzeń religijnych, zwanych zborami pietystycznymi, w litewskich parafiach Prus Litewskich. Zbiór pieśni od samego początku wyróżniał się spośród innych śpiewników luterańskich Prus Litewskich. Śpiewniki kościelne, żołnierskie i szkolne (dwa ostatnie ukazały się w drugiej połowie XIX wieku) wyróżniały się oficjalną aprobatą, stabilnością treści i systematycznym wydawaniem. Śpiewnik surinkimininków – przeciwnie, był nieoficjalną i nietkniętą przez cenzurę publikacją 3 hymnodyczną. Jego opracowania nie kontrolowało konsystorium królewieckie ani inne instytucje państwowe. Śpiewnik był bowiem przeznaczony nie do nabożeństw kościelnych, lecz do prywatnego użytku w domach i na zgromadzeniach odbywających się poza kościołem. Prace translatorskie i redakcyjne wykonywała nie wyznaczona grupa duchownych, lecz świeccy z niższych warstw społecznych, którzy nie ukończyli uniwersytetów – przywódcy nabożeństw domowych, Mielcke 1806: XVI–XVII. 1 2 W artykule stosowane są funkcjonujące w obiegu naukowym litewskie terminy surinkimininkai lub maldinininkai (por. Gaigalatis 1905; Žostautaitė 1996; Barasa 2018; Strungytė-Liugienė 2019). Określają one lokalną, konkretnie południowopruską wspólnotę pietystów i jej członków, silniej akcentują przynależność językową, narodową i regionalną, a także lepiej odzwierciedlają społeczną stronę religijnego ruchu surinkimininków niż termin pietiści. 3 Kaunas 1996: 61–63, 388. 3 nazywani kaznodzieje i nauczyciele („szulmistrze“). Nieoficjalny status śpiewnika zapewnił jego kompilatorom (K. E. Mertikaitisowi, Johannowi Ferdinandowi Kelchiowi (1801–1877)) swobodę w nieskrępowanym kształtowaniu repertuaru i samodzielnym ustalaniu zasad wyboru utworów autorów litewskich i niemieckich. Warto podkreślić, że istotnej roli nie odgrywało także 4 kryterium jakości przekładu ani wymagania dotyczące wersyfikacji i języka litewskiego (jeśli chodzi o pierwsze wydania). Kompilatorom odpowiadały również prace wykonane przez mniej 5 piśmiennych autorów i tłumaczy. Mimo to zbiór wzbudził zainteresowanie wiernych i odniósł wielki sukces wydawniczy. Dlatego w ocenie repertuaru giesmininków ważnym czynnikiem są publiczne wypowiedzi w prasie duchownych litewskich parafii, którzy niewątpliwie byli znawcami protestanckiej (ewangelicko-luterańskiej, ewangelicko-reformowanej, Kościoła morawskiego) hymnografii. Miarą oceny mogłyby być także przejęcie tekstów i ich publikacja w przygotowanych przez nich wydawnictwach. Celem niniejszego artykułu jest analiza wpływu repertuaru śpiewnika giesmininków na wydawnictwa Prus Litewskich drugiej połowy XIX wieku. Cele: ujawnić stanowisko przedstawicieli Kościoła Prus Litewskich i pracowników oświaty wobec hymnody pietystycznej, zbadać związki treściowe przygotowanych przez nich książek i publikacji ze śpiewnikiem pietystycznym. Do analizy wybrano publikacje różne pod względem gatunkowym 6 (zbiory pieśni i chrestomatie szkolne), aby ukazać tendencje dominacji tekstów pietystycznych w omawianym okresie. Analizowane są publikacje, w których poświadczono, że pieśń została przejęta ze śpiewnika pietystycznego. Świadectwa znaleziono w niemieckich przedmowach, rejestrach lub komentarzach do publikacji, w których śpiewnik pietystyczny określany jest Atliekant tyrimą pasitelktas analitinis, gretinamasis ir tekstologinis metodas. zazwyczaj wyłącznie litewskim tytułem psalmų knygos albo niemieckim Psalmbuch, bez wskazania konkretnego wydania śpiewnika (z wyjątkiem jednego przypadku). Przejęte teksty pietystyczne porównuje się z pieśniami z różnych wydań pietystycznego śpiewnika Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai. Do porównania wybrano wydania śpiewnika pietystycznego chronologicznie bliższe analizowanemu źródłu. Badanie historii pieśni nie byłoby pełne, gdyby nie obejmowało autorów. Problem atrybucji rozwiązuje się z uwzględnieniem leksykonu Alberta Friedricha Wilhelma Fischera Kirchenlieder-Lexicon (1967), historii pieśni i śpiewników kościelnych Eduarda Emila Kocha Geschichte des Kirchenlieds und Kirchengesangs (4, ir vertėjų identifikavimo klausimo. Tiriamuose šaltiniuose giesmės pateikiamos anonimiškai. 1868) oraz niemieckich protestanckich śpiewników z Królewca i innych ziem Królestwa Prus (później – Cesarstwa Niemieckiego), w których poświadczono autorstwo pieśni. Nazwiska tłumaczy podawane są na podstawie badań autorki publikacji. 7 4 O repertuarze śpiewnika surinkimininków zob. Michelini 2009b: 220–245; 2010; Strungytė-Liugienė 2009: 189– 204; 2012: 83–101; 2016: 83–118. 5 Strungytė-Liugienė 2019: 158–168. 6 Pojęcie hymnody surinkimininków obejmuje ogół pieśni, określa tekstową i (lub) muzyczną postać pieśni oraz ich zastosowanie. 7 Por. Strungytė-Liugienė 2014: 31–34. 4 Jak dotąd nie ma prac poświęconych badaniu recepcji repertuaru surinkimininków. Warto wspomnieć publikację badacza śpiewników Prus Litwy Guida Micheliniego „Zbiorki pieśni opracowane przez Jonasa Pipirasa w kontekście niemieckim” (2009). Autor w pracy poruszył kwestię wpływu litewskich śpiewników, analizując historię zbioru pieśni luterańskiego pastora Jonasa Pipirasa (1833–1912) oraz jego związek ze źródłami niemieckimi. G. Michelinis ujawnił, że J. Pipiras uzupełnił książeczkę Pasiuntinystės arpos (1890) pięcioma tekstami ze śpiewnika pietystów Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai. Pastor przejął po jednej pieśni pietysty z Halle Karla Heinricha von Bogatzkiego, reformowanego pastora Friedricha Wilhelma Krummachera oraz kilka pieśni anonimowych autorów. Zdaniem G. Michelinisa J. Pipiras zmodyfikował niektóre teksty pod względem struktury i treści. Włoski uczony w monografii 8 Mažosios Lietuvos giesmynų istorija: nuo Martyno Mažvydo iki XIX a. pabaigos (2009) badał szkolny śpiewnik K. W. O. Glogaua, a także śpiewniki przygotowane przez F. Kuršaitisa i ich repertuar. W pracy wspomniał o związku śpiewnika pietystów Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai z księgami tych duchownych. Mimo to w badaniach G. Michelinisa występuje niejasność; nieomówione pozostało wydanie szkolnego śpiewnika K. W. O. Glogaua 64 Gieſmes z 1862 r. Nie we wszystkich przypadkach autorowi udało się 9 zidentyfikować także autorów niemieckich pieśni. 10 1. PIEŚŃ PIETYSTÓW W ŚPIEWNIKACH F. KURŠAITISA Śpiewnik pietystów i jego repertuar były znane królewieckiemu duchownemu F. Kuršaitisowi (1806–1884). Istnieją podstawy, by sądzić, że uwzględnił go, opracowując specjalistyczny śpiewniczek Gieſmjû bey Maldû=Knygos Karalißkojo Pruſû Waiſko (ukazał się w 1854 r., bez nut), przeznaczony dla litewskojęzycznych żołnierzy Prus. Taką myśl nasuwa pozostawiony przez kompilatora komentarz. F. Kuršaitis, krótko przedstawiając pod koniec śpiewniczka pochodzenie korpusu tekstów, wspomniał, że pieśń oznaczona numerem 92 została zaczerpnięta ze śpiewnika pietystów (niem. littauiſche Pſalmbuch): Nr 92 pochodzi z litewskiej księgi psalmów, pozostałe ze zwyczajnego litewskiego Geſangbuch 11 entnommen. Ustalono, że do śpiewnika żołnierskiego kompilator włączył utwór luterańskiego duchownego z Berthelsdorfu, niemieckiego autora religijnego Johanna Andreasa Rothego (Johann Andreas Rothe, 1688–1758) „Rądau, rądau jau Gruntą ſawo”, przetłumaczony anonimowo z oryginału „Ich habe nun den Grund gefunden“. G. Michelinis w monografii zaznaczył, że F. Kuršaitis, opracowując publikację, oparł się na śpiewniku Kirchenbuch für das Königlich Preußische wydanym w Królewcu dla żołnierzy niemieckich 8 Michelini 2009a: 154. 9 Plg. Michelini 2009b: 209–212. 10 Por. Michelini 2009b: 201. 11 Kuršaitis 1854a: 154. 5 Kriegsheer. Według niemieckiego wzoru 12 przepisał ze śpiewnika surinkimininków nie cały tekst J. A. Rothego, lecz 5 strof zamiast 10. Przekład pieśni J. A. Rothego po raz pierwszy został opublikowany w drugiej części śpiewnika wspólnot pietystycznych, która jako dodatek została dołączona do wydanego w Tylży w 1825 r. wydania śpiewnika Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai. Wynika z tego, że podczas przygotowywania śpiewniczka dla 13 żołnierzy na biurku F. Kuršaitisa leżało wydanie opublikowane między 1825 a 1850 r. Por. pieśń J. A. Rothego (strofy 1–3, 5) w śpiewniku wspólnot pietystycznych z jej wariantem w śpiewniczku F. Kuršaitisa: 1. Znalazłem, znalazłem już Grunta już Gruntąǁ ſawo, Utrzyma ’nay Kotwicę, Bo Ronas uczepić się ǁ on gáwo, Tu Grunt był zawsze. gdzie Ten Grunt będzie w nim stał, Ten wszystko z jasnością utrzyma. 2. Ten Grunt jest w nim w Dobroci, przez całą Wieczność trwającej; on jest jego Miłością i jego Wielkością, którą daje się Którego całą swą duszą, poszedłbym do Joba, czy nie 3. Aby nie zginęli, Bóg zechciał. 3. Aby abyśmy zostali zbawieni. On chce, Dlatego też Syn przyszedł, dlatego jeszcze wstąpił do wstąpił do Nieba; wszystko i wszystko ſawo.ǁ 1. Znalazłem, znalazłemǁ ten Kotwicę. ǁ utrzyma ’nay ten ǁ potrafił. bo Ronas uczepić się ǁ on on leżał. Grunt będzie w nim stał, gdy gdy cały Świat się skończy. ǁ 2. Ten Grunt jest w nim w Dobroci, przez całą Wieczność trwającej. Wielkością, Jego Miłość jest Grekom; który Grekom daje, którego całą duszą, czy poszedłbym wcale. Czy poszedłbym do Joba, czy nie poszedłbym wcale. ǁ nie zginęli, ǁ Bóg zechciał, On chce, abyśmy zostali zbawieni. dlatego też Syn przyszedł, Nieba; dlatego ǁ jeszcze dlategoǁtylko czyni dlategoǁ tylko on wszystko czyni i wszystko nasze zatwardziałe serca. ǁ ǁ nasze zatwardziałe serca. ǁ 12 Michelini 2009b: 195–207. 13 O wydaniu drukarni w Tylży około 1825 r. i datowaniu drugiej części zob. Strungytė-Liugienė 2019: 152–156. 6 5. Pogłębiając tę głębię 5. Kraujùǁlinkſmay nuſitikiu. Grzechy moje wspominając ǁ Serce Boga od ur. Nēs be Lowôs ran=ǁdu prie Io Łaskawości, Pogłębiając tę głębię ǁ d dams Kriſtaus Krauju nuſi=ǁ tikiu; Grzechy moje wspo =ǁ minając Serce Boże od ju=ǁ riu. Nēs be Liowôs randu prieǁ jo Suſimillimo14.ǁ Łaskawości, Suſimilimo15.ǁ Należy powiedzieć, że zbiór surinkimininków nie miał dużego wpływu na F. Kuršaitisa. Z kancjonałem związany jest tylko wspomniany tekst. Jednak, jak zobaczymy dalej, pieśń J. A. Rothe’ego, która pochodziła z książki modlitewnej, w drugiej połowie XIX wieku zadomowiła się w wydawnictwach o różnym przeznaczeniu, stając się uznanym i niemal reprezentacyjnym utworem repertuaru surinkimininków. W tym samym roku F. Kuršaitis opublikował w czasopiśmie Keleiwis iß Karaliáucʒiaus artykuł „Ʒalnierißkoſios Gieſmjû bei Maldû Knygos”, w którym przekazał wiadomość o ukazaniu się nowego kancjonału, przeznaczonego specjalnie dla litewskich żołnierzy z Prus Litwy. W obszernym artykule proboszcz królewiecki szerzej mówił o praktyce śpiewania, jej znaczeniu dla „ewangelickiego chrześcijaństwa”, podkreślił pożytek z psalmów Starego Testamentu oraz nowych pieśni, których centrum stanowi historia Zbawiciela Jezusa Chrystusa. Autor poświęcił uwagę codziennej praktyce religijnej i samodyscyplinie, podkreślał, że każdy chrześcijanin powinien osobiście posiadać śpiewane księgi, a teksty pieśni – 16 „puſētinay iß Galwôs mokēt[i]“. Mówiąc o pieśniach, wyraził również pozytywną opinię na temat śpiewnika pietystycznego, choć przyznał, że niektóre litewskie przekłady są gorsze od niemieckich oryginałów: Taygi mums yra Gieſmes didey brangus Skarbas, kurį muſû ēwangēlißkoji Ba nycʒia ney u kasʒin ką ne norētu pardůti. W tej kwestii, podobnie jak w wielu innych, Niemcy są szczególnie bogaci. Mają oni naprawdę wiele pięknych i sławnych pieśni, znajdujących się w różnego rodzaju księgach. Ale dzięki Bogu! I Litwini nie są pozbawieni tego skarbu. Dzięki miłosierdziu Pana Boga jest pewna liczba pięknych pieśni przetłumaczonych z niemieckiego na litewski, które znajdują się zarówno w naszych śpiewanych księgach, jak i w zebranych w ewangelickich Psałterzach [podkreślenie autora]. Wprawdzie niektóre pieśni są przetłumaczone na litewski nie tak pięknie, jak brzmią po niemiecku, ale mimo to nie chcemy być niewdzięczni, lecz cieszyć się, że Pan tyle nam użyczył. 17 Królewiecki ksiądz powrócił do repertuaru surinkimininków także później, kiedy przygotowywał samodzielny dodatek do kościelnego śpiewnika Pagérintos Gieſmjû=Knygos Trecʒioji Dalis Gieſmjû 14 Wiſſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1850: 495. 15 Kuršaitis 1854a: 75, nr 92. 16 Kuršaitis 1854b: 87. 17 Kuršaitis 1854b: 87. 7 Knygû (1857; bez nut). Do tego dodatku F. Kuršaitis włączył tę samą pieśń religijnego autora J. A. Rothego „Rądau, rądau jau Gruntą ſawo“. Obok niej podał również źródło: „Iß Pſalmû 18 Knygû imta“. Podsumowując, należy powiedzieć, że wybrana z repertuaru pietystów pieśń J. A. Rothego w latach pięćdziesiątych XIX wieku była śpiewana podczas luterańskich nabożeństw kościelnych, a z jej treścią mogli zapoznać się także litewscy żołnierze służący w armii Królestwa Prus. 2. REPERTUAR PIETYSTÓW W KSIĄŻKACH SZKOLNYCH Repertuar pietystów stopniowo zakorzenił się w książkach szkolnych. Teksty pietystów przychylnie oceniał superintendent Wystruci K. W. O. Glogau (1805–1875). Świadczą o tym jego starania, by śpiewnik szkół ludowych (niem. Volksschulen) 64 19 Gieſmes Sʒuilems uzupełnić tekstami ze śpiewnika pietystów i przedstawić je wraz z melodiami w notacji cyfrowej. 20 Ustalono, że do wydania śpiewnika szkolnego z 1856 r. trafił przekład pieśni Heinricha Jonathana Werenberga (1651–1713) „Unverfälſchtes Chriſtenthum“ – „Ak, tikraſis Krikßcʒionum’s“ – oraz przetłumaczona przez pastora z Joneikiszek (Nowych) Kristijonasa Lovynasa barokowa pieśń 21 autora Paula Gerhardta (1607–1676) „Tikt Swécʒias aß ant Swieto“ (oryginał „Ich bin ein Gaſt auf Erden“). W rejestrze pieśni „Prirodijimas Gieſmju“ K. W. O. Glogau zaznaczył, że pieśni te pochodzą z „Pſalmû=Knygų“. Redaktor nie zaznaczył konkretnego wydania, na którym się 22 opierał, dodał jednak numerację pieśni według źródła. Do aneksu przeniesiono pierwszą zwrotkę pieśni „Kriſtaus Kraujas ir Teiſybe“ (oryginał „Chriſti Blut und Gerechtigkeit“). W rejestrze wskazano, że pieśń ta pochodzi z „Pſalmû=Knygų“, gdzie nadano jej numer 158. W wydaniu szkolnego śpiewnika z 1862 r. dodatkowo wydrukowano jeszcze pięć pieśni związanych z repertuarem surinkimininków. W przedmowie do trzeciego wydania „Ʒur 3ten Auflage“ powiedziano, że liczba pieśni wzrosła do 80. Do tego wydania trafiło 16 pieśni z różnych książek: kościelnego śpiewnika (niem. Kirchengeſangbuch), śpiewnika przeznaczonego dla żołnierzy (niem. Militairgeſangbuch), ze starszej części śpiewnika surinkimininków (niem. Pſalmbuch), a także przekład samego redaktora: Die hinʒugekommenen 16 Lieder wurden aus dem Kirchengeſangbuch, aus dem ältern Theile des Pſalmbuchs und dem Militairgeſangbuch entnommen, nur für das ſchöne Lied: „Wach auf du Geiſt der erſten Ʒeugen“(No 77.) fand ſich keine angemeſſene Ueberſetʒung, weshalb ſie vom Herausgeber ſo treu und fließend, als es möglich war, angefertigt wurde. 23 18 Kuršatis 1857: 38, Nr. 45. 19 Opisując śpiewnik, oparto się na egzemplarzach z lat 1856 i 1862 (tj. drugiego i piątego wydania), ponieważ nie są znane egzemplarze wydań z lat 1855, 1858 i 1860, zob. LB I 113–114, Nr. 300–303; LBP 26, Nr. 301; LB II(2) 127– 128, Nr. 3262. 20 O melodiach zapisywanych cyframi w śpiewniku K. W. O. Glogaua zob. szerzej Strungytė-Liugienė 2023: 159–180. 21 Glogau 1856: 30, nr 38; por. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1856: 533, nr 277. 22 Glogau 1856: 50, nr 63; por. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1856: 219, nr 101. 23 Glogau 1862: [2]. 8 Badanie wykazało, że dodatek do śpiewnika „Pridejimas I” K. W. O. Glogau uzupełnił następującymi pieśniami: „Ak, jeib Lie uwjû aß turēcʒau” Johanna Mentzera (1658–1734) (oryginał „O, daß ich tauſend Ʒungen hätte”), którą przetłumaczył K. Lovynas, oraz 24 przełożoną przez anonimowego autora pieśnią Johanna „Fahre fort :,: Ʒion engk toliaus“ Eusebiusa 25 Schmidta (1669–1745) (oryginał „Fahre fort :,: Ʒion! fahre fort im Licht“). W rejestrze 26 pieśni zaznaczono, że tłumaczenie K. Lowyna pochodzi z „Pſalmû=Knygų”, w której zostało 27 wydrukowane pod numerem 54. Numeracja pieśni J. E. Schmidta w rejestrze wydania z 1862 r. jest podana błędnie. Informacja została pomylona z pieśnią „ mogaus jau Kúną 28 pakaſkim‘“. Antrasis priedas „Pridejims II“ taip pat turi giesmių, perimtų iš surinkimininkų śpiewnika. Tutaj wydrukowano zmodyfikowaną wersję pieśni „Ich will’s wagen” przywódcy Kościoła morawskiego Nikolausa Ludwiga von Zinzendorfa (1700–1760), rozpoczynającą się od piątej strofy „Pilnos Rankos”. Przy pieśni pozostawiono komentarz, że można ją znaleźć w 29 śpiewniku surinkimininków, oznaczoną numerem 155: „[W]eiʒdēk Pſ. Knyg. Nr. 155: Ak tikt dryſu: 5 Perßelis: „Pilnos Rankos“. Tutaj znalazła się pieśń „Eikim ßén, eikim ßén” (oryginał „Laßt mich gehn”) zwolennika misji chrześcijańskich Gustava 30 Friedricha Ludwiga Knaka (1806–1878), wraz z komentarzem, że tekst znajduje się w śpiewniku surinkimininków, oznaczony numerem 348: „Weiʒdēk Pſ. Knyg. Nr. 348“. 31 32 Surinkimininkų giesmių publikavimas giesmyne liudija, kad su maldininkų repertuaru Uczniowie byli zapoznawani z nimi już w najniższych klasach szkół ludowych. Należy podkreślić, że śpiewnik K. W. O. Glogaua był publikacją, która przeszła aprobację i cenzurę; jego zawartość kompilator uzgadniał z konsystorzem królewieckim i władzami okręgu gąbińskiego. Pieśni nie wzbudziły zastrzeżeń oceniających ani księży litewskich parafii, o czym świadczy fakt, że śpiewnik odniósł sukces i doczekał się niejednego dodatkowego wydania. Interesujące, że śpiewnik szkolny nie miał ustalonego zbioru tekstów. Uzupełniano go o nowe utwory, co ilustruje elastyczność tego rodzaju książek pod względem korpusu tekstów. Pieśni ze zbioru surinkimininkai zamieścił proboszcz kościoła w Kłajpedzie, przewodniczący Litewskiego Towarzystwa Literackiego w Tylży K. R. Jacoby (1817–1881), w szkolnej chrestomatii Litauische Chrestomathie zum Schulgebrauch (1880, Kłajpeda). Potrzeba takiej pomocy dydaktycznej pojawiła się po podjęciu decyzji o włączeniu języka litewskiego do programu gimnazjum w mieście portowym 24 Glogau 1862: 67, nr 71; por. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1861: 106, Nr. 54. 25 Znak <:,:> oznacza powtórzenie fragmentu tekstu lub frazy. Jest częsty w śpiewniku surinkimininków. 26 Glogau 1862: 68, Nr. 72; por. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1861: 606, Nr. 322. 27 Glogau 1862: 91. 28 Glogau 1862: 93. 29 Glogau 1862: 81, Nr. III; por. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1861: 314, Nr. 155. 30 Glogau 1862: 81. 31 Glogau 1862: 81, Nr. IV; por. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1861: 650, Nr. 348. 32 Glogau 1862: 81. 9 nauki języka. Chrestomatia opracowana 33 przez K. R. Jakoby’ego cieszyła się popytem, korzystała z niej nie tylko gimnazjum w Kłajpedzie, lecz 34 także inne szkoły Prus Litewskich. Należy zaznaczyć, że opracowując książkę, autor łączył utwory świeckie i religijne. Obok bajek Ezopa, fragmentów Pór roku Kristijonasa Donelaitisa, litewskich pieśni ludowych, zagadek, przysłów, baśni, utworów patriotycznych i sławiących władcę Prus książkę uzupełnił fragmentami ze Starego i Nowego Testamentu oraz pieśniami ze śpiewnika surinkimininków Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai. Opracowujący przeznaczył tekstom 35 surinkimininków drugi dział chrestomatii „Evangelische Psalmen“. Do tego działu wybrał cztery pieśni (bez nut), które, zdaniem K. R. Jacoby’ego, są chętnie śpiewane na surinkimininkų, wyróżniającymi się, bardzo pięknymi melodiami: Diese Lieder werden neben den im kirchlichen Gesangbuche vorhandenen gern in den Surinkimen, d. h. den Privaterbauungsstunden, nach besonderen, meistens sehr schönen, Melodieen gesungen. 36 Opracowujący przepisał teksty z wydania śpiewnika surinkimininków opublikowanego w 1876 r. w Kłajpedzie. O konkretnym wydaniu była mowa na początku rozdziału: „Memel 1876, gedruckt und verlegt von Heinr. Holz“. 37 33 Juška 2003: 693. 34 Juška 2003: 695. 35 W książce Juški Mažosios Lietuvos bažnyčia (XVI-XX) (1997) omyłkowo podano, że pieśni do chrestomatii (Juška imtos iš „1876 m. Klaipėdoje išėjusios D. Hollazo knygos „Evangeliškas malonės davadas“ (išvertė K. Lovynas)“ 1997: 282). Prawdą jest, że w wydanej później monografii autora Mažosios Lietuvos mokykla (2003) ten błąd został poprawiony (zob. Juška 2003: 694). 36 Jacoby 1880: 32. 37 Jacoby 1880: 32. 16 wariant dryſu“ („Ich will’s wagen“) (zob. tabelę). Pieśń ta była wśród Litwinów szczególnie lubiana i, sądząc po jej rozpowszechnieniu, dominowała nad innymi pieśniami. Poniżej w tabeli przedstawiono zidentyfikowane pieśni pietystów w zbiorze K. T. W. Hoffheinza (1894). Dane ze śpiewnika pietystów podawane są według wydania Wiſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai opublikowanego w Priekule w 1893 r. Tabela. Pieśni pietystów w zbiorze Gieſmiu Balſai (1894) K. T. W. Hoffheinza oraz w śpiewniku Wiſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai (1893) Autor pieśni Pieśń w zbiorze K. T. W. Hoffheinza (1894) Pieśń (strona i numer) w śpiewniku pietystów (1893, Priekulė) Allendorf, Johann Ludwig bei ſich 523, Nr. 267 Konrad „Ißkank Dußia“ (oryginał (1693–1773) Ieſu Armen“), 54, Nr. „Einſt ruht die Seel’ in 693, Nr. atwerk man tawo 258, Nr. 117 373 (1690–1774) Ronas“ (oryginał Rist, Johann (1607–1667) „Nun öffne mir, mein Ieſu, 59. Wunden“), 90, Nr. 95. „Sielwartai manę apſtojo“ deine Connow, Christian (1612–1682) hat“), 61, Nr. 66. du Friedrich „Kas Iēʒų tur Ʒion bauen“), 89, Nr. 94. ſawyj“ (oryginał „Wer Ieſum (oryginał „Herr, wann wirſt 603, Nr. 320 Meyfart, Johann (1590–1642) „Jerozolimo, Matthäus „Ieruʒale, aukßtaſis Diew=Mieſte“ (oryginał 697, wysoko zbudowane miasto”), Nr. 376 Mertikaitis, 51, nr 56. 101. Bogatzky, Carl Kristijonas Endrikis „Am e tu Dangaus“, 10–11, Nr. 14–15. 673, (~1775 – prieš 1856) Nr. 363 mich ganʒ umgeben“), 2 melodijos, 95–96, Nr. 100– Praetorius, Benjamin 195, 602, 1674) „Triumph! (1636–„Triump! Triump! ßtay Triumph! Es kommt mit 104, nr 109–110. pergalis“ 64 (oryginał 399, nr Pracht“), 103–nr. 319 (oryginał „Iammer hat 470, Nr. 237 Lange, Joachim (1670–1744) Heinrich von „Pon’ Iēʒau miels, „Pone! kada budawoſi“ 64 Do drugiej części śpiewnika surinkimininków trafiło nie całe tłumaczenie pieśni Praetoriusa „Triump! Triump! ßtay pergalis“, jego ciąg dalszy znajduje się w pieśni oznaczonej numerem 319 „Adoms jau kelaſ’“ (zob. Wiſokios nowe Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1893: 602). 17 Rothe, Johann Andreas 1758) (1688–„Rądau, rądau jau Gruntą nun den Grund gefunden“), 92, Nr. 97. ſawo“ (oryginał „Ich habe 495, Nr. 250 Sinold von Schütz, Philipp „Kas zwycięża, powinien czerpać z Amadeus (1657–1742) pergales, tam důſiu“ (oryginał drewna”); 62, nr 67. (1708–1763) „Wer 658, nr 357 Sporleder, Christoph August „Ak, jus auserwählten Kinder“), Waikai Karalyſtês“ (oryginał „O przełożył Kristijonas Demkis, 6, Nr. 9. (1723–1761) wy 252, nr 113 Zinzendorf, Woltersdorf, Ernst Gottlieb HErr hat viel an „Daug Gero Wießpats mums uns gethan“), 27, dare“ (oryginał „Ten 107, nr 52 Woltersdorf, Ernst Gottlieb (1723–1761) o wy, „Eikßte, Kudikei mielieji!“ drogie dzieci”), 45, nr 49. (oryginał „Kommt doch 441, Nr. Woltersdorf, Ernst Gottlieb Nr. 31. (1723–1761) „Eikßte mieli Waikai“ (oryginał Kinder“), „Kommt, o lieben 41, Nr. 12 Woltersdorf, Ernst Gottlieb przełożył Mikelis „Grunte Sʒirdies manoſes“ Jurkšaitis, 46, Nr. (oryginał „In meines 701, Nr. 378 Woltersdorf, Ernst Gottlieb (1723–1761) Schall erquickt mein „Nekoks Garſas palinkſmin“ Ohr“), przetłumaczył Mikelis 50. (1723–1761) głębi (oryginał „Welch ein 245, Nr. 110 Nicolaus Ludwig „Aß tikt dryſu“ 228 von (1700–1760) w zbiorze (oryginał „Zaryzykuję”), 318, nr rozpoczyna się 5. zwrotką „Pilnos Rankos“, 86– serca”), 47, nr 51. 80, Nr. 85. 88, Nr. 91–93. 155 Balthasar; Creutzberg, Jurkšaitis, Anonimas „Ar tai ne Dʒiaugſmas bus“ (oryginał „Wird 12–13, Nr. 16–17. das 725, Nr. 389 nicht Freude ſein?“), Anonimas „Ak Ieʒau, kurs Dangų“ (oryginał obejmuje niebo i „Ach alles, was 319, Nr. 156 ziemię”), 4, nr 6. Anonimas „Ak pabuſk, pabuſk Dußele“, 4, Nr. 7. 212, Nr. 91 Anonimas „Ak kur Anonimas „Dabar jau Princas dangißkas“ 65, 22, Nr. 26. 385, Nr. 188; 669, Pieśń „Dabar jau Princas dangißkas“ w śpiewniku surinkimininków ma dwa warianty. Przy drugim wariancie (nr 362) pozostawiono komentarz, w którym stwierdza się, że nie jest ona oryginalna, lecz przełożona przez anonimowego, zmarłego kelauji tu“, 5, Nr. 8. 193, Nr. 79 Nr. 362 65 18 Anonim „Diewą liaupſinki, ak Dußia“, 30, nr 34. 320, nr 157 Anonim „Eik, eik bēgk Danguna“ (oryginał Himmel ʒu“), 44, nr 48. „Fort, fort ʒum 303, nr Anonim „Kaip meilus ten Gywenimai“ („Wie lieblich iſt przełożył Mikelis die 247, nr 111 Anonim „Kas Ieʒui nor paſidůti“ (oryginał „Wer will ein 196, Jurkšaitis, 58, nr 63. Iünger nr 81 Wohnung dort“), Anonim „Stebuklings mans Iaunikēl“, 97–98, nr 145 Anonim „Sʒlownas Dʒiaugſmas! Ak Ieſu ſein“), 60, nr 65. 105. Linkſmybe!“, 100, nr 502, nr 254 102–103. 316, nr 154 Anonim „Trumps Cʒēſas ßis“, 106, nr 112. 740, nr 397 Zbiór K. T. W. Hoffheinza był największą, jednak nie jedyną opublikowaną publikacją tego rodzaju. 24 melodie (wśród nich także pieśni pietystyczne) w Tylży, Priekulė, Lauksargiai i innych miejscowościach zebrał i zapisał kantor kościoła w Katinavie Albert Niemann (1846 – po 1913). Zbiorek zatytułowany 24 litthauische Choräle do druku przygotował hrabia Bülow von Dennewitz i wydrukował go w 1902 r. w Królewcu. Brak informacji, by ta książeczka była w jakikolwiek 66 sposób związana z naukowym towarzystwem w Tylży (Niemann uczestniczył w działalności towarzystwa „Birutė”, kierował jego chórem), jednak bez wątpienia na twórcę zbiorku wpłynęły idee rozpowszechniane przez towarzystwo naukowe, a także inicjatywy wykazywane przez K. T. W. Hoffheinza i pomagających mu ludzi. W czasie, gdy zapisywano i gromadzono melodie litewskich pieśni religijnych, w 1891 r. w miesięczniku towarzystwa ukazała się publikacja „Ʒur Geſchichte der litauiſchen Geſangbücher” autorstwa pełniącego w towarzystwie funkcję bibliotekarza, inspektora szkolnego Rudolpha Schwede’ego. Schwede zebrał materiały i w publikacji naukowo opisał litewskie luterańskie śpiewniki Prus Litwy oraz przedstawił pierwszą typologiczną klasyfikację tych wydań. Autor podzielił śpiewniki na cztery grupy: kościelne, szkolne, żołnierskie i pietystyczne (niem. Pſalmbuch). Spośród śpiewników pietystycznych najwięcej uwagi poświęcił analizie śpiewnika Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai. W publikacji Schwede’ego starszy (nr 188) wariant tekstu wskazanego w zbiorze L. iš T. Rinkinyje Gieſmiu Balſai (zob. Wiſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1893: 385). 66 Spośród 24 melodii 4 są związane z tekstami śpiewnika pietystycznego. W zbiorze oznaczono je skrótem L. Ps. (od niem. litauische Psalmbuch). Do zbioru Niemanna włączono dwie melodie pieśni C. F. Connowa „Kas Iezu tur sawy“ („Wer Iesum bei sich hat“), zapisane w Kintach i Būdwieciach, oraz melodię „Pilnos rankos“ N. L. von Zinzendorfa, zapisaną w Saugach. Do książeczki trafiła melodia pieśni J. A. Rothego „Radau, radau, jau Grûnta sawo“, zapisana w Priekulė. Do zbioru włączono warianty melodii pieśni Praetoriusa „Triump! triump! sztai pergalys“ („Triumph! Triumph! Es kommt mit Pracht“), usłyszanych w Lauksargiai i Tylży, Niemann 1902: 15, Nr. 13a–13b; 19, Nr. 19; wspomniał 20, Nr. 21; 22–23, Nr. 23a–23b. 19 kilka wydań śpiewnika surinkimininków – z 1825, 1856 i 1876 roku. Z opisu wynika, że z dwiema ostatnimi zapoznał się dokładniej. Mówił o strukturze śpiewnika i jej zmianach, dodatku z melodiami w notacji cyfrowej, wyróżnił kilku wydawców – Posta w Tylży, Heinricha Holza i Martynasa Šernysa w Kłajpedzie. Autor zaznaczył, że część pieśni to 67 przekłady z języka niemieckiego, a druga część to utwory oryginalne. O nielitewskich źródłach śpiewnika mówił lakonicznie. Twierdził, że w trzeciej części śpiewnika można znaleźć pieśni z łotewskiego śpiewnika („aus dem kuriſchen Geſangbuch”), duża liczba tekstów pochodzi ze źródła litewskiego, czasopisma „Nuſidawimai apie Ewangēliôs Praplatinimą tarp ydû ir Pagonû”. Schwede w swojej publikacji poruszył również kwestię atrybucji. Wśród tłumaczy i autorów litewskich wymienił K. E. Mertikaitisa, K. Demkisa, M. Jurkšaitisa, G. Ostermejerisa, K. Lovynasa. Przypuszczał, że w czasach nowożytnych część pieśni z języka niemieckiego tłumaczył J. F. Kelchis. Als Überſetʒer beʒw. Wymienieni są poeci E. Mertikaitis, nauczyciel Christian Demke, Michel Iurkßat, Gottlieb 68 Ostermeyer, Christian Lovin. Wiele nowszych przekładów oznaczono literą K (Kelch?). 69 Jednak autorstwo niemieckich oryginałów nie interesowało Schwede’ego. Bardziej zależało mu na aspekcie lituanistycznym. Tak więc Schwede wyodrębnił i uwydatnił poszukiwany, wysoko ceniony przez Litwinów zbiór spośród innych XIX-wiecznych litewskich śpiewników Prus Litwy, ukazał jego miejsce w ogólnej panoramie publikacji tego gatunku. Był pierwszym autorem, który włączył śpiewnik surinkimininków do obiegu naukowego. PODSUMOWANIE Badanie wykazało, że śpiewnik surinkimininków Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai był wpływową publikacją w drugiej połowie XIX wieku. Repertuar wywierał wpływ na kościelny i żołnierski śpiewnik Prus Litwy, książki przystosowane do potrzeb szkolnych, a także na prace o charakterze hymnologicznym członków Towarzystwa Literatury Litewskiej w Tylży. Nie przeszkodził temu fakt, że śpiewnik nie posiadał oficjalnej aprobaty instytucjonalnej. Wartość śpiewnika podnosiły jego popularność, pozytywny stosunek samych Litwinów do tej książki oraz ich oceniający głos, którego przedstawiciele Kościoła Prus Litwy i pracownicy oświaty nie mogli zlekceważyć. Związki z repertuarem surinkimininków są widoczne w śpiewniku królewieckiego księdza F. Kuršaitisa Gieſmjû bey Maldû=Knygos Karalißkojo Pruſû Waiſko (1854, Królewiec). Ze śpiewnika surinkimininków Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai trafił utwór luterańskiego księdza z Berthelsdorfu J. A. Rothego „Rądau, rądau jau Gruntą ſawo“. Po kilku latach F. Kuršaitis ponownie powrócił do tego tekstu. Opublikował go w dodatku do śpiewnika kościelnego Trecʒioji Dalis Gieſmjû Knygû (1857, Królewiec). Pieśniami surinkimininków odnowiono również program szkolny. Superintendent Tylży K. W. O. Glogau zadbał o to, aby śpiewnik szkół ludowych 64 Gieſmes 67 Schwede 1891: 404–405. 68 Schwede 1891: 404. 69 Schwede 1891: 405. 20 (1856, 1862, Tylża) zostałby uzupełniony pieśniami z repertuaru surinkimininków wraz z melodiami w notacji cyfrowej. Pomysł K. W. O. Glogaua, by oprzeć się na nieoficjalnym śpiewniku, nie wzbudził sprzeciwu konsystorza królewieckiego ani władz rejencji gąbińskiej, za których wiedzą zbiór został wydany. Teksty ze śpiewnika surinkimininków wybrali ksiądz kościoła kłajpedzkiego (Kłajpeda) oraz K. R. Jacoby’is mokyklinei chrestomatijai Litauische Chrestomathie zum Schulgebrauch (1880, nauczyciel z Tylży M. Voelkel do książki do czytania Litauisches elementarbuch (1898, Heidelberg). Wybór K. R. Jacoby’ego i M. Voelkela nie był jednolity, a poglądy redaktorów w tej kwestii się różniły. K. R. Jacoby’emu wydały się godne uwagi przekłady barokowych pieśni autorių S. Dacho ir P. Gerhardto kūriniai ir anoniminiai, galbūt originalūs lietuviški tekstai, dokonane przez G. Ostermejera, M. Voelkelowi zaś – przekłady pieśni J. A. Rothego i mu współczesnego G. F. L. Knaka. K. R. Jacoby wskazał konkretne wydanie surinkimininków, na którym się opierał. Teksty przepisano z wydania drukarni kłajpedzkiej z 1876 r. W ostatnich dziesięcioleciach XIX w. w kręgu zainteresowań Litewskiego Towarzystwa Literackiego w Tylży znajdowała się również hymnodyka surinkimininków. Przewodniczący Towarzystwa i biskup kościelny K. T. W. Hoffheinz wraz ze współpracownikami publikowali zapisane melodie pieśni surinkimininków w ciągłej pracy naukowej Towarzystwa Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesellschaft oraz w wydanym staraniem Towarzystwa zbiorze įdėjo 29 surinkimininkų giesmes harmonizuotomis, vargonams pritaikytomis melodijomis. Gieſmiu Balſai (1894, Heidelberg, Tylża). Inicjatywa członków Towarzystwa, wspólnymi siłami zapisujących melodie pieśni i publikujących je w druku, pokazuje, że hymnodykę surinkimininków uznawano za wartościowy materiał, który mógł służyć potrzebom nauki. Po zbadaniu przejęcia pieśni surinkimininków i ich publikacji w omawianych wydawnictwach widoczne są tendencje dominacji utworów z omawianego okresu. Wyróżniają się „Rądau, rądau jau Gruntą ſawo” J. A. Rothego, zmodyfikowana wersja „Aß tikt dryſu” N. L. von Zinzendorfa, rozpoczynająca się strofą „Pilnos Rankos”, „Eikim ßén, eikim ßén” ówczesnego poety religijnego G. F. L. Knaka, a także utwory młodszego pokolenia pietysty z Halle E. G. Woltersdorfa. Spośród autorów litewskich można wyróżnić kaznodzieję, autora pieśni i pierwszego redaktora śpiewnika surinkimininków K. E. Mertikaitisa oraz jego utwór „Am e tu Dangaus”. LITERATURA I ŹRÓDŁA Citavičiūtė Liucija 2004: Seminarium języka litewskiego na Uniwersytecie w Królewcu [Karaliaučiaus universiteto Lietuvių kalbos seminaras], Vilnius: Instytut Literatury Litewskiej i Folklorystyki. Banytė-Rowell Rasa 2018: Litewskie Towarzystwo Literackie w Tylży i archeologia [Lithuanian Literary Society in Tilsit and Archaeology]. – Zabytki Kultury 22, 117–130. Barasa Darius 2018: Modlący się na Litwie Pruskiej: masowość, rozprzestrzenienie i wizerunek w latach 20. XIX wieku [Worshippers in Prussian Lithuania: the Scale of the Movement, its Spread, and its Image in the 1820s]. – Senoji Lietuvos literatūra 46: Idee pietyzmu i piśmiennictwo pietystyczne w Prusach Litewskich, kolegium redakcyjne: M. Čiurinskas (redaktor naczelny 21 redaktor), O. Daukšienė, D. Dilytė, P. U. Dini, J. Gelumbeckaitė, D. Kuolys i in. ; oprac. i par. Ž. Sidabraitė, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru, 140–169. DOI: https://doi.org/10.51554/SLL.2018.28801. [Hoffheinz Karl Theodor W.] 1883: Iß Nuſidawimû lietuwißkujû „Gieſmjû Knygû“ [Z historii litewskich „Śpiewników”]. – Naujaſis Keleiwis 5, 32–33; 6, 39–40; 7, [Hoffheinz Karl Theodor W.] 1887: Proben litauiſcher Choralmelodieen [Próby 46–47. litewskich melodii chorałowych]. – Komunikaty Litewskiego Towarzystwa Literackiego 2(12), [393]–406. [Hoffheinz Karl Theodor W.] 1894: Giėsmiu Bal̇sai. Litewskie pieśni kościelne [Melodie hymnów. Litewskie hymny kościelne] zebrane przez W. Hoffheinza, emerytowanego superintendenta w Tylży. <...>, Heidelberg: Carl Winters Universitäts-Buchhandlung. Drukowano u Otto v. Mauderode, Tylża. Fischer A[lbert] F[riedrich] W. 1967: Kirchenlieder-Lexikon [Leksykon pieśni kościelnych], reprograf. Przedr. wyd. Gotha, 1878–1879, Hildesheim: Olms. [Gaigalatis Wilius] 1905: Ewangelißki Surinkimai Lietuwoje, Ißtyrinējimai apie jû Prad ią, Augimą bey dabartinį Buwį [Ewangelickie zgromadzenia na Litwie, studia nad ich pochodzeniem, rozwojem i obecnym stanem], opracował ksiądz dr W. Gaigalatis, Priekulē. [Glogau Karl Wilhelm O.] 1856: 64 Gieſmes Sʒuilēms [64 pieśni dla szkół] wybrane z Ksiąg pieśni przez Królewskie Prowincjonalne Kolegium Szkolne w Królewcu, za zgodą Królewskiego Konsystorza i Królewskich Rządów, a w języku litewskim wydane przez C. W. O. Glogau, biskupa Tylży, (po raz drugi wydrukowane czcionką Raßtais i ponownie przejrzane.) Tyl eje. Wydrukowane czcionką Raßtais u I. Reylendera. (Druk i nakład I. Reyländera.); LNMMB: mikrofilmy 299. [Glogau Karl Wilhelm O.] 1862: 64 Gieſmes [64 pieśni <...> dla szkół], do których dodano jeszcze 16, tak że w sumie jest 80 pieśni, ułożonych według królewskiego regulaminu, wybranych dla szkół z Ksiąg pieśni przez Królewskie Prowincjonalne Kolegium Szkolne w Królewcu, za zgodą Królewskiego Konsystorza i Królewskich Rządów, a w języku litewskim wydanych przez C. W. O. Glogau, biskupa Tylży, (wydanie piąte, wydrukowane czcionką Raßtais i ponownie przejrzane.) (Fünfte Auflage). Tyl eje. Wydrukowane czcionką Raßtais u I. Reylendera. (Druk i nakład I. Reyländera.); KTUB: Cs 9745. [Jacoby Karl Rudolf] 1880: Litewska chrestomatia do użytku szkolnego [Lithuanian Chrestomathy for School Use], mit dem XX. Roczne sprawozdania Gimnazjum w Kłajpedzie wydane przez Rudolpha Jacoby’ego, pastora kościoła wiejskiego w Kłajpedzie, Lipsk, nakładem komisowym B. G. Teubnera. [Drukowano u F. W. Sieberta w Kłajpedzie]. Juška Albertas 1997: Kościół Małej Litwy [Church of Lithuania Minor], Kłajpeda: Klaipėdos universiteto leidykla. 22 Juška Albertas 2003: Szkoła Małej Litwy [School of Lithuania Minor], Kłajpeda: Klaipėdos universiteto leidykla. Kaunas Domas 1996: Księga Małej Litwy: rozwój litewskiej książki 1547–1940 [The Book of Lithuania Minor: The Development of the Lithuanian Book 1547–1940], Wilno: Białe Łany. [Koch Eduard Emil] 1868: Historia pieśni kościelnej i śpiewu kościelnego chrześcijańskiego [History of Hymns and Church Singing of the Christian], w szczególności niemieckiego Kościoła ewangelickiego. <...>, Tom czwarty <...> Stuttgart: druk i wydawnictwo Chr. Belſerſ’chen Verlagshandlung. [Kuršaitis Frydrichas] 1854a: Księgi pieśni i modlitw Królewskiej Armii Pruskiej [Hymns and Prayers Books of the Royal Prussian Army], w Królewcu: Druck und Verlag der Schulzen Hofbuchdruckerei. VUB LR 1267 (bez strony tytułowej). [Kuršaitis Frydrichas] 1854b: Ʒalnierißkoſios Gieſmjû bei Maldû Knygos [Pieśni i modlitewniki żołnierskie]. – Keleiwis iß Karaliáucʒiaus 22, 86–88. [Kuršatis Frydrichas] 1857: Trecʒioji Dalis Gieſmjû Knygû [Trzecia część śpiewnika], w której znajduje się niemała liczba nowych chrześcijańskich pieśni. Taſes iß wokißkôs Kalbôs ßwie ey ißwerſdams sutaiſe F. Kurßatis, Lietuwinininkû Kun gs Karaliáucʒiuje (Zbiór wszystkich pieśni świeckich, które znajdują się w Żołnierskim Śpiewniku oraz wśród owych 64 pieśni przeznaczonych dla szkół.), Königsberg: Druck und Verlag der Hartungſchen Buchdruckerei. LNMMB: 593939-593941. LB I: Bibliografia Litewskiej SRR. Seria A. Książki w języku litewskim [Bibliografia Litwy. Seria A. Książki w języku litewskim] 1: 1547–1861, Wilno: Mintis, 1969. LB II(2): Bibliografia Litwy. Seria A. Książki w języku litewskim [The Bibliography of Lithuania. Series A. Books in Lithuanian] 2: 1862–1904, 2: R–Ž, Wilno: Mintis, 1988. LBP 1990: Bibliografia Litwy. Seria A. Książki w języku litewskim 1: 1547–1861. Uzupełnienia [The Bibliography of Lithuania. Series A. Books in Lithuanian 1: 1547–1861. Additions], Wilno: Mintis. Michelini Guido 2009a: Zbiorki pieśni skompilowane przez Jonasa Pipirasa w kontekście niemieckim [Hymn collections compiled by Jonas Pipiras in a German context]. – Res humanitariae 5, Michelini Guido 2009b: Historia śpiewników Małej Litwy: od Martynasa Mažvydasa do końca XIX wieku [History of hymnals of Lithuania Minor: from Martynas Mažvydas to the end of the 19th century], Kłajpeda: wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Michelini Guido 2010: Kontekst historyczny „Księgi Psalmów” pietystów [The Historical Context of the “Book of Psalms” of the Pietists], Kłajpeda: wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. вже? ]} alang? Note invalid JSON? Need exact. Need translate every item, preserve. First item had Lithuanian title and English bracket. Translate Lithuanian only? Developer says every array 142–159. item Lithuanian to Polish, preserve. Need output valid. There are 5 strings. The prior malformed. Need produce. Note is erroneous. Let's finalize. Also LB II(2) no issue. no. Ensure second Milius Vacys 1993: Towarzystwa naukowe i litewska etnografia (druga połowa XIX w. – pierwsza połowa XX w.) [Scientific societies and Lithuanian ethnography (second half of the 19th century – first half of the 20th century)], Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. 23 Mielcke C[hristian] G[ottlieb] 1806: Przedmowa, Sénos ir naujos krikßcʒonißkos Gieſmės [Stare i nowe hymny chrześcijańskie], ypacʒey Senniemſiems ant Gėro ſu dideleis Raßtais ißſpáuſtos draug ſu naujom’s Maldû Knygélemis, Karaláucʒuje: Knygdrukawonej’ Lebrekto Eringo, IX– XVII. VUB RSS: LR 777–778. [Niemann Albert] 1902: 24 litewskie chorały [24 Lithuanian Chorales] wybrane i opracowane na podstawie rękopiśmiennego zbioru Niemanna, kantora w Kattenau, przez C. Grafa Bülowa von Dennewitz. <...> Królewiec: Gräfe & Unzer, księgarnia. Sembrzycki Johannes 1889: Zaginiony litewski śpiewnik C. G. Mielckego [C. G. Mielcke’s Lost Lithuanian Hymnal]. – Altpreussische Monatsschrift 26, Królewiec: nakładem Ferd. Beyer’s Buchhandlung, [366]–369. Schwede R[udolph] 1891: Ʒur Geſchichte der Litauiſchen Geſangbücher [Historia litewskich śpiewników]. – Mitteilungen der Litauischen litterarischen Gesellschaft 16, Heidelberg: Carl Winters Univerſitätſbuchhandlung, 396‒406. Strungytė Inga 2006: Surinkimininkų raiška Kristijono Endrikio Mertikaičio giesmyne „Wiffokies Naujas Giefmes arba Ewangeliβki Pfalmai“ (1817) [Wyraz surinkimininków w śpiewniku Kristijonasa Endrikisa Mertikaitisa „Wiffokies Naujas Giefmes arba Ewangeliβki Pfalmai“ (1817)]. – Archivum Lithuanicum 8, 187–210. Strungytė-Liugienė Inga 2009: Związki śpiewników Kristijonasa Endrikisa Mertikaitisa „Wissokies Naujes Giesmes arba Ewangeliszki Psalmai“ (1817) i „Maʒos Giesmju Knygeles“ (1819) ze śpiewnikiem Frantza Alberta Schultza „Kern Alter und Neuer geiſtreicher Lieder, Als der Ʒweyte Theil“ [Związki śpiewnika Kristijonasa Endrikisa Mertikaitisa „Wissokies Naujes Giesmes arba Ewangeliszki Psalmai“ (1817) i „Maʒos Giesmju Knygeles“ (1819) do śpiewnika Frantza Alberta Schultza „Kern Alter und Neuer geiſtreicher Lieder, Als der Ʒweyte Theil”. – Archivum Lithuanicum 11, 189–204. Strungytė-Liugienė Inga 2012: Pieśni młodych pietystów halleńskich w śpiewnikach Kristijonasa Endrikisa Mertikaitisa Wissokies Naujes Giesmes arba Ewangeliszki Psalmai (1817) i Maʒos Giesmju Knygeles (1819) [Pieśni młodych pietystów halleńskich w śpiewnikach Kristijonasa Endrikisa Mertikaitisa „Wissokies Naujes Giesmes arba Ewangeliszki Psalmai” (1817) i „Maʒos Giesmju Knygeles” (1819)]. – Res humanitariae 11, 83–101. Strungytė-Liugienė Inga 2014: Historia śpiewników ruchu wspólnotowego z pierwszej połowy XIX wieku (geneza i język): rozprawa doktorska [Historia śpiewników ruchu wspólnotowego z XIX wieku (język i geneza): rozprawa doktorska], Vilnius: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Strungytė-Liugienė Inga 2016: Kwestia źródeł i repertuaru śpiewnika Gotfryda Ostermejerio (1781) [Kwestia źródeł i repertuaru śpiewnika Gottfrieda Ostermeyera (1781)]. – Senoji Lietuvos literatūra 42: Badania nad litewistycznym dziedzictwem Gotfryda Ostermejerio, cz. 2, kolegium redakcyjne: M. Čiurinskas (redaktor naczelny), D. Dilytė, P. U. Dini, J. Gelumbeckaitė, D. Kuolys i in. ; red. L. Citavičiūtė, O. Aleknavičienė, oprac. i red. O. Aleknavičienė, Wilno: Instytut Literatury i Folkloru Litewskiego, 83–118. 24 Strungytė-Liugienė Inga 2019: Dialog nowoczesnych inicjatyw i tradycji: ruch „surinkimininkai” w Prusach Litewskich: zbiór artykułów [Dialog nowoczesnych inicjatyw i tradycji: ruch „surinkimininkai” w Prusach Litewskich: zbiór artykułów], oprac. I. Strungytė-Liugienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Strungytė-Liugienė Inga 2023: Protestanckie księgi z melodiami pieśni zapisanymi cyframi w Prusach Litewskich w drugiej połowie XIX wieku [Protestanckie księgi z melodiami pieśni zapisanymi notacją cyfrową w Prusach Litewskich w drugiej połowie XIX wieku]. – Archivum Lithuanicum 25, 159–180. [Voelkel Maximilian] 1898: Litauisches Elementarbuch von Maxim J. A. Voelkel [Elementarz litewski autorstwa Maxima J. A. Voelkela], drugie nowo oprac. i powiększone wyd., Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung. Wiſſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1850: Wiſſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai [Różne nowe hymny albo Psalmy ewangelickie], kurros ikßolei taipo po wieną kaip ir po kelles, i ma as Knygeles ſuraßytos buwo. <...>, Sʒeßtą Kartą Raßtais ißſpauſtas Til eje, prie Endrikio Poſt. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1856: Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai [Różne nowe hymny albo Psalmy ewangelickie], kuriós pirmtó tàipo po wieną kaip ir po kelès ma às Knygelès ſuraßytos buwo <...>, Septinta Kartą Raßtais ißſpauſtos Tilʒeje prie Endrikio Poſto. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1861: Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai [Różne nowe hymny albo Psalmy ewangelickie], kuriôs pirm to taipo po wieną kaip ir po kelès ma as Knygelès ſuraßytos buwo <...>, Aßtunta Kartą Raßtais ißſpauſtos Til ēję, prie Endrikio Poſto. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1876: Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai [Różne nowe pieśni lub Psalmy ewangelickie], kurios pirm to taipo po wieną kaip ir po kelès ma as Knygelès ſuraßytos buwo <...>, Memel: Gedruckt und verlegt von Heinr. Holʒ. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1879: Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai [Różne nowe pieśni lub Psalmy ewangelickie], kurios pirm to taipo po wieną kaip ir po kelès ma as Knygelès ſuraßytos buwo <...>, Memel: Gedruckt und verlegt von Holʒ & Sʒernus. Wiſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1893: Wiſokios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai [Różne nowe pieśni lub Psalmy ewangelickie], kurios pirm to taipo po wieną kaip ir po keles ma as Knygeles ſuraßytos buwo <...>, Priekulej: Gedruckt bei G. Trauſchies. Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai 1897: Wiſókios naujos Gieſmes arba Ewangelißki Pſalmai [Różne nowe pieśni lub Psalmy ewangelickie], kurios pirm to taipo 25 po wieną kaip ir po kelès ma as Knygelès ſuraßytos buwo <...>, Memel: Gedruckt und verlegt von Holʒ & Sʒernus Nachfolger. Žostautaitė Petronėlė 1996: Ewangelickie surinkimai w Prusach Litewskich [Ewangelickie surinkimai w Prusach Litewskich]. – Kultura ludowa 4, 29–34. Recepcja repertuaru surinkimininkai w pruskich dziełach litewskich drugiej połowy XIX wieku PODSUMOWANIE Śpiewnik surinkimininkai Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai był nowym zjawiskiem w literaturze religijnej, przekształcającym tradycję prusko-litewskich publikacji hymnodycznych, istniejącą od XVI wieku. Potrzeba stworzenia specjalnego zbioru pojawiła się wraz ze wzrostem liczby wiernych i rosnącą popularnością zgromadzeń religijnych (w języku litewskim surinkimai) w litewskich parafiach. Od początku omawiany zbiór hymnów różnił się od innych kancjonałów luterańskich Prus Litwy. Jego opracowanie nie było kontrolowane przez konsystorz królewiecki ani władze państwowe. Tłumaczeniem i redakcją zajmowała się nie wyznaczona grupa duchownych, lecz dyrygenci z niższych warstw społecznych, bez wykształcenia uniwersyteckiego, tak zwani sakytojai, oraz nauczyciele. Nieoficjalny status kancjonału zapewniał jego kompilatorom swobodę kształtowania repertuaru bez ograniczeń oraz niezależnego decydowania o wyborze hymnów autorów litewskich i niemieckich. Należy zauważyć, że jakość tłumaczenia, a także wymagania dotyczące wersyfikacji i języka litewskiego odgrywały drugorzędną rolę. Kompilatorzy byli zadowoleni z pracy wykonanej przez mniej wykwalifikowanych tłumaczy. Publikacja była przeznaczona nie do nabożeństw w kościele luterańskim, lecz do prywatnego użytku w domu i na zgromadzeniach (surinkimai) odbywających się poza kościołem. Celem niniejszego artykułu jest analiza wpływu repertuaru śpiewnika surinkimininkai na publikacje z drugiej połowy XIX wieku. Cele obejmują ukazanie stosunku twórców oficjalnych litewskich śpiewników, antologii szkolnych oraz członków Litewskiego Towarzystwa Literackiego w Tylży (do którego należeli wysoko postawieni duchowni i pedagodzy z systemu oświaty Litwy Pruskiej) do hymnografii surinkimininkai, a także zbadanie związków między treścią przygotowanych przez nich książek i publikacji a śpiewnikiem surinkimininkai. Do analizy wybrano publikacje różnych gatunków (zbiory hymnów i antologie szkolne), aby zidentyfikować dominujące tendencje w zakresie hymnów surinkimininkai w omawianym okresie. Badanie wykazało, że śpiewnik surinkimininkai Visokios naujos giesmės arba evangeliški psalmai był wpływową publikacją w drugiej połowie XIX wieku. Repertuar ten wpłynął na twórców litewskich śpiewników kościelnych i wojskowych, antologii szkolnych na Litwie Pruskiej oraz dzieł hymnograficznych członków Litewskiego Towarzystwa Literackiego w Tylży. Nie przeszkodził w tym fakt, że śpiewnik nie posiadał oficjalnej aprobaty instytucjonalnej. Jego wartość podnosił stosunek Litwinów do tej książki i