Kirčio atitraukimas XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių patarmės rankraštiniuose šaltiniuose

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–15 Link do spisu treści / Nuoroda į turinį ISSN 2669-218X (online / elektronicznie) RETRAKCJA AKCENTU W RĘKOPIŚMIENNYCH ŹRÓDŁACH GWARY WSCHODNIOAUKSZTAJCKIEJ UTENY Z 6.–7. DEKAD XX WIEKU Retrakcja akcentu w rękopiśmiennych źródłach gwary wschodnioauksztajckiej Uteny z lat 50. i 60. XX wieku VIL IJA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego Adres e-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-5026-4667 Kierunki badań: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. https://doi.org/10.35321/all92-07 STRESZCZENIE W artykule z perspektywy akcentuacyjnej analizuje się materiał rękopiśmiennych źródeł gwar uteniškiai gwary wschodnioauksztajckiej z lat 50. i 60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Celem badania jest ustalenie, jakie prawidłowości retrakcji akcentu obowiązywały w gwarze uteniškiai w połowie XX wieku, oraz omówienie charakteru i zasięgu tego zjawiska na obszarze gwary. Przeprowadzona analiza wskazuje na nierównomierne i dość późne kształtowanie się retrakcji akcentu jako prawidłowości w gwarze uteniškiai. Na podstawie danych z tekstów z XIX wieku (z lat 60.–80.), obejmujących gwary kupiškėnai, anykštėnai i uteniškiai, należące do wschodniej części dialektu wschodnioauksztajckiego, opublikowanych w Lipsku przez niemieckiego językoznawcę Franza Spechta w Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski, a także opisów gwar z XX wieku (z lat 50. i 60.), przedstawiono nowe spostrzeżenia dotyczące charakteru retrakcji akcentu w gwarze uteniškiai. Przyjmuje się, że w latach 50. i w połowie lat 60. XX wieku w północnych gwarach uteniškiai oraz na zachodnich peryferiach, zaliczanych przez autorów Atlasu języka litewskiego (1982) do obszaru słabej warunkowej retrakcji akcentu, kształtowała się prawidłowość intensywniejszej, a nie słabej, warunkowej retrakcji akcentu. SŁOWA KLUCZOWE: gwara wschodnioauksztajcka uteniškiai, prawidłowość retrakcji akcentu, akcent „dwuwierzchołkowy”, sylaba, źródło rękopiśmienne. ABSTRAKT Artykuł analizuje z perspektywy akcentuacyjnej rękopiśmienne źródła gwary wschodnioauksztajckiej Uteny z lat 50. i 60. XX wieku, przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Celem badania jest ustalenie zjawisk retrakcji akcentu, które obowiązywały w gwarze Uteny w połowie XXth wieku, oraz omówienie charakteru i zasięgu tego Copyright © 2025 Vilija Ragaišienė. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i reprodukcję w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalających na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-04-18. Przyjęto: / Priimta: 2025-05-14. 1 Zjawiska na obszarze gwary. Analiza ujawnia nierównomierne i dość późne kształtowanie się retrakcji akcentu jako prawidłowości w gwarze Uteny. Artykuł, opierając się na tekstach z XIX wieku (z lat 60.–80.), obejmujących gwary Kupiškis, Anykščiai i Utena, należące do wschodniej części dialektu wschodnioauksztajckiego, opublikowanych w Lipsku przez niemieckiego językoznawcę Franza Spechta w Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski, a także na XX-wiecznych opisach gwar (z lat 50. i 60.), przedstawia nowe spostrzeżenia dotyczące charakteru retrakcji akcentu w gwarze Uteny. Przyjmuje się, że w latach 50. i w połowie lat 60. XX wieku w północnej części gwary Uteny oraz na jej zachodnich peryferiach kształtowała się prawidłowość intensywniejszej, a nie słabej, warunkowej retrakcji akcentu — obszar ten został wcześniej zaliczony przez autorów Atlasu języka litewskiego (1982) do obszaru słabej warunkowej retrakcji akcentu. SŁOWA KLUCZOWE: gwara wschodnioauksztajcka uteniškiai, prawidłowość retrakcji akcentu, akcent dwuwierzchołkowy, sylaba, źródło rękopiśmienne. WPROWADZENIE Zjawiska retrakcji akcentu występujące w gwarze wschodnioauksztajckiej uteniškiai dotychczas w niewielkim stopniu przyciągały uwagę badaczy. W literaturze naukowej charakter retrakcji akcentu na obszarze tej gwary omawiany jest dość fragmentarycznie. Najczęściej wskazuje się, że akcent od krótkiej końcówki jest cofany tylko w części obszaru uteniškiai — w gwarach północno-zachodnich oraz na zachodnich peryferiach, przy gwarach anykštėnai i širvintiškiai (Zinkevičius 1966: 447, mapa nr 2; LKT 1970: 34–35). We wcześniejszych pracach dialektologicznych twierdzono, że występują tu dwie prawidłowości retrakcji akcentu — słaba warunkowa i intensywniejsza warunkowa: w okolicach Molėtai, Suginčiai, Debeikiai, Panemunėlis i Šuvieka akcent jest cofany od krótkiej końcówki na sylabę utworzoną przez długą samogłoskę lub ie, uo, natomiast w okolicach Rokiškis i Obeliai — na dowolną przedostatnią sylabę długą (LKA II 123–124, mapa nr 105; Urbanavičiūtė-Mark evičienė, Grinaveckis 1992: 12; Zinkevičius 1994: 74; Markevičienė 1999: 16). W ostatnich latach przyjmuje się, że na obszarze omawianych gwar występuje wyłącznie intensywniejsza warunkowa retrakcja akcentu (LKTCH 2004: 126–127; RAU 2010: 35). Natomiast na samym skraju obszaru uteniškiai — w północnej części gwary Vabalninkas — akcent jest cofany od krótkiej końcówki na każdą przedostatnią sylabę, zarówno długą, jak i krótką (Zinkevičius 1966: 447, mapa nr 2; LKA II 124, mapa nr 105; LKTCH 2004: 126). Dane przedstawione w literaturze naukowej dotyczące zmian retrakcji akcentu jako prawidłowości w północno-zachodnim narożniku oraz na niektórych zachodnich peryferiach mogą wskazywać na zachodzące zmiany tego zjawiska na całym obszarze gwary. Źródła, cel, metody. Materiał badawczy zebrano z rękopiśmiennych źródeł gwary uteniškiai z lat 50. i 60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. W ramach gromadzenia materiału do Atlasu języka litewskiego¹ przez dwie dekady dialektolodzy zbadali miejscowości zamieszkane należące do obszaru wschodnioauksztajckiej gwary uteniškiai (punkty)² i opracowali ich opisy gwarowe (zob. ryc. 1)³. Dane zebrano niemal ze wszystkich ¹ LKA I; LKA II; LKA III. ² Badane miejscowości (nazwy i numery punktów) zostały wyznaczone przez autorów Atlasu języka litewskiego. ³ Źródło rękopiśmienne punktu zazwyczaj obejmuje charakterystykę badanej miejscowości, cech językowych gwary i informatorów, odpowiedzi na pytania dotyczące leksyki, fonetyki, morfologii i składni z programu zbierania materiału do Atlasu języka litewskiego, a także teksty transkrybowane (szerzej zob. Ragaišienė 2024: 181–183). 2 wszystkich miejscowości obszaru uteniškiai — w archiwum znaleziono 89 źródeł (około 2100 stron) z 66 punktów4. Przy analizie materiału źródeł rękopiśmiennych wykorzystano również teksty gwary uteniškiai opublikowane w wydanej w 1970 roku chrestomatii Gwary języka litewskiego. Podsumowując dane znalezione w badanych źródłach, można stwierdzić, że wystarczają one do omówienia tendencji retrakcji akcentu dominujących na obszarze gwary w połowie XX wieku. Celem artykułu jest opisanie zjawisk retrakcji akcentu występujących w połowie XX wieku w gwarze wschodnioauksztajckiej uteniškiai oraz ukazanie ich zasięgu arealnego na obszarze gwary. Główne zadania badawcze są następujące: 1) sporządzenie wykazu słów znalezionych w źródłach rękopiśmiennych, w których akcent może być cofany; 2) ocena relacji między formami zachowującymi akcent w końcówce wyrazu a formami, w których został on cofnięty na przedostatnią sylabę; 3) ustalenie charakteru retrakcji akcentu na obszarze gwary. W badaniu zastosowano opisową metodę analityczną, a także wykorzystano metody porównawczą i rekonstrukcji wewnętrznej. Przeprowadzone badanie powinno być istotne nie tylko dla badaczy zmian zjawisk akcentuacyjnych w gwarach litewskich, lecz także dla badaczy rozwoju akcentuacji języków bałtyckich. Przede wszystkim dlatego, że wnioski przedstawione w artykule uzupełniają opublikowane wyniki badań rękopiśmiennych źródeł gwar kupiškėnai i anykštėnai z lat 50. i 60. XX wieku oraz dostarczają nowych danych o zjawiskach retrakcji akcentu na obszarze wschodnich gwar wschodnioauksztajckich (Ragaišienė 2018: 176–201; 2020a: 85–94; 2020b: 211–226). ZJAWISKA RETRAKCJI AKCENTU: ZMIANY I TENDENCJE Materiał źródeł rękopiśmiennych wskazuje, że w latach 50. i 60. XX wieku system akcentuacyjny gwary wschodnioauksztajckiej uteniškiai był dość złożony. W badanym okresie występowało kilka wzajemnie powiązanych zjawisk akcentuacyjnych: wyrównanie paradygmatu akcentowego, powstanie dwóch typów akcentuacji — kolumnowego i końcówkowego — analogia akcentuacyjna, zachowanie reliktów dawnej akcentuacji rdzennej (na przykład u tematycznych przymiotników) oraz kształtowanie się prawidłowości retrakcji akcentu (Ragaišienė 2024: 184–185). Nie zawsze jasne jest, które formy akcentowane w temacie powstały wskutek wyrównania paradygmatu lub ukształtowania się kolumnowego typu akcentuacji, a które należy wiązać z retrakcją akcentu. Dotyczy to zwłaszcza gwar, w których retrakcja akcentu jest nieregularna. Z drugiej strony omawiane zjawiska akcentuacyjne, z wyjątkiem retrakcji akcentu, wiążą się z akcentuacją wyrazów odmiennych. Dlatego przy ocenie charakteru retrakcji akcentu w konkretnych gwarach konieczne jest uwzględnienie akcentuacji form czasownikowych i wyrazów nieodmiennych. Materiał badawczy wskazuje, że w latach 50. i 60. XX wieku na części obszaru gwary uteniškiai akcent był cofany z różną intensywnością — w jednych miejscach regularnie, w innych naprzemiennie lub tylko w pojedynczych formach (zob. ryc. 1). Ze względu na charakter zjawiska (intensywność) omawiany obszar można podzielić na trzy are­ały. W północnych gwarach uteniškiai, tj. na obszarze Užūbaliai (87)5 – Ūnuškis 4 Brak danych z trzech punktów — Vyžuonys (275), Aknystėlės (307) i Deguliai (345). W chrestomatii Gwary języka litewskiego zamieszczono jedynie tekst zapisany w gwarze Vyžuonys, w którym nie znaleziono przypadków retrakcji akcentu (LKT 1970: 321–322). 5 W nawiasach podano numer punktu Atlasu języka litewskiego. 3 (88) – Rokiškis (147) – Obeliai (148) – Svėbiškis (150) akcent był regularnie cofany od krótkiej końcówki na dowolną przedostatnią sylabę długą, np.: aĩni⁶ ~ eini⁷, dur̃nų⁸, gal̃va, ruñka ~ ranka, bėda, kãrtus, luñkus ~ lankus, nuveĩni ~ nueini, nuveĩsi ~ nueisi, su mė́sų ~ mėsa, septintì, svìrnì ~ svirne, uñksti ~ anksti, pìnki ~ penki, par vaŕtus, vìena, óška ~ ožka, mér̃ga, žmõna Užb; skū́ra, aĩni ~ eini, aĩnų ~ einu, gal̃va, liẽpsna, liẽtus, jaũni, kãlbi Bč; aĩni ~ eini, aĩšų / aĩšiu ~ eisiu, aļga, ãrti, keŕti ~ kerti, šìrdis, bárždu ~ barzda, gìrdžių ~ girdžiu, su karū́nų ~ karūna, laĩku, mãrti, meŕgų ~ merga, pìñkus ~ penkius, sõdi ~ sode, šáltą žiemą, šmaĩkštus, šlaũnis ~ šlaunis, vaĩkus, jaũni, vìeni, nuõga Rk; aĩnų ~ einu, neužeĩnų, balsù, diẽna, kãlbu maldẽlas ~ maldeles, laĩki ~ laike, prakeĩkta meŕga, šeĩma, žmõna Ob; aĩsi ~ eisi, diẽna, diẽnas, dur̃na, gal̃va, laĩki ~ laike, piẽla⁹, pìñkis ~ penkis, pìñkus ~ penkius, ruñka ~ ranka, vìena Svb¹⁰. Akcent był regularnie cofany także w północno-zachodnim narożniku, w gwarach uteniškiai położonych za gwarami anykštėnai i kupiškėnai, np.: aĩ.ši ~ eisi, bùrobùs, su dãžiaugsmu ~ džiaugsmu, gal̃va ~ galva, gãmta, gì.vi ~ gyvi, juõsva, kapù.stus ~ kopūstus, luñ.kus ~ lankus, nebėra, pìl.ka ~ pilka, pìj.ki ~ penki, su ruñ.ku ~ ranka, šál.ta ruñ.ka ~ šalta ranka, vìena, vìeni Gtč; aĩ.ni ~ eini, baĩ.gu ~ baigiu, bal̃.ti ~ balti, blaũ.zda ~ blauzda, gė́l.svi ~ gelsvi, diẽna, dùñ.gus ~ dangus, ì.ra ~ yra, kaŕ.tu ~ kartu, kir̃.vu ~ kirviu, laũ.ki ~ lauke, lìñ.ksma ~ linksma, lìñ.ksmi ~ linksmi, meŕ.ga ~ merga, miẽgu, pavaŕ.ksti ~ pavargsti, pìj.ki ~ penki, põña ~ ponia, ruñ.kas ~ rankas, sãl.di ~ saldi, sukal̃ti ~ sukalti (kuolai), trùm.pi ~ trumpi, tvõra, val̃.džia ~ valdžia, vaŕ.tus ~ vartus, vìena, žù.si.s ~ žąsis Drs¹¹. W rękopiśmiennych źródłach gwar Vabalninkas i Darsiškiai znaleziono pojedyncze przypadki intensywnej warunkowej retrakcji akcentu, np.: su kìtu ~ kita, vėdì Vb; ãkis, šãku ~ šaka, vìsi Drs¹². W rękopiśmiennych źródłach gwar zaliczonych do omawianego are­ału nie znaleziono form, w których akcent nie byłby cofany od krótkiej końcówki na sylabę długą, ani przypadków akcentu pobocznego lub „dwuwierzchołkowego”¹³. ⁶ W badanych źródłach różni się transkrypcja wyrazów, występują nieścisłości lub omyłki akcentuacyjne. Znaki transkrypcji przykładów przedstawionych w artykule nie są korygowane, a omyłki nie są poprawiane. ⁷ Po znaku tyldy (~) podawane są transponowane formy wyrazów, które nie są akcentowane. Jeśli forma transponowana, poza akcentem, nie różni się od transkrybowanej, nie jest podawana. ⁸ Zapożyczenie durnas, -à (4) jest używane w znaczeniu ‘głupi, nierozumny’. ⁹ Slawizm pielà (4) jest używany w znaczeniu ‘piła’. ¹⁰ W artykule nie podano wszystkich przykładów znalezionych w źródłach rękopiśmiennych ani częstości ich zapisu. W opisach gwar wiele słów poświadczono kilka lub kilkanaście razy. Na przykład w opisie cech gwarowych Darsiškiai forma vìena została podana 11 razy, ì.ra ~ yra — 10 razy, a su põnų ~ ponia — 4 razy itd. ¹¹ Akcent jest regularnie cofany także w tekście gwary Darsiškiai opublikowanym w chrestomatii Gwary języka litewskiego (LKT 1970: 273). ¹² Form tych nie należy uznawać za omyłki. W opisie cech gwarowych Darsiškiai wskazano, że „gwara cofa akcent warunkowo. <...> niekiedy obserwuje się powszechną retrakcję akcentu, lecz takie przypadki są bardzo rzadkie” (Gargasáitė, Misiūnaitė 1958: 6–7). ¹³ W sprawie terminu „dwuwierzchołkowy” akcent zob. szerzej Girdenis 1978: 75–76. Akcent „dwuwierzchołkowy” funkcjonuje w gwarach zachodnioauksztajckich kauniškiai, wschodnioauksztajckich anykštėnai, uteniškiai, vilniškiai itd. (Girdenis 1978: 75–76; Mikulėnienė, Morkūnas 1997: 16; Markevičienė 2001: 15–16; Urbanavičienė 2006: 224; Ragaišienė 2020b: 214, 219 i in.). Akcent ten odnotowano także na obszarze auksztajckim południowym (Leskauskaitė 2004: 164). 4 Rycina 1. Charakter retrakcji akcentu w rękopiśmiennych źródłach uteniškiai z lat 50. i 60. XX wieku Pod względem intensywności retrakcji akcentu do tego samego are­ału należą północne gwary Panemunėlis (177) – Aleksandravėlė (180) – Kriaunos (179) – Sūviekas (181) oraz zachodnie peryferie obszaru gwary — okolice Debeikiai (274) – Suginčiai (379) – Bijutiškis (479) – Giedraičiai (504) – Alanta (377) (zob. ryc. 1). W jednych miejscach akcent był cofany rzadko (znaleziono tylko pojedyncze przypadki), w innych — nieregularnie (formy z cofaniem akcentu stanowią zazwyczaj około 26–32%). Według charakteru retrakcji akcentu omawiany obszar również nie był w badanym okresie jednolity. Atlas języka litewskiego podaje, że w połowie XX wieku obowiązywała tu prawidłowość słabej warunkowej retrakcji akcentu (LKA II 123–124, mapa nr 105). Materiał źródeł rękopiśmiennych wskazuje, że w północnych gwarach uteniškiai kształtowała się intensywniejsza warunkowa retrakcja akcentu — akcent był tu skłonny cofać się od krótkiej końcówki na dowolną przedostatnią sylabę długą, np.: ai̇̃nu ~ einu, pīlna karieta, liėtus, par dirvas, diėna, dirva, pī̃kas ~ penkias, prigim̃tis, daikteĩ ~ daikte, viėna, gir̃džu ~ girdžiu, pōna ~ ponia, rūnka ~ ranka, ūntri ~ antri, užmiẽgu, žmōna Alk. O kształtowaniu się tej prawidłowości świadczy również używanie form z akcentem „dwuwierzchołkowym” (por. Urbanavičiūtė-Markevicienė, Grinaveckis 1992: 12; Stundžia 1995: 70; Ragaišienė 2020b: 214–215; 2024: 185), por. w tej samej gwarze zapisane formy z akcentem „dwuwierzchołkowym” i retrakcyjnym, np.: cviekùs ~ cviekus¹⁴, kalavār.tū ~ kalavartų¹⁵, ¹⁴ Cviėkas (4) ‘gwóźdź’. ¹⁵ Kalavartas (2) ‘kołowrotek przędzalniczy’. 5 laũ.kùs ~ laukus, piñ.kùs ~ penkius, piẽtus ~ pietus, piñ.kì ~ penkti, sergù ~ sergu, skūrã ~ skūra, šìltã ~ šilta, vaĩ.kùs ~ vaikus, viẽnà / kàrtì, laũ.kus ~ laukus, piñ.kus ~ penkius, viẽnà Pnm¹⁶; aĩnì ~ eini, viẽnà ~ viena / aĩšù ~ eisiu, viẽnà, šìmtus, vaŕpus Krn. O utrwalaniu się intensywniejszej, a nie słabej, warunkowej retrakcji akcentu w gwarach północnych świadczą dwie kwestie. Po pierwsze, wymowa z akcentem „dwuwierzchołkowym” form, w których akcent powinien być cofany na sylabę długą, np.: šùnùs ~ šunus, taŕ.nùs ~ tarnus, saldõtùs ~ saldotus¹⁷, karūnãs ~ karūnas, ĩrã ~ yra, eĩ.nì ~ eini, maĩ.šù ~ maišu, piñ.kùs ~ penkius, šõkùs ~ šokius, mẽr.gù ~ merga, žmõgus ~ žmogus, vaŕ.dù ~ vardu, ke.kvienà dienà ~ kiekviena diena, devỹnì ~ devyni, uñ.kštì ~ anksti, kaŕ.tùs ~ kartus, kẽr.tù ~ kertu, viẽnà ~ viena, nebepra keĩ.kta ~ nebeprakeikta, õrì ~ ore Rg. Po drugie, naprzemienne używanie form zachowujących akcent i form cofających go na przedostatnią sylabę długą, np.: biẽdnà / biẽdna ~ biedna, i.rã / ĩrã ~ yra, piñkì / piñkì ~ penki, šìrdis / šìrdis ~ širdis itd. Rg. W badanym okresie odmienna sytuacja występowała na zachodnich peryferiach obszaru gwary, przy gwarach anykštėnai i širvintiškiai. W tekstach ponad połowy gwar poświadczono nieregularną retrakcję akcentu na dowolną przedostatnią sylabę długą, np.: aĩnù ~ einu, aĩšù ~ eisiu, bẽda, juõdi, mẽrga, piŕštu, šìmtus, švìesa, ùntra ~ antra, viẽnà, žmõną / kìrviù ~ kirviu, miegù, vaĩkùs itd. Čkn; daĩktì ~ daikte, dūdù ~ dūda (gra), juõda, kaũlas ~ kiaules, pasṍeikši ~ pasveiksi, piñkis ~ penkis, prõtu ~ protu, šìmtus, viẽnà / aĩsmì ~ eisme, baisùs, barzdù ~ barzda, burnã, neĩslaidùs ~ neišl aidus, neĩšù ~ neisiu, nusperkì, piñkãs ~ penkias, sunkù, šeimù ~ šeima, vaikù, vaikùs itd. Skd; aĩšù ~ eisiu, kelìntà, laũkì ~ lauke, lìndì ~ lendi, lìėtus, miẽstì ~ mieste, nuõga põna ~ ponia, piñkus ~ penkius, piñkì ~ penki, šìrdis, švìesa, vaŕkstu ~ vargstu, viẽnà, viẽtą, žiẽmą / aĩnù ~ einu, aĩšì ~ eisi, ausìs, baigì, dainã, kalbì ~ kalbi, neb eĩnù, neĩšù ~ neisiu, su šeimù ~ šeima, piñkì ~ penki, piñkus ~ penkius, suprantù ~ suprantu, urkstì ~ anksti, verkšì itd. Sgn; daržùs, nekũntrì ~ nekantri, tvõra, šìmtus, viẽnà / lietùs, mergã, miršù ~ mirsiu, piñkì ~ penki, viršùs itd. Grs; aĩšù ~ eisiu, liẽtus, piñ.kùs ~ penkius, riẽstą, õšką ~ ožką, skìlas ~ skyles, vaĩ.kùs ~ vaikus / aĩšù ~ eisiu, barzdã, ilgì, jaunã, i.rã ~ yra, sunkù ~ sunku, uždėta itd. Vdn¹⁸. W innych gwarach zapisano pojedyncze przypadki cofania akcentu od krótkiej sylaby końcowej na sylabę utworzoną przez długą samogłoskę, ie, uo lub dyftongi ei, ui, np.: kariẽta¹⁹, kuĩnu, kuĩnus, rū.bus ~ rūbus (por. ru.bùs ~ rūbus) Lln. Takich przypadków na omawianym areale znaleziono niewiele²⁰. ¹⁶ Językoznawczynie badające gwarę wsi Robliai należącej do punktu Panemunėlis zwróciły uwagę, że informatorzy najstarszego pokolenia nie cofają akcentu od krótkiej końcówki na długi temat, przedstawiciele średniego pokolenia „wymawiają dwa akcenty” w takich wyrazach, natomiast młodzież konsekwentnie cofa akcent (Grinaveckienė, Gargšaitė 1956: 4). W wypowiedziach przedstawicieli najstarszego pokolenia znaleziono pojedyncze przypadki retrakcji akcentu, nieco więcej zaś odnotowano przypadków akcentu „dwuwierzchołkowego”. ¹⁷ Saldõtas (2) ‘żołnierz’. ¹⁸ W tekstach gwary Suginčiai formy, w których akcent jest cofany od krótkiej końcówki na dowolną przedostatnią sylabę długą, stanowią około 38% (51 przypadków na 134), w opowieściach punktu Gireitiškiai — około 26% (8 przypadków na 31), a w materiale zebranym w okolicach Videniškiai — około 22% (7 przypadków na 33). ¹⁹ Forma została zapisana trzykrotnie. ²⁰ Część tych form może być również związana z morfonologicznym wyrównaniem paradygmatu lub kształtowaniem się kolumnowego typu akcentuacji (Ragaišienė 2020b: 222; 2024: 185). 6 Przejawy retrakcji akcentu w latach 50. i 60. XX wieku odnotowano w wschodnich i południowo-wschodnich gwarach uteniškiai, których autorzy Atlasu języka litewskiego nie zaliczyli do obszaru słabej warunkowej retrakcji akcentu. Materiał źródeł rękopiśmiennych wskazuje, że ten are­ał i zachodnie peryferie obszaru pod względem retrakcji akcentu zasadniczo się nie różnią. W gwarach wschodnich i południowo-wschodnich zapisano również formy z akcentem „dwuwierzchołkowym”, np.: aĩ.nù ~ eĩnu, audė́ja, sùnkù ~ sunku, telõkùs ~ teliokus, ùnkstì ~ anksti, vaĩ.kù ~ vaiku, viẽną Spt i in.²¹ Podobnie jak w źródłach gwar zachodnich, w rękopisach gwar wschodnich i południowo-wschodnich również znaleziono niewiele przypadków oznaczenia tego typu akcentu. Wskazuje to, że w latach 50. i 60. XX wieku omawiane zjawisko w gwarze uteniškiai mogło mieć różną intensywność, dlatego zapewne nie we wszystkich przypadkach akcent poboczny był oznaczany. Przedostatnia sylaba długa — pierwszy składnik akcentu „dwuwierzchołkowego” — mogła być wymawiana nawet dłużej niż sylaba akcentowana i niewiele różnić się od akcentu retrakcyjnego (por. Stundžia 1989: 435; Girdenis 2003: 95; Ragaišienė 2018: 184). Nie można wykluczyć, że w niektórych przypadkach badacze cech gwarowych mogli wskazać akcent tylko na przedostatniej sylabie. O rozprzestrzenianiu się zjawiska we wschodniej i południowo-wschodniej części obszaru gwary świadczą również pojawiające się pojedyncze przypadki retrakcji akcentu (por. Ragaišienė 2024: 185). W niektórych gwarach akcent jest częściej cofany od krótkiej końcówki na sylabę utworzoną przez ie, uo lub długą samogłoskę, np.: liẽtus (por. liẽtus ~ lietus, lẽ.taũs ~ lietaus), raudõ.ni ~ raudoni (por. raudonõ.s ~ raudonos), sū̃nus ~ sūnus (por. su sūnum̃), viẽdrus ~ viedrus²², viẽna ~ viena (por. vienà ~ viena), viẽni ~ vieni (por. viẽni ~ vieni) Kkt; diẽna, geltõna (por. gelta.nũ ~ geltonų), negì.va ~ negyva, nẽra, sū̃nus, viẽna (por. viẽną) Brč²³. W innych gwarach, podobnie jak na zachodnich peryferiach obszaru gwary, akcent jest cofany na dowolną sylabę długą, np.: aĩme ~ eime, su bar̃zdu ~ barzda, diẽnas, grìbus ~ grybus, su plūgù ~ plūgu, laĩškì ~ laiške, liẽtus, ruñkas ~ rankas, suprantũ ~ suprantu, šìntus, viẽna kapeĩka, žmõna Jnš; balti, jermẽkus²⁴, kalbi, kàrtu aĩnu ~ einu, kir̃vu ~ kirviu, krū́va ~ krūva, miẽgu, piñkas ~ penkias, diẽnas, širdis nesveĩka, blogà žmõna ~ bloga žmona, supilti Arn²⁵. Zarówno tu, jak i tam formy z akcentem retrakcyjnym mogły być używane jako wariantywne, np.: dienà / diẽna, skurà / skūrà, sū̃nus / sū̀nus, vienà / viẽna, tvorà / tvõra itd. Lb²⁶; baĩsi / baĩsì, baĩsi ~ baisi, gýva / gì.va ~ gyva, jì.rà / jì.ra ~ yra, kapeĩkas / kapeĩkas, põne / po.nė ~ ponia, su.nùs / sū̀.nus ~ sūnus, šìntus / šìntus, viẽną / viẽna itd. Bjt; i.rą / ì.ra ~ yra, pinkì / piñki, piñkì ~ penki, vienà / viẽna Jnš. Należy zwrócić uwagę, że akcent od krótkiej końcówki jest cofany na poprzedzającą ją sylabę długą, zarówno cyrkumfleksową, jak i akutową (analogiczne ²¹ Kształtowanie się akcentu retrakcyjnego wiązano z akcentem „dwuwierzchołkowym”. W opisie cech językowych gwary Spitrėnai stwierdzono, że „proces retrakcji akcentu dotknął już także tę gwarę. W niektórych wyrazach wyraźnie słychać dwa akcenty” (Urbanavičiūtė 1966: 5). ²² Viẽdras (2) ‘wiadro’. ²³ Formy z akcentem retrakcyjnym stanowią mniej niż 10%. ²⁴ Zapożyczenie jermė́kas użyte jest w znaczeniu ‘długi płaszcz, szynel’. ²⁵ Podano wszystkie formy z cofaniem akcentu znalezione w rękopisach obu gwar (stanowią odpowiednio 11% i 9%). ²⁶ W opisie gwary Labanõras Jonas Šukys (1958: 5) wskazał, że „re­trakcję akcentu zaobserwowano tylko w wyrazach dwusylabowych, gdy temat jest długi, a końcówka krótka”. 7 tendencje akcentuacyjne są również właściwe gwarom wschodnioauksztajckim anykštėnai, zob. Ragaišienė 2020b: 215–216, 222). Materiał pochodzący ze źródeł rękopiśmiennych wskazuje na nierównomierne i dość późne kształtowanie się cofnięcia akcentu jako reguły w subdialekcie utemskim: w połowie XX w. zjawisko to było już utrwalone na samym północy obszaru i w jego północno-zachodnim narożniku, na obszarze północnym Panemunėlis (177) – Aleksandravėlė (180) – Kriaunos (179) – Sūviekas (181), a także kształtowało się na zachodnich obrzeżach, przy subdialektach anykštėnajskim i širvintišskim. O tym, że zjawisko w obszarze utemskim zaczęło kształtować się stosunkowo późno, świadczą teksty Antanasa Baranauskasa z drugiej połowy XIX w. (Specht 1920: 52–83)²⁷. W opublikowanym w 1920 r. wydaniu Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski w opowiadaniach z gwaru Vabalninkas (142) akcent był regularnie cofany z krótkiej końcówki na dowolną sylabę długą, natomiast w tekstach z parafii Žiobiškis (147)²⁸ i Vyžuonos (275) nie był cofany; odnotowano tu jedynie pojedyncze przypadki akcentu „dwuwierzchołkowego”, które statystycznie nie są istotne (Ragaišienė 2015: 180–181). W czasach A. Baranauskasa intensywniejsze warunkowe cofnięcie akcentu, utrwalone w północnej części obszaru kupiskėnajskiego, w północno-zachodnim narożniku obszaru utemskiego i na zachodnim obrzeżu obszaru anykštėnajskiego, przesuwało się w kierunku południowym (zob. rys. 2; szerzej zob. Ragaišienė 2015: 180–183; 2018: 181–184; 2020b: 215). Materiał ze źródeł rękopiśmiennych z lat 60. i 70. XX w. wskazuje, że akcent był już regularnie cofany w subdialekcie kupiskėnajskim, choć z różną intensywnością, oraz na całym obszarze subdialektu anykštėnajskiego (Ragaišienė 2018: 185; 2020a: 90–93; 2020b: 215–216)²⁹. A zatem w tych subdialektach akcent cofnięty, utrwalony w połowie XX w., kształtował się na zachodnim obrzeżu subdialektu utemskiego i przesuwał się ku gwarom wschodnim i południowo-wschodnim. ²⁷ Antanas Baranauskas, będąc profesorem w seminarium duchownym w Kaũnas, około lat 1867–1884 zorganizował zbieranie przez swoich uczniów tekstów gwarowych, które następnie przesłał niemieckiemu językoznawcy Hugo Weberowi. ²⁸ Žiobiškis Antanas Salys zaliczył do punktu 147 (Geržotaitė i in. 2014: 412; por. także Geržotaitė 2015: 147). Žaneta Markevičienė (2011: 306) również wskazała tę miejscowość jako punkt subdialektu utemskiego. ²⁹ Na kształtowanie się prawa cofnięcia akcentu w tych subdialektach mógł wpływać substrat selijski (Zinkevičius 2006: 30, 73). 8 Rysunek 2. Charakter cofnięcia akcentu w tekstach wschodnich dialektów wschodnioaukštaitskich przedstawionych przez A. Baranauskasa Na podstawie materiału z tekstów A. Baranauskasa oraz źródeł rękopiśmiennych wschodnich dialektów wschodnioaukštaitskich można przyjąć, że w połowie XX w. na zachodnich obrzeżach subdialektu utemskiego kształtowało się intensywniejsze, a nie słabsze, warunkowe cofnięcie akcentu. Atlasu języka litewskiego jego twórcom mogło być trudno ustalić typ akcentu cofniętego z kilku powodów. Przede wszystkim dlatego, że w badanym okresie w sąsiednich gwarach zjawisko miało różną intensywność (zob. rys. 1). W jednych rękopisach formy z akcentem cofniętym stanowią około 21–38%, w innych znaleziono jedynie pojedyncze przypadki cofnięcia akcentu i (lub) formy z akcentem „dwuwierzchołkowym”. Nie można wykluczyć, że badacze mogli wiązać z cofnięciem akcentu przypadki morfonologicznego wyrównania paradygmatu akcentowego (Ragaišienė 2024: 185). W rękopisach zachodnich obrzeży, gwar wschodnich i południowo-wschodnich, w których akcent jest cofany rzadko, ponad połowę analizowanych przypadków stanowią formy narzędnika liczby pojedynczej i biernika liczby mnogiej rzeczowników o temacie cyrkumfleksyjnym (68 przypadków ze 115)30. Warto zauważyć, że w ten sposób częściej akcentowane są wyrazy drugiej klasy akcentowej, których podstawa przedostatniej sylaby zawiera samogłoskę długą oraz ie, uo, np.: 30 W temacie akcentowane bywają także formy mianownika liczby pojedynczej, np.: ma.kkla ~ mokykla, sta.vkla ~ stovykla ‘statua’ Int i in. (Ragaišienė 2024: 185). 9 gaidžōkus ~ gaidžiokus, su pōnu, sagōnus³¹, viščiōkus ~ viščiokus Šd; ma.kìklas ~ mokyklas, su plūgu, su pōnu, rūbus, rūtas ~ rūtas, samagōnù³² Int; su diẽdu, baravì.kus ~ baravykus, ragutẽlãs ~ raguteles, rūbus, sijōnus, viščiōkus ~ viščiokus Mdk; burōkus, niẽkus (por. niẽkai), miẽstus (por. miestẽ), miežius, su vỹnu, žỹdus (por. žỹdų) Gdr³³. Analogiczne tendencje akcentuacyjne są charakterystyczne także dla niezwiązanych z obszarem cofnięcia akcentu subdialektów wileńskiego dialektu wschodnioaukštaitskiego oraz subdialektów południowoaukštaitskich (Grumadienė 1994: 101–104; Mikulėnienė 1996: 149; Urbanavičienė 2006: 220; Ragaišienė 2010: 53; 2016: 162–163 i in.). Podsumowując, można stwierdzić, że materiał ze źródeł rękopiśmiennych z lat 60. i 70. XX w. świadczy o dwóch ważnych kwestiach. Po pierwsze, wskazuje na kształtowanie się cofnięcia akcentu jako zjawiska na zachodnich obrzeżach obszaru utemskiego oraz w gwarach wschodnich i południowo-wschodnich. Po drugie, podaje w wątpliwość funkcjonowanie w badanym okresie słabego warunkowego cofnięcia akcentu jako odrębnej reguły na tym obszarze. PODSUMOWANIE Materiał ze źródeł rękopiśmiennych wschodnioaukštaitskiego subdialektu utemskiego z lat 60. i 70. XX w. wskazuje, że cofnięcie akcentu jako reguła zaczęło kształtować się w subdialekcie dość późno i funkcjonowało nierównomiernie. W połowie XX w. zjawisko było już utrwalone na samym północy obszaru i w jego północno-zachodnim narożniku, na północnym obszarze Panemunėlis (177) – Aleksandravėlė (180) – Kriaunos (179) – Sūviekas (181) oraz dopiero kształtowało się na zachodnich obrzeżach przy subdialektach anykštėnajskim i širvintišskim; w gwarach wschodnich i południowo-wschodnich było rzadkie. Przeprowadzona analiza potwierdza współczesną teorię pochodzenia dialektów litewskich oraz wspiera wnioski z badań nad tekstami A. Baranauskasa z drugiej połowy XIX w. dotyczącymi wschodnioaukštaitskich subdialektów kupiskėnajskiego i anykštėnajskiego, a także nad opisami cech gwarowych lokalnych gwar z lat 60. i 70. XX w., zgodnie z którymi cofnięcie akcentu rozprzestrzeniało się z północy na południe. Jest prawdopodobne, że innowacyjna fala cofnięcia akcentu, która w drugiej połowie XIX w. przesuwała się z północnej części obszaru kupiskėnajskiego i anykštėnajskiego ku jego wschodnim obrzeżom, mogła dotrzeć do zachodnich gwar utemskich nie wcześniej niż w połowie XX w. Atlasu języka litewskiego twórcy zaliczyli północny obszar Panemunėlis (177) – Aleksandravėlė (180) – Kriaunos (179) – Sūviekas (181) oraz zachodnie obrzeża do obszaru słabego warunkowego cofnięcia akcentu; w latach 60. i 70. XX w. występowało tam, jak się zdaje, jedynie intensywniejsze warunkowe cofnięcie akcentu. Materiał ze źródeł rękopiśmiennych nie wskazuje na jednolity obszar, na którym funkcjonowałoby słabe warunkowe cofnięcie akcentu. Za przejawy tej reguły najprawdopodobniej uznano przypadki morfonologicznego wyrównania paradygmatu akcentowego (w przedostatniej sylabie wyrazów drugiej klasy akcentowej, której podstawę stanowi długa samogłoska lub ie, uo, akcentowane są formy narzędnika liczby pojedynczej i biernika liczby mnogiej). Przesłanki dotyczące funkcjonowania słabego warunkowego cofnięcia akcentu (i jego istnienia) w obszarze utemskim należy oprzeć na materiale gwar tego subdialektu, w których akcent nie jest cofany, pochodzącym z drugiej połowy XX w. i początku XXI w. ³¹ Sagōnas (2) ‘duży żeliwny garnek z uszami lub bez uszu’. ³² Samagōnas (2) ‘samodzielnie wyrabiana w domu wódka’. ³³ Odnotowano niewiele form tych przypadków zachowujących akcent na końcówce, np.: gri.būs ~ grybus, kisielùs ~ kisielius, miežius ~ miežius, po.nū ~ ponu Gdr. 10 LITERATURA I ŹRÓDŁA Gargasa itė Dalia, Misiūnaitė Aldona 1958: Daršiškių kaimo tarmės aprašas: źródło rękopiśmienne [Description of the Daršiškiai Village Dialect: Manuscript Source], Wilno: Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Geržotaitė Laura, Kaikarytė Aušra, Šinkūnas Mindaugas 2014: Porównawcza Lietuvių kalbos atlaso ir Antano Salio Apklauso 1 gyvenamųjų vietovių analizė (punktų sąvadas) [Comparative Analysis of the Lithuanian Language Atlas and the Antanas Salys Survey 1 Residential Areas (Compilation of Points)]. – pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), red. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Briedis. Geržotaitė Laura 2015: Geolingwistyczna analiza klasyfikacji dialektów litewskich Antanasa Baranauskasa [Geolinguistic Analysis of Antanas Baranauskas’ Classification of Lithuanian Dialects]. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 4, red. V. Ragaišienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 133–165. Girdenis Aleksas 1978: Drobiazg akcentologiczny [Accentological Trivial]. – Baltistica 14(1), 75–76. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/baltistica.14.1.1254. Girdenis Aleksas 2003: Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai [Theoretical Foundations of Lithuanian Phonology], Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Grinaveckienė Elena, Gargasa itė Dalia 1956: Roblių kaimo tarmės aprašas: źródło rękopiśmienne [Description of the Robliai Village Dialect: Manuscript Source], Wilno: Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Grumadienė Laima 1994: Kilka nowszych cech odmiany i akcentuacji gwary Puńska [Some Newer Features of Inflection and Stress in Punsk Dialect]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 34, 97–106. Leskauskaitė Asta 2004: Pietų aukštaičių vokalizmo ir prozodijos bruožai [Features of Vocalism and Prosody of the Southern Aukštaičiai], Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKA I: Lietuvių kalbos atlasas 1: Leksika [Lithuanian Language Atlas 1: Lexis], red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas, 1977. LKA II: Lietuvių kalbos atlasas 2: Fonetika [Lithuanian Language Atlas 2: Phonetics], red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas, 1982. LKA III: Lietuvių kalbos atlasas 3: Morfologija [Lithuanian Language Atlas 3: Morphology], red. odp. K. Morkūnas, Wilno: Mokslas, 1991. LKT 1970: Lietuvių kalbos tarmės: chrestomatia [Lithuanian Dialects: Reader], red. E. Grinaveckienė, A. Jonaitytė, K. Morkūnas, B. Vanagienė, A. Vidugiris, Wilno: Mintis. 11 LKTCH 2004: Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija [Lithuanian Dialects Reader], red. R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Markevičienė Žaneta 1999: Aukštaičių tarmių tekstai [Texts in Aukštaitiai Dialects] 1, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Markevičienė Žaneta 2001: Aukštaičių tarmių tekstai [Texts in Aukštaitiai Dialects] 2, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Markevičienė Žaneta 2011: Zróżnicowanie subdialektu anykštėnajskiego [Differentiation of Anykštėnai Subdialect]. – Lituanistica 57(1), 305–311. Mikulėnienė Danguolė 1996: O wariantach akcentuacyjnych słów odmiennych w południowych dialektach aukštaitskich [On the Stress Variations of Inflected Words in the Southern Aukštaičiai Dialects]. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 148–155. Mikulėnienė Danguolė, Morkūnas Kazys 1997: Dieveniškių šnektos tekstai [Texts of the Dieveniškės Dialect], Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Ragaišienė Vilija 2010: Linksniuojamųjų žodžių kirčiavimo variantai pietų aukštaičių ir rytų aukštaičių vilniškių tarmėse: rozprawa doktorska [Accentuation Variants of Inflected Words in the Southern Aukštaičiai and Eastern Aukštaičiai Vilnius Dialects: Doctoral Dissertation], Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Ragaišienė Vilija 2015: Cechy akcentuacyjne Aukštaitiai w tekstach Antanasa Baranauskasa [Features of Aukštaičiai Accent in the Texts of Antanas Baranauskas]. – Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 4, red. V. Ragaišienė, V. Meiliūnaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 166–210. Ragaišienė Vilija 2016: System akcentuacyjny i jego zmiany [The Accentuation System and its Changes]. – Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Lenkijos lietuvių šnektos, D. Mikulėnienė, A. Leskauskaitė, V. Ragaišienė, N. Birgelienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 120–204. Ragaišienė Vilija 2018: Zmiana systemu akcentuacyjnego wschodnich Aukštaitiai kupiskėnajskich od lat 70.–90. XIX w. do lat 60.–70. XIX w. [Changes in the Accentuation System of the Eastern Aukštaičiai Kupiškėnai from the 7th–9th Decades of the 19th Century to the 6th–7th Decades of the 19th Century]. – Rytų aukštaičių patarmė: kaita ir pokyčiai, red. J. Urbavičienė, R. Petrokienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 176–203. Ragaišienė Vilija 2020a: Nowe systematyczne podejście do retrakcji akcentu w gwarach wschodnio-wschodnioauksztockich. – Lithuanian Dialectology Profiles: Problems and Findings, Komitet redakcyjny: D. Mikulėnienė (redaktor naczelna), A. Stafecka, M. Jankowiak, E. Trumpa, I. Lemeškin, redaktorka numeru specjalnego V. Meiliūnaitė, 85–94. DOI: https://doi.org/10.35321/e–pub.8.problems–and–findings. 12 Ragaišienė Vilija 2020b: Cofnięcie akcentu w tekstach subdialektu anykštėnajskiego wschodnich Aukštaitiai [Accent Withdrawal in the Anykštėnai Dialect Texts of the Eastern Aukštaitiai]. – Acta Linguistica Lithuanica 83, 211–226. DOI: https://doi.org/10.35321/all83–10. Ragaišienė Vilija 2024: Tendencje akcentuacyjne słów odmiennych w źródłach rękopiśmiennych gwar utemskich wschodnich Aukštaitiai z lat 60. i 70. XX w. [Accentuation Tendencies of Declinable Words in the Manuscript Sources of the Eastern Aukštaitiai Subdialects of Utena from the 1950s–1960s]. – Bendrinė kalba 97, 179–205. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.09. RAU 2010: Rytų aukštaičiai uteniškiai [Eastern Aukštaitiai from Utena], red. R. Rinkauskienė, R. Bacevičiūtė, V. Salienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Specht Franz 1920: Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski 1: Texte [Lithuanian Dialects Collected by A. Baranowski 1: Texts], Lipsk: Verlag von K. F. Koehler. Stundžia Bonifacas 1989: Antanas Baranauskas jako akcentolog [Accentologist Antanas Baranauskas]. – Baltistica 3(2) suplement, 434–442. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/baltistica.0.3.2.870. Stundžia Bonifacas 1995: O cofnięciu akcentu w gwarach wschodnich Aukštaitiai języka litewskiego [On the Question of the Retraction of Stress in East Aukštaitian subdialects of Lithuanian]. – Res Balticae, 67–72. Šūkys Jonas 1958: Labanoro tarmės aprašas: źródło rękopiśmienne [Description of the Labanoras Dialect: Manuscript Source], Wilno: Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Urbanavičienė Jolita 2006: Cechy akcentuacyjne peryferyjnych gwar wschodnich Aukštaitiai dialektu wileńskiego [Accentuation Peculiarities of Peripheral Subdialects of East Highlanders of the Vilnius Dialect]. – Baltistica 41(2), 219–231. DOI: http://dx.doi.org/10.15388/baltistica.41.2.974. Urbanavičiūtė Žaneta 1966: Spitrėnų šnektos aprašas: źródło rękopiśmienne [Description of the Spitrėnai Dialect: a Manuscript Source], Wilno: Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Urbanavičiūtė–Markevičienė Žaneta, Grinaveckis Vladas 1992: Lietuvių tarmės: fonetika, morfologija [Lithuanian Dialects: Phonetics, Morphology] 2, Wilno: Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie. Zinkevičius Zigmas 1966: Lietuvių kalbos dialektologija [Dialectology of the Lithuanian Language], Wilno: Mintis. Zinkevičius Zigmas 1994: Lietuvių kalbos dialektologija [Dialectology of the Lithuanian Language], Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Zigmas 2006: Lietuvių tarmių kilmė [The Origin of Lithuanian Dialects], Wilno: Instytut Języka Litewskiego. 13 Skróty nazw miejscowości subdialektu utemskiego wschodnich Aukštaitiai (Atlasu języka litewskiegopunktów) Alk (180) – Aleksandravėlė, rej. rokiszkijski. Arn (526) – Arniōnys, rej. malacki. Bč (121) – Bučiūnai, rej. rokiszkijski. Bjt (479) – Bijūtiškis, rej. malacki. Brč (245) – Berčiūnai, rej. anykšćiajski. Čkn (306) – Čekó̇nys, rej. malacki. Drš (172) – Daršiškiai, rej. kupiskėnajski. Gdr (504) – Giedraičiai, rej. malacki. Grs (412) – Girsteitiškis, rej. malacki. Gtč (114) – Gataučiai, rej. birżański. Int (480) – Įnturkė, rej. malacki. Jnš (506) – Jõniškis, rej. malacki. Kkt (380) – Kūktiškės, rej. uciański. Krn (179) – Kriaūnos, rej. rokiszkijski. Lb (414) – Labanõras, rej. święciański. Lln (344) – Leliūnai, rej. uciański. Mdk (481) – Medeikiai, rej. malacki. Ob (148) – Obeliai, rej. rokiszkijski. Pnm (177) – Panemunėlis, rej. rokiszkijski. Rg (178) – Ragėliai, rej. rokiszkijski. Rk (147) – Rõkiškis. Sgn (379) – Sugiñčiai, rej. malacki. Skd (378) – Skudutiškis, rej. malacki. Spt (309) – Spitrėnai, rej. uciański. Svb (150) – Svõbiškis, rej. rokiszkijski. Šd (478) – Šiaudžiai, rej. malacki. Užb (87) – Užubal̇iai, rej. rokiszkijski. Vb (142) – Vabalniñkas, rej. birżański. Vdn (450) – Vidėniškiai, rej. malacki. Cofnięcie akcentu w źródłach rękopiśmiennych wschodnioaukštaitskiego subdialektu utemskiego z lat 50. i 60. STRESZCZENIE Artykuł analizuje źródła rękopiśmienne wschodnioaukštaitskiego subdialektu utemskiego z lat 50. i 60., przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego, koncentrując się na akcentuacji. Temat ten jak dotąd 14 poświęcano niewiele uwagi w pracach językoznawców. Celem artykułu jest ustalenie zjawisk cofnięcia akcentu, które występowały we wschodnioaukštaitskim subdialekcie utemskim w połowie XXth wieku, oraz ukazanie ich rozmieszczenia arealnego w obrębie obszaru subdialektu. Materiał badawczy dostarcza nowych danych na temat rozwoju i charakteru cofnięcia akcentu we wschodnioaukštaitskim subdialekcie utemskim. Badanie pokazuje, że cofnięcie akcentu jako reguła zaczęło kształtować się w subdialekcie stosunkowo późno i funkcjonowało dość nierównomiernie. W połowie XXth wieku zjawisko było już utrwalone na samym północy obszaru i w jego północno-zachodnim narożniku. Natomiast na obszarze północnym (w okolicach Panemunėlis, Aleksandravėlė, Kriaunos i Suviekas) oraz na zachodnim obrzeżu graniczącym z subdialektami anykštėnajskim i širvintišskim wciąż się kształtowało, a we wschodniej i południowo-wschodniej części pozostawało rzadkie. Analiza potwierdza współczesną teorię pochodzenia dialektów litewskich i wzmacnia wnioski z badań nad tekstami Antanasa Baranauskasa z drugiej połowy XIXth wieku, obejmującymi wschodnioaukštaitskie subdialekty kupiskėnajski i anykštėnajski, oraz nad opisami cech gwarowych lokalnych gwar z lat 50. i 60., wskazujące, że cofnięcie akcentu rozprzestrzeniało się z północy na południe. Jest prawdopodobne, że innowacyjna fala cofnięcia akcentu, która w drugiej połowie XIXth wieku przesuwała się z północnej części subdialektów kupiskėnajskiego i anykštėnajskiego ku wschodniemu obrzeżu, mogła dotrzeć do zachodniej części subdialektu utemskiego dopiero w połowie XXth wieku. Północny obszar i zachodnie obrzeże, które twórcy Atlasu języka litewskiego wcześniej zaliczali do obszaru słabego warunkowego cofnięcia akcentu, wykazywały w latach 50. i 60. jedynie intensywniejszą formę warunkowego cofnięcia akcentu. Źródła rękopiśmienne nie wskazują na jednolity obszar, na którym obowiązywałoby słabe warunkowe cofnięcie akcentu. Przejawy tej reguły najprawdopodobniej należy wiązać z przypadkami morfonologicznego wyrównania paradygmatu akcentowego. W opisach lokalnych gwar, w których cofnięcie akcentu występuje nieregularnie, ponad połowę przypadków akcentowania tematu stanowią formy narzędnika liczby pojedynczej i biernika liczby mnogiej wyrazów drugiej klasy akcentowej (których przedostatnia sylaba zawiera samogłoskę długą lub dyftongi ie albo uo). Wnioski przedstawione w artykule dotyczące funkcjonowania (i istnienia) reguły słabego warunkowego cofnięcia akcentu w subdialekcie utemskim znajdują potwierdzenie w danych z lokalnych gwar tego subdialektu, zebranych od drugiej połowy XXth wieku do początku XXIst wieku, które nie wykazują cofnięcia akcentu. 15