Kirčio atitraukimas XX a. 6–7 dešimtmečių rytų aukštaičių uteniškių patarmės rankraštiniuose šaltiniuose

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–15 Contents link / Link do spisu treści ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Copyright © 2025 Vilija Ragaišienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i odtwarzanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-04-18. Accepted: / Przyjęto: 2025-05-14. 1 RETRAKCJA AKCENTU W RĘKOPIŚMIENNYCH ŹRÓDŁACH GWARY WSCHODNIOAUKSZTAJCKIEJ Z OKOLIC UTENY Z 6.–7. DZIESIĘCIOLECIA XX WIEKU Stress Retraction in the Manuscript Sources of the Eastern Aukštaitian Subdialect of Utena from the 1950s and 1960s VILIJA RAGAIŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5026-4667 Kierunki badań naukowych: akcentologia, dialektologia, etnolingwistyka, leksykografia. https://doi.org/10.35321/all92-07 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule pod względem akcentologicznym analizuje się przechowywane w Archiwum Gwar Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego materiały z lat 50. i 60. XX w. Materiały rękopiśmiennych źródeł gwar wschodnio-aukštajckich uteniskich. Celem badań jest ustalenie, jakie prawa retrakcji akcentu obowiązywały w połowie XX wieku w gwarze utyskiej, oraz omówienie charakteru i rozpowszechnienia tego zjawiska na obszarze gwary. Przeprowadzona analiza wskazuje na nierównomierne i dość późne kształtowanie się cofania akcentu jako prawidłowości w gwarze uciańskiej. Na podstawie opublikowanych w XIX w. w latach 70.–90. w wydawnictwie niemieckiego językoznawcy Franza Spechta Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski wschodnich gwar dialektu auksztockiego – kupiszeńskiej, oniksztyńskiej i uciańskiej – Le pcige tekstów i 6.–7. dekady XX w. Na podstawie danych z opisów gwar przedstawiono nowe spostrzeżenia dotyczące charakteru cofania akcentu w gwarze uciańskiej. Zakłada się, że w północnych gwarach uteniskich i na zachodnich obrzeżach, przypisanych przez autorów Atlasu języka litewskiego (1982) do obszaru cofania słabego akcentu warunkowego, w XX w. w latach 6–7. ukształtowała się reguła cofania intensywniejszego, a nie słabego, akcentu warunkowego. SŁOWA KLUCZOWE: gwara uteniska wschodnioaukštaitijska, reguła cofania akcentu, akcent „dwuwierzchołkowy”, sylaba, źródło rękopiśmienne. ABSTRAKT Artykuł analizuje pod kątem akcentuacji źródła rękopiśmienne dotyczące wschodnioaukštaitijskiej gwary uteniskiej z lat 50. i 60. XX wieku, przechowywane w Archiwum Gwarowym Centrum Geolingwistyki w Instytucie Języka Litewskiego. Celem badania jest zidentyfikowanie zjawisk cofania akcentu, które występowały w poddialekcie ucieńskim w połowie XX wieku, oraz omówienie charakteru i rozmieszczenia tego zjawiska na obszarze poddialektu. 2 Analiza ujawnia nierównomierne i dość późne ukształtowanie się cofania akcentu jako reguły w poddialekcie ucieńskim. Opierając się na tekstach z XIX wieku (z lat 60. do 80.), obejmujących gwary kupiską, oniksztyńską i uteniską (należące do wschodniej części dialektu wschodnioaukštaitijskiego), opublikowanych przez niemieckiego językoznawcę Franza Spechta w dziele Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski w Lipsku, a także na XX-wiecznych opisach gwar (z lat 50. i 60.), artykuł przedstawia nowe spojrzenie na charakter cofania akcentu w gwarze uteniskiej. Przyjmuje się, że między latami 50. a połową lat 60. XX wieku w północnej części i na zachodnim obrzeżu poddialektu ucieńskiego kształtowała się raczej intensywna niż słaba warunkowa reguła cofania akcentu — na obszarze wcześniej przypisanym przez twórców Atlasu języka litewskiego (1982) do słabego warunkowego cofania akcentu. SŁOWA KLUCZOWE: wschodnioaukštaitijska gwara uteniska, reguła cofania akcentu, akcent dwuwierzchołkowy, sylaba, źródło rękopiśmienne. WPROWADZENIE Zjawiska cofania akcentu występujące w gwarze wschodnioauksztockiej uteniskiej do tej pory w niewielkim stopniu przyciągały uwagę badaczy. W literaturze naukowej charakter cofania akcentu na obszarze tej gwary omawiany jest dość fragmentarycznie. Najczęściej wskazuje się, że akcent z krótkiej końcówki cofa się tylko w części obszaru uteniskiego – w gwarach północno-zachodnich oraz na zachodnich obrzeżach, przy gwarach anykštėńskiej i širvintiškiej (Zinkevičius 1966: 447, mapa nr 2; LKT 1970: 34–35). We wcześniejszych pracach dialektologicznych twierdzono, że działają tu dwa prawa cofania akcentu – słabego warunkowego i intensywniejszego warunkowego: w okolicach Mol tus, Suginčiùs, Debeikiùs, Panemun lį, Sùvieką akcent cofa się z krótkiej końcówki na sylabę utworzoną przez długą samogłoskę i ie, uo, natomiast w okolicach Rõkiškio i Obẽlių – na dowolną przedostatnią długą sylabę (LKA II 123–124, mapa nr 105; Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; Zinkevičius 1994: 74; Markevičienė 1999: 16). W ostatnich latach utrzymuje się pogląd, że na obszarze omawianych gwar występuje tylko intensywniejsze warunkowe cofanie akcentu (LKTCH 2004: 126–127; RAU 2010: 35). Natomiast na samym obrzeżu obszaru uteniskiego – w północnej części gwary Vabalniñko – akcent cofa się z krótkiej końcówki na przedostatnią zarówno długą, jak i krótką sylabę (Zinkevičius 1966: 447, mapa nr 2; LKA II 124, mapa nr 105; LKTCH 2004: 126). Dane przedstawione w literaturze naukowej dotyczące zmian wycofania akcentu jako prawidłowości w północno-zachodnim narożniku i na niektórych zachodnich obrzeżach mogą wskazywać na zachodzące zmiany tego zjawiska na całym obszarze subdialektu. Źródła, cel, metody. Materiał badawczy zebrano z rękopiśmiennych źródeł subdialektu uciańskiego z lat 50. i 60. XX wieku, przechowywanych w Archiwum Dialektów Centrum Geolingwistyki Instytutu Języka Litewskiego. Podczas gromadzenia materiału do 1 Litewskiego atlasu językowego dialektolodzy w ciągu dwóch dziesięcioleci zbadali miejscowości (punkty) należące do obszaru wschodnioauksztockiego subdialektu uciańskiego i opracowali ich opisy gwarowe (zob. ryc. 1). Dane zebrano niemal z 2 3 1 LKA I; LKA II; LKA III. 2 Badane miejscowości (nazwy i numery punktów) zostały ustalone przez autorów Atlasu języka litewskiego. 3 Źródło rękopiśmienne punktu najczęściej obejmuje prezentację badanej miejscowości, cech językowych gwary i informatorów, odpowiedzi na pytania leksyki, fonetyki, morfologii i składni zawarte w programie zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego oraz teksty transkrybowane (zob. szerzej Ragaišienė 2024: 181–183). 3 ze wszystkich miejscowości zamieszkanych przez uteniškiai – w archiwum znaleziono 89 źródeł (około 2100 stron) z 66 punktów. Analizując materiały źródeł rękopiśmiennych, opierano się również 4 na tekstach gwary uteniškiai opublikowanych w wydanej w 1970 r. chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės. Podsumowując dane znalezione w badanych źródłach, można stwierdzić, że wystarczają one do omówienia tendencji do retrakcji akcentu dominujących na obszarze gwary w połowie XX w. Celem artykułu jest opisanie zjawisk retrakcji akcentu występujących w połowie XX w. w gwarze uteniškiai wschodnich aukštaitisów oraz ukazanie ich zasięgu arealnego na obszarze gwary. Główne zadania badawcze są następujące: 1) sporządzenie wykazu słów znalezionych w źródłach rękopiśmiennych, w których akcent może być retrahowany; 2) ocena relacji między formami zachowującymi akcent na końcówce wyrazu a formami, w których został on przesunięty na sylabę przedostatnią; 3) ustalić charakter odciągania akcentu na obszarze gwary. W badaniu zastosowano metodę analityczno-opisową, a także wykorzystano metody porównawczą i rekonstrukcji wewnętrznej. Przeprowadzone badanie powinno być istotne nie tylko dla badaczy zmian zjawisk akcentuacyjnych w gwarach litewskich, lecz także dla badaczy rozwoju akcentuacji języków bałtyckich. Przede wszystkim dlatego, że wnioski przedstawione w artykule uzupełniają wyniki opublikowanych badań rękopiśmiennych źródeł z 6–7. dziesięcioleci XX w. dotyczących podgwar kupiskėnów i anykštėnów oraz dostarczają nowych danych o zjawiskach odciągania akcentu na obszarze podgwar wschodnich wyżajtysów wschodnich (Ragaišienė 2018: 176–201; 2020a: 85–94; 2020b: 211–226). ZJAWISKA ODŚCIĄGANIA AKCENTU: ZMIANY I TENDENCJE Materiał źródeł rękopiśmiennych pokazuje, że w 6–7. dziesięcioleciach XX w. system akcentuacyjny podgwary utnieńskich wschodnich wyżajtysów był dość złożony. W badanym okresie działało kilka wzajemnie powiązanych zjawisk akcentuacyjnych: wyrównanie paradygmatu akcentowego, powstanie dwóch typów akcentowania – kolonowego i końcówkowego, analogia akcentuacyjna, zachowanie reliktów dawnego akcentowania rdzennego (na przykład przymiotników o temacie na u) oraz kształtowanie się prawa odciągania akcentu (Ragaišienė 2024: 184–185). Nie zawsze jest jasne, które formy z akcentem na temacie powstały w wyniku wyrównania paradygmatu lub ukształtowania się typu akcentowania kolumnowego, a które należy wiązać z przesunięciem akcentu. Dotyczy to zwłaszcza gwar, w których przesunięcie akcentu jest nieregularne. Z drugiej strony omawiane zjawiska akcentuacyjne, z wyjątkiem przesunięcia akcentu, są związane z akcentuacją słów odmiennych. Zatem przy ocenie charakteru przesunięcia akcentu w konkretnych gwarach należy opierać się na akcentuacji form czasownikowych i słów nieodmiennych. Analizowany materiał pokazuje, że w latach 60.–70. XX w. na części obszaru dialektu utnieńskiego akcent przesuwano z różną intensywnością – w jednych miejscach regularnie, w innych naprzemiennie lub tylko w pojedynczych formach (zob. rys. 1). Pod względem charakteru zjawiska (intensywności) omawiany obszar należy podzielić na 5 trzy areały. W północnych gwarach utnieńskich, tj. w areale Užùbaliai (87) – Õnuškis 4 Brak danych z trzech punktów – Vyžuon (275), Aknyst lių (307) i Deguli (345). W chrestomatii Dialekty języka litewskiego przedstawiono jedynie tekst zapisany w gwarze Vyžuon, w którym nie znaleziono przypadków wycofania akcentu (LKT 1970: 321–322). 5 W nawiasach podano numer punktu Atlasu języka litewskiego. 4 (88) – Rõkiškis (147) – Obẽliai (148) – Svõbiškis akcent był regularnie wycofywany z krótkiej końcówki na dowolną długą sylabę przedostatnią, np.: ani  eini, du nu, ga va, ruñka  ranka, b da, 6 ka tus, luñkus  lankus, nuve ni  nueini, nuve si  nueisi, su m su  mėsa, septiñti, svi ni  svirne, 7 uñksti  anksti, piñki  penki, par va tus, vi na, ška  ožka, me ga, žm na Užb; sk ra, a ni  eini, anu  8 einu, ga va, li psna, li tus, jaũni, ka bi Bč; a ni  eini, a u / a siu  eisiu, a ga, a ti, ke i  kerti, ši dis, ba zdu  barzda, gi u  girdžiu, su kar nu  karūna, la ku, ma ti, me gu  merga, piñ us  penkius, sõdi  sode, ša ta ž ema, šma kštus, šlåũnis  šlaunis, va kus, jaũni, v eni, nuõga Rk; a nu  einu, neuže nu, ba su, di na, ka bu mald las  maldeles, la ki  laike, prake kta me ga, še ma, žm na Ob; a si  eisi, di na, di nas, du na, ga va, la ki  laike, pi la, piñkis  penkis, piñus  penkius, ruñka  ranka, vi na Svb. Regularnie akcent był wycofywany również w północno-zachodnim narożniku, w gwarach uciańskich znajdujących się za obszarem gwar anykščiańskiej i kupiszeckiej, np.: a .si  eisi, bur kus, su d aũksmu  džiaugsmu, ga .va  galva, ga ta, g .vi  gyvi, ju sva, kap .stus  kopūstus, lu .kus  lankus, neb ra, pi .ka  pilka, pi .ki  penki, su ru .ku  ranka, ša .ta ru .ka  šalta ranka, vi na, vi ni 9 Gtč; a .ni  eini, ba .u  baigiu, ba .ti  balti, blaũ.zda  blauzda, ge .svi  gelsvi, di na, duñ.gus  dangus, 10 ∙ra  yra, ka .tu  kartu, ki .u  kirviu, laũ.ki  lauke, li .ksma  linksma, li .ksmi  linksmi, me .ga  merga, mi gu, pava .ksti  pavargsti, pi .ki  penki, pa  ponia, ru .kas  rankas, sa .di  saldi, suka .ti  sukalti (kuolai), tru .pi  trumpi, tv ra, va . a  valdžia, va .tus  vartus, vi na, ž.si.s  žąsis Drš. W rękopiśmiennych źródłach gwar Vabalninku i Dasiškiai znaleziono pojedyncze przypadki intensywnego wycofania akcentu warunkowego, np.: su k tu  kita, vèdi Vb; àkis, šàku  šaka, v si Drš. W rękopiśmiennych źródłach gwar zaliczonych do omawianego obszaru nie znaleziono form, w których akcent nie byłby wycofywany z krótkiej końcówki na długą sylabę, ani przypadków akcentu pobocznego lub „dwuwierzchołkowego”. 11 12 13 6 W badanych źródłach transkrypcja wyrazów jest zróżnicowana, zdarzają się nieścisłości lub błędy akcentuacyjne. Znaki transkrypcji przykładów zamieszczonych w artykule nie są korygowane, błędy nie są poprawiane. 7 Po znaku tyldy (  ) podawane są transponowane formy wyrazów, które nie są akcentowane. Jeśli forma transponowana, z wyjątkiem akcentu, nie różni się od transkrybowanej, nie jest podawana. 8 Zapożyczenie du nas, -à (4) jest używane w znaczeniu ‘głupi, nierozumny’. 9 Slawizm pielà (4) jest używany w znaczeniu ‘piła’. 10 W artykule podano nie wszystkie przykłady znalezione w źródłach rękopiśmiennych, nie wskazano częstotliwości ich zapisu. W opisach gwar niemało słów poświadczono po kilka lub kilkanaście razy. Na przykład w opisie cech gwarowych gwary Dasiškiai forma vi na została podana 11 razy, ∙ra  yra – 10 razy, su p u  ponia – 4 razy itd. 11 Regularnie akcent jest cofany także w opublikowanym w chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės tekście gwary z Dasiškiai (LKT 1970: 273). 12 Form tych nie należałoby uważać za błędy. W opisie cech gwarowych gwary z Dasiškiai wskazano, że „gwara cofa akcent warunkowo. <...> czasami obserwuje się powszechne cofanie akcentu, ale takie przypadki są bardzo rzadkie” (Gargasaitė, Misiūnaitė 1958: 6–7). 13 W kwestii terminu „dwiršūnis” zob. szerzej Girdenis 1978: 75–76. „Akcent dwuprzebiegowy” funkcjonuje w gwarach zachodnioaukštaitskich kauniškiai, wschodnioaukštaitskich anykštėnai, uteniškiai, vilniškiai itd. (Girdenis 1978: 75–76; Mikulėnienė, Morkūnas 1997: 16; Markevičienė 2001: 15–16; Urbanavičienė 2006: 224; Ragaišienė 2020b: 214, 219 i in.). Akcent ten odnotowano również na obszarze gwar południowoaukštaitskich (Leskauskaitė 2004: 164). 5 Rysunek 1. Charakter odsuwania akcentu w latach 50.–60. XX w. W rękopiśmiennych źródłach uteniškiai pod względem intensywności odsuwania akcentu do tego samego are­ału należy zaliczyć północne gwary Panemun lio (177) – Aleksandrav lės (180) – Kriaun (179) – Sùvieko (181) oraz zachodnie obrzeża obszaru gwar – okolice Debe kių (274) – Sugiñčių (379) – Bijùtiškio (479) – Giedra čių (504) – Alantõs (377) (zob. rys. 1). W jednym miejscu akcent był odsuwany rzadko (znaleziono tylko pojedyncze przypadki), w innym zaś nieregularnie (formy z odsuniętym akcentem najczęściej stanowią około 26–32 proc.). Pod względem charakteru odsuwania akcentu omawiany obszar również nie był jednolity w badanym okresie. W Atlasie języka litewskiego stwierdza się, że na tym obszarze w połowie XX w. działało prawo odsuwania słabego akcentu warunkowego (LKA II 123–124, mapa nr 105). Materiał źródeł rękopiśmiennych pokazuje, że w północnych gwarach utnieńskich kształtowało się intensywniejsze warunkowe wycofanie akcentu – tutaj akcent miał tendencję do wycofywania się z krótkiej końcówki na dowolną długą sylabę przedostatnią, np.: αnu  einu, pi na kari ta, li tus, par di vas, di na, di va, pi as  penkias, prigi tis, da kti  daikte, vi na, gi u  girdžiu, p a  ponia, ru ka  ranka, uñtri  antri, užmi gu, žm na Alk. O kształtowaniu się tej prawidłowości świadczy również używanie form z akcentem „dwuwierzchołkowym” (por. Urbanavičiūtė-Markevičienė, Grinaveckis 1992: 12; Stundžia 1995: 70; Ragaišienė 2020b: 214–215; 2024: 185), por. zapisane w tej samej gwarze formy z „dwuwierzchołkowym” i 14 wycofanym akcentem, np.: 15 i kùs  cviekus, kalava .tù  kalavartu, 14 Cviẽkas (4) ‘gwóźdź’. 15 Kalava tas (2) ‘kołowrotek’. 6 laũ.kùs  laukus, i . ùs  penkius, i tùs  pietus, i .k  penkti, se gù  sergu, sk rà  skūra, i .tà  šilta, va .kùs  vaikus, vi nà / ka ti, laũ.kus  laukus, i . us  penkius, vi na Pnm; a n  eini, vi nà  jedna / a u  16 pójdę, vi na, ši tus, va pus Krn. Utrwalenie się akcentu warunkowego intensywniejszego, a nie słabego, w gwarach północnych wskazują dwa fakty. Po pierwsze, wymowa form, w których akcent powinien być przesuwany na długą sylabę, z akcentem „dwuwierzchołkowym”, np.: s nùs  synowie, ta .nùs  słudzy, sald tùs  słodcy, kar nàs  korony, rà  jest, e .n  idziesz, ma .šù  workiem, i . ùs  pięciu, š ùs  tańców, e .gù  dziewczyna, žm gùs  człowiek, va .dù  imieniem, e.k i 17 nà i nà  każdego dnia, e  dziewięć, u .k  wcześnie, ka .tùs  razy, e .tù  kroję, i nà  jedna, nebeprae e .ktà  już nieprzeklęta, ȓ  w powietrzu Rg. Po drugie, naprzemienne używanie form zachowujących akcent i przesuwających go na przedostatnią długą sylabę, np.: iednà / i dna  biedna, i.rà / ra  jest, i / i i  pięć, ir s / i is  serce i in. Rg. W badanym okresie inna sytuacja występowała na zachodnich obrzeżach obszaru podgwary, przy podgwarach anyksztańskiej i szyrwintyckiej. W tekstach ponad połowy gwar poświadczono nieregularne przesuwanie akcentu na dowolną przedostatnią długą sylabę, np.: a nu  idę, a u  pójdę, b da, ju di, me ga, pi štu, ši tus, švi sa, uñtra  druga, vi na, žm na / kʹirʹvʹù  siekierą, miegù, vaikùs i in. Čkn; da k i  daikte, d du  dūda (groja), ju da, aũlas  kiaules, pa e k i  pasveiksi, pi is  penkis, pr tu  protu, ši tus, vi na / aism  eisme, baisùs, barzdù  barzda, burnà, aišlaidùs  neišlaidus, nei ù  neisiu, nusperk , pi às  penkias, sunkù, šeimù  šeima, vaikù, vaikùs ir kt. Skd; aĩ u  eisiu, keliñta, laũki  lauke, liñdi  lendi, li tus, miẽsti  mieste, nu ga p a  ponia, piñ us  penkius, pi ki  penki, ši dis, švi sa, va kstu  vargstu, vi na, vi ta, ži ma / ainù  einu, aisì  eisi, aus s, baigì, dainà, ka bì  kalbi, nebeinù, nei ù  neisiu, su šeimù  šeima, pinkì  penki, pin ùs  penkius, supruntù  suprantu, uŋkstì  anksti, verksì ir kt. Sgn; da žus, nekuñtri  nekantri, tvóra, ši tus, vi na / lietùs, mergà, mir ù  mirsiu, piŋkì  penki, viršùs ir kt. Grs; a u  eisiu, li tus, piñ. us  penkius, ri sta, ∙ška  ožka, sk ∙las  skyles, va .kus  vaikus / ai ù  eisiu, barzdà, ilg , jaunà, i∙rà  yra, suŋkù  sunku, uždėtà ir kt. Vdn. W innych gwarach zapisano pojedyncze przypadki, gdy akcent jest cofany z krótkiej końcowej sylaby na sylabę, którą tworzy długa samogłoska, ie, uo lub dyftongi ei, ui, np.: kari ta, ku nu, ku nus, r .bus  rūbus (por. ru.bùs  rūbus) Lln. Takich przypadków na omawianym obszarze znaleziono niewiele. 18 19 20 16 Językoznawczynie badające gwarę wsi Robli, należącej do punktu Panemun lio, zwróciły uwagę, że informatorzy najstarszego pokolenia nie cofają akcentu z krótkiej końcówki na długi rdzeń, przedstawiciele średniego pokolenia w takich wyrazach „wymawiają dwa akcenty”, natomiast młodzież konsekwentnie cofa akcent (Grinaveckienė, Gargasaitė 1956: 4). W przedstawionych opowiadaniach przedstawicieli najstarszego pokolenia znaleziono pojedyncze przypadki cofania akcentu, nieco więcej zapisano przypadków akcentu „dwuwierzchołkowego”. 17 Saldõtas (2) ‘żołnierz’. 18 W tekstach gwary Sugiñčiai formy, w których akcent jest cofany z krótkiej końcówki na dowolną przedostatnią długą sylabę, stanowią około 38 proc. (51 przypadków na 134), w opowiadaniach punktu Girte tiškiai – około 26 proc. (8 przypadków na 31), w materiale zebranym w okolicach Vidẽniškiai – około 22 proc. (7 przypadków na 33). 19 Forma zapisana trzykrotnie. 20 Część tych form można również wiązać z morfonologicznym wyrównaniem paradygmatu lub kształtowaniem się typu akcentowania kolonowego (Ragaišienė 2020b: 222; 2024: 185). 7 Lata 50–60 XX w. przejawy cofania akcentu odnotowano we wschodnich i południowo-wschodnich gwarach u teuszan, które przez autorów Atlasu języka litewskiego nie zostały przypisane do obszaru słabego warunkowego cofania akcentu. Materiał źródeł rękopiśmiennych wskazuje, że ten areał oraz zachodnie obrzeża obszaru pod względem cofania akcentu zasadniczo się nie różnią. We wschodnich i południowo-wschodnich gwarach również zapisano formy z „dwuwierzchołkowym” akcentem, np.: α .nù  einu, aud jà, su kù  sunku, te kùs  teliokus, u kst  21 anksti, va .kù  vaiku, vi nà Spt i in. Podobnie jak w źródłach gwar zachodnich, w rękopisach gwar wschodnich i południowo-wschodnich również znaleziono niewiele przypadków oznaczania tego typu akcentu. Wskazuje to, że w latach 50–60 XX w. Omawiane zjawisko w gwarze uciańskiej mogło mieć różne nasilenie, dlatego zapewne nie we wszystkich przypadkach oznaczano akcent poboczny. Przedostatnia długa sylaba – pierwszy składnik „akcentu dwuwierzchołkowego” – mogła być wymawiana nawet nieco dłużej niż akcentowana i niewiele różnić się od akcentu cofniętego (por. Stundžia 1989: 435; Girdenis 2003: 95; Ragaišienė 2018: 184). Nie można wykluczyć, że w niektórych przypadkach badacze cech gwarowych mogli wskazywać akcent jedynie na przedostatniej sylabie. O rozprzestrzenianiu się zjawiska we wschodniej i południowo-wschodniej części obszaru gwary świadczą również sporadycznie występujące przypadki cofania akcentu (por. Ragaišienė 2024: 185). W niektórych gwarach akcent częściej cofa się z krótkiej końcówki na sylabę utworzoną przez ie, uo lub długą samogłoskę, np.: li tus (por. ietùs  lietus, e.taũs  lietaus), raud .ni  raudoni (por. raudan .s  raudonos), s nus  sūnus (por. su sūnu ), i drus  viedrus, i na  viena (por. ienà  viena), i i  22 vieni (por. ie  vieni) Kkt; di na, geltóna (por. gelta.n .  geltonų), neg .va  negyva, n ra, s nus, vi na (por. vienà) Brč. W innych gwarach, podobnie jak na zachodnich obrzeżach obszaru gwary, akcent 23 cofa się na dowolną długą sylabę, np.: a me  eime, su ba zdu  barzda, di nas, gr bus  grybus, su pl gu  plūgu, la ški  laiške, li tus, ru kas  rankas, supruñtu  suprantu, ši tus, vi na kape ka, žm na Jnš; ba ti, jerm kus, ka bi, ka tu a nu  einu, ki u  kirviu, kr va  krūva, mi gu, piñ as  penkias, di nas, ši dis nesve ka, bl ga žm na  bloga žmona, supi ti Arn. Zarówno w jednym, jak i w drugim 24 miejscu formy z akcentem cofniętym mogły być używane jako wariantywne, np.: dienà / di na, skūrà / sk ra, sūnùs / s nus, vienà / vi na, tvorà / tv ra itd. Lb; bais / ba si, ba .si  baisi, gi.và / g .va  25 gyva, ji.rà / j .ra  yra, kapeikàs / kape kas, p ne / po.nè  ponia, su.nùs / s .nus  sūnus, šimtùs / ši tus, vienà / vi na itd. Bjt; i.rà / ∙ra  yra, pink / piñki, pi i  penki, vienà / vi na Jnš. Należy zwrócić uwagę, że akcent jest cofany z krótkiej końcówki na poprzedzającą ją długą sylabę zarówno 26 cyrkumfleksową, jak i akutową (analogiczne 21 Powstawanie akcentu cofniętego wiązano z akcentem „dwuwierzchołkowym“. W opisie cech językowych gwary spitrnų stwierdza się, że „proces cofania akcentu dotknął już również tę gwarę. W niektórych wyrazach wyraźnie słyszalne są dwa akcenty” (Urbanavičiūtė 1966: 5). 22 Viẽdras (2) ‘wiadro’. 23 Formy z akcentem cofniętym stanowią mniej niż 10 proc. 24 Zapożyczenie jerm kas zostało użyte w znaczeniu ‘długi płaszcz, szynel’. 25 Wskazano wszystkie formy cofające akcent znalezione w rękopisach obu gwar (stanowią odpowiednio 11 proc. i 9 proc. ). 26 W opisie gwary labanórskiej Jonas Šukys (1958: 5) wskazał, że „cofanie akcentu zaobserwowano tylko w wyrazach dwusylabowych, gdy rdzeń jest długi, a końcówka krótka” 8 Tendencje akcentuacyjne są charakterystyczne również dla mieszkańców wschodnich wyżyn anykštėnasa, zob. Ragaišienė 2020b: 215– 216, 222). Analiza materiału źródeł rękopiśmiennych wskazuje na nierównomierne i dość późne kształtowanie się wycofania akcentu jako reguły w gwarze utnieńskiej: w połowie XX w. na samej północy obszaru i w jego północno-zachodnim narożniku zjawisko było już ugruntowane, w północnym areale Panemun lio (177) – Aleksandrav lės (180) – Kriaun (179) – Sùvieko (181) oraz na zachodnich obrzeżach, przy gwarach anykštėnasa i širwintiškasa – znajdowało się w fazie kształtowania. O tym, że zjawisko w obszarze utnieńskim zaczęło kształtować się stosunkowo późno, świadczą teksty Antanasa Baranauskasa z drugiej połowy XIX w. (Specht 1920: 52–83). W 27 opowieściach gwarowych Vabalniñko (142) zamieszczonych w wydanej w 1920 r. publikacji Litauische Mundarten gesammelt von A. Baranowski akcent był regularnie wycofywany z krótkiej końcówki na dowolną sylabę długą, natomiast w tekstach parafii Žióbiškio (147) i Vyžuon (275) nie był 28 wycofywany; odnotowano tu jedynie pojedyncze przypadki akcentu „dwuwierzchołkowego”, które statystycznie nie są istotne (Ragaišienė 2015: 180–181). W czasach A. Baranauskasa intensywniejsze warunkowe wycofywanie akcentu, ugruntowane w północnej części obszaru kupiskenasów, w północno-zachodnim narożniku obszaru utnieńskiego i na zachodnim obrzeżu obszaru anykštėnasów, przesuwało się w kierunku południowym (zob. rys. 2; szerzej zob. Ragaišienė 2015: 180–183; 2018: 181–184; 2020b: 215). lata 60.–70. XX w. materiał źródeł rękopiśmiennych wskazuje, że akcent był już regularnie wycofywany w gwarze kupiskenasów, choć z różną intensywnością, oraz na całym obszarze gwary anykštėnasów (Ragaišienė 2018: 185; 2020a: 90– 93; 2020b: 215–216). Zatem akcent inicjalny, który utrwalił się w tych poddialektach, w połowie XX w. 29 kształtował się na zachodnim skraju poddialektu utnieńskiego i przesuwał się ku gwarom wschodnim i południowo-wschodnim. 27 Antanas Baranauskas, wykładając w kowieńskim seminarium duchownym, około 1867–1884 r. organizował swoich uczniów do zbierania tekstów gwarowych, które później wysłał niemieckiemu językoznawcy Hugo Weberowi. 28 Žióbiškis Antanas Salys zaliczył do punktu 147 (Geržotaitė i in. 2014: 412; por. także Geržotaitė 2015: 147). Žaneta Markevičienė (2011: 306) również wskazała tę miejscowość jako punkt poddialektu utnieńskiego. 29 Na kształtowanie się prawa cofania akcentu w tych poddialektach mógł wpływać substrat selijski (Zinkevičius 2006: 30, 73). 9 Rysunek 2. Charakter cofania akcentu w tekstach wschodnich gwar wschodnioaūkštaitskich przedstawionych przez A. Baranauskasa Na podstawie materiału tekstów A. Baranauskasa oraz rękopiśmiennych źródeł poddialektów wschodnich gwar wschodnioaūkštaitskich można przypuszczać, że w połowie XX w. na zachodnich skrajach poddialektu utnieńskiego kształtowało się intensywniejsze, a nie słabe, warunkowe cofanie akcentu. Ustalenie typu akcentu inicjalnego mogło być dla autorów Atlasu języka litewskiego trudne z kilku powodów. Przede wszystkim dlatego, że w badanym okresie w sąsiednich gwarach zjawisko to miało różne natężenie (zob. ryc. 1). W jednych rękopisach formy z akcentem cofniętym stanowią około 21–38 proc., w innych znaleziono tylko pojedyncze przypadki cofnięcia akcentu i (lub) formy z akcentem „dwuwierzchołkowym”. Nie można wykluczyć, że badacze mogli wiązać z cofaniem akcentu przypadki morfonologicznego wyrównania paradygmatu akcentowego (Ragaišienė 2024: 185). W rękopisach gwar zachodniego pogranicza, wschodnich i południowo-wschodnich, w których akcent jest cofany rzadko, ponad połowę omawianych przypadków stanowią formy liczby pojedynczej narzędnika i liczby mnogiej biernika wyrazów o rdzeniu 30 cyrkumfleksyjnym (68 przypadków ze 115). Warto zauważyć, że w ten sposób częściej akcentowane są wyrazy drugiej odmiany akcentowej, których podstawę przedostatniej sylaby stanowi długa samogłoska oraz ie, uo, np. : 30 W rdzeniu obserwuje się również tendencję do akcentowania form mianownika liczby pojedynczej, np.: ma.k kla  mokykla, sta.v kla  stovykla ‘statua’ Int i in. (Ragaišienė 2024: 185).