Zur Etymologie von lit. alėti, almuo, almė, elmės etc. und deren Zusammenhang mit dem deutschen Ortsnamen Ulm und dessen Verwandten

Acta Linguistica Lithuanica 2025, tom 92, s. 1–19 Odnośnik do spisu treści / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Copyright © 2025 Harald Bichlmeier. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł w otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach Licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i reprodukowanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-02-03. Przyjęto: / Priimta: 2025-05-15. 1 O ETYMOLOGII LIT. AL TI, ALMUÕ, ÁLMĖ, EMĖS ITD. I ICH ZWIĄZEK Z NIEMIECKĄ NAZWĄ MIEJSCOWĄ ULM I JEJ POKREWNYMI W sprawie etymologii lit. al ti, almuõ, álmė, emės i innych oraz ich związku z językiem niemieckim vietovardžiu Ulm ir jo giminaičiais HARALD BICHLMEIER Saksońska Akademia Nauk w Lipsku Uniwersytet Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0001-1677 Obszary badań: onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, indojęzykoznawstwo europejskie, teksty aljamiado. https://doi.org/10.35321/all92-01 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Lit. al ti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’, nual ti ‘przelewać się, (o polach) zalewać’, almuõ (3) m. ‘ropa’, álmė (1), alm (4) f. ‘materia wydostająca się z ciała’, emės (4) f. Pl. ‘to samo’ tradycyjnie wywodzi się na podstawie rdzenia, który ma oznaczać ‘płynąć’. W niniejszym artykule argumentuje się, że u podstaw tych słów mogą leżeć co najmniej dwa różne rdzenie: z jednej strony praindoeur. * h1elh2-‘pędzić dokądś’ lub praindoeur. * h2elh2-‘iść bez celu’, z drugiej zaś rdzeń praindoeur. * h1el(H)-‘być stęchłym, zgniłym’. Na podstawie rdzenia praindoeur. * h1el(H)-‘być stęchłym, zgniłym’ wywodzi się także nazwę miejscową nhd. Wyjaśnić Ulm i nazwy z nim związane. Okazuje się, że tę rodzinę nazw najtrafniej wywodzić od pragermańskiego * ulma-‘namuł, gnicie’. Spośród trzech pozostałych, na pierwszy rzut oka funkcjonujących wyjaśnień tej rodziny nazw jedno wcześnie okazało się nietrafne, dwa dalsze są semantycznie sensowne, jednak tylko jedno z nich jest także możliwe pod względem fonetycznym. Propozycja, by wywodzić tę nazwę od pragermańskich * al(l)-, * ul-‘wrzeć’, nie wytrzymuje krytyki historycznojęzykowej. Wywodzenie jej od „staroeuropejskiej” nazwy hydronimicznej pozostaje zasadniczo możliwością, jednak etymologia przedstawiana od czasów Hansa Krahego musi zostać zmodyfikowana. Ponieważ etymologia germańska jest możliwa do przyjęcia, należy przedłożyć ją nad rozwiązanie „staroeuropejskie”.* ulma-‘namuł, gnicie’. Spośród trzech pozostałych, na pierwszy rzut oka funkcjonujących wyjaśnień tej rodziny nazw jedno wcześnie okazało się nietrafne, dwa dalsze są semantycznie sensowne, jednak tylko jedno z nich jest także możliwe pod względem fonetycznym. Propozycja, by wywodzić tę nazwę od pragermańskich * al(l)-, * ul-‘wrzeć’, nie wytrzymuje krytyki historycznojęzykowej. 2 SŁOWA KLUCZOWE: hydronimia staroeuropejska, etymologia litewska, toponimy niemieckie, historyczna fonologia języków germańskich. ABSTRAKT lit. al ti ‘płynąć, mżyć, spieszyć się’, nual ti ‘zalewać (pola), przelewać się’, almuõ (3) m. ‘ropa’, álmė (1), alm (4) f. ‘substancja wypływająca z ciała’, emės (4) f. l.mn. ‘jw.’ były tradycyjnie etymologizowane jako wywodzące się od rdzenia oznaczającego ‘płynąć’. W niniejszym artykule dowodzi się natomiast, że słowa te wywodzą się z co najmniej dwóch odrębnych praindoeuropejskich (PIE) rdzeni. Z jednej strony można je powiązać z PIE * h1elh2 - ‘pędzić dokądś’ lub PIE * h2elh2 - ‘chodzić bez celu, błąkać się’. Z drugiej strony niektóre z nich wydają się wywodzić z PIE * h1el(H) - ‘być cuchnącym, zgniłym’. Rdzeń PIE * h1el(H) - ‘być cuchnącym, zgniłym’ leży również u podstaw nazwy miejscowej NHG Ulm i powiązanych z nią toponimów w Niemczech. Nazwy te można powiązać z pragermańskim. * ulma – „nieczystość, gnicie”. Spośród trzech dominujących wyjaśnień tych nazw jedno można całkowicie odrzucić, podczas gdy dwa pozostałe są semantycznie wiarygodne — lecz tylko jedno z nich pasuje również pod względem fonologicznym. Propozycja powiązania tych nazw z rdzeniem pragermańskim * al(l) -, * ul - „gotować się, wrzeć” jest niemożliwa. Alternatywna hipoteza — interpretująca je jako hydronimy „staroeuropejskie”, po raz pierwszy zaproponowana przez Hansa Krahego — pozostaje możliwa, lecz wymaga rewizji. Ponieważ jednak można przedstawić wyjaśnienie germańskie wolne od sprzeczności semantycznych i fonologicznych, jest ono metodologicznie preferowane względem hipotezy „staroeuropejskiej”. SŁOWA KLUCZOWE: hydronimia staroeuropejska, etymologia litewska, toponimy niemieckie, fonologia historyczna języków germańskich. 1. LITHUANICA 1 Gniazdo (gniazda) wyrazowe 2 wokół lit. al ti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’, nual ti ‘wylewać się, 3 (pola) zalewać’, almuõ (3) m. ‘ropa’, álmė (1), alm (4) f. ‘materia wydostająca się z ciała’, emės (4) f. lm. ‘to samo’ zostało (zostały) omówione przez Sergia Neriego (w: Neri, Ziegler 2012: 56 i n. oraz w: Neri et al. 2016: 234 i n.) w związku z nhd. dial. ]}>}'VELO? hikwalaho 4 need exact. Need translate last preserving markup? Original malformed? Need 5 output only. Last German fragment: Eller ‘rolniczo nie 1 Artykuł opiera się na referacie „On the Etymology of the Placename Ulm and its Relatives in Germany – and its Potential Connections with Some Baltic Words“, wygłoszonym na konferencji „5-oji tarptautinė mokslinė Aleksandro Vanago konferencija „Kalbos ir kultūros dialogas XXI amžiaus nomastikoje““ / “5th International Scientific Aleksandras Vanagas’ Conference “Language and Culture Dialogue in 21st Century Onomastics””, Wilno, 7.–8. Listopad 2024. – Dziękuję obu anonimowym recenzentom artykułu za ich uwagi; w znacznej mierze zostały one uwzględnione w artykule. Za ewentualne pozostałe błędy i nieścisłości odpowiadam wyłącznie ja. 2 Nie w LitEW (tam pod LitEW I 7 wymieniono jedynie al ti ‘być biednym’ oraz al ti ‘wołać alala’); LithED I 17 łączy al ti ¹ ‘sączyć się, kapać, wyciekać, wędrować’ z rdzeniem praindoeuropejskim uridg. * h2el -, nie przypisując mu żadnego znaczenia (podobnie SEJL 2024 s.v. al ti ¹), i odsyła do hasła almuõ ‘ropa, ropna wydzielina z rany, ropna plwocina’ (LithED I 20 i n.; podobnie SEJL 2024 s.v. almuõ), gdzie jednak autor nie wspomina o tym rdzeniu praindoeuropejskim, lecz ponownie odsyła do al ti ¹. Na temat problematyczności takiego podejścia zob. także poniżej w artykule. 3 Por. LitEW I 8; LithEW I 20 i n. ; SEJL 2024 s.v. almuõ (oraz poprzedni przypis). 4 Por. LitEW I 8. LithEW I 20 i n. (s.v. almuõ) oraz SEJL 2024 s.v. almuõ wyjaśnia álmė jako neologizm utworzony na podstawie neordzenia ur(ost)balt./lit. wyabstrahowanego z almuõ. * alm -/* elm -. To wyprowadzenie nie potrafi wyjaśnić akutu w álmė. 5 Por. LitEW I 8; LithEW I 20f. (s.v. almuõ) oraz SEJL 2024 s.v. almuõ wyjaśnia e mės jako neologizm utworzony na podstawie neordzenia ur(ost)balt./lit. wyabstrahowanego z almuõ. * alm -/* elm -. 3 użytkowany obszar, nieużytki’ względnie w związku z nhd. dial. Omówiono ülmę ‘uznawany za przeklęty obszar, wilgotne miejsce na polu’, ülmig ‘miejscami mokry’. Ogółem w wyjaśnieniu bierze się pod uwagę trzy praindoeuropejskie rdzenie jako podstawę wyprowadzenia jednej lub drugiej z wymienionych form: - pie. * h1elh2 - ‘pędzić dokądś’ (IEW I 306 n.; LIV 2001 [1998]: 235), - pie. * h2elh2 - ‘chodzić bez celu’ (IEW I 27 n.; LIV 2001 [1998]: 264), - pie. * h1el(H) - (lub * [s]h1el[H] - ?) ‘być zbutwiałym’ (IEW I 305). 6 7 Przytacza się następujące rozważania lub wyprowadzenia: ]} }”】【? Wait invalid JSON due typo. Need fix exact array. whitespace final likely no tab. Ensure 6 items. Transliterate. U Neri 2012: 57 almuõ, álmė, emės łączy się hipotetycznie z lit. álksna f. ‘kałuża, rozlewisko’, łot. al(u)ksna f. ‘podmokłe miejsce, w które coś się zapada’, przy czym te ostatnie formy wyjaśnia się jako pochodzące z przedbałtyckiego *h1ol(H)-s-nah2 - ‘Ta podmokła’ (z wtórnie wstawionym wewnątrzbałtyckim * -k - przed *s -). Pozostałe trzy formy nie są explicite etymologizowane, można jednak zapewne implikować następujące formy wcześniejsze: 8 - lit. almuõ < prabałt. * almōn, Gen. * almenes < przedbałt. *h1ol(H)-- mōn, Gen. *menes, - lit. álmė < prabałt. * almiā - < przedbałt. *h1olH-miah2 -, - lit. emės < urbalt. * elmiā - < vorurbalt. *h1el(H)-miah2 -. Związek z nhd. dial. Eller lub poprzedzającym go mhd. elle * ‘nieurodzajne pole’ zachodzi poprzez tę samą leżącą u jego podstawy formę rdzeniową: mhd. elle * < pragermańskiego. * elana < pragermańskiego. * elanō ‘bagno, moczar’ < przedpragermańskiego. *h1el(H)-onah2 - ‘gnicie’, które jest substantywizacją od pragermańskiego. * ulana -< przedpragermańskiego. *h1(H)-ono - ‘zgniły’ jest. Lit. al ti nie jest w tym kontekście wspominane. W Neri et al. 2016 całość przedstawiono nieco bardziej zróżnicowanie: Wyjaśnienie z 2012 roku jest zasadniczo nadal uznawane za możliwe. Ponadto, powołując się na Harald Bichlmeier 2013a: 406nn. oraz Bichlmeier 2011: 184, rozważa się jednak połączenie 9 litewskich słów oznaczających ‘ropę, masę wypływającą z martwego ciała’ z czasownikiem lit. al ti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’. Rdzeń ma pewnych kontynuantów apelatywnych jedynie w języku greckim i ormiańskim i w LIV 2001 [1998] został oznaczony jako ‘?’; autor uważa jednak tę propozycję za przekonującą. Rdzeń ma pewnych kontynuantów apelatywnych w języku greckim, łacińskim i być może łotewskim. 6 Por. LitEW I 8; por. ponadto ALEW 34, gdzie jednak nie przedstawiono etymologii w ścisłym znaczeniu; 7 Da rüber hinaus wird unter Verweis auf Harald Bichlmeier 2013a: 406ff. 8 und Bichlmeier 2011: 184 aber erwogen, die litauischen Wörter, die ‘Eiter, aus dem toten Körper fließende Masse’ bedeuten mit dem Verb lit. al ti ‘fließen, tröpfeln, laufen, eilen’ zu verbinden. LithED I 19 (s.v. a ksnis) podaje lit. álksna „miejsce porośnięte olchami, olszyna” oraz łot. àlksna ‘bagno leśne’ od starszego * aliksna < * alis nā - z powrotem, przy czym uważa, że akut powstał w ramach wzdłużenia zastępczego po zaniku środkowego *i - , i nie rozważa nawet związku z lit. al ti, álmė itd. W SEJL 2024 s.v. a ksnis autor wspomina obecnie przynajmniej praformę indoeuropejską urindoeur. * h2elis nie -, jednak także tutaj nie znajduje się powiązanie z tym w przyp. 2 wspomnianym rdzeniem * h2el - zamiast. 9 W Neri et al. 2016: 244 w bibliografii pod hasłem „Bichlmeier Überlegungen” błędnie podano Bichlmeier Podano 2013b zamiast Bichlmeier 2011. 4 Dla lit. emės przyjmuje się tym samym implicytnie urbałt. * elmiā - < vorurbalt. *h1elh2-miah2 zrekonstruowany, podczas gdy dla omawianego w tym samym miejscu (Neri w Neri et al. 2016: 234f. w odniesieniu do nhd. dial. Ülme, ülmig) pragermańskiego * ulman - należy przyjąć albo amfikinetystycznie odmieniający się temat rzeczownikowy na -n *h1élh2-mon - /*h1h2-mn-´ ‘to, co jest wyposażone w ciecz’ > ‘ropa, zgnilizna’ (w tym przypadku należałoby założyć, że lit. almuõ wprowadziło wtórny stopień o), albo dopiero wewnątrzgermanizowaną substantywizację przymiotnika * ulma - ‘stęchły’ < *h1h2-m(n) ó - ‘ropny, płynny’. Ponadto można również przyjąć „ *h2élh2-mon - /*h2h2-mn-´ ‘to, co jest wyposażone w ciecz’ > ‘ropa, zgnilizna’, które leży u podstaw form germańskich i litewskich bez dodatkowych założeń“. Pozostaje przy tym oczywiście pytanie, czy można bez dalszych zastrzeżeń zgodzić się na przyjęty w tym przypadku rozwój semantyczny „‘to, co jest wyposażone w ciecz’ > ‘ropa, zgnilizna’”, zwłaszcza że istnieje przecież także wspomniany wyżej rdzeń praindoeuropejski * (s)h1el(H) - ‘być zgniłym’ (IEW I 305) rzeczywiście istnieje, nawet jeśli kwestia, czy chodzi o rdzeń z s mobile, zależy przede wszystkim od tego, czy greckie i indoirańskie słowa oznaczające ‘zbiornik wodny, jezioro, bagno’ itp. 10 oznaczają (ai. sáras - n. ‘zbiornik wodny, staw, [końcowe] jezioro, jav. * harah - n. w choronimie jav. Haraxvaitī - f., staropers. /harauvatī-/ f. ‘Arachozja’, gr. ἕλος n. ‘wilgotna łąka, bagnista nizina, bagno, moczar’) pochodzą właśnie od rdzenia. } praindoeur. * sh1el(H) - ‘być zbutwiałym’ wywodzą się lub u ich podstaw leży osobny rdzeń praindoeur. * sel - ‘bagno, bagnisty’ (por. IEW I 901). 11 W przypadku bałtyckich form wyrazowych należy przyjąć przedbałtycki rdzeń bez nagłosowego * s -, lecz z wygłosowym laryngalem (a więc praindoeur. * h1elH -), ponieważ w przeciwnym razie nie da się wyjaśnić akutowanych form wyrazowych tej rodziny, podczas gdy wyrazy indoirańskie i greckie wymagają nagłosowego * s -, lecz nie dają najmniejszej wskazówki ani na rzecz *h1 -, ani na rzecz wygłosowego *-H - (a więc praindoeur. * sel -). Można teraz połączyć obie rodziny pod wspólną rekonstrukcją praindoeur. * (s)h1el(H) -; można też tego nie robić; to zapewne kwestia gustu. Rozważania w H. Bichlmeier 2011 i 2013a zostały przeprowadzone bez uwzględnienia rdzenia praindoeuropejskiego. * Uwzględnić (s)h1el(H) – „być zepsutym”. Ponieważ obecnie wynika to przede wszystkim z niewątpliwie istniejących poświadczonych kontynuantów w językach germańskich nasuwa się pytanie, czy wszystkie wymienione litewskie słowa zostały utworzone na podstawie tego samego rdzenia praindoeuropejskiego, czy też nie leżą u ich podstaw co najmniej dwa: Lit. al ti „płynąć, kapać, biec, spieszyć się”, nual ti „przelewać się, (pola) zalewać” można najprościej wywodzić z przedbałt. * h2elh2 eh1 -/* h2elh2 e /o - 10 Podejście rdzenia z ruchomym s obok rdzenia rozpoczynającego się poza tym od laryngalu wprawdzie nie jest regułą, można je jednak również w innych przypadkach uznać za prawdopodobne; por. Mark R. V. Southern 1999 passim. 11 W kwestii dyskusji dotyczącej tego problemu odsyła się do Neri 2016: 234n. odsyła się; przytaczanie jej tutaj wykraczałoby poza zakres. 5 zostaną sprowadzone; pra-baltyjskie. * h1olh2 eh1 -/* h1olh2 e /o - wydaje się mniej prawdopodobne ze względu na zakładaną wówczas stopień o. Lit. almuõ (3) m. ‘ropa’ najprościej wyjaśnić poprzez pra-baltyjskie * h1olH mon - z praindoeur. * h1elH - ‘być zgniłym’ powiązać: przejście ‘zgnilizna’ > ‘gnicie’ > ‘ropa’ wydaje się bezproblemowe. Powiązanie z ‘rdzeniami czasowników ruchu’ praindoeur. * h1elh2 - ‘pędzić dokądś’ (IEW I 306f.; LIV 2001 [1998]: 235) lub praindoeur. * h2elh2 - ‘iść bez celu’ (IEW I 27f.; LIV 2001 [1998]: 264) czyniłoby koniecznym przyjęcie, że motywem nazwania słowa oznaczającego ‘ropę’ byłoby jej płynięcie. Zapewne należy z tym powiązać także lit. álksna f. ‘kałuża, bajoro’, łot. al(u)ksna f. ‘podmokłe miejsce, do którego coś spływa’ < przedbałt. *h1olH-s-nah2 - ‘ta błotnista’. Lit. álmė (1), alm (4) f. ‘materia wydostająca się z ciała’, emės (4) f. Pl. ‘to samo’ trudniej zaklasyfikować z pewnością: Jeśli motywem nazwy miałoby być ‘wydostawanie się’ masy, a więc jej ruch, u podstaw może leżeć jeden z dwóch ‘rdzeni czasowników ruchu’ (praurb. * álmiā - < przedpraurb. * h2elh2 mieh2 lub * h1olh2 mieh2 z jednej strony, wobec praurb. * élmiā - < przedpraurb. * h1elh2 mieh2 z drugiej). Jeśli jednak motywem nazwy było to, że wydostająca się masa była właśnie czymś zgniłym, można tu również przyjąć praurb. * álmiā - < przedpraurb. * h1olH mieh2 z jednej strony, wobec praurb. * élmiā - < przedpraurb. * h1elH mieh2 z drugiej strony. Zapewne nie można znaleźć argumentów za tym, że wszystkie trzy wspomniane na początku rdzenie mają kontynuanty w języku litewskim, jednak przeciwstawienie ‘rdzeń czasownika ruchu’ versus ‘pleśń, zgnilizna’ wydaje się mimo wszystko prawdopodobne. Czy ‘rdzeń czasownika ruchu’ był praindoeuropejski. * h1elh2 - ‘pędzić dokądś’ (IEW I 306n.; LIV 2001 [1998]: 235), czy też praindoeuropejski. * h2elh2 - ‘iść bez celu’ (IEW I 27n.; LIV 2001 [1998]: 264), albo czy oba w (pra)prabałtyckim zlały się we wczesnobałtycki rdzeń. * elH -/* alH -, nie da się już rozstrzygnąć, względnie zależy to od tego, jaką wartość argumentacyjną przypisuje się teoretycznie możliwym (pra)bałtyckim mechanizmom derywacji morfologicznej. Oprócz przedstawionego właśnie wyjaśnienia odmiennych samogłosek (a - : e -) nagłosu litewskich słów na podstawie różnych rdzeni praindoeuropejskich i/lub na podstawie różnych stopni apofonii należy również wskazać na możliwość, że chodzi tu o (dialektalne) wewnątlitewskie bądź wewnątrzbałtyckie zróżnicowanie, w którym zgodnie z ‘Lex Rozwadowski’ lit. e - wymienia się właśnie z lit. 12 dial. a -, jak np. w lit. ẽžeras m. ‘jezioro’ vs. lit. dial. ažaras, ažeras m. ‘tamże’, aprus. assaran „że”. Trudno chyba to rozstrzygnąć. Na możliwość występowania różnych leżących u podstaw rdzeni może wskazywać różnica intonacyjna litewskich form wyrazowych: formy z akcentem ostrym (álksna, álmė) można wyjaśnić właściwie tylko na podstawie praindoeuropejskiego rdzenia z końcowym laryngalem, natomiast formy z rdzeniem cyrkumflektowanym niewiele mogą tu wnieść do rozstrzygnięcia, ponieważ również przy pierwotnie intonowanym akutem rdzeniu sufiks *iā - wywołał tu cyrkumfleks 12 Por. w tym zakresie Jan Rozwadowski 1914–1915. 6 może mieć. Ocena wartości intonacji dla wyjaśnienia jest dodatkowo utrudniona przez to, że obok rdzenia o stopniu o laryngal zgodnie z regułą de Saussure’a powinien był właściwie wcześnie zaniknąć i nie powinien występować akcent ostry. W tym kontekście należy również wskazać, że element urbalt. * alma - stosunkowo często występuje w litewskiej, względnie ogólnie bałtyckiej hydronimii; por. na przykład litewskie nazwy rzek Alm, Almajà, Almuonė lub litewskie nazwy jezior A majas, A menas itp. Tradycyjnie łączy się je z czasownikiem almti, względnie uważa się je nawet za od niego wywiedzione. Żadna z tych nazw nie wydaje się mieć rdzenia z intonacją akutową. 13 Ponadto nazwy te często wiąże się także z dwoma wschodnioindoeuropejskimi słowami, aj. árma – m. ‘studnia’ oraz toch. B ālme n. ‘źródło’. Obie formy wskazują na formę wcześniejszą bez wygłosowego laryngalnego albo nie pozwalają na żadne stwierdzenie. Oba słowa zwykle wywodzi się z praindoeuropejskiego * h2el mo - od rdzenia praindoeuropejskiego * h2el - ‘żywić, rosnąć’ (IEW I 26 n., ; LIV 2001 [1998]: 262) i łączy etymologicznie z łac. almus ‘pożywny, odżywczy’; litewskie nazwy 14 wodne są zbudowane właśnie na tej podstawie, a ponadto również lit. almti jest czasownikiem denominalnym utworzonym od tej podstawy, przy czym oczywiście trzeba zaakceptować znaczne przesunięcie semantyczne: ‘żywić’ (praind. * h2el -) > ‘wydawać na 15 identifiziert. Unter dieser Voraussetzung scheint es wahrscheinlich, dass die genannten świat’ > ‘źródło, studnia’ (ai. árma -, toch. B ālme) > ‘coś związanego z wodą/płynięciem’ (litewskie nazwy wodne) > ‘zalewać’ (lit. almti). Za czasownik pierwotny lit. almti zresztą nigdy nie mógł być uważany, tzn. czasownik ten i wymienione nazwy wodne są najprawdopodobniej równoległymi utworzeniami od tej samej podstawy wyjściowej. Na poziomie „‘coś związanego z wodą/płynięciem’ (litewskie nazwy wodne)” można by zapewne włączyć tutaj także omówione wyżej formy, które zaczynają się od lit. a - i wykazują intonację cyrkumfleksową, a więc być może almuõ (3) m. ‘ropa’ oraz z pewnością alm (4) f. ‘materia wydostająca się z ciała’ – form akutowanych oraz takich, które zaczynają się od e -, nie można uzgodnić z przypuszczalnie leżącym u podstaw rdzeniem praindoeuropejskim * h2el -. Powracając do języka germańskiego: rdzeń oznaczający „być zbutwiałym, gnilnym” jest dobrze kontynuowany w języku germańskim. Reprezentowane tam leksemy oznaczają bez wyjątku tylko to i stanowią kontynuanty rdzenia * h1el(H) -. Założenie istnienia tego rdzenia stałoby się wówczas zbędne (a tym samym padłoby ofiarą brzytwy Ockhama), gdyby można było dowieść, że wszystkie germańskie słowa tradycyjnie od niego wywodzone dają się sprowadzić do obu wyżej wymienionych „rdzeni czasowników ruchu” praindoeuropejskich * h1elh2 - „pędzić dokądś” (IEW I 306f.; LIV 2001 [1998]: 235) lub praindoeuropejskiego * h2elh2 - „iść bez celu” (IEW I 27f.; LIV 2001 [1998]: 264). Inaczej jednak niż na przykład w przypadku lit. almuõ, álmė, emės, które oznaczają „ropę, ciecz wypływającą z martwego ciała”, w słowach germańskich nie da się nawet w przybliżeniu uchwycić znaczenia, które można by jeszcze w jakikolwiek sposób powiązać z ruchem (cieczy). Lepiej zatem pozostać przy tradycyjnym ujęciu. W języku niemieckim do tego rdzenia należą między innymi ahd. olmo m. ‘zbutwiałe, spróchniałe drewno’, mhd. ulmic, iges adj. ‘nadgryziony przez rozkład’ (MH 2: 1721), w dialektach niemieckich można je jeszcze poświadczyć jako ulmig ‘butwiejący, zgniły’ w Alzacji, Palatynacie i Westfalii, zaś w Turyngii występuje obok tego właśnie Ülme ‘osławiona okolica, wilgotna 13 Por. Vanagas 1981: 39 i n. 14 Por. DTB 2013 [1999]: 29, 60; EWAia I 120. 15 Por. EDLIL 35 (s.v. alō). 7 16 Miejsce na polu’, ülmig ‘miejscami mokry’. Wszystkie te formy wskazują na pragermańskie * ulma - ‘zgnilizna, rozkład’. Ponadto istnieje także podstawowe słowo niem. Ulm ‘spróchniałe drewno, próchno’ (DW XXIII 754 [Ulm ²]). Na temat dalszych powiązań etymologicznych wewnątrz i poza obrębem języków germańskich zob. EWAhd VI 1168–1171. Niejasne pozostaje, dlaczego w tym samym miejscu ahd. olmo m. ‘zgniłe/spróchniałe drewno’ wywodzi się od praindoeuropejskiego * h1elh2 - ‘pędzić dokądś’ (LIV 2001 [1998]: 235) względnie praindoeuropejskiego * h2elh2 - ‘chodzić bez celu’ (LIV 2001 [1998]: 264), mimo że zawiera ono rdzeń praindoeuropejski * h1elH - (tradycyjnie „3. el - : ol zachodniogermańskie/pra-germańskie * ulma - < przedpra-germańskiego * h1(H) m(n)ó – jest całkowicie nieszkodliwe. ‘modrig sein, faulen’“ [IEW I 305]) gibt. Eine Herleitung westgerm./urgerm. * ulm-an - ← Do tego etymonu można bez problemu dołączyć dalszą grupę niemieckich nazw miejscowości i zbiorników wodnych, co zostanie pokazane w dalszej części. 2. ONOMASTICA TEUTONICA Nazwa miejscowa Ulm i nazwy z nią spokrewnione doczekały się dotychczas trzech różnych sensownych wyjaśnień — oraz czwartego, o którym już dawno rozpoznano, że nie może być trafne. Tę samą etymologię podstawowego słowa wykazuje kilka dalszych nazw miejscowości i nazwy cieków wodnych (Nieder-Olm, Ober-Olm, Ulmbach, inne Ulm itd.), które wszystkie mają średniowieczne formy wcześniejsze postaci Ulma (w przypadku Ulm nad Dunajem) wzgl. Mieć ulmenę, ulmenę, olmenę. W niniejszym artykule te trzy wyjaśnienia zostaną poddane analizie pod kątem ich zasadności i wykonalności. Nazwa ta była często wywodzona od czasownika pragermańskiego * alle /a -/* ule /a - ‘wrzeć’, po drugie od etymonu pragermańskiego * ulma - ‘szlam, gnicie’, a wreszcie za punkt wyjścia przyjmowano staroeuropejską nazwę akwenu, czyli „rdzeń hydronimiczny * el -/* ol -“. Cztery wyżej wspomniane podejścia interpretacyjne oraz dalsze propozycje, których nie ma już potrzeby tutaj omawiać, zostały najobszerniej przedstawione przez Lutza Reichardta (1986: 302–310, zwł. 307–310). Wszystkie późniejsze prace nie przynoszą w tym zakresie żadnych postępów ani też nie zawsze wymieniają wszystkie propozycje. Por. Martin, Lienhart 1899: 33; Christmann 1994: 874; Niebaum et al. 2021: 1075; DW XXIII 758. 16 2.1. Nazwy i ich tradycyjne objaśnienia. או????? no. Need fix? Wait output must Polish. I accidentally appended? Need produce clean. Let's rewrite last. 2.1. Nazwy i ich tradycyjne objaśnienia. — But need only JSON. Ensure no accidental text. Also first wrzeć 8 wallen W aktualnej literaturze przedstawia się następujące wyjaśnienia zebranego materiału: W DONB (= Niemeyer 2012: 632) Jörn Riecke wylicza wszystkie cztery dotychczas wysunięte rozwiązania i wyjaśnia nazwę miejscową Ulm następująco: 813 Ulmam … villam (F. 2. Drittel 12. Jh.), 854 Hulmam [Or], 856 Ulma [Or]; Ulm (1334) [<…> Podstawą nazwy miejscowej jest wielokrotnie poświadczona nazwa akwenu, którą albo – przy etymologii wewnątrzgermańskiej – należy wiązać z czasownikiem mocnym germ. * walla - ‘wrzeć, kipieć’, albo – ze względu na podobnie brzmiące wschodnioeuropejskie nazwy akwenów – interpretować jako przedgermańskie określenie wody (od * el -/* ol -). Powiązanie ze średnio-wysoko-niemieckim ulmic ‘nadgryziony przez zgniliznę’ jest językowo możliwe, ponieważ można sobie wyobrazić rozwój znaczeniowy do ‘bagienny’. Powiązanie to nie wyjaśnia jednak pochodzenia pozostałych nazw akwenów Ulm. Powiązanie z wiązem jest wykluczone, ponieważ w średniowieczu drzewo to nosi nazwę elm(boum). J. Riecke podąża tu za L. Reichardtem 1986, który wymienia te same trzy możliwe drogi. Zarówno tutaj, jak i tam nie cytuje się Adolfa Bacha (1953: 157, 235), który przytacza wywodzenie mhd. ulmic ‘nadgryziony przez zgniliznę’ obok wywodzenia od * al(l) - i z kolei powołuje się na jeszcze nieco starszą literaturę. Jeśli chodzi o wykluczenie nazwy drzewa nhd. Ulme względnie jej form wcześniejszych w ramach wyjaśnienia nazwy miejscowej, można jedynie przyznać rację J. Rieckemu (a wcześniej już Reichardtowi 1986: 307 n. i Bachowi 1953: 235): Słowo to jest poświadczone dopiero w późnym (najpóźniejszym) staro-wysoko-niemieckim, względnie średnio-wysoko-niemieckim, w Gl. 3,40,59 (XII w., baw.) i być może jest zapożyczeniem z łaciny, choć nie można wykluczyć wyjaśnienia go jako germańskiego słowa odziedziczonego (por. EWAhd IX s.v. ulm). 17 To, o czym Riecke nie wspomina, to fakt, że w nazwie miejscowej Ulm nie doszło do obniżenia * u > o, mimo że w sylabie następującej występuje samogłoska ciemna (zachodniogermańskie * Ulmō -). L. Reichardt (1986: 309 n.) wyjaśnia to tym, że wczesne poświadczenia występują bez wyjątku w dokumentach łacińskich i że już wcześnie doszło tu do wpływu łac. ulmus ‘wiąz’ na formę nazwy. Należy tu również nazwa Ulmen (w Eifel), którą Albrecht Greule omówił w DONB 632: 17 EWAhd IX: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen [Etymologiczny słownik języka staro-wysokoniemieckiego] 9: t - –u -, pod red. R. Lühra, oprac. przez D. S. Wodtko (kierownictwo zespołu opracowującego), H. Bichlmeiera, M. Koziankę, R. Schuhmanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Tom ukaże się prawdopodobnie w 2026 roku. 9 1074 Ulmena, około 1120–62 ulmene, 1253 Ulmen, 1434 Ulmen. III. Nazwa ta należy do szeregu nazw miejscowych Nieder -/Ober -Olm (koło Moguncji), Ulm (pow. Wetzlar), Ulm (pow. Rastatt) i Ulm (powiat Ortenau), które wszystkie leżą nad ciekami wodnymi i mają formę podstawową Ulmena /Olmena. Ulmen (Eifel) leży nad jeziorem maar Ulmener. Ulmena, dawniej *Ulmana, jest utworzona za pomocą germańskiego sufiksu -n od germ. przym. *(w)ulma- (od *wula- „wrzeć”). Podobnie pisze A. Greule w DGNB 554 o hydronimie Ulmbach: ²Ulmbach, r.z. Lahn (dopływ Renu), wypływa w Westerwaldzie na południe od Mademühlen (gm. Driedorf, pow. Lahn-Dill, Hesja, D), przez zaporę Ulmbachtalsperre jest spiętrzana w jezioro, uchodzi koło Biskirchen (miasto Leun, pow. Lahn-Dill). – 1000 (kopia z XII w.) flumen Ovmena (czytaj Olmena), 1313 mitten in de Ulmen, 1325 uff der Ulmene, 1341 zuschin … der Olmene, 1486 (kopia z XVIII w.) uff der Vlme; nazwa miejscowości. Ulm (gm. Greifenstein, powiat Lahn-Dill), 1286 de Olmene (i dalsze poświadczenia), 1308, 1328 de Ulmene, 1314 de Olmena (i dalsze poświadczenia), 1321 de Ulmina, 1495 Olmen. – Forma podstawowa FlN. st.-wys.-- niem. * Ulmana > śr.-wys.-- niem. Ulmene /Olmene, utworzone za pomocą sufiksu -n od (północno)- germ. przym. * wulma-‘szalejący’ (staronord. olmr ‘wściekły’) od czasownika germ. * wul-a-‘wallen’; FlN. gm. * wulmanō z utratą nagłosowego /w-/ przed /u/ > * Ulmana. Z nazwą rzeki i miejscowości identyczna jest grupa nazw miejscowości, które dziś brzmią Olm /Ulm. Do tej samej rodziny należą również dalsze nazwy miejscowości, takie jak Nieder-Olm /Ober-Olm (por. już Greule 1983: 280– 282); łącznie już Greule 1983: 281 zestawia cztery nazwy miejscowości w Niemczech, których najstarsze poświadczenia z okresu średniowiecza mają formy Ulmena, Ulmene, Olmene i wszystkie wywodzą się od stwniem. * Ulmana < zachodniogermańskie. * Ulmanō – cofać się, Ulm (powiat Wetzlar), Ulmen (powiat Cochem-Zell), Ulm (miasto Lichtenau, powiat Rastatt), Ulm (Ortenaukreis), i odsyła dalej do Olmen w Belgii. W Niemczech nazwy zawierające składnik Ulm(-) występują zatem w Hesji, Nadrenii-Palatynacie i Badenii-Wirtembergii. Neu-Ulm jako nazwa miasta w Bawarii (okręg administracyjny Szwabia) stanowi pewnego rodzaju późniejsze nazwanie na cześć Ulm, które tutaj nie występuje. Podczas gdy A. Greule w DONB i DGNB przedstawia już tylko rozwiązanie germańskie ze związkiem z pragermańskim * alle /a -/* ule /a -, wspomina on w swoim wcześniejszym artykule (Greule 1983: 281) także możliwość wywodzenia nazw należących do tej rodziny od „rdzenia nazw wodnych * el -/* ol -“ i tym samym podejmuje analizę H. Krahego (1957: 7 i n.). 16 DGNB: Niemiecka księga nazw wodnych. Etymologia nazw wodnych oraz związanych z nimi nazw obszarów, osad i pól [Niemiecka księga nazw wodnych. Etymologia nazw wodnych oraz związanych z nimi nazw obszarów, osad i pól], A. Greule, przy współpracy S. Hackl-Rößler, Berlin, Boston: De Gruyter, 2014. DONB: Niemiecka księga nazw miejscowości [Niemiecka księga nazw miejscowości], pod red. M. Niemeyera, Berlin, Boston: De Gruyter, 2012. DTB 2013 [1999]: A Dictionary of Tocharian B. Revised and Greatly Enlarged, 2 tomy, autorstwa D. Q. Adamsa, Amsterdam, Nowy Jork: Rodopi. DW XXIII: Słownik języka niemieckiego [Słownik języka niemieckiego] 23, autorstwa J. Grimma, W. Grimma, Monachium: dtv Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG, 1999. EDLIL: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages, autorstwa M. de Vaana, Lejda, Boston: Brill, 2008. EWAhd VI: Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego [Etymologiczny słownik języka staro-wysoko-niemieckiego] 6: mâda –pûzza, pod red. R. Lühra, oprac. przez H. Bichlmeiera, M. Koziankę, R. Schuhmanna, L. Sturma, Getynga, Bristol: Vandenhoeck & Ruprecht, EWAia I: Etymologiczny słownik języka staroindoaryjskiego [Etymologiczny słownik języka staroindoaryjskiego] 1, autorstwa M. Mayrhofera, Heidelberg: Winter, 1992. Greule Albrecht 1983: Nazwy miejscowości gminy związkowej Nieder-Olm [Nazwy miejscowości gminy Nieder-Olm]. –Nieder-Olm. Przestrzeń gminy związkowej, red. K. H. Spiess, Alzey: Verlag der Rheinhessischen Druckwerkstätte, 280–287. Greule Albrecht 1998: Warstwy nazw wodnych w dorzeczu Łaby [Warstwy nazw wodnych w dorzeczu rzeki Lahn]. –Świat nazw. Sześć 2017. przyczynków onomastycznych, red. N. Nail, Marburg: Biblioteka Uniwersytecka w Marburgu, 1–17. Greule Albrecht 2007: Studia etymologiczne nad nazwami geograficznymi w Europie. Wybrane przyczynki 1998–2006 [Studia etymologiczne nad nazwami geograficznymi w Europie: Wybrane przyczynki 1998–2006], red. W. Janka, M. Prinz, Ratyzbona: Edition Vulpes. Greule Albrecht 2004: Germańskie nazwy wodne z sufiksem m - [Germańskie nazwy wodne z sufiksem m -]. –Światy nazw. Nazwy miejscowości i imiona osobowe w ujęciu historycznym, red. A. van Nahl, L. Elmevik, S. Brink, Berlin, Nowy Jork: De Gruyter, 93– 102. IEW I: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Indo-European Etymological Dictionary] 1, autorstwa J. Pokornego, Monachium, Berno: Francke, 1959. Krahe Hans 1957: Nazwy rzek (i miejscowości) na -mana/-mina [Nazwy rzek (i miejscowości)] Końcówka -mana/-mina]. –Beiträge zur Namenforschung 8, 1–27. 17 Lehmann Winfred P. 1986: A Gothic Etymological Dictionary: Based on the Third Edition of Vergleichendes Wörterbuch der Gotischen Sprache by Sigmund Feist, with Bibliography Prepared Under the Direction of H.-J. J. Hewitt, Lejda: Brill. LitEW I: Litauisches Etymologisches Wörterbuch [Litewski słownik etymologiczny] 1, autorstwa E. Fraenkla, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1962. LithED I: Lithuanian Etymological Dictionary 1, autorstwa W. Smoczyskiego, pod redakcją A. Holvoeta, S. Younga, przy współudziale autorstwa W. Browne’a, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Warszawa, Wien: Peter Lang GmbH Internationaler Verlag der Wissenschaften, 2018. LIV 2001 [1998]: Leksykon czasowników indoeuropejskich: rdzenie i ich pierwotne formacje tematowe [Lexicon of the Indo-European Verbs: Roots and their Primary Stem Formations], pod redakcją H. Rixa, oprac. przez M. Kümmela, T. Zehndera, R. Lippa, B. Schirmer, wyd. 2., poprawione, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. Martin Ernst, Lienhart Hans 1899: Słownik gwar alzackich [Dictionary of the Alsatian Dialects] 1, Strasburg: Verlag von Karl J. Trübner. MH II: Średnio-wysoko-niemiecki słownik podręczny. Jednocześnie jako suplement i alfabetyczny indeks do Słownika średnio-wysoko-niemieckiego. Also a supplement and alphabetical index to the Middle High German Dictionary by Benecke-Müller-Zarncke] 2, autorstwa M. Lexera, Lipsk: S. Hirzel, 1876. Index zum Mittelhochdeutschen Wörterbuche von Benecke-Müller-Zarncke [Middle Neri Sergio, Ziegler Sabine 2012: „Horde Nöss”: Studia etymologiczne nad gwarami turyńskimi [“Horde Nöss”: Etymological Studies on the Thuringian Dialects], Hamburg: Hempen Verlag. Neri Sergio, Sturm Laura, Ziegler Sabine 2016: O baranach, zwłokach i ropuchach: Studia etymologiczne nad dialektami turyńskimi [Of Rams, Corpses, and Toads: Etymological Studies on the Thuringian Dialects] 2, Hamburg: Hempen Verlag. Damme Robert, red., 2021: Słownik westfalski [Westphalian Dictionary] 5: Sl –Z, wydany przez Komisję do spraw Dialektu i Badań nad Nazwami Związku Regionalnego Westfalii-Lippe, Neumünster, Kilonia, Hamburg: Wachholtz. Noreen Adolf 1970: Gramatyka staronordycka 1: Gramatyka staroislandzka i staronorweska (fonetyka i fleksja) z uwzględnieniem prajęzyka nordyckiego [Old Norse Grammar 1: Old Icelandic and Old Norwegian Grammar (Phonetics and Inflexion Theory) with Consideration of Proto-Norse], wyd. 5., niezmienione, Tybinga: Max Niemeyer. Reichardt Lutz 1986: Księga nazw miejscowych powiatu Alb-Donau i miasta na prawach powiatu Ulm [Place Name Book of the Alb-Donau District and the Urban District of Ulm], Stuttgart: W. Kohlhammer. 18 Reitzenstein Wolf-Armin F. von 2013: Leksykon szwabskich nazw miejscowych: Pochodzenie i znaczenie. Bawarska Szwabia [Dictionary of Swabian Place Names: Origin and Meaning. Bavarian Swabia], Monachium: C. H. Beck. Rozwadowski Jan 1914–1915: Przyczynki do historycznej fonetyki językow słowiaskich [Przyczynki do historycznej fonetyki języków słowiańskich]. –Rocznik slawistyczny 7, 9–23. Schützeichel Rudolf 2012: Słownik staro-wysoko-niemiecki [Althochdeutsches Wörterbuch], wyd. 7., przejrzane i poprawione, Berlin, Boston: De Gruyter. SEJL 2024: Słownik etymologiczny języka litewskiego [Etymological Dictionary of the Lithuanian Language], von W. Smoczyski, Version vom 30.1.2024; LII, 2308 S. Zugang: www.rromanes.org/pub/alii/Smoczyski W. Słownik etymologiczny języka litewskiego.pdf. Southern Mark R. V. 1999: Sub-Grammatical Survival: Indo -European smobile and its Regeneration in Germanic, Waszyngton: Institute for the Study of Man. Udolph Jürgen 2004: Tworzenie formantów w dawnych nazwach miejscowych północnych i środkowych Niemiec [Suffix Formations in Old Place Names of Northern and Central Germany]. – Tworzenie formantów w dawnych nazwach miejscowych. Akta międzynarodowego sympozjum w Uppsali 14. –16. maja 2004, pod red. T. Anderssona, E. Nymana, Uppsala: Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur, 137–175. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas [Etymological Dictionary of Lithuanian Hydronyms], Vilnius: Mokslas. Dėl liet. al ti, almuõ, álmė, emės i innych oraz ich etymologii i związku z językiem niemieckim vietovardžiu Ulm ir jo giminaičiais SANTRAUKA 1. Apelatywy lit. al ti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’, nual ti ‘rozciągać się (o polach), zalać’, almuõ (3) m. ‘ropień’, álmė (1), alm (4) f. ‘masa wydzielająca się z ciała’, tradycyjnie wyjaśnia się, łącząc je z jednym rdzeniem, chociaż są one derywatami dwóch różnych rdzeni indoeuropejskich, tj. rdzenia czasownika oznaczającego ruch, staroindyjskiego rdzenia ide. * h1elh2 - ‘stumti, nešti’ arba senoji ide. * h2elh2 - ‘spacerować’ (jest to derywat dwóch dawnych bałtyckich stopionych rdzeni * alH -/* elH) oraz starego ide. * h1el(H) - ‘pūti’. Z etymologicznego punktu widzenia należałoby oddzielić litewskie, bałtyckie nazwy wodne z podstawą * alm - oraz prawdopodobnie oparty na tej samej podstawie litewski czasownik alm ti, ponieważ być może wiążą się one ze staroindyjskim árma -, tocharskim B ālme, łac. almus i wywodzą się ze starego ide. šaknies * h2el - 19 ‘maitinti, augti, auginti’. 2. Z pierwszymi wspomnianymi rdzeniami wiążą się również niemieckie nazwy miejscowości i nazwy wodne (Ulm i inne), utworzone na bazie wczesnoniemieckiego górnoniemieckiego, zachodniogermańskiego, starogermańskiego rdzenia * ulm -. Występuje on w niemieckich wyrazach pospolitych, na przykład st. niem. aukšt. olmo ‘butwiejące, próchniejące drewno’, st. niem. vid. ulmic, iges ‘supuvęs, -usi, sutęšęs, -usi’. Najprawdopodobniej ze względu na właściwości jakościowe wody tak najpierw nazywano nazwy wodne. Za podstawę ich nazwania należy uznać st. germ. * ulma - < ankstyvojo sen. germ. * h1(H) m(n)ó – na podstawie st. germ. rdzeniem * h1el(H) – „zgniły, -a, spróchniały, -a”. 3. Derywaty starogermańskiego rdzenia * elH - ‘skręcać się, obracać się’ nie są możliwe w niemieckich nazwach. Przypadki takiej grupy nazw w języku zachodniogermańskim (niemieckim) powinny rozpoczynać się od *  - > W-. Wówczas starogermański, zachodniogermański * ulm - powinien przejść w staroniemiecki górnoniemiecki * wulm -. 4. Z perspektywy teoretycznej można stwierdzić, że takie nazwy są potomkami nazw wodnych Starej Europy, tj. z okresu pregermańskiego. Możliwe, że odzwierciedla to tych sześć rdzeni: - * el -/* ol -/* əl - rdzeń oznaczający kolor ‘czerwony, -a, brązowy, -a’ (IEW I 302–304) [współczesny: * h1el -], - * el -/* ol - ‘zepsuty, -a, spróchniały, -a’ (IEW I 305) [współczesny: * h1el(H) -], - * el -/* ol - rdzeń oznaczający brzmienie, dźwięk (IEW I 306) [współczesny: * Hel(H) -], - * el -/* elə -: * lā - ‘pchać, poruszać, ruszać się, iść’ (IEW I 306f.) [współczesny: * h1elh2 - (LIV 2001 [1998]: 235)], - * al - ‘biały, -a’ (IEW I 29) [współcz2 esny: * h al-/* h el-], - * l - 2 ‘chodzić, biegać’ (IEW I 26f.) [współczesny: * h elh -(LIV 2 2001 [1998]: 2 264)]. W tym przypadku nie można opierać się na żadnym z tych rdzeni. 5. Uwzględniając zasadę metodologiczną, zgodnie z którą przy wyjaśnianiu późniejszej odmiany języka pierwszeństwo przyznaje się wcześniejszej odmianie języka, mimo że dane obu się pokrywają, w tym przypadku bardziej przekonujące byłoby stwierdzenie, że wyjaśnienie tej grupy nazw niemieckich wiąże się ze starogermańskim, zachodniogermańskim rdzeniem * ulma -. Wówczas należy zwrócić uwagę również na staroniemiecki stopień wyższy olmo ‘zbutwiałe, spróchniałe drewno’, niem. stopień najwyższy ulmic, iges ‘zbutwiały, -a, spróchniały, -a’ itd., oraz do litewskich słów gniazdowych ‘pūlinys’.