Zur Etymologie von lit. alėti, almuo, almė, elmės etc. und deren Zusammenhang mit dem deutschen Ortsnamen Ulm und dessen Verwandten

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 92, s. 1–19 Link do spisu treści / odnośnik Turin... nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroniczne) ETYMOLOGIA LIT. ALĖTÍ, ALMUÕ, ÁLMĖ, ẼLMĖS ITP. ORAZ ICH ZWIĄZEK Z NIEMIECKĄ NAZWĄ MIEJSCOWĄ ULM I JEJ KREWNYMI O etymologii lit. aléti, almuõ, álmė, ẽlmės i innych oraz ich stosunku do niemieckiej nazwy miejscowej Ulm i jej krewniaków HARALD BICHLMEIER Saksońska Akademia Nauk w Lipsku Uniwersytet Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-0001-1677 Obszary badań: onomastyka (toponimia), fonologia historyczna języków germańskich, językoznawstwo indoeuropejskie, teksty aljamiado. https://doi.org/10.35321/all92-01 ADNOTACJA Lit. aléti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’, nualéti ‘przelewać się, zalewać (pola)’, almuõ (3) m. ‘ropa’, álmė (1), almẽ (4) f. ‘substancja wydostająca się z ciała’, ẽlmės (4) f. lm. ‘tamże’ tradycyjnie wywodzi się etymologicznie od rdzenia, któremu przypisuje się znaczenie ‘płynąć’. W niniejszym artykule argumentuje się, że u podstaw tych słów leżą prawdopodobnie co najmniej dwa różne rdzenie: z jednej strony praindoeur. *h₁elh₂- ‘pędzić dokądś’ lub praindoeur. *h₂elh₂- ‘iść bez celu’, z drugiej zaś rdzeń praindoeur. *h₁el(H)- ‘być stęchłym, zgniłym’. Na podstawie rdzenia praindoeur. *h₁el(H)- ‘być stęchłym, zgniłym’ należy wyjaśniać także nazwę miejscową nhd. Ulm oraz nazwy z nią spokrewnione. Okazuje się, że tę rodzinę nazw najlepiej łączyć z pragermańskim *ulma- ‘pleśń, gnicie’. Spośród trzech pozostałych, na pierwszy rzut oka funkcjonujących wywodów tej rodziny nazw jeden wcześnie uznano za błędny, dwa inne są semantycznie sensowne, lecz tylko jeden z nich jest również możliwy pod względem fonetycznym. Propozycja, by łączyć tę nazwę z pragermańskim *ual(l)-, *u̯ul- ‘kipieć’, nie wytrzymuje próby historii dźwiękowej. Wywodzenie jej od ‘staroeuropejskiej’ nazwy wodnej pozostaje zasadniczo możliwe, jednak etymologia proponowana od czasów Hansa Krahego wymaga modyfikacji. Ponieważ możliwa jest etymologia germańska, należy ją przedkładać nad rozwiązanie ‘staroeuropejskie’. Prawa autorskie © 2025 Harald Bichlmeier. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem otwartego dostępu, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Attribution, która zezwala na nieograniczone wykorzystanie, dystrybucję i reprodukcję na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania pierwotnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem otwartego dostępu, rozpowszechnianym na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-02-03. Przyjęto: / Priimta: 2025-05-15. 1 SŁOWA KLUCZOWE: hydronimia staroeuropejska, etymologia litewska, toponimy niemieckie, historyczna fonetyka języków germańskich. STRESZCZENIE Lit. aléti ‘płynąć, mżyć, spieszyć się’, nualéti ‘zalewać (pola), przelewać się’, almuõ (3) m. ‘ropa’, almē (1), almẽ (4) f. ‘substancja wypływająca z ciała’, elmēs (4) f. lm. ‘tamże’ tradycyjnie etymologizowano jako pochodzące od rdzenia o znaczeniu ‘płynąć’. W artykule dowodzi się natomiast, że słowa te wywodzą się z co najmniej dwóch odrębnych rdzeni praindoeuropejskich (PIE). Z jednej strony można je łączyć z PIE *h₁elh₂ ‘pędzić dokądś’ lub PIE *h₂elh₂ ‘chodzić bez celu, włóczyć się’. Z drugiej strony niektóre z nich zdają się wywodzić z PIE *h₁el(H)- ‘być cuchnącym, zgniłym’. Rdzeń PIE *h₁el(H)- ‘być cuchnącym, zgniłym’ leży również u podstaw nazwy miejscowej NHG Ulm oraz pokrewnych toponimów w Niemczech. Nazwy te można łączyć z pragerm. *ulma- ‘zgnilizna, gnilność’. Spośród trzech dominujących wyjaśnień tych nazw jedno można całkowicie odrzucić, podczas gdy dwa pozostałe są semantycznie wiarygodne — lecz tylko jedno pasuje również fonologicznie. Propozycja powiązania tych nazw z rdzeniem pragerm. *ual(ʔ)-, *uul- ‘gotować się, kipieć’ jest niemożliwa. Hipoteza alternatywna — interpretująca je jako ‘staroeuropejskie’ hydronimy, po raz pierwszy wysunięta przez Hansa Krahego — pozostaje możliwa, lecz wymaga rewizji. Ponieważ jednak można przedstawić wyjaśnienie germańskie wolne od sprzeczności semantycznych i fonologicznych, jest ono metodologicznie preferowane względem hipotezy ‘staroeuropejskiej’. SŁOWA KLUCZOWE: hydronimia staroeuropejska, etymologia litewska, toponimy niemieckie, historyczna fonetyka języków germańskich. 1. LITUANICA¹ Rodzina(e) wokół lit. aléti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’,² nualéti ‘przelewać się, zalewać (pola)’, almuõ (3) m. ‘ropa’,³ almē (1), almẽ (4) f. ‘substancja wydostająca się z ciała’,⁴ elmēs (4) f. ‘tamże’⁵ zostały omówione przez Sergio Neriego (w Neri, Ziegler 2012: 56 i n. oraz w Neri et al. 2016: 234 i n.) w związku z nhd. dial. Eller ‘rolniczo nie ¹ Artykuł opiera się na referacie „On the Etymology of the Placename Ulm and its Relatives in Germany – and its Potential Connections with Some Baltic Words“, wygłoszonym na konferencji „5-oji tarptautinė mokslinė Aleksandro Vanago konferencija „Kalbos ir kultūros dialogas XXI amžiaus onomastikoje““ / “5ᵗʰ International Scientific Aleksandras Vanagas’ Conference “Language and Culture Dialogue in 21ˢᵗ Century Onomastics””, Wilno, 7–8 listopada 2024 r. — Dziękuję dwóm anonimowym recenzentom artykułu za ich uwagi; w znacznej mierze zostały one uwzględnione w artykule. Za ewentualne pozostałe błędy i nieścisłości odpowiadam wyłącznie ja. ² Nie w LitEW (tam LitEW I 7 wymienia się tylko aléti ‘być biednym’ i aléti ‘wołać alala’); LithED I 17 przyporządkowuje aléti ‘kapać, sączyć się, wyciekać, włóczyć się’ rdzeniowi praindoeur. *h₂el, nie przypisując mu znaczenia (tak samo SEJL 2024, s.v. aléti), i odsyła do hasła almuõ ‘ropa, ropna wydzielina z rany, ropna plwocina’ (LithED I 20 i n.; podobnie SEJL 2024, s.v. almuõ), gdzie autor nie wspomina jednak o tym rdzeniu praindoeuropejskim, lecz ponownie odsyła do aléti. O problematyczności takiego ujęcia zob. również niżej w artykule. ³ Zob. LitEW I 8; LithEW I 20 i n.; SEJL 2024, s.v. almuõ (oraz poprzedni przypis). ⁴ Zob. LitEW I 8. LithEW I 20 i n. (s.v. almuõ) oraz SEJL 2024, s.v. almuõ, wyjaśnia almē jako nowotwór utworzony na podstawie nowego rdzenia ur(ost)balt./lit. *alm-/*elm-, wyabstrahowanego z almuõ. Wywód ten nie wyjaśnia akutowego tonu w almē. ⁵ Zob. LitEW I 8; LithEW I 20 i n. (s.v. almuõ), a SEJL 2024, s.v. almuõ, wyjaśnia elmēs jako nowotwór utworzony na podstawie nowego rdzenia ur(ost)balt./lit. *alm-/*elm-, wyabstrahowanego z almuõ. 2 wykorzystywane pole, nieużytki’ lub w związku z nhd. dial. Ölme ‘okolica ciesząca się złą sławą, wilgotne miejsce na polu’, ülmiġ ‘miejscami mokry’. Ogółem przyjmuje się trzy rdzenie praindoeuropejskie jako podstawę wywodu jednej lub drugiej z wymienionych form: - praindoeur. *h₁elh₂- ‘pędzić dokądś’ (IEW I 306 i n.; LIV 2001 [1998]: 235)⁶, - praindoeur. *h₂elh₂- ‘iść bez celu’ (IEW I 27 i n.; LIV 2001 [1998]: 264)⁷, - praindoeur. *h₁el(H)- (lub *[s]h₁el(H)-?) ‘być stęchłym’ (IEW I 305). Przytacza się następujące rozważania lub wywody: U Neriego 2012: 57 almuõ, álmē, ēlmēs są ostrożnie łączone z lit. ãlksna f. ‘kałuża, rozlewisko’⁸, łot. al(u)ksna f. ‘bagniste miejsce, do którego coś napływa’, przy czym te ostatnie formy wyjaśnia się jako pochodzące z przedbałt. *h₁ol(H)-s-nah₂- ‘ta bagnista’ (z wtórnie wstawionym w obrębie języków bałtyckich *-k przed *-s-). Pozostałe trzy formy nie są explicite etymologizowane, można jednak zapewne założyć następujące formy przedhistoryczne: - lit. almuõ < prabałt. *almōn, dopełniacz *almenes < przedbałt. *h₁ol(H)-mōn, dopełniacz *-menes, - lit. álmē < prabałt. *almiā- < przedbałt. *h₁olH-mi̯ah₂-, - lit. ēlmēs < prabałt. *elmiā- < przedbałt. *h₁el(H)-mi̯ah₂-. Związek z nhd. dial. Eller lub poprzedzającym je mhd. elle* ‘nieurodzajne pole’ opiera się na tym samym rdzeniu, który leży również u podstaw tego słowa: mhd. elle* < ahd. *elana < pragerm. *elanō ‘błoto, bagno’ < przedpragermańskie *h₁el(H)-onah₂- ‘zgnilizna’, będące substantywizacją pragerm. *ulana- < przedpragermańskie *h₁l(H)-ono- ‘zgniły’. Lit. aléti nie jest w tym kontekście wspominane. W Neri et al. 2016 przedstawiono całość nieco bardziej zróżnicowanie: wyjaśnienie z 2012 r. zasadniczo nadal uznaje się za możliwe. Ponadto, powołując się na Harald Bichlmeier 2013a: 406 i n. oraz Bichlmeier 2011⁹: 184, rozważa się połączenie litewskich słów oznaczających ‘ropę, masę wypływającą z martwego ciała’ z czasownikiem lit. aléti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’. ⁶ Rdzeń ma pewnych kontynuantów apelatywnych jedynie w języku greckim i ormiańskim, a w LIV 2001 [1998] rekonstruuje się go ze znakiem ‘?’; autor uważa jednak tę rekonstrukcję za przekonującą. ⁷ Rdzeń ma pewnych kontynuantów apelatywnych w języku greckim, łacińskim i być może łotewskim. ⁸ Zob. LitEW I 8; ponadto ALEW 34, gdzie jednak nie podaje się etymologii w ścisłym znaczeniu; LithED I 19 (s.v. a̋lksnis) wywodzi lit. ãlksna ‘miejsce porośnięte olchami, olszyna’ i łot. ãlksna ‘bagno leśne’ od starszego *aliksna < *alis-nā, przy czym akut powstał w ramach kompensacyjnego wzdłużenia po zaniku środkowego *-i-, i nawet nie rozważa związku z lit. aléti, álmē itd. W SEJL 2024, s.v. a̋lksnis, autor wspomina już jednak o formie przedindoeuropejskiej praindoeur. *h₂elis-no-, lecz także tutaj nie dochodzi do powiązania z rdzeniem *h₂el wspomnianym w przyp. 2. ⁹ W Neri et al. 2016: 244 w bibliografii pod hasłem „Bichlmeier Überlegungen” błędnie podano Bichlmeier 2013b zamiast Bichlmeier 2011. Dla lit. el̃mės rekonstruuje się zatem implicite prabałt. *elmiā- < przedbałt. *h₁elh₂-miāh₂, podczas gdy dla omawianego w tym samym miejscu (Neri w Neri et al. 2016: 234 i n., w związku z nhd. dial. Ülme, ülmig) pragerm. *ulman należy przyjąć albo amfikinetぐtycznie odmieniający się temat na -n *h₁elh₂-mon- / *h₁l̥h₂-mn- ‘to, co jest wyposażone w ciecz’ > ‘ropa, zgnilizna’ (w takim wypadku należałoby założyć, że lit. almuõ wprowadziło wtórny stopień o), albo substantywizację przymiotnika *ulma- ‘stęchły’ < *h₁l̥h₂-m(n)-ó- ‘ropny, płynny’, która dokonała się dopiero wewnątrz języka germańskiego. Ponadto można by również przyjąć „*h₂elh₂-mon- / *h₂l̥h₂-mn- ‘to, co jest wyposażone w ciecz’ > ‘ropa, zgnilizna’, leżące bez dodatkowych założeń u podstaw form germańskich i litewskich”. Pozostaje oczywiście pytanie, czy można bez zastrzeżeń zgodzić się z przyjętym tu rozwojem semantycznym „to, co jest wyposażone w ciecz’ > ‘ropa, zgnilizna’”, zwłaszcza że rzeczywiście istnieje także wspomniany wyżej rdzeń praindoeur. *(s)hₑl(H)- ‘być stęchłym’ (IEW I 305), nawet jeśli kwestia, czy jest to rdzeń z ruchomym s,10 zależy przede wszystkim od tego, czy greckie i indoirańskie słowa oznaczające ‘zbiornik wodny, jezioro, bagno’ itp. (skr. sáras n. ‘zbiornik wodny, staw, [końcowe] jezioro’, awest. *harah n. w choronimie awest. HaraXᵛaitī f., staropers. /harauvatī-/ f. ‘Arachozja’, gr. ἕλος n. ‘wilgotna łąka, bagnista nizina, bagno, mokradło’) należy obecnie wywodzić od rdzenia praindoeur. *sh₁el(H)- ‘być stęchłym’, czy też leży u ich podstaw odrębny rdzeń praindoeur. *sel- ‘bagno, bagnisty’ (por. IEW I 901)11. Dla form bałtyckich należy przyjąć przedbałtycki rdzeń bez początkowego *s-, lecz z końcowym laryngalem (a więc praindoeur. *h₁eH-), ponieważ w przeciwnym razie nie da się wyjaśnić form wyrazowych z akutem, podczas gdy wyrazy indoirańskie i greckie wymagają początkowego *s-, lecz nie dają najmniejszej wskazówki ani na *-h₁, ani na końcowe *-H (a więc praindoeur. *sel-). Można zatem połączyć obie rodziny pod wspólną rekonstrukcją praindoeur. *(s)hₑl(H)-, można też tego nie robić; jest to zapewne kwestia gustu. Rozważania w H. Bichlmeier 2011 i 2013a przeprowadzono bez uwzględnienia w badaniu rdzenia praindoeur. *(s)hₑl(H)- ‘być stęchłym’. Ponieważ rdzeń ten niewątpliwie istnieje, o czym świadczą przede wszystkim poświadczone kontynuanty w językach germańskich, nasuwa się pytanie, czy wszystkie wymienione słowa litewskie utworzono na podstawie tego samego rdzenia praindoeuropejskiego, czy też u ich podstaw leżą co najmniej dwa rdzenie: Lit. aléti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’, nualéti ‘przelewać się, zalewać (pola)’ można najprościej wywodzić z przedbałt. *h₂elh₂-eh₁-/*h₂elh₂-e/o- ¹⁰ Rekonstrukcja rdzenia z ruchomym s obok rdzenia, który poza tym zaczyna się od laryngala, nie jest wprawdzie regułą, lecz można ją również uzasadnić jako prawdopodobną w innych przypadkach; por. Mark R. V. Southern 1999 passim. ¹¹ W sprawie dyskusji tego problemu odsyłam do Neri 2016: 234 i n.; jej przytaczanie wykraczałoby tutaj poza zakres. 4 można wywodzić; przedbałt. *h₁olh₂-eh₁-/*h₁olh₂-e/o wydaje się mniej prawdopodobne ze względu na zakładany wówczas stopień o. Lit. almuõ (3) m. ‘ropa’ najprościej połączyć z przedbałt. *h₁olH-mon i praindoeur. *h₁elH- ‘być stęchłym’: przejście ‘pleśń’ > ‘zgnilizna’ > ‘ropa’ wydaje się bezproblemowe. Powiązanie z ‘rdzeniami czasowników ruchu’ praindoeur. *h₁elh₂- ‘pędzić dokądś’ (IEW I 306 i n.; LIV 2001 [1998]: 235) lub praindoeur. *h₂elh₂- ‘iść bez celu’ (IEW I 27 i n.; LIV 2001 [1998]: 264) wymagałoby założenia, że motywem nazewniczym słowa oznaczającego ‘ropę’ byłoby jej płynięcie. Prawdopodobnie należy z tym również łączyć lit. ãlksna f. ‘kałuża, rozlewisko’, łot. al(u)ksna f. ‘bagniste miejsce, do którego coś napływa’ < przedbałt. *h₁olH-s-nah₂- ‘ta bagnista’. Lit. álmē (1), almē (4) f. ‘substancja wydostająca się z ciała’, elmēs (4) f. lm. ‘tamże’ trudniej jednoznacznie zaklasyfikować: jeśli motywem nazewniczym miałoby być ‘wydostawanie się’ tej masy, a więc jej ruch, u podstaw może leżeć jeden z dwóch ‘rdzeni czasowników ruchu’ (prabałt. *álmijā- < przedbałt. *h₂elh₂-miēh₂ lub *h₁olh₂-miēh₂ z jednej strony, w opozycji do prabałt. *élmiā- < przedbałt. *h₁elh₂-miēh₂ z drugiej). Jeśli jednak motywem nazewniczym było to, że wydostająca się masa była właśnie zgnilizną, należałoby tu przyjąć z jednej strony prabałt. *álmijā- < przedbałt. *h₁olH-miēh₂, z drugiej zaś prabałt. *élmiā- < przedbałt. *h₁elhH-miēh₂. Nie można chyba znaleźć argumentów za tym, że wszystkie trzy rdzenie wymienione na początku są kontynuowane w języku litewskim, jednak przeciwstawienie ‘rdzeń czasownika ruchu’ versus ‘pleśń, zgnilizna’ wydaje się prawdopodobne. Nie da się już rozstrzygnąć, czy ‘rdzeń czasownika ruchu’ stanowił praindoeur. *h₁elh₂- ‘pędzić dokądś’ (IEW I 306 i n.; LIV 2001 [1998]: 235), czy praindoeur. *h₂elh₂- ‘iść bez celu’ (IEW I 27 i n.; LIV 2001 [1998]: 264), ani też czy oba rdzenie zlały się w (przed)prabałtyckim w jeden rdzeń wczesnobałtycki *ełH-/*ałH; zależy to od tego, jaką wartość argumentacyjną przypisuje się teoretycznie możliwym (przed)prabałtyckim mechanizmom słowotwórczym. Oprócz przedstawionego właśnie wyjaśnienia różnych samogłosek (a-: e-) w nagłosie słów litewskich na podstawie różnych rdzeni praindoeuropejskich i/lub różnych stopni apofonii należy wskazać również na możliwość, że mamy tu do czynienia z (dialektalną) wewnątrzlitewską lub wewnątrzbałtycką wariacją, w której zgodnie z ‘Lex Rozwadowski’, ¹² lit. e wymienia się właśnie z lit. dial. a, jak np. w lit. ẽžeras m. ‘jezioro’ wobec lit. dial. ažaras, ažeras m. ‘tamże’, prus. assaran ‘tamże’. Trudno to chyba rozstrzygnąć. Na możliwość różnych leżących u podstaw rdzeni może wskazywać także różnica intonacyjna litewskich form wyrazowych: formy z akutem (álksna, álmē) trudno wyjaśnić inaczej niż na podstawie rdzenia praindoeuropejskiego z końcowym laryngalem, natomiast formy z cyrkumfleksem niewiele pomagają w rozstrzygnięciu, ponieważ także przy pierwotnie intonowanym akutem rdzenia cyrkumfleks mógł zostać wywołany przez sufiks *-ijā ¹² Vgl. dazu Jan Rozwadowski 1914–1915. 5 Możliwe, że taki rozwój zaszedł. Ocena wartości intonacji dla wyjaśnienia jest dodatkowo utrudniona przez to, że obok rdzenia w stopniu o laryngal zgodnie z regułą de Saussure’a powinien był wcześnie zaniknąć i nie powinien pojawić się akut. W tym związku należy również wskazać, że element prabałt. *alma stosunkowo często występuje w litewskiej, względnie ogólnie bałtyckiej hydronimii; por. na przykład nazwy rzek lit. Almė, Almajā, Almuonė lub nazwy jezior lit. Āl̄majas, Āl̄menas itd. Tradycyjnie łączy się je z czasownikiem alméti lub wręcz uznaje za od niego wywiedzione¹³. Żadna z tych nazw nie wydaje się mieć rdzenia z intonacją akutową. Ponadto nazwy te często łączy się z dwoma wschodnioindoeuropejskimi słowami: skr. árma m. ‘studnia’ i toch. B ālme n. ‘źródło’. Obie formy wskazują na formę przedhistoryczną bez końcowego laryngala lub nie pozwalają na żaden wniosek. Oba słowa zwykle wywodzi się z praindoeur. *h₂el-mo, od rdzenia praindoeur. *h₂el- ‘karmić, rosnąć’ (IEW I 26 i n.; LIV 2001 [1998]: 262)¹⁴ i utożsamia etymologicznie z łac. almus ‘pożywny, odżywczy’¹⁵. Przy tym założeniu prawdopodobne wydaje się, że wymienione litewskie nazwy wodne zostały utworzone właśnie na tej podstawie, a ponadto również lit. alméti jest czasownikiem denominalnym utworzonym na tej podstawie, przy czym trzeba oczywiście zaakceptować znaczne przesunięcie semantyczne: ‘karmić’ (praindoeur. *h₂el-) > ‘wydawać’ > ‘źródło, studnia’ (skr. árma-, toch. B ālme) > ‘coś związanego z wodą/płynięciem’ (litewskie nazwy wodne) > ‘zalewać’ (lit. alméti). Lit. alméti i tak nigdy nie można było uważać za czasownik pierwotny, tzn. czasownik ten i wymienione nazwy wodne są najpewniej równoległymi tworami opartymi na tej samej bazie wyjściowej. Na poziomie „czegoś związanego z wodą/płynięciem” (litewskie nazwy wodne) można by zapewne umieścić również omówione wyżej formy zaczynające się w lit. od a i wykazujące intonację cyrkumfleksową, a więc być może almuõ (3) m. ‘ropa’ i z pewnością almẽ (4) f. ‘substancja wydostająca się z ciała’ — form z akutem i takich, które zaczynają się od e, nie da się pogodzić z przypuszczalnie leżącym u podstaw rdzeniem praindoeur. *h₂el. Powróćmy do języka germańskiego: rdzeń oznaczający ‘być stęchłym, zgniłym’ jest dobrze kontynuowany w językach germańskich. Występujące tam leksemy oznaczają wyłącznie to i są kontynuantami rdzenia *h₁el(H)-. Przyjęcie tego rdzenia stałoby się zbędne (a zatem padłoby ofiarą brzytwy Ockhama), gdyby można było dowieść, że wszystkie słowa germańskie tradycyjnie od niego wywodzone dają się wyprowadzić od dwóch wspomnianych wyżej ‘rdzeni czasowników ruchu’: praindoeur. *h₂elh₂- ‘pędzić dokądś’ (IEW I 306 i n.; LIV 2001 [1998]: 235) lub praindoeur. *h₂elh₂- ‘iść bez celu’ (IEW I 27 i n.; LIV 2001 [1998]: 264). Jednak w przeciwieństwie na przykład do lit. almuõ, almẽ, el̃mės, oznaczających ‘ropę, ciecz wydostającą się z martwego ciała’, w przypadku słów germańskich nie sposób nawet w przybliżeniu ¹³ Zob. Vanagas 1981: 39 i n. ¹⁴ Zob. DTB 2013 [1999]: 29, 60; EWAIa I 120. ¹⁵ Zob. EDLIL 35 (s.v. alō). 6 uchwycić znaczenie, które można by jeszcze w jakiś sposób powiązać z ruchem (cieczy). Lepiej zatem pozostać przy tradycyjnym ujęciu. W języku niemieckim należą do tego rdzenia m.in. ahd. olmo m. ‘zbutwiałe, spróchniałe drewno’, mhd. ulmic, -iges adj. ‘nadgryziony przez zgniliznę’ (MH 2: 1721); w dialektach niemieckich można je jako ulmig ‘zgniły, spróchniały’ poświadczyć jeszcze w Alzacji, Palatynacie i Westfalii¹⁶, a w Turyngii występują właśnie Ülme ‘okolica ciesząca się złą sławą, wilgotne miejsce na polu’, ülmig ‘miejscami mokry’. Wszystkie te formy prowadzą z powrotem do pragerm. *ulma- ‘zgnilizna, gnicie’. Ponadto istnieje jeszcze wyraz podstawowy nhd. Ulm ‘zbutwiałe drewno, próchno’ (DW XXIII 754 [Ulm²]). Dalsze powiązania etymologiczne w obrębie języków germańskich i poza nimi zob. EWAhd VI 1168–1171. Niejasne pozostaje, dlaczego wspomniane wyżej ahd. olmo m. ‘zgniłe/spróchniałe drewno’ wywodzi się od praindoeur. *h₂elh₂- ‘pędzić dokądś’ (LIV 2001 [1998]: 235) względnie praindoeur. *h₂elh₂- ‘iść bez celu’ (LIV 2001 [1998]: 264), mimo że istnieje rdzeń praindoeur. *h₁elH- (tradycyjnie „3. el-: ol- ‘być stęchłym, gnić’” [IEW I 305]). Wywód zachodnio-/pragermański *ulm-an- ← zachodnio-/pragermański *ulma- < przedpragermański *h₁l(H)-m(n)ó jest całkowicie bezproblemowy. Do tego etymonu można bez trudu dołączyć dalszą rodzinę niemieckich nazw miejscowych i wodnych, jak zostanie pokazane poniżej. 2. ONOMASTICA TEUTONICA Nazwa miejscowa Ulm i nazwy z nią spokrewnione doczekały się dotąd trzech różnych sensownych wyjaśnień — oraz czwartego, o którym już dawno rozpoznano, że nie może być trafne. Tę samą etymologię wyrazu podstawowego wykazuje kilka dalszych nazw miejscowych i wodnych (Nieder-Olm, Ober-Olm, Ulmbach, inne Ulm itd.), które wszystkie mają średniowieczne formy przedhistoryczne typu Ulma (w przypadku Ulm nad Dunajem) względnie Ulmena, Ulmene, Olmena. W niniejszym artykule zostaną one zbadane pod kątem zasadności i wykonalności tych trzech wyjaśnień. Rodzinę nazw często łączono z czasownikiem pragerm. *ualle/a-/*uule/a- ‘kipieć’, po drugie z etymonem pragerm. *ulma- ‘próchno, zgnilizna’, wreszcie zaś za punkt wyjścia przyjmowano staroeuropejską nazwę wodną należącą do „rdzenia wodnego *el-/*ol-”. Cztery wspomniane wyżej podejścia oraz inne propozycje, których nie trzeba już tutaj omawiać, zostały najobszerniej przedstawione przez Lutza Reichardta (1986: 302–310, szczególnie 307–310). Wszystkie późniejsze prace nie przynoszą w tej kwestii ani postępu, ani nie wymieniają zawsze wszystkich propozycji. ¹⁶ Por. Martin, Lienhart 1899: 33; Christmann 1994: 874; Niebaum et al. 2021: 1075; DW XXIII 758. 7 2.1. Nazwy i ich tradycyjne wyjaśnienia We współczesnej literaturze podaje się następujące wyjaśnienia zebranego materiału: W DONB (= Niemeyer 2012: 632) Jörn Riecke wymienia wszystkie cztery dotychczas proponowane rozwiązania i wyjaśnia nazwę miejscową Ulm w następujący sposób: 813 Ulmam... villam (2. tercja XII w.), 854 Hulmam [Or], 856 Ulma [Or]; Ulm (1334) [<...> Podstawą nazwy miejscowej jest wielokrotnie poświadczona nazwa hydronimiczna, którą można albo — przy etymologii wewnątrzgermańskiej — łączyć z czasownikiem mocnym germ. *walla- ‘wallać’, albo — mając na względzie podobnie brzmiące hydronimy wschodnioeuropejskie — interpretować jako przedgermańskie słowo związane z wodą (od *el-/*ol-). Połączenie ze średnio-wysoko-niemieckim ulmic ‘nadgryziony przez próchnicę’ jest językowo możliwe, ponieważ można wyobrazić sobie rozwój znaczeniowy do ‘bagienny’. Połączenie to nie wyjaśnia jednak pochodzenia pozostałych hydronimów Ulm. Związek z Ulme ‘wiąz’ jest wykluczony, ponieważ w średniowieczu drzewo to nazywało się elm(boum). J. Riecke podąża tu za L. Reichardtem 1986, który wymienia te same trzy możliwe rozwiązania. Ani tutaj, ani tam nie cytuje się Adolfa Bacha (1953: 157, 235), który obok wywiedzenia od średnio-wysoko-niemieckiego ulmic ‘nadgryziony przez próchnicę’ przytacza także wywiedzenie od *ual(l)- i z kolei powołuje się na jeszcze starszą literaturę. Jeśli chodzi o wykluczenie nazwy drzewa nowo-wysoko-niemieckiego Ulme ‘wiąz’, względnie jej form wcześniejszych, w ramach wyjaśniania nazwy miejscowej, należy zgodzić się z J. Rieckem (a wcześniej już z Reichardtem 1986: 307 n. i Bachem 1953: 235): słowo to jest poświadczone dopiero w późnej (najpóźniejszej) staro-wysoko-niemieckiej względnie średnio-wysoko-niemieckiej postaci w Gl. 3,40,59 (XII w., baw.), a być może jest zapożyczeniem z łaciny, choć nie można wykluczyć wyjaśnienia go jako germańskiego dziedzictwa językowego (por. EWAhd IX s.v. ulm)¹⁷. Riecke nie wspomina natomiast o tym, że w nazwie miejscowej Ulm nie doszło do obniżenia *u > o, mimo że w następnej sylabie występuje samogłoska tylna (zachodniogermańskie *Ulmō-). L. Reichardt (1986: 309 n.) wyjaśnia to tym, że wczesne poświadczenia występują bez wyjątku w dokumentach łacińskich i że już wcześnie doszło tu do wpływu łac. ulmus ‘wiąz’ na formę nazwy. Należy tu ponadto zaliczyć nazwę Ulmen (w Eifel), którą Albrecht Greule omawia w DONB 632: ¹⁷ EWAhd IX: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen [Etymologiczny słownik staro-wysoko-niemieckiego] 9: t- – u-, pod red. R. Lühra, oprac. przez D. S. Wodtko (kierownictwo zespołu), H. Bichlmeiera, M. Koziankę, R. Schumanna, Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Przewiduje się, że tom ukaże się w 2026 roku. 8 1074 Ulmena, około 1120–62 ulmene, 1253 Ulmen, 1434 Ulmen. III. Nazwa należy do szeregu nazw miejscowych Nieder-/Ober-Olm (pod Moguncją), Ulm (pow. Wetzlar), Ulm (pow. Rastatt) i Ulm (okręg Ortenau), które wszystkie leżą nad wodami i mają jako formę podstawową Ulmena/Olmena. Ulmen (Eifel) leży nad jeziorem maarowym Ulmener Maar. Ulmena, starsze *Ulmana, utworzono za pomocą sufiksu n od germańskiego przymiotnika *(w)ulma- (od *wula- ‘wallać’). Podobnie pisze A. Greule w DGNB 554 o nazwie hydronimicznej Ulmbach: ²Ulmbach, prawy dopływ Łaby (dopływ Renu), ma źródła w Westerwaldzie na południe od Mademühlen (gm. Driedorf, powiat Lahn-Dill, Hesja, Niemcy), przez zaporę Ulmbachtalsperre spiętrzony zostaje w jezioro, uchodzi koło Biskirchen (miasto Leun, powiat Lahn-Dill). – 1000 (kopia z XII w.) flumen Ovmena (czytać Olmena), 1313 mitten in de Ulmen, 1325 uff der Ulmene, 1341 zuschin... der Olmene, 1486 (kopia z XVIII w.) uff der Vlme; nazwa miejscowa Ulm (gm. Greifenstein, powiat Lahn-Dill), 1286 de Olmene (i dalsze poświadczenia), 1308, 1328 de Ulmene, 1314 de Olmena (i dalsze poświadczenia), 1321 de Ulmina, 1495 Olmen. – Podstawowa forma FIN. st.-wniem. *Ulmana > śr.-wniem. Ulmene/Olmene, utworzona za pomocą sufiksu n od (północno)germańskiego przymiotnika *wulma- ‘szalejący’ (st.isl. olmr ‘wściekły’) do germańskiego czasownika *wul-a- ‘wallać’; FIN. germańskie *wulmanō z zanikiem nagłosowego /w-/ przed /u/ > *Ulmana. Z nazwą rzeki i nazwą miejscową identyczny jest szereg nazw miejscowych, które dziś brzmią Olm/Ulm. Do tej samej grupy należą również inne nazwy miejscowe, takie jak Nieder-Olm/Ober-Olm (por. już Greule 1983: 280–282); ogółem już Greule 1983: 281 zestawia cztery nazwy miejscowe w Niemczech, których najstarsze średniowieczne poświadczenia mają postać Ulmena, Ulmene, Olmene i które wszystkie wywodzą się od st.-wniem. *Ulmana < zach.-germańskiego *Ulmanō: Ulm (powiat Wetzlar), Ulmen (powiat Cochem-Zell), Ulm (miasto Lichtenau, powiat Rastatt), Ulm (powiat Ortenau), a ponadto wskazuje na Olmen w Belgii. W Niemczech nazwy zawierające element Ulm(-) występują zatem w Hesji, Nadrenii-Palatynacie i Badenii-Wirtembergii. Neu-Ulm jako nazwa miasta w Bawarii (okręg administracyjny Szwabia) nie jest tu zaliczane jako swego rodzaju późniejsze nazwanie na wzór Ulm. Podczas gdy A. Greule w DONB i DGNB wspomina już tylko rozwiązanie germańskie, łączące te nazwy z pragermańskim *u̯alle/a-/*u̯ule/a, w swoim starszym artykule (Greule 1983: 281) wymienia jeszcze możliwość wywodzenia nazw należących do tej grupy od „pierwiastka hydronimicznego *el-/*ol-” i tym samym podejmuje analizę H. Krahego (1957: 7 n.). W odniesieniu do tego pierwiastka przypomnijmy raz jeszcze centralne stwierdzenie z Bichlmeier 2024: 18 n. (a podobnie już z Bichlmeier 2013c: 21): Nie ma na przykład ani w Leksykonie czasowników indoeuropejskich, ani w opublikowanym już w 1959 r. IEW pierwiastka o strukturze *eL-/*ol-, który w jakiejkolwiek formacji apelatywnej oznaczałby ‘płynąć’. Występują natomiast: „1. el-, ol-, əl-, ‘pierwiastek barwny’ o znaczeniu ‘czerwony, brązowy’” (IEW 302–304) [współcześnie: *h₁el-]; „2. el- ‘spoczywać??” (IEW 304 n.); „3. el-: ol- ‘być zbutwiałym, gnić’” (IEW 305) [współcześnie: *h₁el(H)-]¹⁸; „4. el-, ol- pierwiastek dźwiękonaśladowczy” (IEW 306); „5. el-, ol- ‘niszczyć, psuć??” (IEW 306, 777) [współcześnie: *h₃el h₁- (LIV² 298)]; „6. el-, elo-: lā-; el-eu-(dʰ-) ‘pędzić, wprawiać w ruch, poruszać się, iść’” (IEW 306 n.) [współcześnie: *h₁elh₂- (LIV² 235)]; „7. el-, elo-, z rozszerzeniem -k- elk-, elok- ‘głodny, zły’ (?)” (IEW 307); „8. el-, eléi-, lēi- ‘zginać’” (IEW 307–309) [współcześnie: *h₁lei-?]. Jeśli uwzględni się, że urindoeuropejskie *o przechodzi w pragermańskie i prabałtyckie *a, to wychodząc od właśnie wymienionych pierwiastków, następujące rekonstruowane formy mogłyby przybrać postać pragermańską względnie prabałtycką *algenereować: urindoeuropejskie *h₁ol(H)-, *h₂el(H)-, *h₂ol(H)-, *h₃el(H)-, *h₃ol(H)- (ewentualnie urindoeuropejskie *a-, *ol-). Dochodzi do tego jeszcze kilka pierwiastków, które teoretycznie mogłyby pojawić się w hydronimie (a także inne, których wystąpienie w hydronimie jest mało prawdopodobne, jak *al- ‘palić’ [IEW 24–29 passim]): *al- ‘biały’ (IEW 29) [współcześnie: *h₂al-]; *al- ‘karmić, rosnąć’ (IEW 26 n.) [współcześnie: *h₂al- (LIV² 262)]; *āl- ‘błąkać się bez celu, wałęsać się’ (IEW 26 n.) [współcześnie: *h₂elh₂- (LIV² 264)]; *alu- ‘gorzki’ (IEW 33 n.) [współcześnie: *h₂al-?]. W odwołaniach do „*el-/*ol- ‘płynąć’” chodzi zapewne o pierwiastek wymieniony wyżej pod nr 6, który bodaj najłatwiej mógłby pełnić funkcję ‘pierwiastka hydronimicznego’. ¹⁸ W aktualnym kontekście należy wspomnieć, że również Reichardt 1986: 308 i 309 przyłącza się do tego błędu, względnie tej błędnej interpretacji IEW, i przyczynia się do jej rozpowszechnienia, gdy mówi o „pierwiastku *el–/*ol– ‘płynąć, płynąć wartkim nurtem, być wilgotnym, być zbutwiałym’” i na s. 308 nawet wyraźnie powołuje się na IEW I 305, gdzie Pokorny wcale nie przypisuje temu pierwiastkowi znaczenia ‘płynąć, płynąć wartkim nurtem’. 10 O tyle pominięcie tego rozwiązania w nowszych komentarzach A. Greulego do omawianych tu nazw jest krokiem naprzód. Preferowane w wyżej wymienionych pracach A. Greulego stanowisko przejmuje również Wolf-Armin Frhr. von Reitzenstein (2013: 266 n. s.v. Neu-Ulm), powołując się na Greulego (2007: 105 = 2004: 97); występuje ono także u Greulego (2007: 42 = 1998: 6), a za tym ostatnim również u Jürgena Udolpha (2004: 151). Dieter Berger (1999: 279 n.) nadal uznaje to wyjaśnienie za równorzędne z wywodzeniem od wyżej wymienionej nazwy staroeuropejskiej. Jasne jest, jeśli przyjrzeć się wyżej wymienionemu spektrum znaczeń pierwiastków, że wspomniane wyżej śr.-wniem. ulmic, -iges należy zapewne łączyć z pierwiastkiem „3. el-: ol- ‘być zbutwiałym, gnić’ (IEW I 305) [współcześnie: *hel(H)-]”. Kontynuuje ono zapewne st.-wniem. *ulmīg < zach.-germańskie *ulmīga- < pragermańskie *ulmīga- < przedpragermańskie *h₁l̥(H)-m. Dalsze informacje poniżej. 2.2. Analiza dotychczasowych wyjaśnień niemieckich nazw miejscowych i hydronimów Problemem dla etymologii germańskiej, która próbuje ustanowić związek z germ. *u̯alle/a- ‘wallać’ względnie z formą zanikostopniową tego samego pierwiastka, jak w przymiotniku *u̯ulma- (od *wule/a- ‘wallać’, por. goc. wulan ‘to samo’), jest nagłosowe germ. *u rdzenia czasownikowego. W przytoczonych nazwach miejscowych i hydronimach nigdy się ono nie pojawia. Z danych gockich wynika jednak, że musiało z pewnością występować także w formie rdzenia w stopniu zanikowym. W każdym razie także pod względem praw głosowych musi tu zapewne być tak, ponieważ pierwiastek ma w istocie postać urindoeuropejską *u̯elH- ‘toczyć się, wallać’ (LIV 2001 [1998]: 677), a nie — jak można przeczytać w większości starszej względnie przestarzałej literatury — urindoeuropejską *u̯el-. Wynika z tego, że niezależnie od tego, czy w procesie słowotwórczym po rdzeniu w stopniu zanikowym następowała samogłoska, czy spółgłoska, wokalizacja w powstałym szeregu fonemów zawsze generowała l̥ sonans: przedpragermańskie *u̯l̥H-V/K- > pragermańskie *u̯ul-V/K-; por. także np. urindoeuropejskie *u̯rǵ- ‘pracować’ > pragermańskie *u̯urk- (a nie pragermańskie †urk-) w gockim waúrkjan ‘pracować’ względnie st.-wniem. werken/wurchen¹⁹. Jeśli w takiej formie — jakkolwiek by powstało — pojawiło się przed samogłoską pragermańskie *u- > zach.-germańskie *u, to w zachodniej gałęzi germańskiej (a w konsekwencji także w staro-wysoko-niemieckim) już nie zanikało — także przed -u- (por. Braune, Heidermanns 2023: § 106). Tak więc przyjmowana niekiedy w wyżej wymienionych badaniach nazw miejscowych i hydronimów postaci Ulm(-) „utrata nagłosowego /w-/ przed /u/” (DGNB 554; ostrożniej już u Greulego 1983: 281!) nie może być przyjęta dla tej grupy nazw, ponieważ w zachodniej gałęzi germańskiej nie zachodzi. Zanik ten występuje zgodnie z prawami głosowymi (przed samogłoskami zaokrąglonymi, przed r + samogłoskami zaokrąglonymi i w kilku innych ¹⁹ Por. Lehmann 1986: W-41; Schützeichel 2012: 402. 11 pozycje) tylko w językach północnogermańskich20, jak pokazuje również regularnie przytaczany w wyżej wymienionej literaturze przymiotnik islandzki olmr ‘wściekły’ (< pranord. *[u]olma- < pragermań. *uulma-)21. Jako paralelę można przytoczyć odpowiadające wyżej wymienionemu gockiemu waúrkjan islandzkie yrkja, czas przeszły orta (w przeciwieństwie również do staroangielskiego wyrcan, czas przeszły worhta, względnie staro-wysoko-niemieckiego werken/ wurchen, czas przeszły wor[a]hta). W każdym razie wspomniany w przytoczonej literaturze (Greule 1983; Reichardt 1986) norweski hydronim Olma wiąże się zapewne ze st.isl. olmr, choć także dwie pozostałe uznane za możliwe etymologie mogą tu wchodzić w rachubę. W konsekwencji, zgodnie z powyższym, norweska nazwa rzeki Olma może zostać połączona z grupą nazw Ulm tylko wtedy, gdy etymologicznie nie należy do st.isl. olmr, lecz albo ma pochodzenie ‘staroeuropejskie’, albo opiera się na pragermańskim *ulma- ‘zgnilizna, próchno’ (zob. niżej). Jeśli nie chce się przyjąć, że nazwy podlegają innym prawidłowościom niż apelatywa, pozostaje tylko pogodzić się z tym, że tę tradycyjną etymologię należy odrzucić w odniesieniu do nazw niemieckich, które wyjaśnia ona na podstawie *ual(l)-/*uul-. Pozostają zatem dwie możliwości: jeszcze jedna wewnątrzgermańska oraz staroeuropejska. Jeśli dalej kierować się zasadą, że przy etymologizowaniu nazw po wyjaśnienie na następnym starszym poziomie językowym trzeba/należy sięgać tylko wtedy, gdy na młodszym nie udaje się dojść do rozwiązania, to pierwszeństwo należy przyznać wyjaśnieniu germańskiemu. Wspomniany wyżej przymiotnik śr.-wniem. ulmic, -iges ‘nadgryziony przez próchnicę’, od zach.-germańskiego względnie pragermańskiego *ulma- ‘próchno, zgnilizna’ itp., wydaje się bez zarzutu; można dołączyć do niego także wspomniane wyżej st.-wniem. olmo m. ‘spróchniałe/zmurszałe drewno’ itd., co — jak już wyżej wykazano — pozwala również łączyć te leksemy oraz niemieckie nazwy miejscowe i hydronimy z materiałem języków bałtyckich. Ostatecznie już J. Riecke (DONB 632 [zob. wyżej]) dostrzegł, że zasadniczo w przypadku nazwy miejscowej Ulm można przyjąć albo wyjaśnienie germańskie, łączące ją ze śr.-wniem. ulmic, albo wyjaśnienie przedgermańskie. Niezrozumiałe pozostaje jednak stwierdzenie poczynione w tym samym miejscu: „To połączenie nie wyjaśnia jednak pochodzenia pozostałych Ulm-GwN”. Jeśli bowiem przyjmie się podstawę st.-wniem. *ulm (poświadczone jest tylko st.-wniem. olmo [zob. wyżej] < zach.-germańskie/pragermańskie *ulm-an- < zach.-germańskie *ulma- < pragermańskie *ulma- < przedpragermańskie *h₁l(H)-m(n)ó), co wydaje się całkowicie bez zarzutu, to takie *ulme może być podstawą zarówno dla nazwy miejscowej Ulma > Ulm, jak i dla wyżej wymienionych hydronimów i nazw miejscowych typu zach.-germańskie *Ulmanō- > Ulmena > Ulm, Ulmen. Motywem nazewniczym była zapewne w każdym przypadku woda wyróżniająca się próchnicą/zgnilizną. Jeśli nie jest się gotowym zaakceptować tego wewnątrz(zachodnio)germańskiego wyjaśnienia, trzeba przyjąć staroeuropejski hydronim. Z całej wyżej wymienionej palety kilkunastu pierwiastków odnotowanych przez Juliusa Pokornego w IEW, ze względu na ich znaczenie dla hydronimu, w rachubę wchodzą przede wszystkim następujące: 20 Por. w związku z tym Noreen 1970: 169–171. 21 Por. de Vries 1962: 418. 12 – 1. el-, ol-, əl- ‘pierwiastek barwny’ o znaczeniu ‘czerwony, brązowy’ (IEW I 302–304) [współcześnie: *h₁el-]; – 3. el-: ol- ‘być zbutwiałym, gnić’ (IEW I 305) [współcześnie: *h₁el(H)-]; – 4. el-, ol- pierwiastek dźwiękonaśladowczy (IEW I 306) [współcześnie: *Hel(H)-]; – 6. el-, elo-: lā-; el-eu- (dʰ-) ‘pędzić, wprawiać w ruch, poruszać się, iść’ (IEW I 306 n.) [współcześnie: *h₁elh₂- (LIV 2001 [1998]: 235)]; – *al- ‘biały’ (IEW I 29) [współcześnie: *h₂al-/*h₂el-]; – *āl- ‘błąkać się bez celu, wałęsać się’ (IEW I 26 n.) [współcześnie: *h₂elh₂- (LIV 2001 [1998]: 264)]; Z tych pierwiastków wynikają następujące możliwe rekonstrukcje: – 1’: urindoeuropejskie *h₁l̥-m(n)ó- ‘czerwonawy, brązowawy’, – 3’: urindoeuropejskie *h₁l̥(H)-m(n)ó- ‘zbutwiały, zgniły’, – 4’: urindoeuropejskie *(H)l̥(H)-m(n)ó- ‘szumiący, huczący’, – 6’: urindoeuropejskie *h₁l̥h₂-m(n)ó- ‘poruszający się’ [wtórnie (!) → ‘płynący’?], – urindoeuropejskie *h₂l̥h₂-m(n)ó- ‘poruszający się bez celu’ → ‘meandrujący’?], – *h₂l̥-m(n)ó- ‘biały’. Po zaniku laryngali wszystkie te formy dają przedpragermańskie *lmo-, które przy wczesnym przejęciu do języka germańskiego automatycznie przeszło w *ulma-. 4. PODSUMOWANIE 1. Apelatywa lit. aléti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’, nualéti ‘wylewać się, zalewać (pola)’, almūo (3) m. ‘ropa’, álmė (1), almẽ (4) f. ‘materia wydostająca się z ciała’, ẽlmės (4) f. l.mn. ‘to samo’ tradycyjnie wyjaśniano na podstawie jednego pierwiastka, ale są one zapewne kontynuantami co najmniej dwóch różnych pierwiastków praindoeuropejskich: z jednej strony jednego z ‘czasowników ruchu’, praindoeuropejskiego *h₁elh₂- ‘pędzić dokądś’ lub praindoeuropejskiego *h₂elh₂- ‘iść bez celu’ (względnie stopionego z obu [przed]prabałtyckiego pierwiastka *alH-/*elH-), z drugiej zaś pierwiastka praindoeuropejskiego *h₁el(H)- ‘być zbutwiałym, zgniłym’. Etymologicznie należy prawdopodobnie oddzielić od nich litewskie/bałtyckie hydronimy oparte na elemencie *alm-, a także czasownik lit. almėti, który zapewne opiera się na tej samej podstawie — należą one prawdopodobnie do ai. árma-, toch. B ālme, łac. almus, ostatecznie opartych na pierwiastku praindoeuropejskim *h₂el- ‘karmić, rosnąć’. 2. Do tych pierwszych pierwiastków dołączają ponadto niemieckie nazwy miejscowe i hydronimy (Ulm itd.), które opierają się na podstawie rdzeniowej/słowotwórczej przedst.-wniem./zach.-germańskiej/pragermańskiej *ulma-. Znajduje ona odzwierciedlenie w apelatywnym zasobie języka niemieckiego np. w st.-wniem. olmo ‘zbutwiałe/zmurszałe drewno’, śr.-wniem. ulmic, -iges ‘nadgryziony przez próchnicę’. Nazwy te są zapewne pierwotnymi hydronimami, określającymi wody zbutwiałe, zgniłe 13 wody. Podstawą jest pragermańskie *ulma- < przedpragermańskie *h₁l(H)-m(n)ó, od pierwiastka praindoeuropejskiego *h₁el(H)- ‘być zbutwiałym, zgniłym’. 3. Wywiedzenie nazw niemieckich od pierwiastka praindoeuropejskiego *u̯elH- ‘toczyć, wallać’ jest niemożliwe; grupa nazw musiałaby w zachodniej gałęzi germańskiej/niemieckim zaczynać się od *u̯- > W, należałoby właśnie oczekiwać pragermańskiego/zach.-germańskiego *uulm- > st.-wniem. *wulm. 4. Teoretycznie możliwe pozostaje, że nazwy te kontynuują ‘staroeuropejskie’, czyli przedgermańskie hydronimy. W takim przypadku w rachubę wchodzi co najmniej sześć następujących pierwiastków: – *el-/*ol-/*əl- ‘pierwiastek barwny’ o znaczeniu ‘czerwony, brązowy’ (IEW I 302–304) [współcześnie: *h₁el-], – *el-/*ol- ‘być zbutwiałym, gnić’ (IEW I 305) [współcześnie: *h₁el(H)-], – *el-/*ol- pierwiastek dźwiękonaśladowczy (IEW I 306) [współcześnie: *Hel(H)-], – *el-/*elə-: *lā- ‘pędzić, wprawiać w ruch, poruszać się, iść’ (IEW I 306 n.) [współcześnie: *h₁elh₂- (LIV 2001 [1998]: 235)], – *al- ‘biały’ (IEW I 29) [współcześnie: *h₂al-/*h₂el-], – *āl- ‘błąkać się bez celu, wałęsać się’ (IEW I 26 n.) [współcześnie: *h₂elh₂- (LIV 2001 [1998]: 264)]. Nie można rozstrzygnąć na rzecz żadnego z tych pierwiastków. 5. Ponieważ obowiązuje zasada metodologiczna, że wyjaśnieniu na młodszym poziomie językowym należy przyznać pierwszeństwo przed wyjaśnieniem na starszym poziomie, jeśli oba są możliwe bez sprzeczności, bardziej prawdopodobne jest, że niemiecka grupa nazw opiera się na pragermańskim/zach.-germańskim *ulma, które z jednej strony należy łączyć ze st.-wniem. olmo ‘zbutwiałe, zmurszałe drewno’, śr.-wniem. ulmic, -iges ‘nadgryziony przez próchnicę’ itd., a z drugiej strony z litewskimi słowami z pola znaczeniowego ‘ropa’. LITERATURA ALEW 2015: Altlitauisches etymologisches Wörterbuch [Etymologiczny słownik starolitewski] 1–3, pod kierownictwem W. Hocka, przy współpracy E. J. Bukeviciūtė, Ch. Schillera, oprac. przez R. Fechta, A. H. Feulnera, E. Hilla, D. S. Wodtko, Hamburg: Baar Verlag. Bach Adolf 1953: Deutsche Namenkunde II: Die deutschen Ortsnamen 1. Einleitung. Zur Lautund Formenlehre, zur Satzfügung, Wortbildung und -bedeutung der deutschen Ortsnamen [Onomastyka niemiecka II: Niemieckie nazwy miejscowe 1. Wprowadzenie. O fonetyce i morfologii, składni, słowotwórstwie i znaczeniu niemieckich nazw miejscowych], Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Berger Dieter 1999: Duden. Geographische Namen in Deutschland. Herkunft und Bedeutung der Namen von Ländern, Städten, Bergen und Gewässern [Duden. Nazwy geograficzne w Niemczech. Pochodzenie i znaczenie nazw krajów, miast, gór i wód] 14 w Niemczech. Pochodzenie i znaczenie nazw krajów, miast, gór i zbiorników wodnych] 2., wyd. popr., Mannheim, Lipsk, Wiedeń, Zurych: Duden-Verlag. Bichlmeier Harald 2011: Niektóre podstawowe rozważania nad stosunkiem indoeuropeistyki do przedposzczególnojęzykowej, względnie staroeuropejskiej onomastyki, wraz z kilkoma studiami przypadku (Współczesna indoeuropeistyka a tradycyjna onomastyka, część 1) [Some Fundamental Considerations on the Relationship Between Indo-European Studies and Pre-individual or Old European Onomastics with Some Case Studies (Modern Indo-European Studies vs. Traditional Onomastics, Part 1)]. – Namenkundliche Informationen 95/96, 173–208. Bichlmeier Harald 2013a: Analiza i ocena standardów językoznawczych współczesnych tradycyjnych badań nad staroeuropejską hydronimią z perspektywy dzisiejszej indoeuropeistyki [Analysis and Evaluation of the Linguistic Standards of Current Traditional Research on ‘Old European Hydronymy’ from the Perspective of Contemporary Indo-European Studies]. – Namenkundliche Informationen 101/102, 397–437. Bichlmeier Harald 2013b: Kilka indoeuropeistycznych uwag o przypuszczalnej podstawie słowotwórczej nazwy miejscowej Leipzig: nazwa rzeki pragermańska *Lībō względnie nazwa obszaru pragermańska *Lībía- (z ekskursem o nazwie Rhön i aneksem zawierającym dalsze rozważania o nazwie Łaby) [Some Indo-European Remarks on the Presumed Derivation of the Place Name Leipzig: The River Name *Lībō or the Area Name *Lībía- (with an Excursus on the Name of the Rhön and an Appendix with Further Considerations on the Name of the Elbe)]. – Namenkundliche Informationen 101/102, 49–75. Bichlmeier Harald 2013c: O poziomie językoznawczym badań nad staroeuropejską hydronimią — odpowiedź na polemikę [On the Linguistic Level of Research into ‘Old European Hydronymy’ – A Reply to a Polemic]. – Acta Linguistica Lithuanica 68, 9–50. Bichlmeier Harald 2024: O staroeuropejskiej hydronimii — względnie o tym, co z niej pozostało [On ‘Old European Hydronymy’ – or Rather What Remains of It]. – Namenkundliche Informationen 115, 17–37. Braune Wilhelm, Heidermanns Frank 2023: Althochdeutsche Grammatik 1: Lautund Formenlehre [Gramatyka staro-wysoko-niemiecka 1: Fonetyka i morfologia], 17. wyd., oprac. na nowo przez F. Heidermannsa, Berlin, Boston: De Gruyter. Christmann Ernst 1994: Pfälzisches Wörterbuch [Słownik palatynacki] 6, oprac. przez J. Krämera, Wiesbaden: Steiner. de Vries Jan 1962: Altnordisches etymologisches Wörterbuch [Etymologiczny słownik staronordycki], 2. wyd. poprawione, Lejda: Brill. 15 DGNB: Deutsches Gewässernamenbuch. Etymologie der Gewässernamen und der zugehörigen Gebiets-, Siedlungsund Flurnamen [Niemiecki słownik hydronimów. Etymologia nazw wodnych oraz związanych z nimi nazw obszarów, osad i pól], A. Greule, przy współpracy S. Hackl-Rößler, Berlin, Boston: De Gruyter, 2014. DONB: Deutsches Ortsnamenbuch [Niemiecki słownik nazw miejscowych], pod red. M. Niemeyera, Berlin, Boston: De Gruyter, 2012. DTB 2013 [1999]: A Dictionary of Tocharian B. Revised and Greatly Enlarged, 2 t.e., autorstwa D. Q. Adamsa, Amsterdam, Nowy Jork: Rodopi. DW XXIII: Deutsches Wörterbuch [Słownik niemiecki] 23, autorstwa J. Grimma i W. Grimma, Monachium: dtv Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG, 1999. EDLIL: Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages, autorstwa M. de Vaana, Lejda, Boston: Brill, 2008. EWAhd VI: Etymologisches Wörterbuch des Althochdeutschen [Etymologiczny słownik staro-wysoko-niemieckiego] 6: māda – pūzza, pod red. R. Lühra, oprac. przez H. Bichlmeiera, M. Koziankę, R. Schumanna, L. Sturma, Getynga, Bristol: Vandenhoeck & Ruprecht, 2017. EWAia I: Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen [Etymologiczny słownik staroindoaryjski] 1, autorstwa M. Mayrhofera, Heidelberg: Winter, 1992. Greule Albrecht 1983: Nazwy miejscowe gminy zbiorowej Nieder-Olm [The Place Names of the Nieder-Olm Municipality]. – Nieder-Olm. Der Raum der Verbandsgemeinde, pod red. K. H. Spiessa, Alzey: Verlag der Rheinhessischen Druckwerkstätte, 280–287. Greule Albrecht 1998: Warstwy hydronimiczne w dorzeczu Łaby [Water Name Layers in the Lahn River Basin]. – Die Welt der Namen. Sechs namenkundliche Beiträge, pod red. N. Naila, Marburg: Universitätsbibliothek Marburg, 1–17. Greule Albrecht 2007: Etymologische Studien zu geographischen Namen in Europa. Ausgewählte Beiträge 1998–2006 [Studia etymologiczne nad nazwami geograficznymi w Europie. Wybrane artykuły z lat 1998–2006], pod red. W. Janki i M. Prinza, Ratyzbona: Edition Vulpes. Greule Albrecht 2004: Germańskie hydronimy z przyrostkiem -m- [Germanic Water Names Suffixed with -m-]. – Namenwelten. Ortsund Personennamen in historischer Sicht, pod red. A. van Nahla, L. Elmevika, S. Brinka, Berlin, Nowy Jork: De Gruyter, 93–102. IEW I: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Indoeuropejski słownik etymologiczny] 1, von J. Pokorny, München, Bern: Francke, 1959. Krahe Hans 1957: Fluß- (und Orts-)namen auf -mana/-mina [Nazwy rzek (i miejscowości) zakończone na -mana/-mina]. – Beiträge zur Namenforschung 8, 1–27. 16 Lehmann Winfred P. 1986: A Gothic Etymological Dictionary: Based on the Third Edition of Vergleichendes Wörterbuch der Gotischen Sprache by Sigmund Feist, with Bibliography Prepared Under the Direction of H.-J. J. Hewitt, Leiden: Brill. LitEW I: Litauisches Etymologisches Wörterbuch [Litewski słownik etymologiczny] 1, von E. Fraenkel, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1962. LithED I: Lithuanian Etymological Dictionary 1, by W. Smoczyński, ed by A. Holvoet, S. Young with the assist. of W. Browne, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Warszawa, Wien: Peter Lang GmbH Internationaler Verlag der Wissenschaften, 2018. LIV 2001 [1998]: Lexikon der indogermanischen Verben: Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen [Leksykon czasowników indoeuropejskich: rdzenie i ich podstawowe formacje tematowe], unter Leitung von H. Rix, bearb. von M. Kümmel, T. Zehnder, R. Lipp, B. Schirmer, 2., verbesserte Aufl., Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. Martin Ernst, Lienhart Hans 1899: Wörterbuch der elsässischen Mundarten [Słownik dialektów alzackich] 1, Straßburg: Verlag von Karl J. Trübner. MH II: Mittelhochdeutsches Handwörterbuch. Zugleich als Supplement und alphabetischer Index zum Mittelhochdeutschen Wörterbuche von Benecke-Müller-Zarncke [Podręczny słownik średnio-wysoko-niemiecki. Zarazem suplement i indeks alfabetyczny do średnio-wysoko-niemieckiego słownika Beneckego-Müllera-Zarnckego] 2, von M. Lexer, Leipzig: S. Hirzel, 1876. Neri Sergio, Ziegler Sabine 2012: „Horde Nöss”: Studia etymologiczne nad dialektami Turyngii, Hamburg: Hempen Verlag. Neri Sergio, Sturm Laura, Ziegler Sabine 2016: Von Hammeln, Leichen und Unken: Studia etymologiczne nad dialektami Turyngii [O baranach, zwłokach i kumakach: Studia etymologiczne nad dialektami Turyngii] 2, Hamburg: Hempen Verlag. Damme Robert, Hrsg., 2021: Westfälisches Wörterbuch [Słownik westfalski] 5: SI–Z, hrsg. von der Kommission für Mundart und Namensforschung des Landschaftsverbandes Westfalen-Lippe, Neumünster, Kiel, Hamburg: Wachholtz. Noreen Adolf 1970: Altnordische Grammatik 1: Altisländische und altnorwegische Grammatik (Lautund Flexionslehre) unter Berücksichtigung des Urnordischen [Gramatyka staronordycka 1: Gramatyka staroislandzka i staronorweska (fonetyka i fleksja) z uwzględnieniem pranordyckiego], 5., unveränderte Aufl., Tübingen: Max Niemeyer. Reichardt Lutz 1986: Ortsnamenbuch des Alb-Donau-Kreises und des Stadtkreises Ulm [Słownik nazw miejscowych powiatu Alb-Donau i miasta na prawach powiatu Ulm]. Stuttgart: W. Kohlhammer. 17 Reitzenstein Wolf-Armin F. von 2013: Lexikon schwäbischer Ortsnamen: Herkunft und Bedeutung. Bayerisch-Schwaben [Słownik szwabskich nazw miejscowych: pochodzenie i znaczenie. Szwabia Bawarska], München: C. H. Beck. Rozwadowski Jan 1914–1915: Przyczynki do historycznej fonetyki językow słowiańskich [Contributions to the Historical Phonetics of Slavic Languages]. – Rocznik slawistyczny 7, 9–23. Schützeichel Rudolf 2012: Althochdeutsches Wörterbuch [Słownik staro-wysoko-niemiecki], 7., durchgesehene und verbesserte Aufl., Berlin, Boston: De Gruyter. SEJL 2024: Słownik etymologiczny języka litewskiego [Etymological Dictionary of the Lithuanian Language], von W. Smoczyński, Version vom 30.1.2024; LII, 2308 S. Zugang: www.rromanes.org/pub/alii/Smoczyński W. Słownik etymologiczny języka litewskiego.pdf. Southern Mark R. V. 1999: Sub-Grammatical Survival: Indo-European s-mobile and its Regeneration in Germanic, Washington: Institute for the Study of Man. Udolph Jürgen 2004: Suffixbildungen in alten Ortsnamen Nordund Mitteldeutschlands [Formacje sufiksalne w dawnych nazwach miejscowych północnych i środkowych Niemiec]. – Suffixbildungen in alten Ortsnamen. Akten eines internationalen Symposiums in Uppsala 14.–16. Mai 2004, hrsg. von T. Andersson, E. Nyman, Uppsala: Kungl. Gustav Adolfs Akademien för svensk folklkultur, 137–175. Vanagas Aleksandras 1981: Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas [Etymologiczny słownik litewskich hydronimów], Vilnius: Mokslas. Dėl liet. alėti, almuo, almė, elmės ir kitų etimologijos bei jų santykio su vokiečių vietovardžiu Ulmir jo giminaičiais SANTRAUKA 1. Litewskie apelatywy alėti ‘płynąć, kapać, biec, spieszyć się’, nualėti ‘rozciągać się (o polach), zalać’, almuo (3) m. ‘ropień’, almė (1), almė (4) f. ‘substancja wydzielająca się z ciała’, tradycyjnie objaśnia się, łącząc je z jednym rdzeniem, choć są one derywatami dwóch różnych rdzeni indoeuropejskich, tj. rdzenia czasownika oznaczającego ruch, prastarego ide. *h₁elh₂- ‘popychać, nieść’ lub prastarego ide. *h₂elh₂- ‘chodzić bez celu’ (jest to derywat dwóch zlewających się starych rdzeni bałtyckich *alH-/*elH) oraz prastarego ide. *h₁el(H)- ‘gnić’. Z etymologicznego punktu widzenia należy odróżnić litewskie i bałtyckie hydronimy z podstawą *alm oraz najprawdopodobniej oparty na tej samej podstawie litewski czasownik al̀mėti, ponieważ być może można je łączyć 18 ze staroindyjskim ārma-, tocharskim B ālme, łac. almus i wywodzić od starożytnego rdzenia ide. *h₂el- ‘karmić, rosnąć, hodować’. 2. Z pierwszymi wspomnianymi rdzeniami można łączyć także niemieckie nazwy miejscowe i hydronimy (Ulm i inne), utworzone na podstawie wczesno-wysoko-niemieckiego, zachodniogermańskiego i starogermańskiego rdzenia *ulm. Występuje on w niemieckich wyrazach pospolitych, na przykład staro-wysoko-niemieckim olmo ‘butwiejące, próchniejące drewno’, średnio-wysoko-niemieckim ulmic, -iges ‘zgniły, -a, spróchniały, -a’. Najprawdopodobniej ze względu na właściwości jakościowe wody tak nazywano początkowo hydronimy. Za podstawę ich nazwania należy uznać starogermańskie *ulma- < wczesnostarogermańskie *h₁l̥(H)-m(n)õ, oparte na starogermańskim rdzeniu *h₁el(H)- ‘zgniły, -a, spróchniały, -a’. 3. Derywaty starogermańskiego rdzenia *uelH- ‘obracać się, przewracać się’ są niemożliwe w niemieckich nazwach. Przypadki takiej grupy nazw w zachodniogermańskim (niemieckim) powinny zaczynać się od *ų- > W-. Wówczas starogermańskie, zachodniogermańskie *ųulm powinno przejść w staro-wysoko-niemieckie *wulm-. 4. Z perspektywy teoretycznej można twierdzić, że takie nazwy są pozostałościami hydronimów Starej Europy, tj. z okresu przedgermańskiego. Możliwe, że odzwierciedla je tych sześć rdzeni: - *eI-/*oI-/*ōI rdzeń oznaczający kolor ‘czerwony, -a, brązowy, -a’ (IEW I 302–304) [współczesny: *h₁el-], - *eI-/*oI- ‘zgniły, -a, spróchniały, -a’ (IEW I 305) [współczesny: *h₁el(H)-], - *eI-/*oI- rdzeń oznaczający brzmienie, dźwięk (IEW I 306) [współczesny: *Hel(H)-], - *eI-/*elə-: *l̥a- ‘popychać, poruszać, poruszać się, iść’ (IEW I 306f.) [współczesny: *h₁elh₂- (LIV 2001 [1998]: 235)], - *al- ‘biały, -a’ (IEW I 29) [współczesny: *h₂al-/*h₂el-], - *āl- ‘chodzić bez celu, biegać’ (IEW I 26f.) [współczesny: *h₂elh₂- (LIV 2001 [1998]: 264)]. W tym przypadku nie można oprzeć się na żadnym z tych rdzeni. 5. Uwzględniając zasadę metodologiczną, zgodnie z którą przy objaśnianiu późniejszej odmiany języka pierwszeństwo przyznaje się wcześniejszej odmianie języka, choć dane obu są zbieżne, w tym przypadku bardziej przekonujące byłoby stwierdzenie, że objaśnienie tej grupy niemieckich nazw wiąże się ze starogermańskim, zachodniogermańskim rdzeniem *ulma-. Należy wówczas zwrócić uwagę także na staro-wysoko-niemieckie olmo ‘zgniłe, spróchniałe drewno’, średnio-wysoko-niemieckie ulmic, -iges ‘zgniły, -a, spróchniały, -a’ itd., a także na litewskie słowa z gniazda ‘ropień’. 19