Dėl vieno Linkmenų parapijos oikonimo perkėlimo

Acta Linguistica Lithuanica 2025, t. 93, s. 1–16 Link do spisu treści / Nuoroda į turinį ISSN 2669-218X (online / elektroniczny) Copyright © 2025 Laimutis Bilkis. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach Licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i powielanie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-04-25. Accepted: / Przyjęto: 2025-08-14. 1 DĖL VIENO LINKMENŲ PARAPIJOS OIKONIMO PERKĖLIMO Przeniesienie jednej nazwy miejscowej parafii Linkmenys LAIMUTIS BILKIS Instytut Języka Litewskiego E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-2902-4722 Kierunki badań naukowych: toponomastyka, antroponomastyka. https://doi.org/10.35321/all93-02 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule analizowana jest historia rozwoju nazwy obecnej wsi Meirony, położonej na terenie samorządu rejonu ignalińskiego i jego gminy. Zbadanie zapisów w źródłach z XVI–XVIII wieku ujawnia, że ten ojkonim można zaliczyć do grupy przeniesionych nazw miejscowych, ponieważ początkowo określał on inną wieś – dzisiejsze Ripačiai, położone w gminie Linkmenys samorządu rejonu ignalińskiego. Dopiero od początku XVIII wieku zaczęto nim określać obecną osadę, której pierwotna nazwa brzmiała *Antadringiai lub podobnie. Dane badawcze wskazują, że proces przeniesienia ojkonimu zakończył się w drugiej połowie XVIII wieku. O takiej zmianie nazw miejscowości świadczą zawarte w źródłach historycznych opisy lokalizacji wsi, analiza antroponimii osad oraz użycie wariantów ojkonimów w dokumentach minionych stuleci. Analizując materiał historyczny, dąży się nie tylko do stwierdzenia faktu przeniesienia nazwy miejscowości, lecz także do scharakteryzowania tego przypadku w szerszym kontekście badań nad przeniesionymi nazwami miejscowymi i podkreślenia jego specyfiki. Przedstawiono również rozważania dotyczące przyczyn, dla których mogło dojść do powstania tak nietypowego zjawiska przeniesienia. SŁOWA KLUCZOWE: litewskie nazwy miejscowe, rozwój ojkonimów, przeniesione nazwy miejscowości, nazwy wsi *Antadringiai, Méironys, Ripáičiai. STRESZCZENIE Artykuł analizuje historyczny rozwój nazwy współczesnej wsi Meironys, położonej na terenie samorządu rejonu ignalińskiego i gminy. Analiza zapisów ze źródeł XVI–XVIII wieku ujawnia, że ten oikonim można zaklasyfikować jako toponim przeniesiony, ponieważ pierwotnie odnosił się do innej wsi, dzisiejszych Ripaičiai, położonych w starostwie Linkmenys w samorządzie rejonu ignalińskiego. Dopiero od początku XVIII wieku współczesną osadę zaczęto określać tą nazwą. Natomiast jej pierwotna nazwa brzmiała *Antadringiai lub podobnie. Dane badawcze wskazują, że proces 2 przeniesienia ojkonimu zakończył się w drugiej połowie XVIII wieku. O tym typie zmian nazw osad świadczą opisy lokalizacji wsi w źródłach historycznych, analiza antroponimii osad oraz użycie wariantów ojkonimu w dokumentach z minionych stuleci. Analiza materiału historycznego ma na celu nie tylko ustalenie faktu przeniesienia toponimu, lecz także opisanie tego przypadku w szerszym kontekście badań nad przeniesionymi toponimami oraz wskazanie jego cech wyróżniających. Badanie przedstawia również rozważania na temat możliwych przyczyn pojawienia się tak nietypowego przypadku transferu toponimu. SŁOWA KLUCZOWE: toponimy litewskie, rozwój ojkonimów, przeniesione nazwy osad, nazwy wsi *Antadringiai, Méironys, Ripáičiai. 1. WPROWADZENIE W toponimii znanych jest wiele przypadków, gdy do nazywania różnych miejsc przenosi się nazwy innych miejscowości. Takie toponimy przeniesione w inne miejsce nazywa się 1 przeniesionymi. Przestrzeń przenoszenia nazw miejscowych jest bardzo zróżnicowana: nazwy te mogły powstać na różnych kontynentach, w różnych krajach lub w kilku miejscach jednego kraju. Prawdopodobnie można wyróżnić dwa najczęstsze sposoby przenoszenia toponimów. Jeden z nich wiąże się wyłącznie z przenoszeniem samych nazw miejscowości w celu nadania nazw innym miejscowościom. W tych przypadkach przede wszystkim bierze się pod uwagę cechy znaczeniowe nazw miejscowych oraz asocjatywne podobieństwo nazywanych miejscowości. Takie przeniesione nazwy miejscowe często powstają z powszechnie znanych nazw miejsc na świecie (kontynentów, państw, miast i innych obiektów geograficznych). Ich motywacja może wiązać się z podobieństwem cech przyrodniczych, społecznych, historycznych, kulturowych i politycznych, z upamiętnieniem oraz innymi czynnikami. W ten sposób powstało również niemało nazw miejscowości zamieszkanych. Na przykład w Polsce najczęstszymi oikonimami tego typu (nazwami wsi i ich części) są Praga (38), Korea (37), Sachalin (31), Ameryka (23), Rzym, Ukraina (po 14), Paryż, Syberia (po 13), Węgry (12), Kanada (11), Karpaty, Madera (po 9), Betlejem, Kalwaria, Kapkaz, Palestyna (po 8), Wenecja (7) itd. (Rutkiewicz-Hanczewska 2019: 37–38). Łotewskie przeniesione nazwy miejscowości zamieszkanych, które wraz z onimami innych obiektów nazywane są także egzotycznymi, wędrującymi, powstały w większości od nazw zagranicznych miast, państw i regionów: Amerika, Bulgārija, Ēģipte, Itālija, Ukraina, Palestine, Roma, Venēcija, Parīze, Berlīni, Varšava, Maskava itd. (Balode 2022: 161–173). Na Litwie nalicza się co najmniej kilkadziesiąt oficjalnie używanych przeniesionych oikonimów: Amèrika, k. Prn, Arãbija, vs. Mlt, Flioreñcija, k. Rs, Kaukãzas, k. Kn, Loñdonas, k. Jon, Madagaskãras, k. Zr, Parỹžius, k. Jon, Šveicãrija, k. Jon, V lnius, k. Kp itd. (Vanagas 1988: 16–17). Inny sposób przenoszenia wiąże się nie tylko z 2 przenoszeniem nazw miejscowości, lecz także z migracją ludności. Po zmianie miejsca zamieszkania przez większą lub mniejszą etniczną grupę ludzi oni ze 1 W pracach z zakresu terminologii onomastycznej nazwami przeniesionymi nazywa się nazwy własne przeniesione z jednego obiektu na inny, na przykład Paryż nad Samarkandą, Nowy Jork w pobliżu Ługańska, liczne nazwy miejscowości Berlin lub Heidelberg w Stanach Zjednoczonych (OS 157). Przeniesieniem nazwy miejscowości nazywa się przeniesienie jej z jednego obiektu geograficznego w celu nazwania innego obiektu (Podolskaja 1978: 110). Onim powstały w wyniku przeniesienia go z innej kategorii nazw własnych nazywany jest również transonimem (Gałkowski 2024). 2 W niektórych pracach nazwami przeniesionymi nazywa się powstałe w wyniku migracji, tj. przeniesione wraz z mieszkańcami wyłącznie z pierwotnego miejsca do innego miejsca, nazwy miejscowości, por. EKNR 18. 3 zabierają ze sobą również nazwy różnych miejsc byłego terytorium, przede wszystkim osad. Taka inspirowana czynnikami politycznymi i ekonomicznymi migracja ludności oraz nazw miejscowych odbywa się z jednego kontynentu na drugi, z jednego kraju do innego kraju. Szczególnie duże fale migracji ludzi różnych narodowości w różnych okresach historycznych odnotowano z Europy do Ameryki Północnej i Południowej. Na przykład twierdzi się, że od XVIII wieku do początku XX wieku miała miejsce intensywna migracja mieszkańców Szkocji na terytorium dzisiejszej Kanady. Osady w Nowej Szkocji i na Wyspie Księcia Edwarda pod koniec XVIII i na początku XIX wieku stworzyli głównie migranci z Górnej Szkocji i wysp zachodnich, dlatego większość nazw miejsc zamieszkałych przypomina miejsca we wspomnianych częściach Szkocji, natomiast na pozostałych terytoriach większość nazw miejscowych przeniesiono z Dolnej Szkocji (Rayburn 1999: 313–323). Badając migrację Finów do Stanów Zjednoczonych, ustalono, że w stanie Minnesota znajdują się miejscowości nazwane imionami fińskich wsi lub innych miejscowości (Kaups 1966: 377–397). O zjawiskach przenoszenia nazw miejscowych dawnych ludów bałtyckich mogą świadczyć odnotowane na północnym wybrzeżu półwyspu Sambii nazwy wsi Sudau, Sudniken, które mogły powstać w wyniku migracji Jaćwingów w XIII wieku: ze źródeł historycznych wiadomo, że Krzyżacy, stłumiwszy wielkie powstanie Prusów, w 1283 roku i później przesiedlili prawie 3000 Jaćwingów z niezwykle brutalnie spustoszonej Jaćwieży do Sambii (szerzej zob. BRMŠ II 124; Kregždys 2009: 179–180; Subačius 2014: 43–44). Nie można wykluczyć, że nazwy miejsc, zwłaszcza nazwy miejscowości zamieszkanych, mogły być przenoszone również w wyniku migracji wewnętrznej, tj. przemieszczania się ludności na znacznie mniejszym obszarze – do innego miejsca w tym samym kraju lub państwie. Na przykład, 3 wyjaśniając pochodzenie nazwy miasteczka Kamaja, wysunięto hipotezę, że ten ojkonim mógł zostać kiedyś przeniesiony przez właścicieli władających osadą z miasteczka Kamojų, obecnie na Białorusi (Vanagas 1996: 88–90). Przypadki przenoszenia nazw miejscowości spowodowane 4 migracją wewnętrzną odnotowano także w Estonii (Laansalu 2019: 112). Znane są również inne 5 przypadki przenoszenia, tj. niezwiązane ani z podobieństwem znaczenia nazw miejsc, ani z migracją ludności. Twierdzi się na przykład, że nazwa polskiej wsi Sieczka (pol. Sieczka) wraz z miejscowością (zabudowaniami) została na początku XX wieku przeniesiona na obecne miejsce z innego obszaru, który planowano zalesić (OMP). Kilka przypadków przeniesienia nazw miejscowości zamieszkanych odnotowano w ojkonimii Kraju Kłajpedzkiego: Gérviškiai być może przeniesiono w celu nazwania wsi Dėckiai od nazwy wsi Gerwe Mauschel po przyłączeniu tej osady do innej wsi, Kálnuvėnai, jako nazwę wsi Ginduliai w XX wieku mógł powstać w wyniku przeniesienia jej z położonej w innym miejscu wsi o takim samym onimie, wcześniejszą nazwę wsi Vaidauga w 1923 roku przeniesiono w celu nazwania części wsi Prõtnešiai i majątku Karlsberg (Kiseliūnaitė 2020: 88, 105– 106, 191). 3 Kamaja – miasteczko w rejonie rokiskim, w samorządzie rejonu rokiskiego. Kamajų sen. 4 Kamójys – miestelis dab. Białoruś, obwód witebski, rejon postawski. 5 Hipotezę tę obecnie należy raczej traktować jako abstrakcyjną możliwość takiego sposobu przeniesienia, ponieważ w konkretnym przypadku pochodzenia nazwy Kamajai raczej nie mogło do tego dojść: w późniejszych badaniach zauważono, że ojkonim najprawdopodobniej pochodzi od hydronimu *Kamajỹs lub *Kamaja, którym dawniej nazywano obecne jezioro Petriošiškis (Baliulis 2016: 143, 146; LVŽ V 81). Nawiasem mówiąc, możliwości pochodzenia hydronimicznego we wspomnianym dziele nie wyklucza również Aleksandras Vanagas. 4 Analizując różne zjawiska przenoszenia nazw miejscowych, wyróżnia się kilka typów: 1) analogiczne przeniesienie nazwy wskutek skojarzenia z danym miejscem lub podobieństwa do niego; 2) metaforyczne przeniesienie nazwy wskutek skojarzenia z pojęciem (konceptem); 3) metonimiczne przeniesienie nazwy wskutek skojarzeniowego związku, które jest częstym i bardzo typowym przypadkiem; 4) psychologiczne przeniesienie nazwy, na przykład wywołane uczuciami, względami popularności – od popularnych, modnych imion (tj. w wyniku eponimizacji), względami bezpieczeństwa, nostalgii; 5) przekazanie nazwy uwarunkowane czynnikami społecznymi, na przykład gdy prestiżowymi onimami nazywane są osady należące zazwyczaj do elity społecznej (Brink 2016: 163–164). Analizując procesy przenoszenia estońskich nazw miejscowości, wyróżnia się dwa główne podzbiory nazw przeniesionych: migracyjne nazwy przeniesione, migrujące wraz z przesiedleńcami, oraz porównawcze nazwy przeniesione, imitujące nazwy innych, lepiej znanych miejscowości; do tych nazw, jako określony podzbiór semantyczny, zalicza się również nazwy okolicznościowe (szerzej zob. Laansalu 2019: 109–125). Konkretyzując przyczyny powstawania przeniesionych łotewskich nazw miejscowości, wyróżnia się myślenie metaforyczne – dostrzeżenie podobieństwa do nazywanego obiektu, a także cechy mieszkańców danej narodowości zamieszkujących tę miejscowość, skojarzenia kulturowe lub historyczne, określony topograficzny charakter miejscowości (odległy region, żyzność ziemi), podobieństwo stereotypowe, fakty historyczne, zachcianki właścicieli majątków lub modę (Balode 2022: 172). Badając oikonimy historycznej parafii Linkmenys i ich zapisy w źródłach historycznych, uwagę zwrócił jeden wyjątkowy przypadek zmiany nazw współczesnych wsi Meirony i Ripaičiai, dlatego w artykule podjęto próbę szczegółowego przeanalizowania i zakwalifikowania tego procesu rozwojowego oraz ustalenia, czy może on reprezentować jeden ze sposobów przenoszenia (litewskich) nazw miejscowości. Aby osiągnąć ten cel, przeprowadza się badanie historyczne, starając się zarejestrować i szczegółowo omówić możliwie najwięcej historycznych zapisów nazw miejscowości, przedstawić i zbadać możliwie najszerszy kontekst historyczny i geograficzny miejscowości wymienionych w źródłach, antroponimię mieszkańców, ustalić chronologię zmian oikonimów i możliwe ich przyczyny. 2. ZAPISY OIKONIMÓW W ŹRÓDŁACH HISTORYCZNYCH XVI–XVII WIEKU W DOKUMENTACH Dzisiejsza wieś Meirony znajduje się w 6 gminie Ignalino, w rejonie ignalińskim. W źródłach historycznych po raz pierwszy wymieniono ją w inwentarzu włości Linkmeny z połowy XVI wieku (z 1554 r.), gdzie zapisana jest wieś Sioło Meyranskie (LI 89–90), położona pół 7 mili od dworu w Linkmenach (od dwora w poł mile). Opisano, że pola wsi końcem lub bokiem zaczynają się od rzeki Gielainė (które się poczynaią końcami albo bokami od rzeczki Gieloyny) oraz od zaścianka (osady) Žvalkinė (Užvalkinė?) (od zascianku, ktory zowią Żwołkinią), a także od ziem biskupich wsi Stučiai (?) (od ziem biskupich sioła Staciow), bokiem zaczynają się od tego 6 W żywej mowie częściej zapisywano formę mianownika Méironai, rzadziej – Méironys (VK). W dalszej części artykułu stosowany jest oficjalny wariant Méironys (Méironų). 7 W tym inwentarzu przyrostek -sk- (-skie) dodawany jest także w innych przypadkach, por. wpisy miasteczko Łyngmianskie (LI 83) (= Liñkmenys), Sioło Mineyszewskie (LI 88) (= *Mineišiai, dziś Mineškiemis), Sioło Kirdeykowskie (= Kirdekiai) (LI 96), dlatego należy go uznać za środek polonizacyjny. 5 zaścianka wiejskiego (bokiem od zascianku tegoż sioła), drugim końcem – od granicy Meigūnai (?)–Kaniūkai (końcem drugim od sciany konieczney sioła Mieyguncow Koniuchow), drugim bokiem – od granicy wsi Mineiškiemis (bokiem drugim od sciany sioła Minieyszewiczow). Wieśniackie zaścianki jednym końcem graniczą z ziemiami biskupa (leżą końcem ku ziemiom biskupim y od ziem biskupowych), drugim końcem – z wsią Kaniuki (końcem drugim od sciany sioła Koniuchow), bokiem stykają się z boczną granicą tej wsi (bokiem drugim od sciany boczney tegoż sioła). Spośród nazw miejscowych wskazanych w inwentarzu bez wątpienia można zidentyfikować również znaną obecnie rzekę Gėlainė oraz położoną przy niej wieś Mineiškiemis, której starszymi formami były Mineišiai i Mineišėnai; zob. 8 także rysunek 1. Rysunek 1. Położenie rzeki Gėlainė i wsi Mineiškiemis, z którymi graniczyła osada Sioło Meyranskie wymieniona w 1554 roku. Mapa © Ministerstwo Środowiska Republiki Litewskiej, © VšĮ Statybų sektoriaus vystymo agentūra, [2025] W tym samym źródle z 1554 roku wymieniona jest wieś Sioło Untadryngi, położona dwie mile od dworu w Linkmenach (od dwora dwie mile), której pierwsza granica końcowa rozpoczyna się od jeziora Ešerinis (ku jezioru Oserun), druga granica boczna biegnie od zaścianka królewskiego lasu (od zascianku puszczy j. k. msci), trzecia – od jeziora Dringis (od jeziora, ktore zowią Dryngi) oraz od należącego do pana Mikołaja Narbuta jeziora Juodinis (ktore zowią Jadynthy) i osady Piotra 9 Narbuta Żeńun lub Ziriun, czwarta granica – od zaścianka wspomnianej wsi i drogi z Linkmen 10 do Salaku (LI 100). Dla zlokalizowania wsi Untadryngi ważny jest również opis jej zaścianków, w którym wymienione są pola znajdujące się na wyspie Pabiržė (na ostrowie, który zo(wią) Pobierze), między łąkami dworskimi koszonymi, zwanymi Pabiržė, a jeziorami Asalny i Lūšiai 11 (miedzy sianożęciami dwornemi Pobierzami a miedzy jeziorem Osolnem y jeziorem Lussem). Ustalić wieś 8 Szerzej na temat hydronimu Gėla nė oraz nazwy wsi Mine škiemis i jej starszych form *Mineišiai, *Mineišėnai zob. Bilkis 2023: 64–66, 84–86. 9 Jezioro Juodinis mogło być wówczas nazywane *Juodintas. 10 Inwentarz opublikowano na podstawie 3 zachowanych odpisów, nazywanych przez K. Jablonskiego A, B, C, dlatego pierwszą formę nazwy osady podano z najbardziej wiarygodnego odpisu A, a w przypisie wskazano również wariant z odpisu B. 11 W rzeczywistości nie jest to wyspa, lecz półwysep. Gėla nė Mine škiemis 6 *Ustalenie lokalizacji Antadringiai nie jest bardzo trudne, ponieważ miejscowość 12 znajdowała się między jeziorami Ešerinis, Dringis i Juodinis, królewskim lasem, który 13 najprawdopodobniej należy utożsamiać z dzisiejszym lasem Linkmenų, oraz drogą Linkmenys–Salakas. Ziemie jego zaścianków sięgały półwyspu Pabiržė. Taki opis geograficzny zasadniczo odpowiada położeniu terytorium dzisiejszej wsi Meironys; zob. rysunek 2. Rysunek 2. Położenie wsi Antadringiai między jeziorami Ešerinis, Dringis i Juodinis według opisu z 1554 roku. Mapa © Ministerstwo Środowiska Republiki Litewskiej, © VšĮ Statybų sektoriaus vystymo agentūra, [2025] Taką lokalizację oikonimów oraz wsi potwierdzają również dane z pierwszej połowy XVII wieku. W inwentarzu wileńskiego ciwuństwa z 1636 roku zapisano wieś Sioło Meÿranÿ należącą do dworu Linkmeny (VTII 21v). Przy opisie jej ziem zaznaczono, że wszystkie powinności wykonuje wspólnie ze wsią Tikminy (obecnie Rukšėny) (Powinność Ich 14 wewszÿ[s]tkim zarowno Siołem Tykmianskim). Do wsi należy zaścianek Ƶascianek Bolmirskis, od którego podatki płaci osoba Brolinski Kasper. Przypuszczalnie nazwisko Brolinski zapisano błędnie, ponieważ mieszkańców wsi Meirony 12 Na podstawie zapisu Sioło Untadryngi można przede wszystkim zrekonstruować litewską formę liczby mnogiej *Antadringiai, jednak możliwe są również warianty *Antadringis, *Antadringė, por. podobne zapisy historyczne de Villa Kierdeyki, de Kirdeyki 1743, 1753 (= Kirde kiai), de Stripeyki 1756, de Strypeyki 1758, 1760 (= Stripe kiai), de Villa Akriemi 1748 (= Akr emiai), de Muſteyki 1750 (= Muste kiai) oraz de minieyszkiemi 1758, de mineyszkiemi 1758, de Mineyszkiemi 1760 (= Mine škiemis, Mine škiemio?), de Łapiekałni 1760 (= Lãpiakalnis, Lãpiakalnio?), a także de Antogowi 1745 (= Antãgavė, od Antãgavės), de Antalksni 1747 (= Añtalksnė, od Añtalksnės) (Bilkis 2023: 51, 74–75, 115, 123). Początek historycznego zapisu Untane bez wątpienia wskazuje na właściwe dla Auksztoty Wschodniej przejście dyftongu [an] w [un] (Anta-), por. także oikonimy parafii Linkmeny de Untogowie 1744, 1746, 1748, 1750, 1753, 1754 (= Antãgavė), de Vntokolnie 1751 (= Antãkalnis) (Bilkis 2023: 34), nazwy miejscowości innych parafii wschodniej Litwy de Vntamalkies 1683 (= Antãmalkėstė) (Garliauskas 2004: 156), Untabałta 1819 (= Antãbaltė) (Garliauskas 2005: 1046). 13 O tym, że miejscowość powinna znajdować się w pobliżu jeziora Dringis, świadczy również pochodzenie oikonimu *Antadringiai – jest to derywat prefiksalny, wywodzący się od nazwy jeziora Dr ngis. 14 Szerzej o zmianach nazw obecnej wsi Rukšėnai zob. Bilkis 2024: 363–377. Ešer nis Półwysep Pab ržės Dr ngis Juod nis ob. obecnie W spisie Méironys znajduje się osoba Kasper Balinski, najprawdopodobniej ten sam człowiek, który władał zaściankiem. Ponieważ wspomniane 7 Tikminai (obecnie Rukšėnai) znajdują się w pobliżu wsi Mineiškiai i rzeki Gėlainė, można przypuszczać, że wymienione w latach 1554 i 1636 miejscowości Sioło Meyranskie, Sioło Meÿranÿ znajdowały się w tym samym miejscu. Pośrednio potwierdzają to również ich nazwiska: w 1554 roku mieszkał tam niejaki Andrzey Alechnowicz, a w 1636 roku – Ianuk Aleknianis, Ian Alekniewicz. W tym samym inwentarzu z 1636 roku zapisano również wieś Antadringi: Siolo Antÿdrigi (VTII 24v). Należy do niego również znajdująca się w pobliżu dzisiejszych Meironów zaścianek Pabiržė 15 (Ƶascianek Pobirziz), w którym mieszkał niejaki Stanisław Iozephowicz, a także zaścianek *Asalninis (Ƶascianek Aselninis), zamieszkany przez człowieka określonego jako Matul Dirwanski. Jak wspomniano, znajdująca się obok dzisiejszych Meironów osada Pabiržė (wówczas – zaścianek) należała do wsi Antadringi również w 1554 roku. Zaścianek Asalninis bez 16 wątpienia znajdował się nad jeziorem Asalnai, rozciągającym się aż do dzisiejszych Meironów. Można zatem stwierdzić, że miejsce położenia Antadringi wspomnianych w 1636 roku musiało być takie samo jak miejsce zamieszkania Sioło Untadryngi z 1554 roku, a oikonimem *Antadringiai określano wówczas dzisiejszą wieś Meirony. 3. ZMIANA I UTRWALENIE NAZW MIEJSCOWOŚCI Późniejsze zapisy odzwierciedlają już zmiany oikonimów. W inwentarzu wileńskiej tiunii z 1732 roku zapisano wieś Antadringis, nazywaną także Meironimis: Wies Untydryngi alias 17 Meyranÿ (VTIII 6). Należą do niej między innymi zaścianki Pabiržė (Zascianek Pobirzis) oraz 18 Asalninis (Zascia[nek] Osolninis), które przypisano do tej wsi również w inwentarzu z 1636 roku. Ponadto podczas spisywania mieszkańców odnotowano szlachcica Michała Haydukiana Boiarzyna, a w źródle z 1636 roku zapisano człowieka o imieniu Bałtromieÿ Hayduk, którego nazwisko ma ten sam rdzeń. A zatem tożsamość tych miejscowości, których wzmianki dzieli niemal 100 lat, potwierdza zarówno kontekst geograficzny, jak i antroponimiczny. Wynika z tego, że wieś Antadringis w pierwszej połowie XVIII wieku zaczęto nazywać także Meironimis. W tym źródle z 1732 roku wymieniono wieś Wies Rypaycie (VTIII 5). Należał do niego zaścianek, w którym mieszkał niejaki Marcin Mickiewicz, oraz zaścianek Baliniſzki, alias Bolmirski. Pamiętając, że w inwentarzu z 1636 roku Bolmirskis określony został jako zaścianek należący do wsi Meirony, można stwierdzić zmianę oikonimów: wieś dawniej nazywana Meironimis w pierwszej połowie XVIII wieku zaczęła być nazywana Ripaičiai. Obecna wieś Ripaičiai 19 15 Forma Antÿdrigi jest niewątpliwie błędem pisarza polegającym na pominięciu litery n (tj. powinno być Antÿdringi). Takie błędne zapisy, w których pomijano litery, w historycznej oikonimii zdarzają się dość często, por. przypadki z pominiętym n de Antakiawa 1729 (= *Antakiaunė), de Asaliszki 1752 (= *Asalniškis) (Bilkis 2023: 32, 35, 39). 16 Szerzej o historii tej osady i jej nazw zob. Bilkis 2023: 39–44. 17 Forma Untydryngi (nie Untadryngi) jest, jak się wydaje, wynikiem działania pisarza, powstałym wskutek wpływu następującego po niej y, por. podobne przypadki zapisu oikonimów ex Villa Łyszczycy 1751 (= *Lūšýkštis, *Lūšýkščiai), de Pasieyty 1752 (= Páisetė) (Bilkis 2023: 63, 64). 18 Łac. alias = „inaczej”. 19 Ripáičiai – wieś w rejonie uciańskim. W starostwie Saldutiškis ojkonim najprawdopodobniej wywodzi się od awd. *Ripáitis, w związku z czym por. pvd. R pas, R pelis (PDB). O obecności antroponimu o takim rdzeniu w parafii Linkmenys może, jak się wydaje, świadczyć antroponim pochodzący od awd. Ripelis wywodzi się od nazwy wsi 8 Ripẽlialaukis, która w metrykach kościoła w Linkmenys jest zapisywana od XVIII wieku; leży ona nad rzeką Gėlainė i graniczy z Mineiškiai, zatem jej położenie geograficzne odpowiada opisowi terytorium Meironys przedstawionemu w 1554 roku; zob. także rycinę 3. Rysunek 3. Miejsce obecnej wsi Ripaičiai (dawniej Meironai). Mapa © Ministerstwo Środowiska Republiki Litewskiej, © VšĮ Agencja Rozwoju Sektora Budowlanego, [2025] Proces zmian oikonimów odzwierciedla się również w spisie parafii i miejscowości synodu diecezji wileńskiej z 1744 roku, w którym znajdują się wsie należące do parafii Linkmenys: Meyrány ſeu 20 Rypáyćie i Untydryngie (SDV 82). Jak widać, w tym przypadku zachowała się jeszcze starsza nazwa obecnej wsi Ripaičiai — Méironys, mająca już późniejszy wariant, natomiast oikonim *Antadringiai podano bez wariantu. Wariantywność toponimów oraz ich przemianę można wyraźnie prześledzić również w inwentarzu ekonomii starostwa wileńskiego z 1761 roku, w którym zapisano wsie Wies Rypaycie v. 21 Meyrany (VTEI 12) i Wies Meyrany v. Untydryngi (VTEI 13). Do wsi Meironai, czyli Antadringiai, należała wieś i zaścianek Pabiržė (Pobirzyś). Ta osada była już kilkakrotnie wymieniana we wcześniejszych źródłach jako przynależność wsi Antadringiai. Analizując dane z nieco późniejszych źródeł historycznych, można dostrzec ustabilizowanie się nazewnictwa, które nastąpiło po okresie wariantywności ojkonimów. W dokumentach wizytacji dekanatu brasławskiego z lat 1782–1783 zapisano wieś parafii linkmeńskiej Rypajcie, należącą do dóbr linkmeńskich (BrslDV 139), oraz wieś parafii paluše Mejrany, położoną pół mili od Linkmenów (BrslDV 372). Podobne dane spisano także w wykazie nazw miejscowych dekanatu brasławskiego z 1784 roku: odnotowano tu wieś starostwa wileńskiego Rypaycie, znajdującą się w parafii linkmeńskiej (BrslDVS 212), oraz wieś tego samego starostwa Meyrany, należącą do parafii paluše (BrslDVS 337). Dokumenty te świadczą, że w II połowie XVIII wieku ukształtowała się końcówka Palūšė: Rypela 1790 (LkmKrIII 172). W dość niedalekiej parafii daugailskiej na początku XVIII wieku odnotowano osobową nazwę własną o tym samym rdzeniu Casimirus Ripinſki 1706 (DglKr 217v). 20 Łac. ſeu = ‘albo’. 21 Tak we wpisie skrócono łac. vel = „lub, albo”. Ripajcie Gėla nė Mine škiemis 9 do parafii należała położona niedaleko Palūšė wieś Antadringiai, nazywana już tylko Meironimis, natomiast na terenie parafii Linkmenys znajdowała się położona bliżej Linkmenys wieś Ripajcie, już nienazywana Meironimis. W zachowanych księgach metrykalnych kościoła w Linkmenys, których wpisy rozpoczynają się od 1708 roku, dawna wieś Meironai nazywana jest tylko Ripajciami, natomiast dawna wieś Antadringiai – tylko Meironimis. Chociaż źródła te nie zawierają opisów geograficznych miejscowości, nie wskazują należących do nich zaścianków itp., można je jednak łatwo zidentyfikować na podstawie podanych nazw osobowych. Z wpisów metrykalnych wynika, że w Ripajciach mieszkali ludzie, których drugimi nazwami osobowymi były Alekna, Guiga, Klimašauskas (i odpowiednie żeńskie antroponimy), por. wpisy: ojciec chrzestny Iosephɡ Alechna de villa Rypaicie 1708 (LkmKrI 4); ojciec chrzestny Iosephɡ Alechna de villa Rypaicie 1710 (LkmKrI 8); rodzice Math... Alechna et Agnetis Łupikicia de Rypaicie 1711 (LkmKrI 9v); matka chrzestna Agnete Alech'owa de Rypaicie 1712 (LkmKrI 13); rodzice Mathia alechna et Agnetis Łupikicia de rypaycie; matka chrzestna Catharina alechnowa De Rypaycie 1721 (LkmKrI 44); rodzice Adami Guyga et Sophia 1725 (LkmKrI 60v); rodzice Andrea Klimaszewski et Catharinæ Guygowna de villa Rypayci 1727 (LkmKrI 65v); ojciec chrzestny Ionas Guyga <...> Rypaycen 1730 (LkmKrI 73v); matka chrzestna Regino oleknicy de villa Ripacy 1738 (LkmKrI 98). W omówionym już inwentarzu z podobnego okresu (1732 r.) jako mieszkańcy wsi Rypaycie wskazani zostali Ian Guygo, Maciey Olechno, Kazimierz Olechno, Adam Guygo. Nieco późniejsze źródło (z 1761 r.) poświadcza, że we wsi Rypaycie v. Meyrany mieszkali Ian Guygo, Adam Olechno, Jerzy Olechno, Andr... Klimaſʓewski. Osobami o imionach Math... Alechna (Mathia alechna) i Maciey Olechno, Adami Guyga i Adam Guygo, Ionas Guyga i Ian Guygo, Andrea Klimaszewski i Andr... Klimaſʓewski mogą być określone nawet te same osoby. W księdze kościelnej w osadzie zwanej Meironimis zapisano osoby: rodzice Casimiri Haidukan et Elisabetha Dawboricia de Meyrany 1711 (LkmKrI 10v); matka chrzestna Catharina Haidukienowa de Meyr... 1711 (LkmKrI 10v); rodzice Nicolai Haidukian et Catharinæ Rastenicia de Meirany 1712 (LkmKrI 12); matka Chrystynæ Haidukicia de Meyrany, ojciec chrzestny Casimirɡ Haidukian de Meyrany 1712 (LkmKrI 12); ojciec Mathiæ Gaideliſ, ojciec chrzestny Nicolaɡ Haidukian de Meyrany 1712 (LkmKrI 14v); ojciec chrzestny Casimirus Haidukian de Meirany 1714 (LkmKrI 20); rodzice Michaelis Rymszelis et Marianna Haydukowna de Meyrany 1715 (LkmKrI 24v); ojciec Nicolai Rymſeliſ de villa Meyrany 1718 (LkmKrI 31); rodzice chrzestni Nicolaɡ Eydukian et Eva Eydukowna de Meyrany 1725 (LkmKrI 60v). Takimi samymi antroponimami mieszkańcy osady Wies Untydryngi alias Meyranÿ są określani także w inwentarzu z 1732 roku, por. Michał Haydukian Boiarzyn, Mikul Rymszel, Matyasz Gaidelis. Antroponimy Nicolai Haidukian (Nicolaɡ Haidukian) i Michał Haydukian, Mathiæ Gaideliſ i Matyasz Gaidelis, Michaelis Rymszelis (Nicolai Rymſeliſ) i Mikul Rymszel najprawdopodobniej określają te same osoby. 16 SDV: Synodus dioecesana Vilnensis, zwołany przez najjaśniejszego, najdostojniejszego i najczcigodniejszego pana D. Michała Jana Zienkowicza, z łaski Boga i Stolicy Apostolskiej biskupa wileńskiego, w swoim kościele katedralnym, w roku Pańskim MDCCXLIV. Diebus 10. 11. 12 m. Febr. celebrata, Vilnæ Sacr: Reg: Majeſtatis Akadem: Soc: JESU. Subačius Kęstutis 2014: Sūduvowie wygnani – wybitni zbieracze bursztynu na Sambii [Sūduva’s Exiles – the Famous Amber Collectors]. – Terra Jatwezenorum 6, 25–61. ŠvnčMr: [Księga metrykalna zgonów kościoła parafialnego w Święcianach z lat 1771–1819] [Švenčionys Parish Church Death Register for the Years 1771–1819]. Przechowywana w archiwum kościoła w Święcianach. Tyla Antanas 1966: Pierwsze wiadomości pisemne o okolicach Linkmenys [The First Written Records about the Linkmenys Area]. – Ignalinos kraštas, Vilnius: Vaga, 22–42. UžpKr: [Księga metrykalna chrztów kościoła parafialnego w Užpaliai z lat 1764–1786] [Užpaliai Parish Church Baptismal Register for 1764–1786], LVIA, F. 3003, Apr. 41, B. 3. Vanagas Aleksandras 1988: Przeniesione nazwy miejscowe na Litwie [Przeniesione nazwy miejscowe na Litwie]. – Mokslas ir gyvenimas 5, 14–17. Vanagas Aleksandras 1996: Nazwy miast litewskich [Nazwy miast litewskich], Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. VK: Kartoteka nazw miejscowych zapisanych z żywego języka, przechowywana w archiwum Centrum Badań Języków Bałtyckich i Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego [Katalog litewskich nazw miejscowych zapisanych z języka mówionego Centrum Badań Języków Bałtyckich i Onomastyki w Instytucie Języka Litewskiego]. VLEe: Powszechna encyklopedia litewska [Powszechna encyklopedia litewska]. Dostęp online: https://www.vle.lt. [dostęp 2025-04-02]. VTEI: [Inwentarz ekonomii ciwunii wileńskiej z 1761 r.] [Inwentarz ekonomii ciwunii wileńskiej z 1761 r.], LVIA SA 3781. VTII: Inwentarz całego Ciwunstwa Wileńskiego ... [inwentarz wileńskiej tijūniji z 1636 r.] [Inventory of Vilnius Lord Lieutenant from 1636], VUB RS, F1-F14. VTIII: Inwentarz Ciwunstwa Wileńskiego ... [inwentarz wileńskiej tijūniji z 1732 r.] [Inventory of Vilnius Lord Lieutenant from 1732], VUB RS, F1-F92.