Linguistic Basis of the Kazakh-English Toponymics and Eastern Themes and Ethnocultural Traits in the Works of Nuraly Nisanbayuly

Acta Linguistica Lithuanica 2026, tom 94, s. 1–15 Link do spisu treści / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroninis) Prawa autorskie © 2026 Balnur Karayeva, Baurzhan Nasirdinov, Akylbek Meirbekov, Nurlibek Omarov, Bakyt Taspolatov, Bolatbek Tleuberdiev. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznania autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2026-03-16. Zaakceptowano: / Przyjęto: 2026-06-12. 1 PODSTAWY JĘZYKOWE TOPONIMII KAZACHSKO-ANGIELSKIEJ ORAZ MOTYWY WSCHODNIE I CECHY ETNOKULTUROWE W DZIEŁACH NURALY NYSANBAYULY Lingwistyczne podstawy kazachsko-angielskiej toponimii oraz wschodnie motywy i cechy etnokulturowe w dziełach Nuraly’ego Nysanbayuly’ego BALNUR KARAYEVA Katedra Języka i Literatury Kazachskiej, Uniwersytet Południowokazachstański imienia M. Auezova E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0009-0009-3405-5345 Fields of research: philology, linguistics. BAURZHAN NASIRDINOV Katedra Abajtanu, Uniwersytet Południowokazachstański im. M. Auezova E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0009-0004-3248-422Х Obszary badań: filologia, językoznawstwo, literaturoznawstwo. AKYLBEK MEIRBEKOV Szkoła Językowa, Międzynarodowy Kazachsko-Turecki Uniwersytet im. Chodży Ahmeda Jasawiego, Szkoła Językowa, NPC „Uniwersytet Międzynarodowej Turystyki i Hotelarstwa” E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-9439-0614 Obszary badań: filologia, językoznawstwo, edukacja. NURLIBEK OMAROV Katedra Języka i Literatury Kazachskiej, Południowokazachstański Uniwersytet imienia M. Auezowa E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-8885-817Х Fields of research: philology, linguistics. BAKYT TASPOLATOV Katedra Języka i Literatury Kazachskiej, Południowokazachstański Uniwersytet imienia M. Auezowa E-mail: Taspolatov7[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-6480-2155 Fields of research: philology, linguistics. 2 BOLATBEK TLEUBERDIEV Wydział Filologii, Uniwersytet Południowokazachstański im. M. Auezowa E-mail: tleuberdiev_bolat[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-6285-5579 Fields of research: philology, linguistics. https://doi.org/10.35321/all94-06 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ABSTRAKT Nuraly Nysanbayuly (1858–1931) był wybitnym kazachskim akynem, którego twórczość odzwierciedla przejściowe procesy kulturowe i literackie końca XIX i początku XX wieku. Jego dastany stanowią cenne źródło do badania etnokulturowych podstaw kazachskiego światopoglądu oraz cech językowych tureckich tradycji literackich. Celem niniejszego badania jest analiza twórczości N. Nysanbayuly’ego z perspektywy etnokulturowej i językowej oraz określenie związku między znaczeniem kulturowym a reprezentacją językową w jego tekstach. Badanie opiera się na dastanach „Qaraqül”, „Khanym Syry”, „Zhetim Qubyl” i „Sauda Ishan”. Metodologia łączy interpretację etnokulturową, analizę porównawczą oraz analizę morfologiczną jednostek językowych. W pierwszej części badania analizowana jest treść etnokulturowa wybranych dastanów, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych kodów kulturowych i systemów wartości oraz ich związków ze wschodnią tradycją literacką. Analiza dowodzi, że twórczość N. Nysanbayuly’ego łączy elementy tureckiego dziedzictwa epickiego z charakterystycznymi kazachskimi znaczeniami etnokulturowymi, kształtując tym samym indywidualny styl poetycki. W drugiej części przeanalizowano strukturę morfologiczną toponimów występujących w tekstach autora poprzez analizę porównawczą kazachskich i angielskich systemów toponimicznych. Wyniki ujawniają szereg strukturalnych odpowiedniości w procesie tworzenia toponimów pomimo różnic typologicznych i genetycznych między oboma językami. Wyniki badań przyczyniają się do lepszego zrozumienia interakcji między językiem a kulturą w literaturze turkijskiej oraz stanowią podstawę do doskonalenia przekładu i interpretacji kazachskich toponimów w kontekstach anglojęzycznych. SŁOWA KLUCZOWE: aqyn, kody kulturowe, dastan, analiza etnokulturowa, literatura kazachska, N. Nysanbayuly, morfologia toponimiczna, toponimia, przekładoznawstwo, literatura turkijska. ANOTACJA Nuraly’is Nysanbayuly’is (1858–1931) – wybitny kazachski dastanista, którego twórczość odzwierciedla przejściowe procesy kulturowe i literackie końca XIX i początku XX wieku. Jego dastany stanowią cenne źródło do badania etnokulturowych podstaw kazachskiego światopoglądu oraz cech językowych tradycji literatury tureckiej. Celem niniejszego badania jest omówienie twórczości N. Nysanbayuly’ego z perspektywy etnokulturowej i lingwistycznej oraz ustalenie związku między znaczeniem kulturowym a reprezentacją języka w jego tekstach. Badanie opiera się na dastanach „Qaraqül”, „Chanym Syry”, „Zhetim Qubyl” i „Sauda Ishan”. Metodologia obejmuje interpretację etnokulturową, analizę porównawczą oraz analizę morfologiczną jednostek językowych. W pierwszej części badania omawiana jest treść etnokulturowa wybranych dastanów, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnych kodów kulturowych, systemów wartości oraz ich powiązań z tradycją literatury Wschodu. Analiza pokazuje, że twórczość N. Nysanbayuly’ego integruje elementy tureckiego dziedzictwa epickiego z odrębnymi kazachskimi znaczeniami etnokulturowymi, kształtując w ten sposób indywidualny styl poetycki. W drugiej części artykułu omówiono strukturę morfologiczną toponimów występujących w tekstach autora, przeprowadzając analizę porównawczą kazachskich i angielskich systemów toponimicznych. Pomimo typologicznych i genetycznych różnic między tymi dwoma językami wyniki badań ujawniają liczne podobieństwa strukturalne w tworzeniu toponimów. Wyniki te przyczyniają się do lepszego zrozumienia wzajemnego oddziaływania języka i kultury w literaturze tureckiej oraz stanowią podstawę doskonalenia tłumaczenia i interpretacji kazachskich toponimów w kontekście języka angielskiego. SŁOWA KLUCZOWE: akyn, kody kulturowe, dastan, analiza etnokulturowa, literatura kazachska, N. Nysanbayul’is, morfologia toponimiczna, toponimia, studia nad przekładem, literatura turecka. 1. WPROWADZENIE Literatura kazachska stanowi złożony i wielowarstwowy system tradycji ustnych i pisemnych, który rozwijał się przez wiele stuleci w ścisłym związku z historią, kulturą i światopoglądem ludów turkijskich. Badając historię kazachskiej sztuki słowa, wczesne zabytki tureckiego eposu i folkloru, takie jak Księga Korkyta i Oguz-name, nabierają szczególnego znaczenia, gdyż stanowią część szerszego tureckiego dziedzictwa kulturowego, obejmującego także tradycję kazachską (Mammadova 2022: 18; Gafarli 2024: 3). Głębia i różnorodność kazachskiej kultury literackiej kształtowane są zarówno przez trwałe więzi między ludami tureckimi, jak i przez długotrwałe przemiany historyczne i polityczne tego regionu 3 (Boeschoten 2021). W związku z tym badanie twórczości kazachskich akynów wymaga uwzględnienia kontekstów etnokulturowych, historycznych i literackich, w których powstawały ich dzieła. Jednym z wybitnych przedstawicieli kazachskiej tradycji poetyckiej jest N. Nysanbayuly (1858–1931), akyn, którego twórczość odzwierciedla okres przejściowy między XIX a XX wiekiem. N. Nysanbayuly należał do tradycji akynów — wędrownych poetów-improwizatorów, którzy różnili się od innych wykonawców ustnego eposu, takich jak żyrau i żyrszy, wysokim stopniem umiejętności improwizatorskich oraz indywidualnym stylem poetyckim. Urodzony w regionie Syr-darii, przez całe życie podróżował po kazachskim stepie, tworząc dzieła poświęcone duchowemu, społecznemu i kulturalnemu życiu narodu kazachskiego. Jego dorobek łączy elementy wschodniej tradycji klasycznej i kazachskiej poetyki narodowej, czyniąc go jednym z ważnych przedstawicieli kazachskiej literatury tego okresu. Pojawienie się tradycji akynów i żyrau datuje się w przybliżeniu na XV wiek (Noda 2021; McGuire 2024: 498). Odzwierciedla to jedną z charakterystycznych cech tureckiej kultury literackiej, w której ustna tradycja epicka przez długi czas dominowała nad pisanymi formami literatury (Subakozhoeva 2022: 634). Ważnym elementem tej tradycji był poetycki pojedynek znany jako ajtys, oparty na improwizacji i kunszcie artystycznym wykonawców (Mursalimova et al. 2022: 469). Twórczość N. Nysanbayuly rozwijała się właśnie w tym środowisku kulturowym, łączącym tradycję folklorystyczną, ustną epikę i indywidualny głos autora. Główną część dziedzictwa literackiego N. Nysanbayuly stanowią dastany — gatunek poezji narracyjnej zajmujący ważne miejsce w tureckiej tradycji literackiej. Niektóre formy dastanu można prześledzić w najwcześniejszych zabytkach tureckiego folkloru z X wieku, co świadczy o starożytności i ciągłości tego gatunku (Huseynov 2023: 59). Podobnie jak wielu przedstawicieli klasycznej tradycji dastanu, N. Nysanbayuly sięgał po wątki historyczne, mitologiczne i heroiczne, odzwierciedlające ludowe wyobrażenia o sprawiedliwości, moralności i wartościach duchowych. Wykorzystywanie znanych wątków i motywów jest charakterystyczną cechą klasycznego dastanu (McGuire 2022: 281). Treści etnokulturowe dastanów są ściśle związane z przestrzennym i geograficznym obrazem świata odzwierciedlonym w toponimicznym słownictwie utworów. Toponimy używane w dastanach N. Nysanbayuly’ego nie tylko oznaczają konkretne obiekty geograficzne, lecz także pełnią ważną funkcję kulturową i symboliczną, związaną z pamięcią historyczną, tożsamością lokalną oraz charakterystycznymi cechami ludowego obrazu świata. Badanie słownictwa toponimicznego umożliwia głębsze zrozumienie specyfiki lokalnego dyskursu folklorystycznego oraz reprezentacji pojęć etnokulturowych w tekstach literackich (Shurieva et al. 2024: 194). Pomimo rosnącego zainteresowania turecką literaturą ustną i etnolingwistyką twórczość N. Nysanbayuly’ego pozostaje jak dotąd niewystarczająco zbadana zarówno z perspektywy literaturoznawczej, jak i językoznawczej. Dotychczasowe badania poświęcone są przede wszystkim ogólnym zagadnieniom kazachskiego folkloru, poezji ustnej lub historycznemu i kulturowemu znaczeniu dastanów, podczas gdy wzajemne oddziaływanie cech etnokulturowych i systemu toponimicznego w utworach N. Nysanbayuly’ego nie doczekało się wystarczającej uwagi naukowej. W kontekście globalizacji i rozszerzania się komunikacji międzykulturowej badanie kazachskiego dziedzictwa literackiego w międzynarodowej przestrzeni naukowej stało się szczególnie aktualne. Analiza cech etnokulturowych dastanów N. Nysanbayuly’ego oraz ich związku z tradycją literacką Wschodu pomaga doprecyzować specyfikę kazachskiego artystycznego obrazu świata. Jednocześnie porównawcze badanie toponimów kazachskich i angielskich jest praktycznie istotne dla przekładoznawstwa oraz międzyjęzykowego przekazywania narodowej i kulturowej specyfiki. Niniejsze badanie ma na celu przedstawienie kompleksowej analizy etnokulturowych cech dastanów N. Nysanbayuly’ego oraz przeprowadzenie analizy porównawczej cech strukturalnych kazachskich i angielskich toponimów występujących w jego dziełach. Aby osiągnąć ten cel, badanie zmierza do zidentyfikowania kodów etnokulturowych i systemów wartości odzwierciedlonych w dastanach N. Nysanbayuly’ego, określenia wpływu tureckich i 4 wschodnich tradycji literackich na poetycki światopogląd autora, przeanalizowania funkcji toponimów i ich roli w przedstawianiu tożsamości kulturowej, porównania struktury morfologicznej kazachskich i angielskich toponimów występujących w korpusie dzieł autora oraz oceny implikacji zidentyfikowanych cech językowych dla tłumaczenia i interpretacji kazachskich toponimów w kontekstach anglojęzycznych. W celu realizacji tych zadań w badaniu zastosowano literackie, etnokulturowe i porównawcze metody analizy językoznawczej. 1.1. Przegląd literatury Mimo znaczenia N. Nysanbayuly’ego dla kazachskiej tradycji literackiej liczba opracowań naukowych poświęconych jego twórczości pozostaje stosunkowo niewielka, szczególnie w ostatnich dziesięcioleciach. Niewystarczająca uwaga poświęcana dziedzictwu akyna-żyraju z końca XIX i początku XX wieku wiąże się w dużej mierze z przedłużającym się okresem osłabionego zainteresowania historią lokalną, folklorem i literaturą narodową (Uyama and Matsuzato 2000: 70; Kudaibergen 2024). W rezultacie dorobek twórczy N. Nysanbayuly’ego nie doczekał się jeszcze kompleksowej interpretacji literackiej i językoznawczej. Jednocześnie badania nad ustną tradycją epicką, gatunkiem dastanu oraz kulturą akynów-żyraju stanowią niezbędną podstawę teoretyczną do analizy jego dzieł. Jednym z najlepiej rozwiniętych obszarów współczesnych badań jest studium kazachskiej literatury ustnej oraz charakterystycznych cech twórczości akynów-żyrau. Znaczenie akyna-żyrau w kształtowaniu kazachskiej tradycji literackiej trudno przecenić, mimo że znaczna część dziedzictwa ustnego została utracona ze względu na specyfikę wykonawstwa improwizacyjnego i ustnego przekazu tekstów (Rancier 2024: 159). Zachowane utwory pozwalają badaczom analizować orientacje aksjologiczne i cechy artystyczne twórczości akynów-żyrau, w tym tematykę świadomości narodowej, ideałów moralnych i tożsamości kulturowej (Malgaraeva, Tairova 2021: 52; Oshakbayeva 2021: 39). Gatunek dastanu zajmuje szczególne miejsce zarówno w kazachskiej, jak i w szerszej tureckiej tradycji literackiej. Badacze zauważają, że dastan, jako forma poezji narracyjnej, pojawił się znacznie wcześniej, niż utrwaliły się same pojęcia akyna i żyrau (Pardaeva 2022: 152). Dastany stanowią ważną część nie tylko literatury kazachskiej, lecz także szerszej wschodniej tradycji literackiej, która łączy ludy tureckie z kulturami Bliskiego Wschodu (Al-Marashi, Goldschmidt 2024). Kształtowanie się tradycji akynów-żyrau i rozpowszechnianie dastanów uważa się za przejawy wspólnej kultury bardów, istniejącej na obszarach, na których używano języków tureckich i arabskiego (Naghiyeva et al. 2019: 116; Yang 2019: 15). Ponadto badacze podkreślają, że dastany odzwierciedlają główne procesy historyczne i kulturowe swoich czasów (Ross 2019). Literatura naukowa analizuje również specyficzne elementy mitologiczne i folklorystyczne charakterystyczne dla twórczości akynów-żyrauów. Jednym z takich obrazów jest postać Kydyra (Hidra, Chizra), szeroko reprezentowana w tradycjach turkijskich i przedislamskich. W kulturze kazachskiej postać ta wiąże się z ideami mądrości, wiedzy duchowej i doskonałości moralnej, co odpowiada orientacji tematycznej wielu dastanów oraz utworów poetów akynów-żyrauów (Uali 2022). Znaczna uwaga badaczy poświęcona została również zjawisku naziragoylik, tradycji twórczego przetwarzania i reinterpretacji znanych fabuł, charakterystycznej dla turkijskiej kultury literackiej (Kaskabasov 2018: 423). Elementy tej tradycji można również odnaleźć w twórczości N. Nysanbajułyego, co wskazuje na jego związek z klasycznym wschodnim dziedzictwem literackim. N. Nysanbajuły tworzył swoje dzieła w okresie głębokich przemian społecznych i kulturowych na kazachskim stepie pod koniec XIX i na początku XX wieku. Jego dorobek twórczy łączy elementy klasycznej poetyki wschodniej, tradycji folklorystycznej oraz narodowego kazachskiego światopoglądu. Jednakże, pomimo literackiego znaczenia autora, we współczesnych badaniach naukowych prowadzonych w językach kazachskim, rosyjskim i angielskim nadal brakuje kompleksowych opracowań, które dotyczyłyby zarówno etnokulturowych cech jego dastanów, jak i ich charakterystyki językowej. 5 W przeciwieństwie do niewielkiej liczby badań poświęconych bezpośrednio N. Nysanbayuly, toponimia jest szeroko reprezentowana we współczesnym językoznawstwie. W badaniach psycholingwistycznych, kognitywnojęzykoznawczych i socjolingwistycznych toponimy postrzega się jako ważny element reprezentacji zbiorowego obrazu świata i pamięci kulturowej społeczności (Gin, Cacciafoco 2021: 1). Badacze wiążą również leksykę toponimiczną z kwestiami tożsamości językowej i kulturowej (Alasli 2019: 1; Skorupa 2021). W tym kontekście analiza toponimów w tekstach literackich stała się jednym z obiecujących kierunków badań literaturoznawczych i językoznawczych. Podejście to stosuje się zarówno w badaniach nad literaturą zachodnią (Diamanti 2019: 97), jak i w analizach dzieł autorów tureckich (Düzgün 2020). Szczólne zainteresowanie budzi porównawcze badanie toponimów kazachskich i angielskich. Badacze zauważają istotne różnice między tymi dwoma systemami, uwarunkowane strukturalnymi i genetycznymi cechami języków (Kurban, Duysembekova 2023: 201). Analiza porównawcza toponimii angielskiej i kazachskiej zyskała już pewien rozwój we współczesnym językoznawstwie (Meirbekov 2022; Akhmetova 2024: 9). Jednakże system toponimiczny dastanów jako przedmiot kompleksowej analizy literackiej i przekładoznawczej pozostaje w niewystarczającym stopniu zbadany. Niemal całkowicie brakuje badań poświęconych toponimom w utworach N. Nysanbayuly’ego, a także problemowi oddawania tego słownictwa w przekładzie na język angielski. Tym samym analiza literatury naukowej w językach kazachskim, rosyjskim, angielskim i tureckim pokazuje, że twórczość N. Nysanbayuly’ego pozostaje niedostatecznie zbadana zarówno z perspektywy literackiej, jak i językoznawczej. Istniejące badania dotyczą poszczególnych elementów ustnej tradycji epickiej, gatunku dastanu oraz toponimii; jednak kompleksowa analiza cech etnokulturowych utworów N. Nysanbayuly’ego i funkcjonowania toponimów w jego tekstach nie została dotychczas przeprowadzona. 1.2. Sformułowanie problemu Aktualność niniejszego badania wynika z niedostatecznego stopnia zbadania twórczości N. Nysanbayuly’ego, pomimo jego znaczenia dla kazachskiej tradycji literackiej i kulturowej końca XIX i początku XX wieku. Współczesne badania poświęcone są przede wszystkim ogólnym zagadnieniom kazachskiej poezji ustnej, gatunkowi dastanu oraz tradycji akynów-żyrau, podczas gdy cechy etnokulturowe utworów N. Nysanbajułego i funkcjonowanie słownictwa toponimicznego w jego tekstach pozostają niedostatecznie zbadane. Celem niniejszego badania jest analiza cech etnokulturowych dastanów N. Nysanbajułego oraz zbadanie charakterystyki strukturalnej toponimów w językach kazachskim i angielskim na podstawie jego utworów. Aby osiągnąć ten cel, należy zrealizować następujące zadania: 1) zidentyfikować cechy tradycji literackiej Wschodu reprezentowanej w dastanach N. Nysanbajułego; 2) ujawnić i scharakteryzować cechy etnokulturowe utworów autora; 3) przeanalizować cechy strukturalne i słowotwórcze kazachskich i angielskich toponimów reprezentowanych w tekstach N. Nysanbajułego; 4) zbadać specyficzne cechy oddawania kazachskich toponimów w tłumaczeniu na język angielski. 2. METODY I MATERIAŁY 2.1. Źródła i materiały Materiał podstawowy niniejszego badania stanowiły teksty N. Nysanbajułego, przede wszystkim jego dastany „Qaraqül”, „Khanym Syry”, „Zhetim Qubyl” i „Sauda Ishan”. Teksty tych dastanów zostały zamieszczone w Chrestomatii Jakowa Lutscha (Lutsh 1883) oraz w osobnym wydaniu „Sauda Ishan” (Nysanbayuly 1974). Chociaż wydania te pochodzą z wcześniejszego okresu, zawierają najbardziej kompletny dostępny zbiór dzieł N. Nysanbajułego. Brak współczesnego wydania krytycznego jego tekstów można wyjaśnić dwoma czynnikami: 6 po pierwsze, niewystarczającą uwagą, jaką spuściźnie tego twórcy poświęcały badania literackie i akademickie, co szczegółowo omówiono w części Przegląd literatury; po drugie, faktem, że N. Nysanbajuły był akynem, którego twórczość miała charakter ustny i często improwizacyjny, co znacznie komplikuje utrwalanie i systematyzację jego dziedzictwa. Pojedyncze wiersze N. Nysanbayuly’ego nie zostały uwzględnione w bezpośredniej analizie językowej ani etnokulturowej, aby zachować wyraźny kierunek badań i uniknąć poszerzania głównego przedmiotu analizy. Wybór dastanów jako centralnego materiału badań był również motywowany celem podkreślenia związku twórczości N. Nysanbayuly’ego ze wschodnią tradycją literacką, w ramach której gatunek ten się rozwinął i która ukształtowała charakter związanej z nim tradycji epickiej. Podstawę teoretyczną analizy dzieł N. Nysanbayuly’ego w szerszym kontekście kulturowym i etnicznym języków oraz literatur turkijskich stanowiło fundamentalne opracowanie naukowe Johansona (Johanson 2021). Dodatkowe koncepcje teoretyczne zastosowane w niniejszym badaniu przedstawiono w odpowiedniej sekcji poniżej. 2.2. Ramy teoretyczne Kluczowym pojęciem determinującym wyniki niniejszego badania jest literatura wschodnia, którą można interpretować na różne sposoby w zależności od kontekstu. W szerokim ujęciu literatura wschodnia obejmuje piśmiennictwo oraz dzieła ustne ludów zamieszkujących regiony Wschodu, rozciągające się od Japonii i Chin (Thornber 2009) po Bliski Wschód (Mattar 2020) i starożytny Bliski Wschód (Kuhrt 2020). Aby precyzyjniej określić zjawiska literackie, które wpłynęły na twórczość N. Nysanbayuly’ego, konieczne jest zawężenie zakresu badań. oraz Thus, the present study draws on two key literary traditions in Eastern literature: the Turkic tradycje persko-arabskie. Literatura turkijska obejmuje kazachskie, kirgiskie, tureckie, azerskie, baszkirskie, uzbeckie i inne klastry kulturowe tego szerszego regionu wschodniego, wyznaczanego przez wspólne turkijskie pochodzenie tych kultur oraz przynależność ich literatur do grupy języków turkijskich (Johanson 2021: 83). Literatura perska i arabska ma również kluczowe znaczenie dla niniejszego badania ze względu na ścisłe związki między tradycją literacką kazachskiego akyna-żyraū, do której należy N. Nysanbayuly, a autorami perskimi i arabskimi (DeWeese 2019: 131). Elementem łączącym te tradycje jest gatunek dastanu, którego najważniejsze cechy obejmują: (1) epicki charakter gatunku; (2) hiperboliczny i idealistyczny ton narracji; (3) folklorystyczne i mitologiczne źródła fabuł; oraz (4) tematykę wyczynów, cnót, bohaterskich czynów i świadomości moralnej (Kayumov, Khozhiev 2025: 518). Oprócz tych ogólnych cech dastany odznaczają się znaczną różnorodnością gatunkową i wykazują unikatowe właściwości uwarunkowane regionem lub okresem historycznym ich powstania (Shaheen et al. 2020: 1045; Khusaynova 2022: 104; Tayyab, Jamshaid 2022: 109; Nabieva 2023: 194). Dastany N. Nysanbayuly również posiadają specyficzne cechy, które zostały dokładniej przeanalizowane w części „Wyniki”. Another aspect of the present study that requires appropriate theoretical justification jest jego wymiar etnokulturowy. Zwrot ku etnokulturyzmowi w badaniach literackich i lingwistycznych jest naturalny w ramach współczesnego podejścia kognitywnego (Abdelhameed et al. 2023: 189). Zgodnie z teoriami rozwijanymi przez lingwistów kognitywnych podstawową jednostką nie jest sam język, lecz osoba, która się nim posługuje — pogląd ten zasadniczo różni się od podejścia tradycyjnego, w którym myśl ludzka jest uznawana za Green 2018). The application of cognitive-linguistic methods in literary studies, in turn, wtórną wobec języka (Evans, umożliwia identyfikację wpływu tożsamości i etnokulturyzmu na teksty danego autora (Ternavskaya, Bogdanova 2023: 160). Zatem każda jednostka językowa użyta w tekście literackim jest postrzegana jako odzwierciedlenie konceptualnego obrazu świata autora jako przedstawiciela określonej grupy etnokulturowej (Isakova et al. 2018: 298). Praktyczny aspekt lingwistyczny niniejszego badania jest realizowany poprzez tożsamość analysis of toponyms, primarily Kazakh ones, which is determined by N. Nysanbayuly’s 7 kulturową i etniczną. Same toponimy są uznawane za elementy konstruowania językowej reprezentacji obrazu świata (Usmonova 2024: 716). Jednocześnie niniejsze badanie koncentruje się na charakterystyce językowej toponimów, w szczególności na ich cechach morfologicznych. Należy podkreślić, że w języku kazachskim elementy takie jak -köl, -aral, -tau, -ata i -qorğan są tradycyjnie klasyfikowane w kazachskiej onomastyce jako terminy geograficzne, a nie przyrostki, zgodnie ze stanowiskiem kazachskich badaczy onomastyki Erkebaya Koichubayeva i Galiego Konkoshpayeva. Rozróżnienie to ma fundamentalne znaczenie dla prawidłowej interpretacji paralel morfologicznych między toponimami kazachskimi i angielskimi. Biorąc pod uwagę znaczną odległość terytorialną i kulturową między językami kazachskim i angielskim, to właśnie na poziomie morfologicznym można zidentyfikować najistotniejsze podobieństwa i różnice do dalszej analizy lingwistycznej. 2.3. Metody Badanie ma kompleksowy charakter literaturoznawczy i językoznawczy, co zadecydowało o zastosowaniu kilku wzajemnie powiązanych metod analizy. Główną zastosowaną metodą analizy literackiej była metoda opisowa, którą wykorzystano do zbadania cech genologicznych, tematycznych i etnokulturowych dastanów N. Nysanbayuly’ego. W celu zidentyfikowania związków między dziełami autora a wschodnią tradycją literacką zastosowano metodę porównawczą. Metoda ta umożliwia porównanie poszczególnych motywów, cech genologicznych i charakterystyki artystycznej dastanów z cechami dzieł należących do tradycji literackich ludów tureckich, perskiej i arabskiej. Analizę językową toponimów przeprowadzono z wykorzystaniem metod opisowej, porównawczej i morfologicznej. W badaniu uwzględniono następujące aspekty: 1) cechy strukturalne toponimów; 2) obecność terminów geograficznych; 3) modele słowotwórcze; 4) funkcjonowanie toponimów w tekstach literackich; 5) specyficzne cechy oddawania słownictwa toponimicznego w tłumaczeniu na język angielski. Metodę opisową zastosowano do scharakteryzowania struktury i semantyki toponimów, natomiast metoda porównawcza umożliwiła identyfikację odpowiedniości strukturalnych i słowotwórczych między kazachskimi i angielskimi modelami toponimicznymi. Analizę morfologiczną zastosowano w celu określenia roli terminów geograficznych w kształtowaniu systemu toponimicznego analizowanych tekstów. 3. WYNIKI 3.1. N. Nysanbayuly w kontekście literatury Wschodu N. Nysanbayuly należał do wykształconych kazachskich akynów końca XIX i początku XX wieku, których twórczość rozwijała się pod wpływem zarówno kazachskiej ustnej tradycji poetyckiej, jak i klasycznej literatury Wschodu. Obok takich autorów jak Nurzhan Naushabayev, Makysh Kaltayev i Shädi Jängirov dążył do połączenia tradycji folkloru tureckiego z artystycznymi wzorcami literatury perskiej i arabskiej. Jego utwory ukazują syntezę ustnego eposu, problematyki religijnej i moralnej oraz elementów poetyki Wschodu. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech twórczości N. Nysanbayuly’ego jest odwołanie do tradycji naziragoylyk, czyli twórczej reinterpretacji znanych fabuł i motywów literatury Wschodu. Tradycja ta była szeroko rozpowszechniona w tureckim środowisku literackim i zakładała nie mechaniczne odtwarzanie fabuły, lecz jej adaptację do narodowego i kulturowego kontekstu autora. W dastanie „Sauda Ishan” można prześledzić charakterystyczny dla literatury Wschodu dydaktyczny konflikt między sprawiedliwością a upadkiem moralnym. Główni bohaterowie, Żanat i Bołat, zostają skontrastowani z „Saudą Iszanem” jako nosiciele wartości moralnych związanych z uczciwością, lojalnością i ludzką godnością. Podobne motywy występują również w dastanie 8 „Żetim Qubył”, w którym los sieroty służy autorowi do ukazania tematów niesprawiedliwości społecznej i odporności moralnej. Istotną cechą dastanów N. Nysanbajuły jest obecność obrazów charakterystycznych dla wschodniej tradycji literackiej. Jedną z takich postaci jest Kydyr, bohater szeroko przedstawiany w literaturze tureckiej, arabskiej i perskiej. W utworach N. Nysanbajuły Kydyr pojawia się nie tylko jako postać religijna związana z tradycją islamską, lecz także jako nosiciel mądrości i autorytetu moralnego. Jego funkcją jest podtrzymywanie sprawiedliwości i porządku moralnego, co odpowiada ogólnej moralistyczno-dydaktycznej orientacji dastanów. Związek twórczości N. Nysanbajuły ze wschodnią tradycją literacką przejawia się również na poziomie formalnym. Dastany autora skomponowane są w rytmicznej, rymowanej formie, odpowiedniej do ustnego wykonania i akompaniamentu muzycznego, co odpowiada cechom tradycji akyn-żyrau. Na przykład w dastanie „Sauda Ishan” przeważają wersy o strukturze siedmioi ośmiosylabowej, co jest cechą charakterystyczną dla tureckiego eposu ustnego. Taka organizacja tekstu ułatwiała zapamiętywanie utworów i ich wykonywanie przed publicznością. 3.2. Etnokulturowa charakterystyka tekstów N. Nysanbayuly’ego Jako połączenie silnego zakorzenienia w tradycyjnej literaturze Wschodu i współczesnych elementów kazachskich dastany N. Nysanbayuly’ego są bogate w elementy etnokulturowe. Najbardziej widoczne są takie aspekty etnokulturowe, jak doktryny religijne, normy społeczne, szczegóły językowe i kontekst historyczny. Po pierwsze, społeczeństwo kazachskie w czasach N. Nysanbayuly’ego było muzułmańskie, co oznacza, że religia ta, dominująca w regionie od stuleci, dominuje również w światopoglądzie kazachskich pisarzy, a tym samym w ich tekstach. Na przykład w Zhetym Kubyl N. Nysanbayuly’ego, a także w „Sauda Ishan”, wartości islamu są obecne i przekazywane poprzez słowa oraz działania protagonistów. Nieszczerość oraz zamiar wzbogacenia się lub zdobycia władzy poprzez zaszkodzenie innej osobie należą do największych grzechów, jakie utwór przedstawia. Aspekt ten jest podobny do innych dzieł literatury islamskiej, w których prawość jest konsekwentnie łączona ze szczerością i oddaniem. Natomiast ci, którzy są nieposłuszni, mają serce pełne pogardy lub żywią gwałtowne zamiary, nie są jedynie pouczani na temat moralności, lecz także odpowiednio karani. Temat grzechu i kary, obecny w dastanach N. Nysanbayuly’ego, wiąże się również z podstawową ideą sprawiedliwości w fundamentalnych doktrynach islamu. Jednocześnie, mimo że N. Nysanbayuly opierał się na podstawach swojej religii, dystansował swoje dastany od dyskursu religijnego, przybliżając niektóre tradycyjnie duchowe elementy do zwykłego, doczesnego świata. Na przykład Kydyr, wspomniany wcześniej, jest typową postacią literatury arabskiej, perskiej i tureckiej; jego wizerunek jest na zawsze związany z proroctwem Allaha. Jednak w opowieści N. Nysanbayuly’ego Kydyr nie jest tyle wysłannikiem Allaha, ile osobą niezależną pod względem mądrości i możliwości. Tym samym normy społeczne opisane w dastanach N. Nysanbayuly’ego są nie mniej ważne niż komponent religijny. Na przykład we wspomnianym wyżej „Sauda Ishan” „Żanat”, protagonistka, występuje nie tylko przeciwko niewiernemu i skorumpowanemu Saudzie, lecz także przeciwko dyskryminacji, której doświadcza w społeczeństwie. Jej brat Bolat, choć doświadcza innego rodzaju trudności, również opiera się znaczącej presji społecznej. Takie połączenie motywów i wartości religijnych oraz wpływów społecznych odzwierciedla szacunek dla tradycji i zainteresowanie nowoczesnością, które przejawiają się w tekstach N. Nysanbayuly’ego. Aspekt społeczny opowiadań N. Nysanbayuly’ego oferuje wyjątkowy wgląd w etniczny i kulturowy wymiar jego społeczności oraz życia Qazaków. 3.3. Charakterystyka językowa toponimów qazachsko-angielskich Leksyka toponimiczna odgrywa ważną rolę w utworach N. Nysanbayuly’ego i pełni nie tylko funkcję nominatywną, lecz także kulturową i symboliczną. Analiza toponimów umożliwia identyfikację swoistych cech językowej reprezentacji przestrzeni oraz prześledzenie związku między tekstem literackim a 9 narodowo-kulturowym światopoglądem. W toku badań, poprzez dobór ciągły, w tekstach dastanów zidentyfikowano 47 toponimów. Analiza wykazała, że najczęstszymi składnikami strukturalnymi toponimów kazachskich są terminy geograficzne oznaczające obiekty przyrodnicze, osady oraz sztucznie utworzone elementy krajobrazu. Porównanie kazachskich i angielskich toponimów ujawnia pewne podobieństwa strukturalne i semantyczne, które przedstawiono w tabeli. Tabela. Analiza porównawcza podstaw toponimicznych (opracowana przez autora na podstawie kazachskiego i angielskiego słownictwa toponimicznego) Znaczenie (Clifton) semantyczklif/wzniesienie Osady ata (Alma-Ata) osada/święta wieś ham osada Sztuczne obiekty qorğan fortyfikacja/twierdza bury ufortyfikowana grupa językowa ne Znaczenie w języku Zbiorniki wodne köl (Kökköl) jezioro loch (Loch Ness) jezioro Teñizi) elementy wodne Rock) elementy krajobrazu miejsce (Birmingham) obiekty (Aqqorğan) (Glastonbury) osada Wyniki przedstawione w Tabeli 1 pokazują, że w obu językach toponimy są często tworzone przy użyciu terminów geograficznych związanych z obiektami naturalnymi, cechami terenu oraz typami osad. Jednak pochodzenie i funkcje tych elementów różnią się w zależności od historycznego i kulturowego kazachskim Znaczenie rozwoju tych języków. W angielskim systemie toponimicznym znaczna część składników w języku strukturalnych wywodzi się ze staroangielskiego i celtyckiego. Na przykład element loch jest angielskim Zbiorniki wodne aral charakterystyczny przede wszystkim dla toponimii szkockiej. W języku kazachskim elementy (Aral) wyspa/zbiornik wodny toponimiczne są ściśle związane z tradycją językową ludów tureckich i częściowo body of pool (Liverpool) odzwierciedlają również wpływy zbiornik wodny Tereny górzyste tau (Aqtau) góra skała (Castle Rock) Tereny górzyste tau (Qaratau) pasmo górskie klif arabskiego i perskiego. Należy zauważyć, że elementy takie jak -köl, -aral, -tau i -qorğan są w kazachskiej tradycji onomastycznej postrzegane przede wszystkim jako terminy geograficzne, a nie sufiksy. Rozróżnienie to ma fundamentalne znaczenie dla analizy porównawczej, ponieważ pozwala traktować te elementy jako niezależne nośniki znaczeń przestrzennych i kulturowych. Analiza wykazała również, że toponimy w utworach N. Nysanbayuly’ego pełnią ważną funkcję artystyczną. W wielu przypadkach autor wykorzystuje konwencjonalne lub uogólnione modele toponimiczne, które tworzą przestrzeń folklorystyczną i epicką. Innymi słowy, pojawiają się rzeczywiste nazwy geograficzne związane z terytorium Południowego Kazachstanu, w tym Saryarka i Ałatau Żetysuski. Użycie takich toponimów wzmacnia narodowe i kulturowe zakorzenienie tekstu oraz przyczynia się do kształtowania przestrzennego obrazu kazachskiego stepu. Z perspektywy tłumaczeniowej toponimy stanowią szczególne wyzwanie, ponieważ zawierają nie tylko informacje geograficzne, lecz także etnokulturowe. W niektórych przypadkach tłumaczenie semantyczne może pomóc zachować obrazowość artystyczną oryginału. Na przykład toponim Saryarka można oddać jako „Żółty Step”, podczas gdy Zhetisu Alatau można oddać jako „Pasmo Górskie Siedmiu Rzek”. Jednak wybór między transliteracją a