Onomastic Terminology: between Systemic Rigour and Unrestrained Proliferation

Acta Linguistica Lithuanica 2026, t. 94, s. 1–12 Link do spisu treści / Turinio nuoroda ISSN 2669-218X (online / elektroninis) Prawa autorskie © 2026 Artur Gałkowski. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystanie, rozpowszechnianie i reprodukcję na dowolnym nośniku, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i reprodukowanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2026-04-29. Zaakceptowano: / Przyjęto: 2026-06-02. 1 TERMINOLOGIA ONOMASTYCZNA: MIĘDZY RYGOREM SYSTEMOWYM A NIEPOWSTRZYMANA PROLIFERACJA Terminologia onomastyczna: między systemową ścisłością a nieskrępowanym rozprzestrzenianiem się ARTUR GAŁKOWSKI Instytut Studiów Romańskich, Wydział Filologiczny, Uniwersytet Łódzki E-mail: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0003-2471-0886 Obszary badań: językoznawstwo włoskie, francuskie i słowiańskie, onomastyka, chrematonimika, terminologia onomastyczna, teoria onomastyczna, leksykologia, glottodydaktyka. https://doi.org/10.35321/all94-04 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ABSTRAKT Niniejszy artykuł analizuje współczesną terminologię onomastyczną, koncentrując się na współistnieniu systemowej spójności i nasilającej się proliferacji terminologicznej. Analizuje strategie językowe leżące u podstaw tworzenia tradycyjnych i nowo powstających terminów (meta)onomastycznych, rozróżniając neologizmy monorematyczne i opisowe formacje syntagmatyczne. Szczególną uwagę poświęcono cyrkulacji terminów między onomastyką, innymi subdyscyplinami językoznawstwa i dziedzinami stosowanymi za pośrednictwem mechanizmu transferu interdyscyplinarnego. Na podstawie wybranych przykładów z najnowszej praktyki terminologicznej, w tym propozycji udokumentowanych we współczesnych słownikach onomastycznych i publikacjach naukowych, w badaniu krytycznie analizuje się proliferację terminów neologicznych, z których wiele charakteryzuje się niespójnością formalną, słabą motywacją pragmatyczną i ograniczoną przejrzystością komunikacyjną. Dowodzi się, że nadmierna i niewystarczająco uzasadniona neologizacja, w tym fragmentaryzacja terminologii stosowanej do wysoce zindywidualizowanych kategorii obiektów nazwanych, może prowadzić do niejednoznaczności konceptualnej, inflacji terminologicznej i obniżenia rzetelności metodologicznej. Dla kontrastu wykazano, że terminy opisowe i strukturalnie przejrzyste zapewniają większą klarowność, interpretowalność i adekwatność funkcjonalną. Artykuł zmierza zatem do wyznaczenia granic kreatywności terminologicznej w onomastyce, podkreślając znaczenie dyscypliny konceptualnej, spójności międzyjęzykowej oraz zgodności z uznanymi międzynarodowo standardami terminologii naukowej. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia onomastyczna, terminy metoonomastyczne, proliferacja terminologiczna, transfer interdyscyplinarny, neologizacja, standaryzacja terminologiczna, strategie językowe. ADNOTACJA W artykule omówiono współczesną terminologię onomastyczną, koncentrując się na współistnieniu spójności systemowej i stale rosnącego bogactwa terminologicznego. Analizowane są strategie lingwistyczne determinujące kształtowanie się tradycyjnych i nowych terminów (meta)onomastycznych, z rozróżnieniem między monorematycznymi neologizmami a opisowymi strukturami syntagmatycznymi. Szczególną uwagę poświęcono rozpowszechnianiu terminów w onomastyce, innych dziedzinach językoznawstwa i obszarach stosowanych za pomocą mechanizmu transferu międzydziedzinowego. Na podstawie wybranych przykładów najnowszej praktyki terminologicznej, odnotowanych we współczesnych słownikach onomastycznych i publikacjach naukowych, w badaniu tym krytycznie omówiono rozprzestrzenianie się neologizmów, z których większość charakteryzuje się formalną niespójnością, słabą motywacją pragmatyczną i ograniczoną przejrzystością komunikacyjną. Stwierdza się, że zbyt częste i niewystarczająco uzasadnione tworzenie neologizmów, w tym terminologii stosowanej do szczególnie zindywidualizowanych kategorii nazywanych obiektów, może prowadzić do wieloznaczności pojęć, rozrostu terminologii i obniżenia wiarygodności metodologicznej. Przeciwnie, dowiedziono, że terminy opisowe i 2 strukturalnie przejrzyste zapewniają większą jasność, zrozumiałość i przydatność funkcjonalną. Dlatego celem niniejszego artykułu jest określenie granic kreatywności terminologicznej w onomastyce, z podkreśleniem znaczenia spójności pojęciowej, międzyjęzykowej zgodności oraz zgodności z uznanymi na arenie międzynarodowej standardami terminologii naukowej. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia onomastyczna, terminy metaonomastyczne, proliferacja terminologii, transfer międzydziedzinowy, neologizacja, standaryzacja terminologii, strategie lingwistyczne. WPROWADZENIE Terminologia onomastyczna rozwija się obecnie w stanie napięcia między potrzebą spójności systemowej a nasilającą się tendencją do niekontrolowanej proliferacji nowych terminów. Chociaż tworzenie nowych terminów odzwierciedla dynamiczny rozwój badań onomastycznych i ich wymiar interdyscyplinarny, rodzi również istotne pytania dotyczące jasności konceptualnej, spójności metodologicznej oraz komunikatywnej przejrzystości terminologii onomastycznej w kontekstach indywidualnych, międzyjęzykowych i wielokulturowych (zob. Zgusta 1995; Šrámek 2003; Wolnicz-Pawłowska 2016; Odaloš 2018; 2022; Bijak 2019; Gałkowski 2024; 2025). Głównym celem niniejszego artykułu jest zbadanie mechanizmów tworzenia terminów we współczesnej onomastyce oraz ocena funkcjonalnej adekwatności, racjonalnej motywacji i naukowej zasadności terminologii onomastycznej. Dowodzi się, że chociaż innowacja terminologiczna stanowi nieodłączny i konieczny aspekt rozwoju badań onomastycznych, jej nadmierna lub niewystarczająco ugruntowana proliferacja może prowadzić do niejednoznaczności konceptualnej, fragmentacji terminologicznej oraz osłabienia rygoru metodologicznego. Ustalenia opierają się na korpusie terminów onomastycznych zebranych na podstawie ich wzorców słowotwórczych, dziedzin, w których są używane, oraz stopnia, w jakim ich wprowadzenie odpowiada możliwej do zidentyfikowania potrzebie naukowej. Podejście 1 badawcze łączy analizę leksykologiczną z perspektywą semantyczną i pragmatyczną, uwzględniającą wewnętrzną strukturę terminów oraz ich rolę w komunikacji onomastycznej i szerzej rozumianej komunikacji naukowej (por. Harvalík, Valentová 2018: 55–56). Szczególną uwagę poświęca się rozróżnieniu między neologizmami monorhematycznymi a opisowymi formacjami syntagmatycznymi, a także wpływowi klasycznych i nieklasycznych zasobów językowych na tworzenie terminów. Badanie przyczynia się do określenia granic kreatywności terminologicznej w onomastyce, szczególnie w przypadkach, gdy neologizacja jest niepotrzebna, słabo uzasadniona lub niestabilna konceptualnie. Badanie dotyczy również potrzeby ograniczenia nadmiernie rozdrobnionej terminologizacji wątpliwych zbiorów nazw odnoszących się do wysoce specyficznych kategorii obiektów, na przykład różnych typów zoonimów przypisanych określonym gatunkom zwierząt i owadów lub wysoce spekulatywnych ideonimów odnoszących się do rozmaitych produktów artystycznych i medialnych. W ten sposób badanie ma na celu promowanie bardziej wyważonego, krytycznego podejścia do rozwoju i oceny terminologii onomastycznej. 1. TERMINOLOGIA ONOMASTYCZNA JAKO CZĘŚĆ BADAŃ JĘZYKOZNAWCZYCH I POZNAWCZYCH Po ustaleniu i dostosowaniu do ewoluujących teorii i metod badania nazw własnych oraz procesów nominacyjnych terminologia onomastyczna stanowi względnie autonomiczną dziedzinę naukową, pozostając zarazem co do zasady integralną częścią terminologii językoznawczej (por. Wolnicz-Pawłowska 2016: 38). W konsekwencji można ją analizować w ramach językoznawstwa i jego podstawowych gałęzi analitycznych, a także, do pewnego stopnia, Badanie opiera się na wybranych glosariuszach i słownikach onomastycznych oraz 1 quasi-onomastycznych, w tym Grundbegriffe der Namenkunde (GDN 1964), Lexique des termes utiles à l’étude des noms de lieux (LTUENL 1975), Słownik terminów używanych przy standaryzacji nazw geograficznych (STSNG 2014), Terminologia Onomastica (TON 2018), English-Romanian Dictionary of Name-related Terms (ERDNRT 2020), An Alphabetical Guide To The Language of Names Studies (GLNS 1996), A Dictionary of Ukrainian Onomastic Terminology (DUOT 2024), Slovenská onomastická terminológia (SOT 2024), List of Key Onomastic Terms (LKOT) oraz innych najnowszych źródłach terminologicznych. 3 jego dziedziny teoretyczne. Jak każdy inny termin, termin onomastyczny jest jednostką leksykalną, od pojedynczego słowa po wyrażenie wielowyrazowe lub strukturę syntagmatyczną, realizowaną w użyciu językowym. Dlatego mieści się w zakresie badań lingwistycznych i ich subdyscyplin, w tym leksykologii, semantyki, pragmatyki oraz lingwistyki kognitywnej. Dany termin onomastyczny, taki jak gephyronym (< gr. γεφύρα gephýra ‘most’), używany do oznaczania nazw własnych mostów, może kodować i przekazywać wiedzę o świecie. Może wskazywać na istnienie określonego typu obiektu onimicznego identyfikowanego przez nazwy własne (Šrámek 2003). Z perspektywy onomastycznej, lingwistycznej i kulturowej obiekty takie mogą uzasadniać wprowadzenie odrębnych (meta)onomastycznych terminów (Gałkowski 2021). Istnieją jednak także inne perspektywy, w tym pogląd, że „typy nazw własnych powinny być definiowane przede wszystkim na podstawie właściwości samych nazw, a nie obiektów, które one oznaczają” (Włoskowicz 2018: 94 2 ). 2. TRANSFERY INTERDYSCYPLINARNE I ROZSZERZENIE O TERMINOLOGII ONOMASTYCZNEJ Przyjęte tu podejście opiera się na założeniu, że nazwy własne stanowią istotny przedmiot badań we wszystkich niemal tradycyjnych i współczesnych dziedzinach językoznawstwa. Obejmuje to podstawowe obszary analizy, rozciągając się na bardziej stosowane dziedziny badań lingwistycznych, takie jak socjolingwistyka, psycholingwistyka, glottodydaktyka, przekładoznawstwo i lingwistyka korpusowa. Ta ostatnia szczególnie uwydatnia szerszy zakres, potencjał i potrzeby badawcze onomastyki. Rozpatrywane w określonych kontekstach dyskursywnych, tekstowych lub kulturowych nazwy własne wymagają ram analitycznych i strategii metodologicznych, które są z natury interdyscyplinarne, a tym samym odpowiednio bardziej złożone. Ich zakres wykracza poza nauki humanistyczne i obejmuje także inne dyscypliny naukowe oraz dziedziny zastosowań. Terminologia onomastyczna nadaje się do porównania z terminologią nauk bardziej zorientowanych na przedmiot badań, takich jak te, które opisują obiekty geograficzne oznaczane nazwami pospolitymi i własnymi. Na przykład rzeczownik pospolity river, rozpatrywany jako określenie fizjograficzne, można analizować obok nazw własnych, takich jak Neris czy Vilija, które w litewskim hydronomastykonie funkcjonują jako potamonyma (< gr. ποταμός potamós ‘rzeka’), a konkretnie w dziedzinie hydronomastyki (por. Hladký 2022: 322– 323). Podobnie wyraz gatunkowy dąb, poświadczony w różnych językach i reprezentowany przez różne formy w terminologii botanicznej, znajduje swój onomastyczny odpowiednik w nazwie własnej Bartek, oznaczającej konkretny dąb uznany za pomnik przyrody w regionie świętokrzyskim w Polsce. Z onomastycznego punktu widzenia nazwa ta stanowi przykład transonimizacji deantroponimicznej i należy do klasy dendronimów (< gr. δένδρον déndron 3 ‘drzewo’), tj. nazw własnych nadawanych pojedynczym drzewom w krajobrazie naturalnym (por. Bijak 2020: 75). W zakresie toponimii, a szerzej — domen kulturowych, można rozważyć liczne terminy wywodzące się z podejścia geograficznego i geologicznego opracowanego przez Henriego Doriona i Jeana Poiriera we francuskim glosariuszu terminów użytecznych w nazewnictwie miejsc (LTUENL 1975). Pracę tę można uznać za wczesny i wpływowy punkt odniesienia dla nowej terminologii onomastycznej, co znajduje odzwierciedlenie w późniejszych kompendiach leksykograficznych w krajach wschodnioi południowosłowiańskich (zob. np. EBO 2010; SUOT 2012; por. STSNG 2014). Analiza źródeł, dokumentów i glosariuszy tematycznych sugeruje, że włączanie terminów nieonomastycznych do onomastyki sensu stricto, a następnie ich naukowa walidacja, nie jest czymś niezwykłym. Odwrotnie, liczne uznane terminy onomastyczne były i nadal są przejmowane przez inne dyscypliny oraz dziedziny pozanaukowe. 2 Z języka polskiego przełożył autor. 3 Deantroponimiczna transonimizacja odnosi się do procesu, w którym imię osobowe, jeden z jego wariantów lub jeden z jego głównych składników zostaje przeniesiony do innej kategorii onomastycznej, a następnie oznacza inny typ nazywanego obiektu. 4 Procesy te są spontaniczne i naturalne. W istocie onomastyka nie ma wyłącznego mandatu do regulowania kwestii nazewniczych. W dziedzinach pozanaukowych każde takie twierdzenie byłoby w dużej mierze niezrozumiałe, szczególnie w kontekstach, w których terminologia 4 „paraonomastyczna” jest rutynowo stosowana do nazywania lub kodowania różnych produktów przemysłowych, a także w praktykach pseudonaukowych, takich jak „onomancja”, przypisująca imionom osobowym domniemane pochodzenie i subiektywne wartości psychologiczne. 2.1. Nazewnictwo handlowe i onomastyka stosowana: przypadek wzajemnego oddziaływania Interdyscyplinarny charakter nazw handlowych (znaków towarowych w postaci wyrazów) od kilku dziesięcioleci przyciąga uwagę onomastów, językoznawców i innych specjalistów (zob. Sjöblom 2014). Chociaż obszar ten wydaje się nieco odległy od onomastyki w ścisłym sensie, nadal jest przedmiotem stałego zainteresowania onomastyki, a co za tym idzie także marketingu, szczególnie w odniesieniu do administracyjnej regulacji procesów nazewniczych. W onomastyce, a dokładniej w chrematonimii, nazwy handlowe nadawane produktom, producentom lub podmiotom gospodarczym uważa się za pragmonimy lub pragmatonimy (< Gr. πρᾶγμα pragma ‘rzecz, przedmiot, działalność’) albo ergonimy (< Gr. ἔργον ergon ‘praca’), a na bardziej ogólnym poziomie za chrematonimy marketingowe lub markonimy (< Germ. mark ‘znak’), odnoszące się do marek. Marka jest rozumiana jako wyróżniające oznaczenie związane z określonym podmiotem gospodarczym i jego 5 właścicielem. Jest zatem chroniona jako istotny składnik majątkowy i intelektualny, obejmujący elementy językowe, graficzne, a niekiedy także multisensoryczne. 2.2. Dualny charakter terminologii onomastycznej: domeny ścisłe i nieścisłe Podstawowa klasyfikacja zarówno tradycyjnej, jak i nowo powstającej terminologii onomastycznej kształtowana jest przez strategie językowe stosowane przy jej tworzeniu i opiera się na jej dualnym charakterze. Z jednej strony istnieje terminologia ścisła, właściwa dla badań onomastycznych i ich przedmiotów. Z drugiej strony terminologia nieścisła ma charakter interdyscyplinarny i pozostaje pod wpływem innych dyscyplin, a także zjawisk kulturowych i naturalnych. Służy ona zarówno do opisywania różnorodnych dziedzin wiedzy, jak i do pełnienia funkcji narzędzia poznawczego w konceptualizacji i interpretacji zjawisk naturalnych oraz kulturowych. Można przyjąć, że nawet najściślej zdefiniowany termin onomastyczny i leżące u jego podstaw pojęcie mają nieścisłe, interdyscyplinarne zastosowania — i odwrotnie. Na przykład termin hodonim (< Gr. ὁδός hodós ‘ścieżka’) jest używany nie tylko w onomastyce, lecz także w określonych kontekstach infrastrukturalnych. Podobnie termin poetonim (< gr. ποιητός poiētos ‘stworzony, wytworzony’) wywodzi się z badań literackich, a następnie został przejęty przez onomastykę literacką i równolegle przez inne gałęzie onomastyki, w których wykorzystuje się kreatywny potencjał nazw. Rozwój ten doprowadził do wyłonienia się bardziej wyspecjalizowanych kategorii literackich nazw własnych w obrębie określonych domen kulturowych, w tym takich formacji jak antropoetonimy, topopoetonimy, mitopoetonimy, teopoetonimy i zoopoetonimy (por. Graf 2020: 125). 4 Terminologia paraonomastyczna obejmuje pojęcia i terminy usytuowane na peryferiach badań onomastycznych. Obejmuje ona interdyscyplinarne pojęcia istotne dla badań nad nazwami, a także spekulatywne, niestandardowe lub naukowo nieuzasadnione konstrukty, które imitują konceptualizację onomastyczną, pozostając jednak oderwane od uznanych podstaw teoretycznych i metodologicznych. 5 Więcej na temat terminu markonim oraz jego ekwiwalentów lub wariantów (np. firmonimów lub logonimów) zob. A. Gałkowski (2022). 5 3. JĘZYKOWE STRATEGIE TERMINU METAONOMASTYCZNEGO TWORZENIE: NEOLOGIZMY MONOTEMATYCZNE I OPISOWE MODELE Wśród strategii językowych leżących u podstaw zarówno ścisłej, jak i nieścisłej terminologii onomastycznej można wyróżnić trzy główne grupy technik słowotwórczych, ze szczególnym uwzględnieniem formacji metonomastycznych. Są to te, które umożliwiają terminologiczne oznaczanie „nazw nazw”, „nazw zbiorów nazw” oraz „nazw działów badań onomastycznych”. Grupa |1| → Tworzenie konwencjonalnych terminów monorematycznych (syntetycznych) zgodnie z ustalonymi zasadami tworzenia terminów onomastycznych (np. limnonim, limnonimia, limnonomastyka; limnonimiczny i limnonomastyczny < gr. λίμνη límnē ‘jezioro’). Grupa |2| → Tworzenie terminów opisowych w ramach nominalnego modelu polirematycznego (analitycznego) (w języku angielskim zazwyczaj: klasa obiektów onimicznych + name/denomination, lub name/denomination + of + klasa obiektów onimicznych). Wzorzec ten ma analogiczne realizacje w różnych językach. Przykłady obejmują ang. lake names lub names of lakes = pol. nazwy jezior = lit. nazwy jezior itp. Pokrewny wzorzec reprezentują konstrukcje składające się z terminu kluczowego, takiego jak onimia, antroponimia, toponimia, urbanonimia itp., po którym następuje dopełnienie, na przykład ang. urbanonymy of Vilnius = pol. urbanonimia Wilno = lit. Vilniaus urbanonimija. Grupa |3| → Tworzenie terminów opisowych w ramach przymiotnikowego modelu syntagmatycznego (termin kluczowy: onim, onimia lub onomastyka + przymiotnik relacyjny). Przymiotnik może oznaczać klasę obiektów onimicznych lub wskazywać odniesienie przestrzenne, czasowe, historyczne, kulturowe, językowe albo dyskursywne. Przykłady obejmują nazwy litewskie, onimię litewską oraz Onomastyka litewska. Grupa |1| reprezentuje typ jednowyrazowego neologizmu opartego na złożeniu, zazwyczaj obejmującym dwa komponenty leksykalne lub formanty, a rzadziej trzy. Na przykład dwuelementowe złożenie hagionym (< gr. ἅγιος hágios ‘święty’) można analizować jako hagio + onym, podczas gdy trójelementowe złożenie hagiotoponim składa się z hagio + topo + onym. W tym drugim przypadku strukturę można również interpretować jako złożenie dwuelementowe: hagio + toponym. Komponent początkowy zazwyczaj pełni funkcję prefiksu o roli semantycznie determinującej i wyróżniającej. Jednakże drugiego komponentu nie można sklasyfikować jako sufiksu w tradycyjnym sensie, mimo że wykazuje on pewne właściwości sufiksalne. Przy tworzeniu neologicznych terminów metonomastycznych składowe formanty mają złożony status morfologiczny, łącząc komponenty afiksalne i tematyczne — innymi słowy, funkcjonują zarówno jako elementy związane, jak i tematy. Liczne terminy zidentyfikowane w Grupie |1| stanowią znaczny zasób wyspecjalizowanych formacji terminologicznych. Niemniej jednak kwestia dotyczy nie tylko ich liczby, lecz także jakości, o czym świadczy obecność dubletów i trypletów opartych na źródłach łacińskich, greckich, a niekiedy także innych języków. Ta zmienność utrudnia ujednolicenie terminologii zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym. Formacje te stanowią znamienne przykłady innowacji leksykalnej, często powstających w wyniku indywidualnych prób tworzenia nowych terminów. Po wprowadzeniu do dyskursu naukowego mają one tendencję do utrwalania się i krążenia poza bezpośrednimi granicami badań onomastycznych. Zjawiska te ilustrują dublety w polskiej terminologii onomastycznej, na przykład speleonim (< gr. σπήλαιον spḗlaion ‘jaskinia, grota’) i *kawonim [sic!] (< łac. cavus, cava ‘jaskinia’), które oba odnoszą się do nazw jaskiń. Innym polskim przykładem jest para hodonim i *wianim, oznaczające nazwy szlaków zarówno w przestrzeni miejskiej, jak i wiejskiej. Termin *wianim (< łac. via ‘droga’ lub ‘ulica’) zwykle kojarzony jest z obszarami pozamiejskimi, takimi jak górskie 6 szlaki. Trójki można również zaobserwować w terminologii międzynarodowej. Na przykład 6 określenia nazw miejscowości obejmują komonim (< gr. κώμη kṓmē ‘wieś’), wikonim (< łac. vicus ‘wieś’) oraz ruronim (< łac. rus ‘wieś’, ruralis ‘wiejski’). Grupy |2| i |3| z kolei obejmują wielowyrazowe formacje frazeologiczne składające się z dwóch lub większej liczby elementów. Zazwyczaj jeden z nich pełni funkcję kluczowego terminu onomastycznego, tj. elementu osiowego, występującego również w złożeniach Grupy |1|, w tym name, denomination, onym, onymy lub onomastics. Pozostałe elementy pełnią funkcję modyfikatorów semantycznych, określających zakres odpowiednich kategorii terminologicznych i pojęciowych, na przykład nazwy litewskich miast lub hydronimię bałtosłowiańską. 4. GRANICE TERMINOLOGII ONOMASTYCZNEJ I JEJ WYMIARY FUNKCJONALNE I SEMANTYCZNE Jedno z potencjalnych zastrzeżeń dotyczy terminów określających konkretne dziedziny odniesienia, takie jak terytorium, zakres czasowy, cechy jednostek lub wspólnot społecznych oraz formalne cechy językowe. W przypadku grup |2| i |3| terminy opisowe mają na ogół węższy zakres. Rodzaj ta nasuwa pytanie, czy ich status terminologiczny jest słabszy niż status bardziej ogólnych wyrażeń opisowych lub ogólnych form jednowyrazowych charakterystycznych dla grupy |1|, po prostu dlatego, że zawierają elementy atrybutywne, które precyzują ich odniesienie. To pytanie retoryczne mogłoby skłonić do szerszej refleksji nad zakresem terminologii onomastycznej i naukowej (por. Włoskowicz 2018). O ile stosunkowo łatwo jest zidentyfikować strukturalne formy zbioru terminów, o tyle znacznie trudniejsze jest określenie ich granic i treści pojęciowej. Można wyróżnić strefę przejściową lub graniczną, która może obejmować nazwy infrastruktury miejskiej lub pozamiejskiej, takiej jak mosty czy tunele. Choć często klasyfikuje się je jako hodonimy, pozostają one terminologicznie niestabilne. Odpowiadające im kategorie nie zawsze są konsekwentnie rozróżniane w obrębie systemów onomastycznych, sytuując je na styku ustalonych klasyfikacji i ich zmodyfikowanych wariantów. Warto podkreślić, że tego rodzaju kategoryzacja terminologiczna, zależna od naturalnej lub kulturowej typologii desygnatów, odzwierciedla graniczną lub pośrednią strefę terminologii onomastycznej, a zarazem ujawnia istotne cechy nazw własnych. Chociaż status proprialny danej nazwy może czasami budzić wątpliwości, istnienie odpowiadającego jej obiektu onimicznego nie ulega wątpliwości. W zasadzie każda uchwytna lub nieuchwytna jednostka, w tym również jednostki wyobrażone, może być oznaczona nazwą własną. W konsekwencji nazwy tych jednostek stają się przedmiotem zainteresowania onomastycznego, co skłania do poszukiwania odpowiednich rozwiązań kategoryzacyjnych w obrębie terminologii onomastycznej. Zakres utrwalonych i powstających terminów onomastycznych tworzy słownictwo tego, co można nazwać „językiem onomastycznym”: sieć terminologiczną właściwą różnym gałęziom dyskursu onomastycznego. Dyskurs ten ma znaczną zdolność rozrastania się i wchłaniania terminologii, co bezpośrednio wpływa na jasność i skuteczność tekstów onomastycznych i nieonomastycznych. Opracowanie terminologiczne może poprawiać precyzję opisu, jednak nadmierne mnożenie terminów może zmniejszać przejrzystość i utrudniać szersze rozumienie. 5. CZYTELNOŚĆ, PRESTIŻ NAUKOWY I ILUZJA TERMINOLOGICZNEGO WYRAFINOWANIA Terminy utworzone zgodnie z modelami w grupach |2| i |3| zasadniczo cechują się większą czytelnością i przejrzystością niż formacje neologiczne w grupie |1|. The 6 Oba terminy, *kawonim i *wianim, są nietypowe (poświadczone w: Mazurski 2015). Ten drugi, w szczególności, jest niedostatecznie uzasadnioną formacją hybrydową, która zachowuje jedynie segment -nim (= -nym) z elementu onim (= onym), dołączony do łacińskiej podstawy via. 7 ten drugi często wywołuje wrażenie naukowej wyrafinowaności i, co za tym idzie, wzmacnia postrzegane znaczenie obiektów poddawanych nazywaniu lub innym procesom onomastycznym. 5.1. Pseudo-onomastyczne rozmnożenie: nadmierna neologizacja i problematyczna kategoryzacja Kwestia nadmiernej i niekontrolowanej neologizacji we współczesnej terminologii onomastycznej jest szczególnie widoczna w zoonomastyce, gdzie inwentarze terminologiczne często rozszerzają się szybciej, niż można je empirycznie i funkcjonalnie uzasadnić. Tendencja ta pojawia się w leksykograficznych próbach coraz precyzyjniejszego kategoryzowania nazw własnych związanych ze zwierzętami. Niedawny glosariusz ukraińskiej terminologii onomastycznej autorstwa Oleny Karpenko i Valerii Neklesovej (DUOT 2024) wprowadza szeroki zakres terminów zoonomastycznych, z których wiele ma wątpliwą użyteczność i wartość dyskursywną. Jednocześnie niektóre z tych terminów opierają się na wcześniejszych próbach wprowadzenia terminologii zoonomastycznej do onomastyki ukraińskiej i słowiańskiej (zob. SUOT 2012) oraz odpowiadają uznanym kategoriom w obrębie tej dyscypliny, na przykład tauronym ‘nazwa byka’ i hipponym ‘nazwa konia’, które są powszechnie akceptowane i funkcjonalnie uzasadnione. 7 Inne derywaty, w tym *vaconym ‘nazwa krowy’ oraz *capronym lub *caponym [sic!] ‘nazwa kozy’, rozszerzają ten model z różnym stopniem konsekwencji. Tendencja ta dotyczy również pojęć takich jak *vulponym ‘nazwa lisa’, *tigronym ‘nazwa tygrysa’, *psittaconym ‘nazwa ptaka’ czy testudonym ‘nazwa żółwia’ (DUOT 2024: s.v.). Rodzą one pytania dotyczące ich zakresu i funkcjonalnego uzasadnienia. Niektóre z tych terminów prawdopodobnie stworzono w celu oznaczenia zbiorów nazw nadawanych zwierzętom utrzymywanym w warunkach domowych lub kontrolowanych. W innych przypadkach, jak *termitonym ‘nazwa termita lub mrówki’, *muskonym [sic!] ‘nazwa muchy’ czy *arachnonym ‘nazwa pająka’ (DUOT 2024: s.v.), podstawa empiryczna i rzeczywista stosowalność pozostają niewystarczająco uzasadnione. Ściślej rzecz biorąc, niniejsza dyskusja nie dotyczy taksonomicznych nazw gatunkowych. Są one zazwyczaj uwzględniane w szerszych kategoriach leksykalnych. Przykłady nazw owadów (por. *insektonim), wśród nich termity, mrówki, muchy i pająki, wydają się rzadkie i zależne od kontekstu, występując głównie w produkcjach medialnych i tekstach literackich. Chociaż zjawiska tego rodzaju mogą być niekiedy postrzegane jako marginalne lub anegdotyczne, ich reprezentacja w DUOT (2024) wskazuje raczej na tendencję systematyczną niż na występowanie odosobnione. Wiele proponowanych terminów wynika z niedostatecznie kontrolowanych procesów formacji leksykalnej, szczególnie w przypadkach obejmujących użycie i adaptację formantów greckich lub łacińskich, które nie zawsze są stosowane spójnie ani w sposób należycie umotywowany językowo. Rozpowszechnianie się tego rodzaju pseudoonomastycznej terminologii może mieć negatywne konsekwencje dla onomastyki, językoznawstwa i szerszej dziedziny dyskursu naukowego. Wprowadza ono niespójności i podważa przejrzystość terminologiczną. Problemy te dotyczą również innych dzieł leksykograficznych. Na przykład liczne terminy stworzone przez Adriana Rooma w GLNS (1996) budzą podobne wątpliwości dotyczące ich podstaw konceptualnych i legitymizacji naukowej. 8 5.2. Konceptualne i semantyczne ryzyko innowacji terminologicznej Główna kwestia w tego rodzaju pracach terminologicznych oraz we wprowadzaniu poszczególnych terminów w celu rozwiązania określonych problemów badawczych dotyczy nie ich struktury formalnej, lecz ich racjonalnego i konceptualnego uzasadnienia. Wprowadzanie nowych terminów często pociąga za sobą 7 Termin tauronym ma synonim: *boonym (por. wł. boonimo, TON 2018: s.v.). 8 Omówienie wątpliwej wartości naukowej GLNS (1996) zob. L. Zgusta (1998) oraz A. Gałkowski ustanawianie (2021). 8 kategorii, których zasadność może być uznana za problematyczną w onomastyce lub dyscyplinach pokrewnych. Ilustracyjnym przykładem jest *erotonym, definiowany jako „nazwa lub forma adresatywna używana okazjonalnie lub regularnie przez kochanka wobec ukochanej osoby albo przez bliskiego przyjaciela wobec innej osoby” (GLNS 1996: 37–38). W tym przypadku zakres semantyczny greckiego słowa ἔρως eros „miłość” zostaje poszerzony o dodatkowe skojarzenia kulturowe. Z perspektywy onomastycznej jednak oznaczane zjawisko można dokładniej opisać za pomocą ustalonych kategorii, takich jak imiona osobowe o charakterze czułym lub intymnym, tj. formy hipokorystyczne, metaforyczne lub metonimiczne. Wzorzec ten jest widoczny w szeregu nowo zaproponowanych terminów w DUOT (2024), w tym *vitonym (< łac. vita ‘życie’), który definiuje się jako „nazwa własna istoty żywej”. Ta neologizacja w istocie powiela tradycyjne rozróżnienie w onomastyce międzynarodowej: oparty na grece termin bionym, przeciwstawiany abionymowi, jest używany od kilku dziesięcioleci. Podobnie termin tovaronym, wywiedziony z podstawy leksykalnej 9 występującej w różnych językach słowiańskich (np. ukr. товар, pol. towar, oznaczającej ‘produkt’ lub ‘towar’), definiuje się jako „podtyp pragmatonimu, chrematonimu, nazwa własna znaku towarowego” (DUOT 2024: 86). W tej interpretacji zarówno motywacja etymologiczna, jak i konceptualne usytuowanie terminu odbiegają od tradycyjnych wzorców międzynarodowej terminologii onomastycznej. 5.3. Poza klasycznym kodem: hybrydyzacja i niestabilność terminologiczna Jak zauważono w Grupie |1|, nowo ukute terminy metaonomastyczne są zazwyczaj tworzone wokół komponentu przewodniego, tj. tematycznego członu nadrzędnego odnoszącego się do nazywanego obiektu i wywodzącego się przede wszystkim z klasycznego dziedzictwa językowego, najczęściej greckiego, a rzadziej łacińskiego. Niekiedy formacje te zawierają również elementy zaczerpnięte z języków nowożytnych, takich jak francuski lub angielski. Na przykład *perfumonym ‘nazwa perfum’ (słow. *perfumonymum < ang. perfum lub *parfumonymum < fr. parfum; zob. Molnárová 2021; Kolenčíková 2023; por. Odaloš 2022: 373) lub *skionym ‘nazwa ośrodka narciarskiego’ (słow. skionymum < ang. ski; zob. Wachtarczyková 2012), a także inne bazy nieklasyczne, jak ilustruje to *tovaronym (por. supra). W tych ramach akceptowalność form takich jak *brendonym [sic!] (DUOT 2024: 24), używanej jako synonim szeroko ugruntowanego i uznawanego międzynarodowo terminu brand name, jest wysoce dyskusyjna. Termin *brendonym (recte brandonym?) wywodzi się z fonetycznej adaptacji ukraińskiego брендове ім’я / брендонім ‘brand name’, jednak jego przeniesienie do języka angielskiego pomija ustalone konwencje ortograficzne. W tej postaci termin ten raczej nie zostanie zaakceptowany w użyciu naukowym. Konstrukcje tego typu trudno pogodzić z konwencjami terminologii onomastycznej, w której innowacja terminologiczna opiera się zazwyczaj na modelach grecko-łacińskich i jest teoretycznie ugruntowana w motywacji onomastycznej. Ich użycie może być jednak uzasadnione w kontekstach interdyscyplinarnych lub związanych z brandingiem, w których obowiązują odmienne ramy nazewnicze i priorytety komunikacyjne. Innym przykładem jest termin *schoolonym, który jest teoretycznie wywiedziony z gr. σχολή scholē ‘szkoła’, lecz prezentuje hybrydową ortografię łączącą elementy klasyczne i angielskie (DUOT 2024: 79). Definicja tego terminu jest konceptualnie problematyczna, ponieważ przypisuje mu dwie odmienne i niezgodne ze sobą interpretacje: z jednej strony *schoolonym wyjaśnia się jako „podtyp architektonimu, urbanonimu [sic!], mikrotoponimu, nazwa własna 9 W OSTSO (1983) oba terminy zajmują najwyższy poziom systemu terminologicznego. Stanowią jego dwie główne gałęzie i pełnią funkcję nadrzędnych hiperonimów dla wszystkich pojęć podrzędnych: bionimy to nazwy własne oznaczające istoty żywe i jednostki biologiczne, podczas gdy abionimy to nazwy własne oznaczające nieożywione obiekty naturalne, artefakty i zjawiska. 9 nazwa instytucji edukacyjnej”, a z drugiej jako „podtyp ergonimu, grupa ludzi, którzy tam pracują” (ibid.). Ta niejednoznaczność definicyjna podważa spójność i konsekwencję leżącej u podstaw kategoryzacji. 6. GRANICE NIEOGRANICZONEJ KREATYWNOŚCI TERMINOLOGICZNEJ Kreatywność terminologiczna ma nieodłączne ograniczenia. Jest to najbardziej widoczne wówczas, gdy nowo ukute terminy nie tylko naruszają wewnętrzną spójność danej tradycji językowej, lecz także utrudniają ich przenoszenie między językami za pośrednictwem tłumaczenia lub adaptacji. Jako współczesna lingua franca komunikacji naukowej język angielski jest szczególnie podatny na tego rodzaju działalność, opierającą się na znaczeniach konstruowanych losowo. Nie oznacza to jednak, że język angielski może bezwarunkowo akceptować wszystkie modele innowacji terminologicznej, nawet gdy materiał leksykalny wykorzystywany w formacjach terminologicznych czerpie ze źródeł klasycznych i międzynarodowych. Terminy wprowadzane bezkrytycznie do międzynarodowego obiegu, głównie przez użytkowników niebędących rodzimymi użytkownikami języka, którzy dążą do uniwersalizacji modeli zakorzenionych lokalnie, często okazują się nieprzekonujące pod względem konceptualnym i strukturalnym, nawet gdy odnoszą się do zjawisk otwartych na uprawnione badania naukowe. Najnowsze publikacje młodszych badaczy często opierają się na luźno rozwiniętych konceptualizacjach, prowadząc do ad hoc mnożenia się terminów pseudoonomastycznych. Na przykład w badaniu Tetiany Khadzhylii (2024) ideonym funkcjonuje jako kategoria nadrzędna nazw twórczych dzieł człowieka (cfr. SOT 2024: 145), lecz następnie zostaje podzielony na coraz bardziej zindywidualizowane klasy i podklasy. W tej klasyfikacji *artionym zostaje podporządkowany jako bardziej szczegółowa klasa nazw odnoszących się do dzieł sztuki. Z kolei *imageonym (por. *imagonym [sic!] w DUOT 2024: s.v.) jest traktowany jako dalsza podkategoria obejmująca nazwy związane z przedstawieniami wizualnymi. Domena ta ulega ponadto podziałowi na szereg węziej zdefiniowanych pojęć, oznaczanych terminami opartymi na angielskich lub międzynarodowych podstawach leksykalnych (por. *pictonyms, *graphiconyms, *engravionyms, *sculpturonyms, *icononyms, *photoonyms, *bouquetonyms, *filmonyms, *scenonyms lub *hemronyms, Khadzhylii 2024: 29–30). Takie rozszerzanie zasobu terminologicznego stanowi nadużycie zasady ekonomii terminologicznej oraz lekceważenie niezbędnej metodologicznej powściągliwości w onomastyce, prowadząc do nadmiernego i niewystarczająco uzasadnionego rozmnożenia terminów (meta)onomastycznych. UWAGI KOŃCOWE Pomimo omówionych powyżej zastrzeżeń konceptualnych i metodologicznych innowacyjne rozwiązania terminologiczne mogą przyczyniać się do konsolidacji pojęć odnoszących się do nowo zidentyfikowanych zjawisk onomastycznych oraz do doskonalenia istniejących ram analitycznych. Niniejszej analizy nie należy zatem interpretować jako odrzucenia innowacji terminologicznej jako takiej. Podkreśla ona raczej potrzebę większej ostrożności w tworzeniu terminów (meta)onomastycznych, ilekroć ustalone określenia opisowe zapewniają już adekwatną, przejrzystą i funkcjonalnie skuteczną alternatywę. Nadmierne i niekontrolowane rozmnażanie nowych terminów, często niespójnych formalnie lub pozbawionych dostatecznie racjonalnej motywacji, stanowi istotne źródło niestabilności terminologicznej i metodologicznej. Szczególnie podatne na tę tendencję są formacje oparte na elementach zaczerpniętych z języków nowożytnych, które osłabiają spójność systemową i zmniejszają przejrzystość konceptualną, jednocześnie zwiększając nieprzejrzystość terminologiczną i sprzyjając niekontrolowanemu rozszerzaniu konstrukcji termin–pojęcie dostosowanych do określonych celów. W konsekwencji takie zmiany mogą prowadzić do niestabilności pojęciowej w badaniach onomastycznych, narażając tę dyscyplinę na krytykę ze strony pokrewnych dziedzin zajmujących się ustandaryzowanymi, międzynarodowo skoordynowanymi ramami terminologicznymi. Dlatego zrównoważone podejście do